θαη αλ λαη, ν ηνπξηζκφο εγγελψο σο ηνκέαο κπνξεί λα ελζσκαηψζεη ηηο αιιαγέο θαη λα ηθαλνπνηήζεη ηηο φπνηεο αλάγθεο θαη ειιείςεηο ρξφλσλ;

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "θαη αλ λαη, ν ηνπξηζκφο εγγελψο σο ηνκέαο κπνξεί λα ελζσκαηψζεη ηηο αιιαγέο θαη λα ηθαλνπνηήζεη ηηο φπνηεο αλάγθεο θαη ειιείςεηο ρξφλσλ;"

Transcript

1 Εισαγωγή Ζ κειέηε πνπ αθνινπζεί εκπλεχζηεθε απφ δχν ζεκαληηθέο έλλνηεο: ηε Γλψζε θαη ηνλ ζρεκαηηζκφ ησλ Clusters. Καη νη δχν έπξεπε λα βξνπλ γφληκν έδαθνο ζηνλ ηνκέα ηνπ Σνπξηζκνχ. Γηα ηνλ ιφγν απηφ, πξνζπαζήζακε λα ζπγθεξάζνπκε δηάθνξεο έλλνηεο, κεζνδνινγίεο θαη ζεσξίεο ζε έλα βαζηθφ ζεσξεηηθφ ζρήκα πνπ βξίζθεη ηελ πξαθηηθή ηνπ εθαξκνγή κέζσ ελφο βαζηθνχ εξγαιείνπ. Έηζη, επηθεληξψζακε ηε κειέηε καο ζηελ έλλνηα ηεο Καηλνηνκίαο ζηνλ Σνπξηζκφ. Καηλνηνκία ζεκαίλεη γλψζε. Ζ γλψζε ρξεηάδεηαη Γηαρείξηζε. Ζ Γηαρείξηζε κπνξεί λα είλαη απνδνηηθή φηαλ είλαη ρσξηθά πξνζδηνξηζκέλε. Έλαο ηνπξηζηηθφο πξννξηζκφο κπνξεί λα απνηειέζεη έλα ζπγθεθξηκέλν ρσξηθφ ζεκείν, φπνπ ε δηάρπζε θαη ε αληαιιαγή γλψζεο κπνξεί λα επηηεπρζεί κέζσ ηεο πηνζέηεζεο ησλ λέσλ Σερλνινγηψλ Πιεξνθνξηθήο θαη Δπηθνηλσλίαο. Δλψλνληαο φια ηα παξαπάλσ, ζηε κειέηε πνπ αθνινπζεί, ζα πξνζπαζήζνπκε λα αλαδείμνπκε ηξία ζεκαληηθά δεηήκαηα: (1) πφζν ζεκαληηθή είλαη ε Γλψζε γηα ηε βησζηκφηεηα ελφο Σνπξηζηηθνχ πζηήκαηνο, (2) φηη ν θαιχηεξνο ηξφπνο πξνθεηκέλνπ εθείλε λα ππάξμεη, δηαρπζεί, ρξεζηκνπνηεζεί, επεθηαζεί είλαη ε ζχζηαζε κνξθσκάησλ πνπ ελψλνπλ φινπο ηνπο stakeholders ελφο ηνπξηζηηθνχ πξννξηζκνχ ζε έλαλ θνηλφ ζθνπφ, θαη (3) φηη φια απηά κπνξνχλ λα γίλνπλ εθηθηά κε ηελ εηζαγσγή ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ πιεξνθνξίαο θαη επηθνηλσλίαο. Πην ζπγθεθξηκέλα, ζα δνχκε: ηηο ηδηφηεηεο ηνπ Σνπηθνχ Σνπξηζηηθνχ πζηήκαηνο πνπ πξνηείλεηαη σο κνληέιν αλάιπζεο ελφο ηνπξηζηηθνχ πξννξηζκνχ ηη ζεκαίλεη αθξηβψο ε ζχζηαζε ελφο cluster θαη ηη επηπηψζεηο έρεη απηφ ζηελ αλάπηπμε ελφο ηνπξηζηηθνχ πξννξηζκνχ ελ γέλεη αιιά θαη ζηελ αλάπηπμε θαη δξάζε βαζηθψλ stakeholders, φπσο ησλ Μηθξνκεζαίσλ Δπηρεηξήζεσλ θαη ηνπ Κξάηνπο ηη ζεκαίλεη δηαρείξηζε γλψζεο θαη γηαηί κπνξεί λα είλαη ηφζν ζεκαληηθή γηα ηε βησζηκφηεηα ησλ ΜκΔ, ηελ νξζνινγηθή δξάζε ηεο Γεκφζηαο Γηνίθεζεο, ηελ πξνζσπηθή αλάπηπμε ησλ αηφκσλ γηαηί ε δεκηνπξγία θαλαιηψλ επηθνηλσλίαο ζε έλα ζπκπαγέο ζχζηεκα ζπλέλσζεο δπλάκεσλ (φπσο ην cluster), κε άιια ιφγηα ε δηθηχσζε απηψλ απνηειεί ηξνθνδφηε παξάγνληα γλψζεο, άξα θαη «δσήο» ηνπ ζπζηήκαηνο πνηεο είλαη νη δπλαηφηεηεο θαη νη ειιείςεηο ησλ ΜκΔ πνπ θαινχληαη λα ζπκκεηάζρνπλ ζε έλα ηέηνην εγρείξεκα πψο κπνξεί ε Γεκφζηα Γηνίθεζε λα ζπκβάιιεη ππνζηεξηθηηθά αιιά λα αιιάμεη θαη ε ίδηα θαη ηη ζεκαίλεη λα κεηακνξθσζεί ζε κηα νξγάλσζε πνπ καζαίλεη ηα εξγαιεία ΣΠΔ κπνξνχλ ηειηθά λα δψζνπλ ηε ιχζε

2 ηφζν ζηε ζχζηαζε ησλ clusters φζν θαη ζηελ θαζηέξσζε ηεο Γηαρείξηζεο Γλψζεο αλ ε γλψζε είλαη ηφζν ζεκαληηθή, ηη ζεκαίλεη γηα ηνλ Σνπξηζκφ ε δεκηνπξγία Πεξηνρψλ Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο ελ ηέιεη θαηλνηνκία ζηνλ ηνπξηζκφ ζεκαίλεη εθαξκνγή φισλ απηψλ, θαη αλ λαη, ν ηνπξηζκφο εγγελψο σο ηνκέαο κπνξεί λα ελζσκαηψζεη ηηο αιιαγέο θαη λα ηθαλνπνηήζεη ηηο φπνηεο αλάγθεο θαη ειιείςεηο ρξφλσλ; Ζ εξγαζία δηαξζξψλεηαη σο εμήο: Γενική Εισαγωγή. Δδψ παξνπζηάδεηαη ε συστημική θεωρία σο ε βαζηθή επηζηεκνινγηθή έλλνηα πνπ πιαηζηψλεη ηελ αλάιπζε θαη αθνινπζνχλ εηζαγσγηθέο αλαθνξέο ζηηο θχξηεο έλλνηεο ησλ clusters, ηεο θαηλνηνκίαο θαη ηεο δηαρείξηζεο γλψζεο. Μέρος Α. Κεφάλαιο 1: Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις: Οφέλη και προβλήματα από τη «συνάντησή» τους με τα Clusters, το Knowledge Management, τη Δημόσια Διοίκηση και τις ΤΠΕ. Παξνπζίαζε ησλ σθειεηψλ πνπ κπνξεί λα απνιαχζνπλ νη ΜκΔ απφ ηε ζπκκεηνρή ηνπο ζε έλα cluster, παξάγνληεο επηηπρίαο ελφο cluster θαη εγγελή πξνβιήκαηα ησλ ΜκΔ πνπ δπζρεξαίλνπλ ην clustering. Ο ξφινο ηνπ Κξάηνπο ζηελ αλάπηπμε ησλ ΜκΔ θαη ζηε δεκηνπξγία clusters δεηήκαηα αμηνπνίεζεο ησλ ΣΠΔ απφ ηηο ΜκΔ θαη πξνηάζεηο αληηκεηψπηζεο ησλ πξνβιεκάησλ ζρεηηθά κε ηελ πηνζέηεζε ησλ πξψησλ απφ ηηο δεχηεξεο πψο κπνξεί ε Γεκφζηα Γηνίθεζε λα αμηνπνηήζεη ηε Γηαρείξηζε Γλψζεο. Κεφάλαιο 2: Καινοτομία στον Τουρισμό: Δύο μοντέλα για την ανάλυση του Τουριστικού Προορισμού. Σν Σνπηθφ Σνπξηζηηθφ χζηεκα πξνηείλεηαη απφ ηνπο κειεηεηέο σο ην βέιηηζην κνληέιν αλάδεημεο ελφο πξννξηζκνχ, ελψ ε ζπλεηδεηνπνίεζε εθ κέξνπο ησλ δξαζηψλ γηα ηε ζεκαληηθφηεηα ηνπ ξφινπ ηνπο επηδξά επεξγεηηθά ζηελ αεηθνξηθή αλάπηπμή ηνπ. Ζ ζέζε φηη ηα ηνπξηζηηθά clusters ζπληζηνχλ κνληέια αλάπηπμεο ηζρπξνπνηείηαη ζην θεθάιαην απηφ, θαη ηαπηφρξνλα, νη Πεξηνρέο Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο σο ππνζχλνια ησλ Σνπηθψλ Σνπξηζηηθψλ πζηεκάησλ κεηακνξθψλνπλ ηηο επηρεηξήζεηο θαη ηνπο δεκφζηνπο θνξείο ζε learning organizations. Σα δίθηπα απνηεινχλ ην λέν παξάδεηγκα (paradigm) ζηελ αλάπηπμε ελφο ηφπνπ θαη νη ΣΠΔ πξνβάιινπλ σο ηα κφλα εξγαιεία πνπ κπνξνχλ λα πξνσζήζνπλ απηή ηελ αλάπηπμε. Μέρος Β. Κεφάλαιο 1: ΤΠΕ, Διαχείριση Γνώσης και Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση: Η Δημιουργία της Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης και της Ηλεκτρονικής Διαχείρισης Γνώσης. Με ηε δηαθήξπμε ηεο ηξαηεγηθήο ηεο Ληζζαβφλαο, νη λέεο ηερλνινγίεο ζπληζηνχλ ζπλζήθε sine qua non γηα ηελ θαζεκεξηλή πξαθηηθή ηεο Γεκφζηαο Γηνίθεζεο θαη ηελ επηθνηλσλία ηεο κε ηνπο πνιίηεο. Γελληέηαη έηζη ε Ζιεθηξνληθή Γηαθπβέξλεζε, ελψ νη κεζνδνινγίεο Μνληεινπνίεζεο ηε κεηακνξθψλνπλ 5

3 ζε κηα αλνηρηή, ζπκκεηνρηθή δηαθπβέξλεζε. Αθνινπζεί ε Ζιεθηξνληθή Γηαρείξηζε Γλψζεο πνπ απνηειεί ηνλ ζπλδπαζκφ ηεο βαζηθήο ζεσξίαο ηνπ Knowledge Management κε ηε ρξήζε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ. Ζ γλψζε έηζη δηαρέεηαη κε ειεθηξνληθφ ηξφπν ηφζν κεηαμχ ησλ ππαιιήισλ κηαο Γεκφζηαο Γηνίθεζεο φζν θαη κεηαμχ ηεο ΓΓ θαη ησλ πνιηηψλ. ηνλ ηνκέα ηνπ ηνπξηζκνχ ε γλψζε δηαδίδεηαη θαη απνζεζαπξίδεηαη κε ηε ζεκειίσζε ησλ βάζεσλ γλψζεο (knowledge base) θαη ηε ζεκαηηθή ζπγθέληξσζε ηεο γλψζεο, πνπ απνθαιείηαη «νληνινγία». Έηζη γλσζηηθά πξνζαλαηνιηζκέλε θαη ρσξηθά πξνζδηνξηζκέλε ε αλάιπζε ηεο θαηαθεξκαηηζκέλεο ηνπξηζηηθήο βηνκεραλίαο νδεγεί ζηε δεκηνπξγία ζπκπαγνχο ηνπξηζηηθήο γλψζεο θαη ην ζρήκα (schema) ηνπξηζκνχ αλαδχεηαη. Συμπεράσματα. Παραρτήματα (ελδεηθηηθή ζπιινγή case studies γηα ηα clusters, βέιηηζηεο πξαθηηθέο Πεξηνρψλ Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο, ζρεδηαγξάκκαηα, θαηεπζπληήξηεο γξακκέο γηα ηελ εθαξκνγή ζπζηεκάησλ Γηαρείξηζεο Γλψζεο, δξάζεηο γηα ηελ Ζιεθηξνληθή Γηαθπβέξλεζε) θαη Ηλεκτρονικό Παράρτημα. Βιβλιογραφικές αναφορές. 6

4 Ζ πζηεκηθή Θεσξία Ζ κειέηε καο γηα ηε ζχζηαζε clusters ζηνλ ηνπξηζκφ, ηα νπνία ζα απνηειέζνπλ ηε δνκή πνπ ζα ζηεξίμεη ηε Γηαρείξηζεο ηεο Γλψζεο (Knowledge Management), αλάγεηαη ζε κηα γεληθφηεξε ζεσξία: ηε ζεσξία ζπζηεκάησλ (ή ζπζηεκηθή ζεσξία: systems theory). ηελ πξνζπάζεηά καο λα παξάζρνπκε ηα βαζηθά ζεσξεηηθά εξγαιεία αιιά θαη ηηο ζηνηρεηψδεηο γλψζεηο πξαθηηθήο εθαξκνγήο γηα ηε ζχζηαζε clusters (θαη ηε ιεηηνπξγία απηψλ κε ηελ εηζαγσγή ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ), ζα αλαθεξζνχκε ζε έλλνηεο, φπσο «ζπζηήκαηα θαηλνηνκίαο», «ζπλεξγαζίεο», «ζπζηεκηθφο ηνπξηζκφο» 1 θ.ά. Καζίζηαηαη έηζη αλαγθαία ε δηαζχλδεζε ησλ ελλνηψλ απηψλ κε ηε βαζηθή επηζηεκνληθή ζεσξία πνπ δηαηξέρεη θάζε έλλνηα ζπλέλσζεο, αιιειεμάξηεζεο, δνκήο θαη ιεηηνπξγίαο. Όπσο ζα δνχκε θαη ζηε ζπλέρεηα, 2 ε ζχζηαζε ελφο cluster απνηειεί ζηελ νπζία ηε ζύζηαζε ελόο ζπζηήκαηνο, ζπληεζεηκέλν απφ αιιεινεμαξηψκελα κέξε, δνκεκέλν θαηά ηξφπν ψζηε λα επηηειεί ζπγθεθξηκέλεο ιεηηνπξγίεο θαη βηψζηκν ράξε ζηελ επηθνηλσλία θαη ζηελ αληαιιαγή γλψζεο/πιεξνθνξίαο κεηαμχ ησλ κεξψλ ηνπ. Έλαο απφ ηνπο πνιινχο νξηζκνχο πνπ έρνπλ δνζεί γηα ην ζχζηεκα ελ γέλεη είλαη ν εμήο: «A system is defined as a set of objects together with relationships between the objects and between their attributes related to each other and to their environment so as to form a whole» (Schoderbek, Schoderbek & Kefalas,1990). Βάζεη ηνπ αλσηέξσ νξηζκνχ, παξαηεξνχκε ινηπφλ φηη ε πζηεκηθή Θεσξία 3 (εθεμήο Θ) εζηηάδεη ζηηο ζρέζεηο κεηαμχ ησλ κεξψλ θαη ζηηο θνηλέο αξρέο θαη λφκνπο πνπ δηέπνπλ ηε ζπκπεξηθνξά ηνπο θαη δηακνξθψλνπλ ην ζχζηεκα. Έηζη, ηα κέξε ελψλνληαη ζε έλα φινλ (ηδέα ηνπ νιηζκνχ: holism). 4 1 Πξβι. Κεθ. 2, ζει Ibid., ζει Ζ Θεσξία πζηεκάησλ πξνηάζεθε απφ ην Βηνιφγν Ludwig von Bertalanffy ην 1936, ν νπνίνο πξφηεηλε ηε λέα ζεσξία σο πξνζπάζεηα αλαβίσζεο ηεο ελφηεηαο ηεο επηζηήκεο. Τπνζηήξηδε φηη ηα πξαγκαηηθά ζπζηήκαηα είλαη αλνηθηά θαη αιιειεπηδξνχλ κε ην πεξηβάιινλ ηνπο, θαζψο θαη φηη απνθηνχλ πνηνηηθά δηαθνξεηηθέο ηδηφηεηεο κε απνηέιεζκα ηε ζπλερή εμέιημε. 4 Χο «νιηζκφο» νξίδεηαη: «ε κειέηε κίαο ζχλζεηεο νληφηεηαο σο εληαίν φινλ». Ζ πξνζέγγηζε απηή έρεη ηηο ξίδεο ηεο ζηελ αξραηφηεηα, απέθηεζε φκσο λφεκα ζηνλ εηθνζηφ αηψλα αξρηθά κε ηε κειέηε ζχλζεησλ βηνινγηθψλ θαηλνκέλσλ θαη αξγφηεξα κε θνηλσληθά θαη άιια θαηλφκελα. Ζ ζπζηεκηθή ζθέςε μεθίλεζε απφ ηνλ νιηζκφ, αιιά δηαθνξνπνηήζεθε ζηαδηαθά, έηζη ψζηε ηψξα λα αθνξά ηε κειέηε θαη ησλ κεξψλ θαη ηνπ φινπ. 7

5 Δλψ ην έλα κέξνο ηεο κειέηεο καο (εθείλν πνπ αθνξά ηε ζχζηαζε clusters) βξίζθεη ηε ζεσξεηηθή ηνπ ππφζηαζε ζηε Θ, ην άιιν (εθείλν πνπ αθνξά ηελ εηζαγσγή θαη ρξήζε ησλ ΣΠΔ) αλάγεηαη ζηηο αξρέο ηεο Κπβεξλεηηθήο, σο ηεο επηζηήκεο ηεο επηθνηλωλίαο θαη ηνπ ειέγρνπ ζε δσληαλνχο νξγαληζκνχο, κεραλέο, νξγαλψζεηο αιιά θαη ζηνπο ζπλδπαζκνχο απηψλ, 5 ζπλελψλνληαο έηζη ηηο δχν απηέο ζεσξίεο πνπ ηέκλνληαη άιισζηε ελλνηνινγηθά. 6 Έηζη, κειεηψληαο ηε ζχζηαζε ελφο cluster, ζηελ νπζία κειεηάκε έλα ζύζηεκα, ζην νπνίν καο ελδηαθέξεη: (α) ε ιεηηνπξγία (ζπκπεξηθνξά) ησλ αληηθεηκέλσλ ηνπ, (β) νη ζρέζεηο κεηαμχ απηψλ (ελ πξνθεηκέλσ ε αιιειεμάξηεζε κεηαμχ ηνπο), 7 (γ) ηα γλσξίζκαηα πνπ ραξαθηεξίδνπλ ηφζν ηα αληηθείκελα φζν θαη ηηο ζρέζεηο κεηαμχ ηνπο, θαη (δ) ην πεξηβάιινλ, ην νπνίν αζθεί επίδξαζε ζην ζχζηεκα θαη δελ ειέγρεηαη απφ απηφ. Δπηπξφζζεηα, ηα clusters απνηεινχλ αλνηθηά ζπζηήκαηα, ηα νπνία δηαζέηνπλ ζπγθεθξηκέλεο ηδηφηεηεο 8 θαη ρξεζηκνπνηνχλ κεραληζκνχο θπβεξλεηηθήο (feedback απφ ην πεξηβάιινλ) γηα λα ειέγμνπλ ηε ζπκπεξηθνξά ηνπο ψζηε λα επηηχρνπλ ην ζηφρν ηνπο. Πεξαηηέξσ, ε Θ βξίζθεη ηελ εθαξκνγή ηεο ζηελ επιτειρηζιακή δξάζε, κε ηε ζεσξία ηεο κνληεινπνίεζεο. Οη ζπλεξγαζίεο, ηα clusters θαη ηα ζπζηήκαηα θαηλνηνκίαο πξνβάιινπλ σο κνληέια αλάπηπμεο ησλ επηρεηξήζεσλ, ζηελ νπζία ιεηηνπξγψληαο σο κνληέια βηώζηκωλ ζπζηεκάηωλ. Δηδηθφηεξα, ην κνληέιν ηνπ βηψζηκνπ ζπζηήκαηνο 5 ηελ Κπβεξλεηηθή ζηεξίδνληαη: adaptive systems, artificial intelligence, complex systems, complexity theory, control systems, decision support systems, dynamical systems, information theory, learning organizations, mathematical systems theory, operations research, simulation, and systems engineering. 6 ηηο δχν βαζηθέο έλλνηεο ηεο Κπβεξλεηηθήο communication (επηθνηλσλία) θαη control (έιεγρνο), ε ζεσξία ζπζηεκάησλ πξνζζέηεη άιιεο δχν: hierarchy (ηεξαξρία) θαη emergent properties (αλαδπφκελεο ηδηφηεηεο: λέεο ηδηφηεηεο πνπ πξνθχπηνπλ ζε αλψηεξα επίπεδα). 7 Ζ ζρέζε απηή κπνξεί λα ιάβεη ηηο εμήο κνξθέο: (α) πξψηνπ βαζκνχ: κηα ζρέζε ζπκβησηηθήο κνξθήο κπνξεί λα είλαη παξαζηηηθνχ ή ακνηβαίνπ ηχπνπ, (β) δεπηέξνπ βαζκνχ: απφ ηηο ζρέζεηο ζπλεξγαηηθήο κνξθήο πξνθχπηνπλ νη αλαδπφκελεο ηδηφηεηεο, (γ) ηξίηνπ βαζκνχ:κε ηελ χπαξμε πιενλαδφλησλ ζηνηρείσλ ππάξρνπλ επαλαιακβαλφκελεο ζρέζεηο, πνπ ζπκβάιινπλ ζηελ αμηνπηζηία ηνπ ζπζηήκαηνο. 8 Οη ηδηφηεηεο απηέο είλαη: (1) ε αιιειεμάξηεζε κεηαμχ ησλ ζηνηρείσλ ηνπ ζπζηήκαηνο (2) ην ζχζηεκα απνηειεί Οιφηεηα (3) θάζε ζχζηεκα έρεη έλα ηειηθφ ζθνπφ (4) φια ηα (αλνηθηά) ζπζηήκαηα εμαξηψληαη απφ ηα ζηνηρεία εηζφδνπ, ηα νπνία κεηαζρεκαηηδφκελα ζε έμνδν βνεζνχλ ην ζχζηεκα λα επηηχρεη ην ζθνπφ ηνπ (ε έμνδνο ελφο ζπζηήκαηνο ρξεζηκνπνηείηαη σο είζνδνο άιισλ ζπζηεκάησλ) (5) έλα ζχζηεκα γηα λα επηηχρεη ην ζθνπφ ηνπ κεηαζρεκαηίδεη ηα ζηνηρεία εηζφδνπ ζε ζηνηρεία εμφδνπ (6) φια ηα ζπζηήκαηα ηείλνπλ ζηελ αηαμία φηαλ αθήλνληαη λα ιεηηνπξγήζνπλ απφ κφλα ηνπο (εληξνπία) ε πνξεία πξνο ηε κέγηζηε εληξνπία (θαη επνκέλσο ηελ θαηαζηξνθή ηνπ ζπζηήκαηνο) αλαζηξέθεηαη κε ηελ εηζαγσγή ελέξγεηαο (δεδνκέλσλ) απφ ην πεξηβάιινλ (7) έιεγρνο θαη απηνξξχζκηζε (control): ηα ζπζηήκαηα ρξεζηκνπνηνχλ κεραληζκνχο θπβεξλεηηθήο (feedback απφ ην πεξηβάιινλ) γηα λα ειέγμνπλ ηε ζπκπεξηθνξά ηνπο ψζηε λα επηηχρνπλ ην ζηφρν ηνπο. (8) ηεξαξρία: θάζε ζχζηεκα έρεη ππνζπζηήκαηα θαη εθείλα κε ηε ζεηξά ηνπο άιια ππνζπζηήκαηα, θ.ν.θ. (9) δηαθνξνπνίεζε: ζηα αλνηθηά ζπζηήκαηα αλαπηχζζεηαη εμεηδίθεπζε ησλ ζηνηρείσλ ηνπο (10) νξηζκέλα αλνηθηά ζπζηήκαηα απφ κηα δεδνκέλε αξρηθή θαηάζηαζε κπνξνχλ λα θζάζνπλ ζε κηα ηειηθή θαηάζηαζε κφλν, αθνινπζψληαο δηαθνξεηηθή πνξεία εμέιημεο (κνλνηεξκαηηθφηεηα ην αληίζεην, δειαδή, ε δπλαηφηεηα επίηεπμεο δηαθνξεηηθψλ ζηφρσλ έρνληαο ηελ ίδηα αθεηεξία, νλνκάδεηαη πνιπηεξκαηηθφηεηα). 8

6 ρξεζηκνπνηείηαη 9, 10 : (α) γηα λα θαηαλνήζνπκε ηνπο νξγαληζκνχο/επηρεηξήζεηο, (β) γηα λα ηνπο επαλαζρεδηάζνπκε θαη (γ) γηα λα δηαρεηξηζηνχκε θαιχηεξα ηηο αιιαγέο πνπ ζπκβαίλνπλ ζε έλαλ νξγαληζκφ. Γηα ηελ χπαξμε ηνπ κνληέινπ απηνχ, πνιχ ζεκαληηθή πξνθξίλεηαη ε ξνή πιεξνθνξίαο. Έηζη, νη ΣΠΔ κπνξνχλ λα αμηνπνηεζνχλ ζην πιαίζην ηνπ επαλαζρεδηαζκνχ κηαο επηρείξεζεο ή, ζηελ πεξίπησζή καο, νιφθιεξεο ηεο αιπζίδαο παξαγσγήο ηνπ ηνπξηζηηθνχ πξντφληνο, ιεηηνπξγψληαο σο ην «λεπξηθφ ζχζηεκα» πνπ ππνζηεξίδεη ηελ εθπιήξσζε ησλ ζηφρσλ ηεο. Συνοψίζοντας: Γηα ηε ζχζηαζε θαη δεκηνπξγία clusters ζηνλ ηνπξηζκφ, ζηελ παξνχζα κειέηε, ρξεζηκνπνηνχκε ηα βαζηθά ζεσξεηηθά εξγαιεία ηεο πζηεκηθήο Θεσξίαο (ή Θεσξίαο πζηεκάησλ). Με ηελ εθαξκνγή ηεο Γεληθήο Θεσξίαο πζηεκάησλ: (α) πξνζδηνξίδνπκε ην επξχηεξν ππνζχζηεκα, ζην νπνίν εληάζζεηαη ην αληηθείκελν πνπ κειεηνχκε (β) θαηαλννχκε ηηο ηδηφηεηεο θαη ζπκπεξηθνξέο ηνπ επξχηεξνπ ζπζηήκαηνο/πεξηβάιινληνο (γ) εμεηάδνπκε ηα ηδηαίηεξα γλσξίζκαηα ηνπ ππφ εμέηαζε θάζε θνξά ζπζηήκαηνο (π.ρ. ησλ ηνπξηζηηθψλ clusters) (δ) απνζαθελίδνπκε θαη νξηνζεηνχκε ηνπο ζπζρεηηζκνχο ησλ κεξψλ ηνπ ζπζηήκαηνο (π.ρ. νη stakeholders ηνπ ηνπξηζκνχ), θαη (ε) δνκνχκε ην «λεπξηθφ ππν-ζχζηεκα» ηνπ επξχηεξνπ ζπζηήκαηνο, ζην νπνίν ζα ζηεξηρηεί ε βησζηκφηεηά ηνπ (π.ρ. νη λέεο ΣΠΔ πνπ ζπληεινχλ ζηε δηάρπζε ηεο πιεξνθνξίαο/γλψζεο, δηαηεξψληαο πάληα ην ζχζηεκα «δσληαλφ»). ηελ ελφηεηα πνπ αθνινπζεί, αλαιχνπκε ηελ έλλνηα ησλ «clusters» θαη πεξηγξάθνπκε αδξνκεξψο ηνλ θχθιν δσήο ηνπο. 9 Σν κνληέιν ηνπ Βηψζηκνπ πζηήκαηνο ζηεξίρζεθε ζηνλ αλζξψπηλν νξγαληζκφ θαη ρξεζηκνπνηεί ηελ έλλνηα ηνπ νιηζκνχ (ibid. ππνζ. 4). 10 ρεκαηηθά, ην κνληέιν ηνπ βηψζηκνπ ζπζηήκαηνο κπνξεί λα αλαπαξαζηαζεί σο εμήο: φπνπ: νη κπιε γξακκέο θαη ηα θνπηηά αληηζηνηρνχλ ζε φ,ηη γίλεηαη (ιεηηνπξγίεο) ζε κηα επηρείξεζε (ιεηηνπξγηθέο κνλάδεο) ην θίηξηλν δείρλεη ηηο ελέξγεηεο θαη ηνπο πφξνπο πνπ ρξεζηκνπνηνχληαη γηα ην ζπληνληζκφ ησλ ιεηηνπξγηθψλ κνλάδσλ ην θφθθηλν ραξαθηεξίδεη ηηο ελέξγεηεο θαη ηνπο πφξνπο πνπ έρνπλ ζηφρν ηε βειηηζηνπνίεζε ηεο ιεηηνπξγίαο θάζε ιεηηνπξγηθήο κνλάδαο ηα πξάζηλα θνπηηά αλαπαξηζηνχλ ην πεξηβάιινλ ηεο επηρείξεζεο, ηηο ελέξγεηεο θαη ηνπο πφξνπο πνπ ρξεζηκνπνηνχληαη γηα ηε γλψζε ηνπ πεξηβάιινληνο θαη ηελ απφθηεζε εκπεηξίαο, θαζψο θαη ηελ πινπνίεζε ησλ ζηξαηεγηθψλ γηα ην κέιινλ ην κνβ δείρλεη ηνπο θαλφλεο θαη ηηο αξρέο πνπ εθαξκφδνληαη ζηελ επηρείξεζε (π.ρ. ε ηαπηφηεηα ηεο επηρείξεζεο, νη εζηθέο αμίεο, νη θαλφλεο ιεηηνπξγίαο). (Source: The Cwarel Isaf Institute) 9

7 Clusters Σα «clusters» απνδίδνληαη ζηελ ειιεληθή νξνινγία είηε σο «ζπζηάδεο» 11 είηε σο «ζχιαθεο». ηελ παξνχζα κειέηε καο επηιέγνπκε λα δηαηεξήζνπκε θαη ηνλ αγγιηθφ φξν, ν νπνίνο ζεσξνχκε φηη απνδίδεη θαιχηεξα ηελ έλλνηα ηεο ζπζζσκάησζεο ηεο επηρεηξεκαηηθήο δξάζεο (ρξεζηκνπνηψληαο ηηο ειιεληθέο απνδφζεηο σο ζπλψλπκα). Αλαιπηηθφηεξα, ηα clusters ζεσξνχληαη ελψζεηο (ή κνξθψκαηα) ε δεκηνπξγία ησλ νπνίσλ ζεκειηψλεηαη ζηελ έλλνηα ηεο «γεσγξαθηθήο ηνπνζέηεζεο» αλαδεηθλχνληαο ηδηαίηεξα ηε ζεκαζία ηεο ηνπηθόηεηαο. Απνηειψληαο ππθλά ρσξηθά πξνζδηνξηζκέλα δίθηπα θνηλσληθήο θαη νηθνλνκηθήο θχζεο δηαδξακαηίδνπλ ζεκαληηθφ ξφιν ζηελ ππνθίλεζε ηεο αληαγσληζηηθφηεηαο ησλ επηρεηξεκαηηθψλ δηθηχσλ, ελψ εκθαλίδνληαη σο ζχιαθεο ηνπηθήο νηθνλνκίαο ζε κηα έληνλα δηεζλνπνηεκέλε νηθνλνκηθή δξαζηεξηφηεηα. 12 Χο έλλνηα, ηα clusters εηζάγνληαη ζην νηθνλνκηθφ ιεμηιφγην ήδε απφ ηα ηέιε ηνπ 19 νπ αηψλα, φηαλ ν βξεηαλφο νηθνλνκνιφγνο Alfred Marshall θάλεη ιφγν γηα «βηνκεραληθή ζπζζψξεπζε» (industrial agglomeration). 13 ηε ζπλέρεηα, δηάθνξνη νηθνλνκνιφγνη κειεηνχλ ην θαηλφκελν ηνπ clustering, γηα λα θαηαιήμνπκε ζηηο ζέζεηο ηνπ Porter, πνπ ζεσξνχληαη σο νη πην ζεκαληηθέο γηα ηνλ νξηζκφ θαη ηε ιεηηνπξγία ησλ ζπζηάδσλ. Έηζη, ν ζπγγξαθέαο θαζνξίδεη ξεηά ηα clusters σο: «Κρίσιμες μάζες σε μια θέση ασυνήθιστης ανταγωνιστικής επιτυχίας σε συγκεκριμένους τομείς [ ]. Οι συστάδες είναι γεωγραφικές συγκεντρώσεις διασυνδεδεμένων επιχειρήσεων και ιδρυμάτων σε έναν συγκεκριμένο τομέα.». (Porter, 1998) κε άιια ιφγηα, σο ζπγθεληξώζεηο πνπ πεξηιακβάλνπλ ζπγγελείο βηνκεραλίεο θαη άιιεο νληφηεηεο ζεκαληηθέο γηα ηελ αλάπηπμε ηνπ αληαγσληζκνχ. Έηζη, ηα clusters κπνξνχλ λα πεξηιακβάλνπλ πξνκεζεπηέο, πειάηεο, θαηαζθεπαζηέο, επηρεηξήζεηο αιιά θαη θπβεξλήζεηο θαη ηδξχκαηα (παλεπηζηήκηα, εξεπλεηηθά θέληξα, εκπνξηθέο ελψζεηο) πνπ 14, 15 παξέρνπλ εθπαίδεπζε, πιεξνθνξία, γλψζε θαη θαηάξηηζε. 11 Πξβι. Πηπεξφπνπινο 2007: «Δπηρεηξεκαηηθφηεηα, Καηλνηνκία θαη Business Clusters». 12 Υαξαθηεξηζηηθά παξαδείγκαηα επηηπρεκέλσλ πεξηθεξεηαθψλ ζπζηάδσλ (regional clusters) απνηεινχλ ε Silicon Valley ζηελ Καιηθφξληα θαη ε πεξηνρή Prato ζηελ Ηηαιία (ζπζηάδα θισζηνυθαληνπξγηθήο βηνκεραλίαο). 13 Πξβι. Marshall: «Οη Αξρέο ησλ Οηθνλνκηθψλ». 14 Πξβι. Κεθ. 2 γηα ηα clusters εθπαίδεπζεο ζηνλ ηνπξηζκφ, ζει Έλαλ πιήξε νξηζκφ γηα ηα clusters (ζπλδένληάο ηα κε ηελ έλλνηα ηνπ networking) κάο παξέρεη ν ΟΟΑ (OECD): The cluster concept focuses on the linkages and interdependencies among actors in the value chain in producing products and services and innovating. Clusters differ from the forms of co-operation and networks in that the actors involved in a cluster are linked in a value chain. The cluster concept goes beyond simple horizontal networks 10

8 Σα clusters έρνπλ ηνλ δηθφ ηνπο θχθιν δσήο: γελληνχληαη, αλαπηχζζνληαη θαη παξαθκάδνπλ. Αξρηθά, ε εκθάληζε κηαο ζπζηάδαο κπνξεί λα αλαρζεί ζε πνιπάξηζκνπο ιφγνπο: (α) ηελ χπαξμε ζπάλησλ ή κνλαδηθψλ πφξσλ θαη ηελ παξαδνζηαθή ηερλνγλσζία (β) ηελ αλάπηπμε ζπγθεθξηκέλεο γλψζεο πνπ έρεη ιάβεη ηε κνξθή λέαο παξαγσγηθήο ρξήζεο (π.ρ. ε έξεπλα ζηα παλεπηζηήκηα MIT θαη Harvard, πνπ νδήγεζε ζηε δεκηνπξγία πνιιψλ clusters ζηε Μαζαρνπζέηε) (γ) ηελ αλάπηπμε ηνπηθψλ ζπλζεθψλ δήηεζεο (π.ρ. ε απηνκαηνπνίεζε εξγνζηαζίσλ ζην Σνξίλν) (δ) ηελ χπαξμε θαηλνηφκσλ επηρεηξήζεσλ πνπ ελζαξξχλνπλ ηελ αλάπηπμε άιισλ (π.ρ. ε Silicon Valley), (ε) ηελ θνηλή ππνδνκή, ηα παλεπηζηήκηα θηι. Χζηφζν, «ν πην ζεκαληηθφο ιφγνο αλάδπζεο ζπζζσκαηψζεσλ είλαη ε εγγύτητα ζηηο αγνξέο θαη νη χαμηλές δαπάνες συναλλαγών πνπ απηή ζπλεπάγεηαη» (Πιπερόπουλος, 2007). Καηά ηε δηάξθεηα αλάπηπμήο ηεο ζπζηάδαο, δεκηνπξγνχληαη εμσηεξηθέο νηθνλνκίεο θιίκαθαο, θαζψο πνιπάξηζκνη πξνκεζεπηέο θαη εηαηξείεο ππεξεζηψλ πξνθχπηνπλ ρακειψλνληαο ην θφζηνο ησλ θνηλψλ εηζαγσγψλ γηα ηηο επηρεηξήζεηο-πειάηεο νξγαληζκνί γλψζεο (knowledge organizations) ηδξχνληαη ζηελ πεξηνρή ε δεμακελή εξγαηηθνχ δπλακηθνχ (labour pool) επηηξέπεη έλαλ πςειφηεξν βαζκφ απνδνηηθφηεηαο θαη εμεηδίθεπζεο ηεο αγνξάο εξγαζίαο, ελψ δεκηνπξγείηαη πξφζθνξν έδαθνο θαη γηα ηελ αλάπηπμε θπβεξλεηηθψλ πξσηνβνπιηψλ. 16 Χζηφζν, φζν θαη αλ απνηεινχλ πεξηνρέο δπλακηθήο νηθνλνκηθήο αλάπηπμεο θαη θαηλνηνκίαο, πνιχ ζπρλά κπνξνχλ λα ράζνπλ ηελ αληαγσληζηηθφηεηά ηνπο. Σφηε, ε παξαθκή ηνπο κπνξεί λα απνδνζεί είηε ζε έλα είδνο «απηφ-εγθισβηζκνχ» (lock-in) 17 (νη ίδηεο θνηλσληθέο θαη νηθνλνκηθέο αηηίεο πνπ θάπνηε παξείραλ επεκεξία κπνξνχλ λα απνηειέζνπλ αηηίεο εγθισβηζκνχ) είηε ζε ηερλνινγηθέο αζπλέπεηεο (κηα ζεκαληηθή εμσηεξηθή απεηιή πνπ κπνξεί λα εμνπδεηεξψζεη πνιιά απφ ηα αληαγσληζηηθά πιενλεθηήκαηα ηεο ζπζηάδαο) είηε αθφκα θαη ζηελ αιιαγή ζηηο αλάγθεο ησλ αγνξαζηψλ. Χο ιχζε ζηα παξαπάλσ πξνηάζζεηαη ε αλάγθε γηα συνεχή καινοτομία θαη ανανέωση θαη ε απνθπγή εθ κέξνπο ησλ επηρεηξήζεσλ εκκνλψλ ζε ζπκπεξηθνξέο θαη ζρέζεηο πνπ δελ ζπκβάιινπλ ζηελ ελίζρπζε ηεο αληαγσληζηηθφηεηαο. in which firms operating on the same end-product market and belonging to the same industry group, co-operate on aspect such as R&D, demonstration programs. Collective marketing or purchasing policy. Clusters are often crosssectorial (vertical and/or lateral) networks made up of dissimilar and complementary firms specializing around a specific link or knowledge base in the value chain. (OECD, 1999) 16 Πξβι. Κεθ.1, γηα ηνλ ξφιν ηνπ Κξάηνπο ζηε δεκηνπξγία ηνπξηζηηθψλ clusters, ζει Πξβι. European Commission Observatory of European SMEs (2002): Regional clusters in Europe. 11

9 Ζ ελφηεηα πνπ πξνεγήζεθε απνηέιεζε κηα γεληθή εηζαγσγή ζηνλ νξηζκφ ησλ clusters, θαζψο θαη ζηνλ ηξφπν πνπ απηά γελληνχληαη, αλαπηχζζνληαη θαη παξαθκάδνπλ. Παξαηεξήζακε φηη ε «ζπζηάδα», ζηελ νπζία, απνηειεί ζπλέλωζε επηρεηξεζηαθψλ δπλάκεσλ ζε ηνπηθό επίπεδν, εκθαληδφκελε έηζη σο κηα ρσξηθή νηθνλνκηθή δχλακε ζηα πιαίζηα κηαο έληνλα παγθνζκηνπνηεκέλεο νηθνλνκίαο δίλνληαο λέα έκθαζε ζηελ έλλνηα ηνπ glocal. Χζηφζν, έρνπκε αθφκα πνιιά λα πνχκε γηα ηα clusters (ηα πιενλεθηήκαηα θαη κεηνλεθηήκαηά ηνπο, ηελ αιιειεπίδξαζή ηνπο κε ηηο ηνπξηζηηθέο ΜκΔ, ηε ζεκαζία ηνπο ζηε ζεκειίσζε ηεο Γηαρείξηζεο Γλψζεο θ.ά.π.), ηα νπνία ζα αλαιχζνπκε δηεμνδηθά ζην κέξνο ηεο κειέηεο πνπ είλαη αθηεξσκέλν ζηνλ Σνπξηζκφ. Σέινο, απηφ πνπ πξέπεη λα έρνπκε ζην κπαιφ καο θαηά ηε δηάξθεηα αλάιπζεο ηνπ θαηλνκέλνπ είλαη φηη ηα clusters απνηεινχλ ην «λεπξηθφ ζχζηεκα» πάλσ ζην νπνίν ζα αλαπηπρζεί ε επηρεηξεζηαθή ηνπξηζηηθή δξαζηεξηφηεηα θαη ζα ζεκειησζεί ε δηάρπζε θαη ε αληαιιαγή ηεο γλψζεο/πιεξνθνξίαο (πνπ φπσο ήδε αλαθέξζεθε δηαηεξεί ην φιν ζχζηεκα βηψζηκν) εληέιεη, ζε πξαθηηθφ επίπεδν ηα clusters ζα απνηειέζνπλ ηε δηθηπαθή δνκή ζηηο νπνίεο ζα αλαπηπρζνχλ νη λέεο ηερλνινγίεο επηθνηλσλίαο θαη πιεξνθνξίαο (ΣΠΔ). ηε ζπλέρεηα, ζα αλαθεξζνχκε ζηελ έλλνηα ηεο θαηλνηνκίαο πνπ είλαη άξξεθηα ζπλδεδεκέλε κε ηε ζχζηαζε clusters αιιά θαη απνηειεί φρεκα ηεο Γηαρείξηζεο Γλψζεο. 12

10 Καηλνηνκία 1. Ζ έλλνηα ηεο θαηλνηνκίαο Σελ φιε καο κειέηε δηαηξέρεη κηα πνιχ ζεκαληηθή έλλνηα, εθείλε ηεο θαηλνηνκίαο. Ζ φιε ζχιιεςε ζχζηαζεο επηρεηξεκαηηθψλ/ηνπξηζηηθψλ clusters, ε βησζηκφηεηα απηψλ πνπ ζηεξίδεηαη ζηε ζπλεξγαζία, ζηελ επηθνηλσλία θαη ζηε δηάρπζε γλψζεο, ε ίδηα ε Γηαρείξηζε ηεο Γλψζεο (knowledge management) θαη ε αλάπηπμε δηθηχσλ (networking) πνπ θάλνπλ ρξήζε ησλ λέσλ ΣΠΔ ραξαθηεξίδνληαη σο πξαγκαηψζεηο επηρεηξεκαηηθήο θαηλνηνκίαο. Σελ «θαηλνηνκία» πξνζδηνξίδνπλ έλλνηεο, φπσο επηρεηξεκαηηθόηεηα (πνπ ζεσξείηαη ζπλψλπκφ ηεο), δεκηνπξγηθόηεηα, βειηίωζε, λεωηεξηζκόο ηδεώλ, εμέιημε, γλώζε θαη θαληαζία (σο ην θχξην ζπζηαηηθφ ηεο λέαο νηθνλνκίαο). ηε ζρεηηθή βηβιηνγξαθία γίλεηαη δηάθξηζε κεηαμχ θαηλνηνκίαο πξντφλησλ θαη θαηλνηνκίαο δηαδηθαζηψλ 18 : ηα πξψηα πεξηιακβάλνπλ είηε λέα πξντφληα ησλ νπνίσλ ηα ηερλνινγηθά ραξαθηεξηζηηθά δηαθέξνπλ ζεκαληηθά απφ ηα πξνγελέζηεξά ηνπο παξαγφκελα πξντφληα είηε βειηησκέλα αθνξψληαο ππάξρνληα πξντφληα ησλ νπνίσλ ε απνδνηηθφηεηα έρεη αλαβαζκηζηεί απφ ηελ άιιε, ε θαηλνηνκία δηαδηθαζίαο πεξηιακβάλεη λέεο ή ζεκαληηθά βειηησκέλεο κεζφδνπο παξαγσγήο πνπ κπνξεί λα πξνυπνζέηνπλ αιιαγέο (ζηελ νξγάλσζε παξαγσγήο ή ζηνλ εμνπιηζκφ) ή λα πξνέξρνληαη απφ ηε ρξήζε λέαο γλψζεο. 19 Ζ νηθνλνκηθή ζεσξία πξνζθέξεη πνηθίινπο νξηζκνχο ηνπ ηη είλαη αιιά θαη ηνπ ηη δελ ζπληζηά θαηλνηνκία. Δπηγξακκαηηθά, σο θαηλνηνκία κπνξεί λα νξηζηεί: ε εηζαγσγή ελφο λένπ αγαζνχ ε εηζαγσγή κηαο λέαο κεζφδνπ παξαγσγήο ην άλνηγκα κηαο λέαο αγνξάο ε θαηάθηεζε κηαο λέαο πεγήο πξψησλ πιψλ ή εκηθαηεξγαζκέλσλ αγαζψλ ε εηζαγσγή κηαο λέαο κνξθήο νξγάλσζεο (γεληθά ε πξαγκαηνπνίεζε λέσλ ζπλδπαζκψλ). Απφ ηελ άιιε πιεπξά, θαηλνηνκία δελ είλαη: ε δηαθνπή κηαο δξαζηεξηφηεηαο ε πξνκήζεηα πξφζζεησλ ηεκαρίσλ εμνπιηζκνχ ελφο κνληέινπ πνπ ήδε ρξεζηκνπνηείηαη νη αιιαγέο ζηηο ηηκέο πνπ πξνθχπηνπλ απφ ηηο αιιαγέο ζηηο ηηκέο ησλ ζπληειεζηψλ παξαγσγήο θ.ά. Σίζεηαη επίζεο δήηεκα γηα ην πψο πξνθχπηεη ε θαηλνηνκία, πνηεο είλαη, κε άιια ιφγηα, νη πεγέο ηεο. Θεσξείηαη φηη σο επί ην πιείζηνλ, νη πεξηζζφηεξεο θαηλνηφκεο 18 Γηα κηα αλαιπηηθφηεξε κειέηε, πξβι. Πηπεξφπνπινο Θεσξνχκε φηη ε παξνχζα κειέηε επηρεηξεί λα αληρλεχζεη αθξηβψο κηα θαηλνηνκηθή δηαδηθαζία πνπ ζα επηθέξεη αιιαγέο ζηελ αιπζίδα παξαγσγήο ηνπ ηνπξηζηηθνχ πξντφληνο κε ηε ρξήζε λέσλ ηερλνινγηψλ θαη ηελ αληαιιαγή λέαο γλψζεο. 13

11 δξάζεηο ζπληζηνχλ ζθφπηκε θαη ζπλεηδεηή αλαδήηεζε επθαηξηψλ. Ο Drucker 20 πξνζδηνξίδεη εθηά, δηαθξίλνληάο ηεο ζε ηέζζεξηο πνπ αθνξνχλ ελδν-επηρεηξεζηαθνχο ηνκείο επθαηξηψλ (: νξαηέο απφ ηα άηνκα πνπ εξγάδνληαη ζε κηα επηρείξεζε) θαη ζε ηξεηο πνπ αληρλεχνληαη ζην εμσηεξηθφ πεξηβάιινλ ηεο επηρείξεζεο ή ηνπ νξγαληζκνχ. πγθεθξηκέλα, νη πεγέο απηέο θαηλνηνκίαο είλαη: (1) ην απρόσμενο ή ην απροσδόκητο (: αλαπάληερε επηηπρία ε απινχζηεξε θαη ιηγφηεξν ξηςνθίλδπλε κνξθή επθαηξίαο θαηλνηνκίαο) (2) ε δυσαρμονία (: σο ζχκπησκα θάπνηαο αιιαγήο θαη σο αληίθαζε αλάκεζα ζηηο πξνζδνθίεο θαη ζηα απνηειέζκαηα κπνξεί λα δεκηνπξγήζεη επθαηξία γηα θαηλνηνκία) (3) ε λειτουργική ανάγκη (: απηφ πνπ πξέπεη λα γίλεη γηα λα βειηησζεί κηα εξγαζία ή λα ρξεζηκνπνηεζεί λέα γλψζε) (4) νη αλλαγές ζηε δνκή ηνπ θιάδνπ ηεο νηθνλνκίαο ή ζηε δνκή ηεο αγνξάο (: φηαλ αιιάμεη θάηη (π.ρ. νη πξνηηκήζεηο ηνπ αγνξαζηηθνχ θνηλνχ) πξέπεη ε επηρείξεζε, ή ν θιάδνο γεληθφηεξα, λα εθκεηαιιεπζεί ηελ αιιαγή γηα λα επηβηψζεη ή λα πξσηνπνξήζεη) (5) νη δημογραφικές αλλαγές (: εμσηεξηθή αιιαγή αθνξά ηελ ειηθία, ην κέγεζνο, ηελ εθπαίδεπζε, ηε γεληθφηεξε ζχλζεζε θαη δνκή ηνπ πιεζπζκνχ) (6) νη αλλαγές στις αντιλήψεις (ή ζηελ νξγαλσζηθή θνπιηνχξα) (: πξνέξρνληαη θπξίσο απφ ηνπο εγέηεο κηαο επηρείξεζεο, ε πξσηνπνξηαθή ζθέςε ησλ νπνίσλ κπνξεί λα δεκηνπξγήζεη κεγάιεο επθαηξίεο θαηλνηνκίαο) θαη (7) ε νέα γνώση επηζηεκνληθή ή κε (: ν ππξήλαο ηεο θαηλνηνκίαο ε γλψζε ηαπηίδεηαη κε ηελ θαηλνηφκα ζθέςε θαη δξάζε). Σέινο, φπσο θάζε έλλνηα πνπ ραξαθηεξίδεη ηελ αλζξψπηλε δξαζηεξηφηεηα, ε θαηλνηνκία δηέπεηαη απφ νξηζκέλεο αξρέο: (1) είλαη θχζεη απιέο: νη απνηειεζκαηηθέο θαηλνηνκίεο δελ είλαη κεγαιεπήβνιεο θαη έρνπλ έλα θαη ζπγθεθξηκέλν ζηφρν (2) κηα θαηλνηνκία ιεηηνπξγεί σο ξπζκηζηήο πξνηχπσλ: ε επηρείξεζε πνπ ηελ πηνζεηεί απνβιέπεη είηε λα απνθηήζεη πξνεμάξρνπζα ζέζε ζηνλ ρψξν (π.ρ. Intel) είηε λα εγείηαη κηαο «εμεηδηθεπκέλεο πξνλνκηαθήο αγνξάο» (π.ρ. Ferrari) (3) απαηηεί γλψζε θαη εζηηαζκέλε εξγαζία, πξνυπνζέηνληαο ηαιέλην θαη δεκηνπξγηθφηεηα αιιά θαη αθνζίσζε ζε έλαλ ζπζηεκαηηθά δηαγεγξακκέλν ζηφρν. Με βάζε φια ηα παξαπάλσ, κπνξνχκε λα θαηαιήμνπκε ζην ζπκπέξαζκα φηη ε θαηλνηνκία κε ηηο λέεο ηερλνινγίεο, ηηο λέεο κεζφδνπο δξάζεο, ηνλ ζρεδηαζκφ λέσλ πξντφλησλ, ηνλ λέν ηξφπν εθπαίδεπζεο θαη νξγάλσζεο, αθφκα θαη κηα λέα πξνζέγγηζε marketing, «επεξεάδεη νπνηαδήπνηε δξαζηεξηφηεηα ζηελ αιπζίδα αμηψλ» (Porter, 20 Πξβι. Drucker 1985: Innovation and Entrepreneurship. 14

12 1990). Έηζη, ε θαηλνηνκία σο ζχλζεζε νξγαλσζηθήο κάζεζεο, δξαζηεξηνηήησλ έξεπλαο θαη αλάπηπμεο, επελδχζεσλ ζηε δεκηνπξγία δεμηνηήησλ θαη γλψζεσλ αιιά θαη κφξθσκα κηθξψλ αλαθαιχςεσλ θαη βαζκηαίαο πξνφδνπ πξνζδίδεη αληαγσληζηηθφ πιενλέθηεκα ζηελ επηρείξεζε (ή γεληθφηεξα νξγαληζκφ ή θιάδν) πνπ θαηνξζψλεη λα εθκεηαιιεπζεί ηελ φπνηα επθαηξία θαη ελζσκαηψλεη ηελ θαηλνηνκία ζηνλ ζηξαηεγηθφ ζρεδηαζκφ ηεο. (Με την ενότητα που ακολουθεί ολοκληρώνουμε τη σύντομη αναφορά μας στην έννοια της καινοτομίας συνδέοντας με αυτήν την έννοια των συστημάτων, προκειμένου να ενώσουμε τα θεωρητικά «κομμάτια του παζλ» αυτής της γενικής εισαγωγής.) 2. Ζ έλλνηα ησλ ζπζηεκάησλ θαηλνηνκίαο 21 «Χο ζχζηεκα θαηλνηνκίαο νξίδεηαη ε ζπιινγή δξαζηψλ θαη δηεπαθψλ ηνπο πνπ αιιειεπηδξνχλ ζηελ παξαγσγή, δηάρπζε θαη ηε ρξήζε λέαο θαη νηθνλνκηθά βηψζηκεο γλψζεο» [ ] είλαη έλα θνηλσληθφ ζχζηεκα φπνπ ε κάζεζε είλαη ε θεληξηθή δξαζηεξηφηεηα θαη επίζεο κηα θνηλσληθή δξαζηεξηφηεηα [ ] είλαη επίζεο έλα δπλακηθφ ζχζηεκα πνπ ραξαθηεξίδεηαη απφ αλαηξνθνδφηεζε θαη αλαπαξαγσγή» (Lundvall, 1992). Με ηνλ παξαπάλσ νξηζκφ κπνξνχκε λα δνχκε ζαθέζηεξα ηε ζηελή ζπζρέηηζε κεηαμχ ηνπ ζπζηήκαηνο, σο δνκήο αιιεινζπζρεηηδφκελσλ κεξψλ πνπ επηηεινχλ ζπγθεθξηκέλεο ιεηηνπξγίεο, ηεο ζπλέλσζεο (clustering), πνπ ελψλεη ηηο δπλάκεηο ησλ κειψλ, θαη ηεο γλψζεο, πνπ απνηειεί ηε δσνγφλν πεγή απηψλ ησλ δεζκψλ. Όιν απηφ ην κφξθσκα απνηειεί έλα ζχζηεκα θαηλνηνκίαο 22 ζηεξίδνληαο ηελ άπνςε φηη νη θαηλνηνκίεο δελ απνηεινχλ μερσξηζηά θαη κεκνλσκέλα θαηλφκελα αιιά νθείινπλ ηελ χπαξμή ηνπο ζηελ αιιειεπίδξαζε νληνηήησλ, πξσηαγσληζηψλ θαη δνκψλ. ε έλα ηέηνην ζχζηεκα ε κάζεζε απνηειεί ηελ θεληξηθή δξαζηεξηφηεηα θαη είλαη ζεκειηψδεο γηα ηε δηαδηθαζία ηεο θαηλνηνκίαο, 23 ελψ ε δηάρπζε θαη κεηαθνξά γλψζεο αλαδεηθλχεηαη σο ην βαζηθφ είδνο επηθνηλσλίαο γηα ηελ ηξνθνδφηεζε θαη ηελ επηβίσζε ηνπ θάζε νξγαληζκνχ. Χο ζεκαληηθφηεξνη πξνθχπηνπλ νη εμήο παξάγνληεο 21 Πξβι. ibid. «πζηεκηθή Θεσξία». 22 Αλάινγα κε ηνλ γεσγξαθηθφ δηαρσξηζκφ, δηαθξίλνπκε 3 είδε ζπζηεκάησλ θαηλνηνκίαο (εζληθφ, πεξηθεξεηαθφ θαη ηνπηθφ). ην εζληθφ, απαηηνχληαη ζπζηεκηθνί δεζκνί κεηαμχ ησλ δηαθνξεηηθψλ πεγψλ παξαγσγήο γλψζεο (παλεπηζηήκηα θαη ζεζκνί Δ&Α), ηνπ δεκφζηνπ ηνκέα θαη ησλ επηρεηξήζεσλ (γηα ην νπνίν ζα γίλεη εθηελήο αλαθνξά ζην επφκελν θεθάιαην («Καηλνηνκία ζηνλ Σνπξηζκφ», ζει. 34). 23 Θεσξνχκελεο πάληα σο δηαδηθαζία παξαγσγήο λέαο γλψζεο ή ζχλζεζεο ππάξρνπζαο ζε λέεο κνξθέο, θαη ηελ ελ ζπλερεία κεηακφξθσζή ηεο ζε πξντφληα ή δηαδηθαζίεο πνπ έρνπλ θάπνηα νηθνλνκηθή ζπνπδαηφηεηα. 15

13 κεηαθνξάο γλώζεο: νη ζχλδεζκνη κεηαμχ επηρεηξήζεσλ ε χπαξμε αηφκσλ πνπ δηαζέηνπλ ηε γλψζε, ηελ εκπεηξία αιιά θαη ηα κέζα γηα λα ζπκβάιινπλ ζηελ εμέιημε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ (νη ιεγφκελνη «ηερλνινγηθνί θχιαθεο) νη δηεζλείο δηαζπλδέζεηο ε θηλεηηθφηεηα ε πξφζβαζε ε δεκηνπξγία εηαηξεηψλ έληαζεο γλψζεο ε δενληνινγία θαη ηα ζπζηήκαηα αμηψλ πνπ επεξεάδνπλ ηελ απνηειεζκαηηθφηεηα ησλ δηθηχσλ κεηαθνξάο γλψζεο θαη ηελ επηθνηλσλία αηφκσλ θαη επηρεηξήζεσλ θαη, ηέινο, ε θσδηθνπνηεκέλε γλψζε (π.ρ. δηπιψκαηα επξεζηηερλίαο). Σέινο, αμίδεη λα ζεκεηψζνπκε φηη θαη γηα ηελ αλάπηπμε ηεο θαηλνηνκίαο απαηηείηαη ζηελφο ζπζρεηηζκφο κεηαμχ ησλ εκπιεθνκέλσλ. Γηα άιιε κηα θνξά, ινηπφλ, ε εγγχηεηα (proximity) πξνβάιιεη σο ην εγγελέο ζηνηρείν πνπ ελδπλακψλεη ηηο ζρέζεηο κεηαμχ ησλ δξαζηψλ, 24 νη νπνίνη ζε ηνπηθφ επίπεδν γίλνληαη πξαγκαηηθνί δεκηνπξγνί θαηλνηνκίαο, θαζψο ζπκκεηέρνπλ ελεξγά θαη ζηελά ζηηο δηαδηθαζίεο ιήςεο απνθάζεσλ, θάλνληαο έηζη επθνιφηεξε ηελ εθαξκνγή θαηλνηνκηθψλ δξάζεσλ. Έηζη, παξάιιεια κε έλα εζληθό ζχζηεκα θαηλνηνκίαο (ibid. ππνζ. 5), πξνβάιιεη ε αλαγθαηφηεηα ζπζηεκάησλ θαηλνηνκίαο ζε πεξηθεξεηαθό θαη, εληέιεη, ζε ηνπηθό επίπεδν, πξνθεηκέλνπ 25, 26 νη δεζκνί ησλ δξαζηψλ λα είλαη αθφκα ηζρπξφηεξνη. Με ηελ ελφηεηα πνπ αθνινπζεί νινθιεξψλνπκε ηε γεληθή εηζαγσγή καο ζηηο βαζηθέο έλλνηεο ζπγγξαθήο ηεο κειέηεο καο. ηε Γηαρείξηζε Γλψζεο (Knowledge Management) φια ηα παξαπάλσ ζπληίζεηαη αξκνληθά. Ζ Γηαρείξηζε Γλψζεο (Knowledge Management) 24 Θπκίδνληάο καο ην βαζηθφ ζπζηαηηθφ δεκηνπξγίαο ησλ clusters. 25 Χζηφζν, ην φιν εγρείξεκα κπνξεί λα εκθαλίζεη πξνβιήκαηα, φπσο ην φηη ζε ηνπηθφ επίπεδν δελ ππάξρεη ε πνηθηιία (π.ρ. παλεπηζηεκηαθψλ ηδξπκάησλ) πνπ απαηηείηαη ζε έλα ζχζηεκα θαηλνηνκίαο ή ην φηη απνπζηάδεη ε νξηδφληηα ζπλεξγαζία κεηαμχ επηρεηξήζεσλ αιιά θαη κεηαμχ επηρεηξήζεσλ, δεκφζηνπ ηνκέα θαη εξεπλεηηθψλ ηδξπκάησλ. 26 Με ηε δεκηνπξγία ησλ ηνπηθψλ ηνπξηζηηθψλ ζπζηεκάησλ (TLAs: Tourism Local Systems) ζα δνχκε ηη ζεκαίλεη απηφ ζηελ πξάμε (πξβι. Κεθ. 2, ζει. 34). 16

14 1. Ση ζεκαίλεη «Γηαρείξηζε Γλψζεο»; Όπσο έρνπκε ήδε αλαθέξεη, κε ηελ παξνχζα κειέηε επηρεηξνχκε λα ζπλδέζνπκε βαζηθνχο φξνπο θαηλνηφκνπ δξάζεο, φπσο clustering, δηθηχσζε, λέεο ΣΠΔ θαη Γηαρείξηζε Γλψζεο. ηφρνο καο είλαη ε αλεχξεζε απαληήζεσλ ζηηο λέεο πξνθιήζεηο ηνπ ζπλερψο κεηαβαιιφκελνπ θνηλσληθν-νηθνλνκηθνχ πεξηβάιινληνο πνπ ππνρξεψλνπλ ηηο επηρεηξήζεηο (ελ πξνθεηκέλσ ηνπο ηνπξηζηηθνχο πξννξηζκνχο) λα πξνζαξκφδνπλ ηελ θνπιηνχξα δηνίθεζεο αιιά θαη δηαρείξηζεο ησλ πφξσλ ηνπο. ε έλα ηέηνην ινηπφλ επκεηάβιεην πεξηθείκελν, ε Γλψζε ζεσξείηαη «σο ε θχξηα (αλ φρη ε κφλε) πεγή αληαγσληζηηθνχ πιενλεθηήκαηνο θαη απαξαίηεηνο παξάγνληαο γηα ηελ αλάπηπμε λέσλ πξντφλησλ» (Sigala, 2007). Χζηφζν, δελ αξθεί απιψο ε απφθηεζε γλψζεο: ν ηξφπνο ελζσκάησζεο θαη δηάρπζεο απηήο, ε ηθαλφηεηα εθκεηάιιεπζεο θαη αληαιιαγήο ηεο πιεξνθνξίαο θαη ε εθαξκνγή θαη δεκηνπξγία λέαο γλψζεο εμαξηψληαη ζε ζεκαληηθφ βαζκφ απφ ηελ νξγαλσζηθή εθπαίδεπζε αιιά θαη απφ ηελ νξγαλσζηθή δηαρείξηζε γλψζεο (organizational knowledge management) ηνπ θάζε νξγαληζκνχ. ην ζεκείν αθξηβψο απηφ, ζπλελψλνληαο ηα παξαπάλσ, ζα κπνξνχζακε λα ηζρπξηζηνχκε φηη, απφ ηε κηα κεξηά, ε ζχζηαζε clusters βνεζά ηελ θαιχηεξε ζπγθέληξσζε ηεο πιεξνθνξίαο θαη ηελ απνδνηηθφηεξε δηάρπζε απηήο κεηαμχ ησλ εκπιεθνκέλσλ 27 απφ ηελ άιιε, «ν ζρεδηαζκφο ελφο πιεξνθνξηαθνχ ζπζηήκαηνο γηα ηελ παξνρή θαη δηεπθφιπλζε ηεο γλψζεο πξνβάιιεη σο ν κφλνο ηξφπνο απάληεζεο ησλ επηρεηξήζεσλ ζηε λέα νηθνλνκία ηεο Γλψζεο, ελψ παξάιιεια πξαγκαηψλεη ηνλ κφλν ηξφπν επηβίσζήο ηνπο πνπ είλαη ε αλάπηπμε δηθηχσλ θαη ε ζπκκεηνρή ηνπο ζε απηά» (Bessant et al. 2003). Ση αθξηβψο φκσο είλαη ε Γηαρείξηζε Γλψζεο (εθεμήο ΓΓ); ηελ επνρή ηεο λέαο νηθνλνκίαο φπνπ ε γλψζε ζεσξείηαη πιένλ νξγαλσζηθφο πφξνο (organizational resource), ε ΔΓ: Προωθεί μια συνολική προσέγγιση για την ταυτοποίηση, τη σύλληψη, την επανάκτηση, την ανταλλαγή και την αξιολόγηση όλης της πληροφοριακής κληρονομιάς που υπάρχει σε μια επιχείρηση. Αυτή η κληρονομιά περιλαμβάνει τις βάσεις δεδομένων, τα έγγραφα, τις διαδικασίες (σαφής γνώση) αλλά ακόμα και τις αρμοδιότητες (ικανότητες) και την εμπειρία (σιωπηρή γνώση) που υπάρχει στον νου καθενός υπαλλήλου» (Bianchini, 2002). Με βάζε ηνλ παξαπάλσ νξηζκφ, ε Γλψζε επαλαπξνζδηνξίδεηαη σο έλαο πφξνο ραξαθηεξηζηηθά αλζξψπηλνο, ελψ ηαπηφρξνλα «απνηειεί ηνλ θξίζηκν παξάγνληα 27 Γηα κηα αλαιπηηθφηεξε ζπδήηεζε γηα ηε ζρέζε clusters θαη Knowledge Management, πξβι. ζει

15 επηηπρίαο» (Tomassini 2002). Σα άηνκα πνπ εξγάδνληαη ζε κηα επηρείξεζε είηε πξφθεηηαη γηα managers είηε γηα ππαιιήινπο απνηεινχλ ηελ πξαγκαηηθή βάζε ηνπ know-how, κεηαηξέπνληαο έηζη ην νξγαλφγξακκα ζε «αλζξσπφγξακκα» (personigramma). 28 Έηζη, ε γλψζε σο αμία άπιε ηίζεηαη δίπια ζηηο πιηθέο φπσο ηα γξαθεία, νη δνκέο, νη ηεξαξρίεο θαη ηα θεθάιαηα θαη ζηεξίδεη άπια αγαζά φπσο ην ηερλνινγηθφ know-how, ηνλ ζρεδηαζκφο ηνπ πξντφληνο, ηελ εηθφλα ηεο αγνξάο, ηελ θαηαλφεζε ησλ αλαγθψλ ηνπ πειάηε, ηελ πξνζσπηθή δεκηνπξγηθφηεηα θαη ηελ θαηλνηνκία. Ζ Γλψζε, πιένλ, ζην πιαίζην ελφο νξγαληζκνχ/νξγάλσζεο απνηειεί ην εζσηεξηθφ κφξθσκα ηεο δηαίζζεζεο, ηεο εκπεηξίαο θαη ησλ δηαδηθαζηψλ πνπ ζεσξνχληαη νξζέο θαη πνπ θαζνδεγνχλ ηηο ζθέςεηο, ηηο έλλνηεο, ηηο ζπκπεξηθνξέο, ηελ επηθνηλσλία θαη ηηο απνθάζεηο ησλ αηφκσλ. Γηαηί ινηπφλ «Γηαρείξηζε Γλψζεο»; Αλ θαη ζεσξεηηθά φια ηα παξαπάλσ κνηάδνπλ πεηζηηθά, γηαηί κηα επηρείξεζε, ή νπνηνζδήπνηε νξγαληζκφο, ζα επέιεγε λα ελζσκαηψζεη ηε ΔΓ ζηε ζηξαηεγηθή ηεο/ηνπ; Κάπνηα επηρεηξήκαηα ππέξ απηήο ηεο επηινγήο είλαη θαη ηα αθφινπζα: (1) Η ΔΓ έρχεται ως απάντηση στην πρόκληση της παγκοσμιοποίησης, η οποία παράλληλα δημιουργεί/επιτρέπει/απελευθερώνει τη ροή της επικοινωνίας, του κεφαλαίου, του εμπορίου αλλά και των ανθρώπων. (2) Με αυτόν τον όρο αποδίδεται η κατάρρευση των ορίων του χρόνου και του χώρου που περιορίζουν την επικοινωνία σε επίπεδο επιχειρήσεων αλλά και σε επίπεδο θεσμικό/διοικητικό και κοινωνικό. (3) Βρισκόμαστε πια στην εποχή της «Republic of Technology». Οι επιχειρήσεις που διατρέχουν τον υψηλότερο κίνδυνο είναι οι ΜμΕ, οι οποίες σε αυτή την εποχή της μεγάλης αλλαγής καλούνται να αποκτήσουν αυτογνωσία και να μεταβληθούν σε έναν τύπο οργάνωσης research- intensive, όπου η παραγωγή και η συσσώρευση γνώσης παράγει μια σειρά από καινοτόμα προϊόντα και διαδικασίες. Πιο συγκεκριμένα, η επιχείρηση ωφελείται από: (α) την ταχεία ανάπτυξη των προϊόντων της, (β) τη βελτίωση της διαδικασία λήψης αποφάσεων, (γ) τους υπαλλήλους με δεξιότητες και εξειδικευμένες γνώσεις, (δ) τις υπηρεσίες που ανταποκρίνονται αποτελεσματικότερα στις απαιτήσεις των τελικών χρηστών κτλ. (4) Από τη θεωρητική πλευρά, το ΚΜ διαθέτει ως περιουσιακό στοιχείο (asset) και ως διαχειρίσιμο πόρο (risorsa gestibile) το ανθρώπινο κεφάλαιο. 28 Πξβι. Tomassini, 2002: La conoscenza fa la differenza per le imprese nel mercato. 18

16 (4) Από την πρακτική, το ΚΜ ως θεωρία υποστηρίζει την αντικατάσταση των κλασικών Πληροφοριακών Συστημάτων από τις Πλατφόρμες της Πληροφορίας. Η λειτουργία του ΚΜ είναι η ανάπτυξη συνεργασίας σε ισότιμη βάση μεταξύ της παράδοσης (κουλτούρας) και των επιχειρησιακών διαδικασιών, χρησιμοποιώντας την πρώτη ως όχημα για τη διαχείριση και για την απόκτηση γνώσεων και πληροφορίας (το knowhow) τόσο ολόκληρης της επιχείρησης όσο και του κάθε εργαζομένου σε αυτή. (5) «Ενώ τα δεδομένα και η πληροφορία μάς μιλούν για το παρελθόν και το παρόν με τρόπο στατικό, η γνώση μάς μιλά για το παρόν και το μέλλον με τρόπο δυναμικό» (Miskie). Ζ ζπλεηδεηνπνίεζε φισλ απηψλ είλαη αθξηβψο ε θαξδηά, ν ππξήλαο ηεο ΓΓ. πλνςίδνληαο ηα παξαπάλσ, κπνξνχκε λα νδεγεζνχκε ζε νξηζκέλα ζπκπεξάζκαηα αιιά θαη παξαηεξήζεηο ζρεηηθά κε ηελ πηνζέηεζε ηνπ Knowledge Management: (1) Κάθε επιχείρηση, μικρή ή μεγάλη, πρέπει να αντιληφθεί ότι η Διαχείριση Γνώσης αποτελεί την «τυποποίηση» και την «πρόσβαση» στις εμπειρίες, τις γνώσεις και τις δεξιότητες που δημιουργούν νέες ικανότητες, ενθαρρύνουν την καινοτομία, βελτιώνουν σε σημαντικό βαθμό το επιχειρηματικό performance και αυξάνουν την αξία για τον πελάτη. (2) Κατ επέκταση είναι θεμελιώδες το να δημιουργηθεί μια υγιής οργανωσική κουλτούρα ευέλικτη και ικανή να καινοτομεί. (3) Το Top Management μπορεί να δημιουργήσει ένα οργανωσικό περιβάλλον προσανατολισμένο στα άτομα, με σκοπό να βελτιώσει την οικονομική αξία της επιχείρησης καθιστώντας τη ένα είδος Knowledge-Vigilant (: παρατηρητή και δημιουργό γνώσης). (4) Είναι απαραίτητη η διευκρίνιση των όρων «πληροφόρηση» και «γνώση». Θεωρείται μεγάλο λάθος όταν το management της επιχείρησης δεν μπορεί να διακρίνει μεταξύ των δύο αυτών πόρων καταλήγοντας έτσι οι διαδικασίες του ΚΜ να αποτελούν απλώς πρακτικές που βελτιώνουν μόνο τη διαχείριση της πληροφορίας. 29 (5) Όταν μια επιχείρηση κατανοήσει την έννοια της «ΓΝΩΣΗΣ», αποκτά την ικανότητα να αξιολογεί τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα χρησιμοποιούν το μυαλό (προσπαθώντας να κατανοήσει τη λογική πορεία που ακολουθούν οι σκέψεις του κάθε ατόμου) κατά την επιτέλεση της εργασίας τους, προκειμένου να καταλάβει καλύτερα τις ανάγκες καθενός 29 Ο ζπγγξαθέαο θάλεη εδψ κηα παξαβνιή: «Ζ πιεξνθνξία, φπσο ην ζηαθχιη, απνηειεί ηελ πξψηε χιε, ελψ ε γλψζε, φπσο ην θξαζί, είλαη ην ζνθά απνζηαγκέλν πξντφλ ηνπ αλζξψπηλνπ πάζνπο γηα ηελ ππεξνρή». 19

17 σε επίπεδο γνώσεων αλλά και να αντιληφθεί πώς κάθε εργαζόμενος μπορεί να πράξει «έξυπνα» (intelligentemente). (6) Είναι επίσης σημαντικό στη μελέτη της Διαχείρισης Γνώσης να επισημανθεί ένα πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό της: Η γνώση συχνά ενυπάρχει στην επιχείρηση με τη σιωπηρή μορφή της (implicit/tacir knowledge), γεγονός που την καθιστά ευάλωτη. Είναι πολλές οι φορές όπου οι εμπειρίες δεν κεφαλοποιούνται, τα λάθη επαναλαμβάνονται, οι βέλτιστες πρακτικές δεν «κυκλοφορούν», με αποτέλεσμα να υπάρχει μια κατακερματισμένη πρόσβαση στην ίδια τη γνώση, η οποία με τη σειρά της δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί όταν, όπου και από όποιον την έχει ανάγκη (στην περίπτωση αυτή μπορούμε να κάνουμε λόγο και για σπατάλη πόρων). (7) Κάθε επιχείρηση ανάλογα με τα χαρακτηριστικά, τις ανάγκες και τον χώρο που δραστηριοποιείται πρέπει να βρει τον δικό της τρόπο για να εφαρμόσει και να αξιοποιήσει το ΚΜ. Από τη στιγμή που θα το ενστερνιστεί, θα πρέπει να το αντιμετωπίσει ως έναν «ζωντανό οργανισμό», καλλιεργώντας τον με τέτοιο τρόπο ώστε να τον κάνει να αναπτυχθεί αρμονικά και συνεκτικά με τις καθημερινές δραστηριότητες. (8) Η γνώση του κάθε ατόμου θα πρέπει να αποθησαυριστεί προκειμένου να αποτελέσει γνώση της οργάνωσης. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την ανταλλαγή γνώσης (Condivisione della conoscenza/knowledge sharing). Ωστόσο, στην πράξη είναι δύσκολο να επιτευχθεί κάτι τέτοιο, καθώς για το κάθε άτομο η ανταλλαγή της γνώσης του σημαίνει και απώλεια του παράγοντα που το κάνει να ξεχωρίζει. Έτσι, απαιτείται η ακριβής κατηγοριοποίηση και η υιοθέτηση μεθοδολογίας του Knowledge Sharing για τις διαφορετικές τυπολογίες γνώσης που ενυπάρχουν στην επιχείρηση. 30 (9) Τέλος, η Διαχείριση Γνώσης βρίσκει εύφορο έδαφος όταν η επιχείρηση υιοθετεί τη φιλοσοφία της Learning Organization, της οργάνωσης, δηλαδή, που μαθαίνει. 31 ην Μέξνο Α πνπ αθνινπζεί, ζπγθεληξψλνπκε ηε γεληθφηεξε γλψζε πεξί ησλ βαζηθψλ ελλνηψλ ηεο κειέηεο καο θαη εμεηάδνπκε ηελ επίδξαζε απηψλ ζηε ιεηηνπξγία ησλ ΜκΔ, ηε δηαζχλδεζε κεηαμχ ηνπο θαη ηνλ ξφιν ηεο Γεκφζηαο Γηνίθεζεο ζηελ εθαξκνγή ηνπο. 30 Γηα κηα πξφηαζε θαηεγνξηνπνίεζεο ηεο νξγαλσζηθήο γλψζεο, πξβι. Bianchini, Πξβι. 20

18 Μέρος Α Καινοτομία στον Τουρισμό: Θεωρητικές Προσεγγίσεις και Προβληματισμοί Κεφάλαιο 1 Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις: Οφέλη και προβλήματα από τη «συνάντησή» τους με τα Clusters, το Knowledge Management, τη Δημόσια Διοίκηση και τις ΤΠΕ 21

19 1.1 ΜκΔ, Clusters θαη Κξάηνο Clustering: νθέιε απφ ηε ζπκκεηνρή ησλ ΜκΔ ζε απηά ην θεθάιαην πνπ πξνεγήζεθε, έγηλε κηα ζχληνκε αλαθνξά ζηελ έλλνηα ησλ clusters, σο κίαο απφ ηηο βαζηθέο έλλνηεο απηήο ηεο κειέηεο. Χζηφζν, θξίλεηαη απαξαίηεην πέξα απφ ηε ζεσξεηηθή πξνζέγγηζε, λα δνχκε πψο εληέιεη ε δεκηνπξγία ζπζηάδσλ πνπ πξνθξίλεηαη σο θαηλνηφκα δξάζε γηα ηελ αλάπηπμε ησλ επηρεηξήζεσλ (ή ησλ ηνπξηζηηθψλ πξννξηζκψλ, γεληθφηεξα) επεξεάδεη ή θαη επεξεάδεηαη απφ ηηο ΜκΔ, θαζψο ν ηνπξηζκφο ζηελ Δπξψπε θπξηαξρείηαη απφ ηηο ΜκΔ, θπξίσο κε ηε κνξθή νηθνγελεηαθψλ επηρεηξήζεσλ. (Οη ΜκΔ απνηεινχλ ην κεγαιχηεξν κέξνο ησλ επηρεηξεκαηηθψλ δξαζηεξηνηήησλ ζηηο πεξηζζφηεξεο ρψξεο, ελψ ζεσξείηαη φηη πξνζθέξνπλ ηε κεγαιχηεξε δπλαηφηεηα γηα ηε δεκηνπξγία ζέζεσλ εξγαζίαο. Ζ θξάζε φηη απνηεινχλ ηε «ξαρνθνθαιηά ηεο ειιεληθήο (αιιά θαη ηεο επξσπατθήο) νηθνλνκίαο» είλαη ήδε επξέσο δηαδεδνκέλε. 32 Δπίζεο, ν ξφινο ηνπο ζηε δηαδηθαζία θαηλνηνκίαο έρεη γίλεη, ζηε δηάξθεηα ηεο ηειεπηαίαο δεθαεηίαο, έλα ζεκαληηθφ ζπζηαηηθφ γηα ηηο απνθάζεηο ράξαμεο πνιηηηθήο ζηελ Δπξσπατθή Έλσζε, κε ηε δεκηνπξγία ηνπ «Παξαηεξεηεξίνπ ησλ επξσπατθψλ ΜκΔ» λα ππνγξακκίδεη ηνλ ζεκαληηθφ ηνπο ξφιν ζηελ νηθνλνκηθή θαη θνηλσληθή ππνδνκή ηεο ΔΔ.) ηελ παξνχζα ελφηεηα, ινηπφλ, ζα αληρλεχζνπκε ηνλ ζπζρεηηζκφ κεηαμχ Μηθξνκεζαίσλ Δπηρεηξήζεσλ θαη clusters γηα λα δνχκε κε πνηνλ ηξφπν ε δεκηνπξγία ζπζηάδσλ κπνξεί λα ζηεξίμεη ηελ αλάπηπμε θαη λα εγγπεζεί ηε βησζηκφηεηα ησλ Μκε. Έηζη, επηζηξέθνπκε θαη πάιη ζηνλ Porter (1998), νπνίνο ππνζηεξίδεη φηη ε ζπκκεηνρή ησλ ΜκΔ ζε κηα ζπζηάδα: (1) πξνζθέξεη ζπλεξγαζία σθέιηκε γηα ηελ αληαιιαγή γλψζεο (2) κπνξεί λα απνθνκίζεη ην φθεινο ηνπ λα ζπληζηά κέινο κηαο επξχηεξεο νληφηεηαο, ρσξίο φκσο λα ζπζηάδεη ηελ επειημία ηεο (3) νη ΜκΔ κπνξνχλ θαη λα δηαηεξήζνπλ ηα πιενλεθηήκαηα ηεο κηθξήο επηρείξεζεο αιιά θαη ελσκέλεο λα αληαγσληζηνχλ ηηο κεγαιχηεξεο επηρεηξήζεηο (4) ηα clusters κπνξνχλ λα ιεηηνπξγήζνπλ ππνβνεζεηηθά ζε 32 ηελ Δπξψπε δξαζηεξηνπνηνχληαη πάλσ απφ 23 εθαηνκκχξηα κηθξνκεζαίεο επηρεηξήζεηο, θαιχπηνληαο ην 99% ηνπ ζπλφινπ ησλ επηρεηξήζεσλ ηεο Γεξαηάο Hπείξνπ, ην 75% ηεο απαζρφιεζεο ζε πνιινχο ηνκείο, φπσο θαηαζθεπέο, επηπινπνηία θαη θισζηνυθαληνπξγία, θαη πξνζθέξνπλ δνπιεηά ζε πάλσ απφ 100 εθαηνκκχξηα εξγαδνκέλνπο. Kη αθφκε πεξηζζφηεξν, ην 99% ησλ επξσπατθψλ επηρεηξήζεσλ είλαη πνιχ κηθξέο επηρεηξήζεηο, δειαδή απαζρνινχλ ιηγφηεξνπο απφ 10 εξγαδφκελνπο. Tν 50% απηψλ είλαη απηναπαζρνινχκελνη (πξβι. 22

20 λένπο επηρεηξεκαηηθνχο ζρεκαηηζκνχο, θαζψο: (α) νη stakeholders κηαο ζπζηάδαο κπνξνχλ λα αληηιεθζνχλ επθνιφηεξα ηηο επθαηξίεο αγνξάο θαη ηηο αλάγθεο ησλ πειαηψλ (β) ε γλψζε ηερλνγλσζία, δεμηφηεηεο, εμεηδηθεπκέλν πξνζσπηθφ είλαη δηαζέζηκα θαη κπνξνχλ λα ρξεζηκνπνηεζνχλ ακεζφηεξα γηα ηελ αλάπηπμε λέσλ επηρεηξεκαηηθψλ δξάζεσλ (γ) ιφγσ εγγχηεηαο θαη ρσξηθήο ελφηεηαο, κπνξεί λα επηηεπρζεί απνηειεζκαηηθφηεξε εθκεηάιιεπζε ησλ δηθηχσλ, ησλ ζρέζεσλ θαη ησλ ζπλεξγαζηψλ κεηαμχ επηρεηξήζεσλ, δεκφζησλ θνξέσλ θαη εξεπλεηηθψλ θέληξσλ, δεκηνπξγψληαο έηζη έλα ζεηηθφ ζχζηεκα αλαηξνθνδφηεζεο πιεξνθνξηψλ. 33 Δληέιεη, έλα επηηπρέο cluster παξέρεη ην δίθηπν, φπνπ «νληφηεηεο φπσο νη πιεξνθνξίεο, ε δεκηνπξγηθφηεηα θαη ην επηρεηξεκαηηθφ ηαιέλην είλαη δηαζέζηκα γηα επαλεπέλδπζε» (Bouwman & Hulsink, 2002). Χζηφζν, ε επηηπρία ελφο clustering θαη, θαη επέθηαζε, ε επηηπρία ησλ ΜκΔ πνπ ζπκκεηέρνπλ ζε απηφ, εμαξηάηαη απφ νξηζκέλεο αξρέο θαη ραξαθηεξηζηηθά, πνπ ζα κπνξνχζαλ λα νξηζηνχλ σο εμήο: (1) ηα δίθηπα ηνπηθήο ζπλεξγαζίαο ζα πξέπεη λα αλήθνπλ ζηνλ ίδην ηνκέα (same industrial sector), θαζψο ε γεσγξαθηθή εγγχηεηα βειηηψλεη ηελ απνηειεζκαηηθφηεηα (2) ε εηνηκόηεηα γηα ζπλεξγαζία (readiness for cooperation) βνεζά ζηελ αληαιιαγή ηδεψλ γηα λέεο ηερλνινγίεο θαη πξντφληα (3) ε ζχζηαζε clusters επηδξά πξνζηαηεπηηθά ζηηο ΜκΔ, θαζψο εμαιείθεη ηελ εμάξηεζή ηνπο απφ ηηο κεγάιεο επηρεηξήζεηο, εληζρχνληαο έηζη ηελ αλάδπζε ελόο επηρεηξεκαηηθνύ δπλακηζκνύ (entrepreneurial dynamism) (ν νπνίνο ζεκειηψλεηαη ζαθψο ζε φια ηα παξαπάλσ: εγγχηεηα, απνδνηηθφηεξε ξνή πιεξνθνξίαο θαη δηαρείξηζεο γλψζεο θηι.) (4) ηα κέιε κηαο ζπζηάδαο (σο επί ην πιείζηνλ ηνπηθήο) αληαγσλίδνληαη κεηαμχ ηνπο φρη κφλν ζηηο ηηκέο αιιά θαη ζηελ πνηφηεηα ησλ πξντφλησλ θαη ησλ ππεξεζηψλ ηνπο (competition on a range of dimensions) ή αθφκα θαη ζηηο θαηλνηφκεο δξάζεηο πνπ αλαιακβάλνπλ (5) έλα εθπαηδεπκέλν, ηθαλφ λα πξνζαξκνζηεί θαη λα αληηδξάζεη ζηηο αιιαγέο εξγαηηθφ δπλακηθφ, δηαδξακαηίδεη πξσηαγσληζηηθφ ξφιν ζηελ νξγάλσζε κηαο επηηπρνχο ζπζηάδαο ηέινο, (6) ε εκπηζηνζχλε θαη ε ζπλεξγαζία (trust and cooperation) είλαη ζεκαληηθέο γηα ηελ επεκεξία ηεο ζπζηάδαο. Πεξαηηέξσ, ηα clusters κπνξνχλ λα ππνθηλήζνπλ θαη λα ζπκβάιινπλ ζηελ αληαγσληζηηθφηεηα 34 θαη ζηελ παξαγσγηθφηεηα ησλ ΜκΔ, θαζψο νη ηειεπηαίεο: (1) ζπλεξγαδφκελεο, αλαπηχζζνπλ ηθαλφηεηεο γηα ηελ άκεζε επίιπζε ησλ πξνβιεκάησλ 33 Θπκφκαζηε πφζν ζεκαληηθφ είλαη απηφ γηα ηε βησζηκφηεηα ηνπ ζπζηήκαηνο ελ γέλεη. 34 «Ζ αληαγσληζηηθφηεηα δεκηνπξγείηαη απφ ην ρακειφ θφζηνο ησλ πιεξνθνξηψλ θαη ηε δηαθνξνπνίεζε ησλ πξντφλησλ, ιφγσ ηεο παξνπζίαο κεγάινπ αξηζκνχ ππεξγνιάβσλ, παξαγσγψλ εμαξηεκάησλ θαη ηεο δπλαηφηεηαο λα ξπζκηζηεί απνηειεζκαηηθά ε δηαδηθαζία ηκεκαηηθήο παξαγσγήο» (Πηπεξφπνπινο, 2007). 23

21 ηνπο (2) θάλνπλ ρξήζε ζπιινγηθψλ πφξσλ, ζηνπο νπνίνπο δελ ζα είραλ πξφζβαζε ππφ άιιεο ζπλζήθεο (3) ιεηηνπξγνχλ ζε έλα πεξηβάιινλ πνπ ηηο πξνθαιεί λα αιιάμνπλ θαη λα αλαπηπρζνχλ θαζψο πεξηζηνηρίδνληαη απφ αληαγσληζκφ, άκηιια, πίεζε, πιεξνθνξίεο θαη θαιά παξαδείγκαηα (4) ιεηηνπξγνχλ ζε θιίκα εκπηζηνζχλεο, πνπ ελδπλακψλεη ηνπο κηθξφηεξνπο παξαγσγνχο (5) κπνξνχλ λα ζηξέςνπλ ηνπο πφξνπο ηνπο ζε έλα κφλν ζηφρν (πξντφλ ή ππεξεζία), ζε έλα κφλν κέξνο ηνπ θχθινπ παξαγσγήο 35 (6) νη ΜκΔ κπνξνχλ λα εθκεηαιιεπηνχλ ην ζχλνιν ησλ πιενλεθηεκάησλ πνπ αλαθχπηνπλ απφ ηελ επηηπρή ιεηηνπξγία κηαο ζπζηάδαο, ε νπνία έρεη απνηειέζεη πφιν έιμεο γηα ηνπο πειάηεο ή ηνπ πξνκεζεπηέο αιιά έρεη πξνζειθχζεη θαη ηελ πξνζνρή ηεο ηνπηθήο θπβέξλεζεο ή ηδησηηθψλ επηρεηξεκαηηθψλ ελψζεσλ, νη νπνίεο εζηηάδνπλ εληνλφηεξα ζηηο αλάγθεο ηεο ζπζηάδαο (7) ε κείσζε ησλ δαπαλψλ ζπλαιιαγήο εμαηηίαο ηεο ηνπηθφηεηαο παξέρεη ζηηο ΜκΔ εμεηδηθεπκέλε βάζε πξνκεζεπηψλ θαη εηζξνψλ θαη, ηέινο, (8) ζην πιαίζην κηαο ζπζηάδαο ε γλψζε θαη ε ηερλνινγία απνηειψληαο έλα είδνο ζησπεξήο γλψζεο (tacit knowledge), 36 δηαρένληαη επθνιφηεξα κέζσ ησλ δηαπξνζσπηθψλ επαθψλ, θαη έηζη νη ΜκΔ κπνξνχλ λα σθειεζνχλ απφ ην ιεγφκελν knowledge spillover Πξνβιήκαηα ησλ ΜκΔ πνπ δπζρεξαίλνπλ ηε ζχζηαζε clusters Αλ θαη ηα νθέιε πνπ πξναλαθέξζεθαλ είλαη πνιπάξηζκα, ην φιν εγρείξεκα ζπλαληά πξνβιήκαηα, ηα νπνία νθείινληαη πξσηίζησο ζηα εγγελή ραξαθηεξηζηηθά ησλ ΜκΔ 37 θαη δεπηεξεπφλησο ζηελ πνιηηηθή πνπ πηνζεηείηαη γηα ηελ ππνζηήξημε απηψλ. Πην αλαιπηηθά, ζε φ,ηη αθνξά ην κέγεζνο ησλ ίδησλ ησλ ΜκΔ, παξαηεξείηαη (ηδηαίηεξα ζε ζηελ Διιάδα) φηη ζηελ πιεηνςεθία ηνπο ζπληζηνχλ Πνιχ Μηθξέο Δπηρεηξήζεηο (0-9 άηνκα). 38 Απηφ ζεκαίλεη φηη ε πιεηνςεθία ησλ επηρεηξεκαηηψλ είλαη νη ιεγφκελνη «κηθξνί», νη νπνίνη είλαη σο επί ην πιείζηνλ απηνδίδαθηνη, ειιηπψο θαηαξηηζκέλνη ζηνλ ρψξν ηνπ management θαη αξθεηά δηζηαθηηθνί ζηελ εθαξκνγή λέσλ ζηξαηεγηθψλ δηνίθεζεο θαη ζηελ πηνζέηεζε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ. Απφ ηελ άιιε, παξαηεξείηαη ζπρλά δηάζηαζε κεηαμχ ησλ θαιψλ πξνζέζεσλ γηα αιιαγή ζηελ άζθεζε δηνίθεζεο 35 Απηφ θαζίζηαηαη δπλαηφ γηαηί κπνξνχλ λα αλεχξνπλ εμεηδηθεπκέλνπο πφξνπο κεηαμχ ηνπο θαη λα αληαιιάμνπλ ηε ηερλνγλσζία ηνπο γηα ηηο ηερλνινγίεο, ηηο αλάγθεο ησλ πειαηψλ θαη ηηο βέιηηζηεο πξαθηηθέο. 36 Πξβι. γηα ηε Γηαρείξηζε Γλψζεο, ζει Κάπνηα απφ απηά είλαη: ην ζηηι δηνίθεζεο πνπ εθαξκφδνπλ, νη δηάθνξεο κνξθέο management, ν ξφινο πνπ δηαδξακαηίδνπλ νη επηρεηξεκαηίεο θ.ά. 38 Οη νξηζκνί ησλ ΜκΔ πνηθίινπλ. χκθσλα κε ηνλ επηθξαηέζηεξν, ν ηνκέαο ησλ ΜκΔ ζπληίζεηαη απφ ηξία ζπζηαηηθά: (α) Πνιχ κηθξέο (micro): 0-9 άηνκα (β) Μηθξέο (small): 0-49 (πεξηιακβάλεη ηνλ ηχπν micro) (γ) Μεζαία (medium):

22 (πξνηίκεζε ηνπ ζπκκεηνρηθνχ, αλνηρηνχ ζηηι, φπνπ ιακβάλνληαη ππφςε ηα δηδάγκαηα ηνπ human resources management) θαη πξαθηηθήο ηειηθά θαζεκεξηλφηεηαο (εκκνλή ζε κηα πην «ζπγθεληξσηηθή» θαη γξαθεηνθξαηηθή κνξθή δηνίθεζεο). ηα παξαπάλσ, πξνζηίζεληαη ηα πξνζσπηθά ραξαθηεξηζηηθά ηνπ επηρεηξεκαηία, ν νπνίνο δηαδξακαηίδεη εμέρνληα ξφιν ζηελ αλάπηπμε κηαο ΜκΔ. Έηζη, πνιιέο θνξέο νη νπνηεζδήπνηε απνηπρίεο ησλ ΜκΔ κπνξνχλ λα απνδνζνχλ ζε αλεπάξθεηεο ηνπ ηδηνθηήηε/δηεπζπληή, φπσο: (1) ππεξεθηίκεζε ησλ ηθαλνηήησλ ηνπ (βαζηζκέλε ζηελ θαηνρή θάπνηαο εηδηθφηεηαο) θαη πεξηνξηζκέλε ηππηθή εθπαίδεπζε (2) δπζθακςία ζηελ αιιαγή θαη ρξήζε ππνθεηκεληθψλ απφςεσλ σο πξνηχπσλ (3) ιήςε απνθάζεσλ κε γλψκνλα ηε δηαίζζεζε, θαη φρη αληηθεηκεληθνχο παξάγνληεο (4) αληίζηαζε ζε ζπκβνπιέο θαη δηαξθή επηκφξθσζε ζρεηηθά κε ηελ αλάπηπμε επηρεηξεκαηηθψλ δξαζηεξηνηήησλ (5) θαη επέθηαζε: έιιεηςε γλψζεο γηα ηνλ πξνζδηνξηζκφ ηεο αγνξάο-ζηφρνπ αληθαλφηεηα ζηελ αλάζεζε αξκνδηνηήησλ (delegation) αδπλακία πξνγξακκαηηζκνχ θαη παξαθίλεζεο ζηνηρεηψδε γλψζε γηα ηνλ ηξφπν πξνψζεζεο ηνπ πξντφληνο ηνπ θ.ά.π. Δθηφο φκσο απφ ηα εζσηεξηθά πξνβιήκαηα κηαο ΜκΔ ππάξρνπλ θαη εμσηεξηθνί παξάγνληεο πνπ δξνπλ αλαζρεηηθά ζηελ αλάπηπμή ηνπο. ε απηά, ζπγθαηαιέγνληαη: ε πεξηνξηζκέλε πξφζβαζε ζηε ρξεκαηνδφηεζε, ε νηθνλνκηθή θαη θνηλσληθή ππνδνκή κηαο ρψξαο, νη δηνηθεηηθνί λφκνη θαη θαλφλεο, ε ζπλνιηθφηεξε πνιηηηθή ζηήξημεο ησλ ΜκΔ θαη ε έιιεηςε εμεηδηθεπκέλνπ εξγαηηθνχ δπλακηθνχ Ο ξφινο ηνπ Κξάηνπο ζηελ αλάπηπμε ησλ ΜκΔ θαη ζηε δεκηνπξγία clusters ην ζεκείν απηφ, ην Κξάηνο θαιείηαη λα βνεζήζεη πξνζαλαηνιηζκέλν ζε δχν βαζηθνχο ζηφρνπο: (1) ηελ νξζνινγηθά ζρεδηαζκέλε νηθνλνκηθή πνιηηηθή πνπ ζα ζηεξίδεη θαη ζα αλαθνπθίδεη ηηο ΜκΔ (δεκηνπξγία επελδπηηθψλ θηλήηξσλ, θνξνινγηθέο ειαθξχλζεηο, ε ελίζρπζε ηεο θαηλνηνκίαο θηι.) θαη (2) ηελ ελδπλάκσζε ηεο Δπηρεηξεκαηηθήο Δθπαίδεπζεο θαη ηελ εγθαζίδξπζε ηεο θνπιηνχξαο ηνπ life-long learning. Πεξαηηέξσ, απηνί νη ζηφρνη εμεηδηθεχνληαη ππφ ηε κνξθή αηηεκάησλ εθ κέξνπο ησλ επηρεηξεκαηηψλ: (1) νη πνιηηηθέο γηα ηηο κηθξέο επηρεηξήζεηο λα κελ απνηεινχλ εμαηξέζεηο ζε λνκνζεηήκαηα γεληθφηεξνπ πεξηερνκέλνπ, αιιά λα ηεζνχλ ζηνλ ππξήλα ησλ πνιηηηθψλ απνθάζεσλ (2) λα θαζηεξσζεί ε κειέηε επηπηψζεσλ γηα θάζε λέν λνκνζέηεκα θαη παξάιιεια λα εληαηηθνπνηεζνχλ νη πξνζπάζεηεο γηα κείσζε ηνπ γξαθεηνθξαηηθνχ θφζηνπο (3) ε θνξνινγία απνηειεί έλαλ αθφκε θαζνξηζηηθφ 39 ηνλ ηνκέα ηνπ ηνπξηζκνχ ε δεκηνπξγία εμεηδηθεπκέλνπ εξγαηηθνχ δπλακηθνχ ζεσξείηαη επηηαθηηθή αλάγθε (πξβι. ην Forum Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο 2007 θαη 2008). 25

23 παξάγνληαη γηα ηελ αληαγσληζηηθφηεηα ησλ επξσπατθψλ κηθξψλ επηρεηξήζεσλ (εθηφο απφ ηε θνξνινγηθή επηβάξπλζε θαζεαπηή, ην θφζηνο ζπκκφξθσζεο πξνο ηηο θνξνινγηθέο δηαηάμεηο επεξεάδεη επίζεο ηελ απφδνζε ηεο επηρείξεζεο) 40 (4) λα βειηησζεί ε online πξφζβαζε θαη λα εληζρπζνχλ νη ηερλνινγηθέο δπλαηφηεηεο (5) λα επεθηαζεί ε ρξήζε επηηπρψλ κνληέισλ ηνπ ειεθηξνληθνχ επηρεηξείλ (6) λα ππάξμεη ηζρπξφηεξε θαη πην απνηειεζκαηηθή εθπξνζψπεζε ησλ ζπκθεξφλησλ ζην επίπεδν ηεο Έλσζεο θαη ζην εζληθφ επίπεδν, θαη (7) λα ζηεξηρζνχλ νη ζπκκαρίεο κε πεξηθεξεηαθέο δπλάκεηο θαη θνξείο. Δλ θαηαθιείδη, ιακβάλνληαο ππφςε ηα παξαπάλσ, θαζίζηαηαη ζαθήο ε παξαδνρή φηη ηα εγγελή πξνβιήκαηα ησλ ΜκΔ αιιά θαη εθείλα πνπ πξνθαινχληαη απφ εμσγελείο παξάγνληεο δπζρεξαίλνπλ θαη ηελ ίδηα ηε ζχζηαζε ησλ clusters. Δπηπξφζζεηα, ε απνπζία ζαθνχο πνιηηηθήο γηα ηελ αλάπηπμε θαη ηε βησζηκφηεηα ησλ ΜκΔ νδεγνχλ ζπλδπαζηηθά ζε: ειιηπή θαη αλνξζνινγηθή ρξεκαηνδφηεζε πεξηνξηζκέλεο δπλαηφηεηεο εηζαγσγήο θαη ρξήζεο ησλ λέσλ ΣΠΔ αλππαξμία πξνγξακκάησλ εθπαίδεπζεο θαη επηκφξθσζεο (πνπ θαζηζηνχλ εκθαλή ηα νθέιε απφ ηε ζχζηαζε επηηπρψλ clusters θαη ηε ζπκκεηνρή ηνπο ζε απηά) κε-δηάρπζε ηεο πιεξνθνξίαο θαη ηεο κεηάδνζεο γλψζεο ζε πεξηθεξεηαθφ θαη ηνπηθφ επίπεδν, φπνπ επλνείηαη ηδηαίηεξα ε δεκηνπξγία ζπζηάδσλ εληέιεη, ζε αλαίξεζε φισλ ησλ σθειεηψλ πνπ κπνξνχλ λα απνιαχζνπλ νη ΜκΔ απφ ηελ νξγάλσζή ηνπο ζε clusters θαη ηε δηθηχσζή ηνπο ζε ζπζηήκαηα γλψζεο θαη αεηθνξηθήο αλάπηπμεο. ηελ ελφηεηα πνπ αθνινπζεί, ζα αζρνιεζνχκε κε ην δήηεκα εηζαγσγήο ησλ ΣΠΔ Μηθξνκεζαίεο Δπηρεηξήζεηο πξνθεηκέλνπ λα σθειεζνχλ απφ ηε Γηαρείξηζε Γλψζεο θαη ην πψο ε Γεκφζηα Γηνίθεζε κπνξεί λα θάλεη ρξήζε ηνπ Knowledge Management. 1.2 ΜκΔ θαη αμηνπνίεζε ησλ ΣΠΔ Εεηήκαηα αμηνπνίεζεο ησλ ΣΠΔ απφ ηηο ΜκΔ Με ην παξφλ θεθάιαην επηρεηξείηαη ε εηζαγσγή ηεο έλλνηαο ησλ ΣΔΠ, πξνθεηκέλνπ λα κεηαβνχκε πξννδεπηηθά ζηα επφκελα ζηάδηα ηεο κειέηεο καο πνπ ηνπνζεηνχλ ηηο λέεο ηερλνινγίεο ζην επίθεληξν ηνπ ελδηαθέξνληνο. Όπσο έρεη ήδε θαηαζηεί ζαθέο ε ζχζηαζε clusters ιεηηνπξγεί σο ην «αξρηηεθηνληθφ ζρέδην» (blueprint) ζην νπνίν 40 χκθσλα κε ζηνηρεία ηεο EE, νη κηθξέο επηρεηξήζεηο δαπαλνχλ έλα επηπιένλ 31% ησλ θαηαβιεζέλησλ θφξσλ γηα θνξνινγηθή ζπκκφξθσζε, ελψ γηα ηηο κεγάιεο επηρεηξήζεηο ην αληίζηνηρν πνζνζηφ είλαη 2% (πξβι. 26

24 νηθνδνκείηαη ε επηθνηλσλία, ε δηάρπζε θαη ε Γηαρείξηζε Γλψζεο, ελψ παξέρεη ηα ζεκέιηα ηεο δηθηχσζεο (networking) πνπ ζπλελψλεη φινπο ηνπο εκπιεθφκελνπο θνξείο θάζε επηρεηξεζηαθήο δξαζηεξηφηεηαο (βηνκεραληθήο, ηνπξηζηηθήο θ.ά.). Μπνξνχκε, ινηπφλ, λα θάλνπκε ιφγν γηα έλαλ βαζχ ζπζρεηηζκφ κεηαμχ ησλ ηξηψλ ζεκειησδψλ ελλνηψλ: clustering, networking θαη knowledge management ζπληζηνχλ έλα θαηλνηφκν κφξθσκα ζπλέλσζεο δπλάκεσλ, θπθινθνξίαο, ρξήζεο, εθκεηάιιεπζεο θαη δεκηνπξγίαο λέαο γλψζεο πνπ νδεγνχλ ζε αεηθνξηθά ζπζηήκαηα παξαγσγήο ππεξεζηψλ θαη πξντφλησλ. Καζψο ήδε ηα νθέιε απφ ηε «γέλεζε» απηψλ ησλ ζπζηεκάησλ έρνπλ ήδε ιερζεί, ζεσξείηαη πην ζεκαληηθφ λα εζηηάζνπκε ζηα ζπγθεθξηκέλα δεηήκαηα πνπ πξνθχπηνπλ απφ ηελ εηζαγσγή ησλ ζηηο ΜκΔ θαη ηελ αμηνπνίεζή ηνπο γηα ηε Γηαρείξηζε Γλψζεο. ην πιαίζην ζπδήηεζεο γηα ηηο ΜκΔ, ζα πξέπεη λα δηαηεξνχκε πάληα ζηνλ λνπ καο έλα απφ ηα βαζηθά ραξαθηεξηζηηθά ηνπο (πνπ επηδξά θαηαιπηηθά ζηελ φιε ιεηηνπξγία ηνπο): Οη Μηθξέο Δπηρεηξήζεηο είλαη κηθξέο αθξηβψο γηαηί ζε απηέο Ηδηνθηεζία θαη Έιεγρνο ζπκπίπηνπλ: ε Μηθξή Δπηρείξεζε θπβεξλάηαη κε έλα ζηηι «πξνζσπηθφ» απφ έλα ή πεξηζζφηεξα ππνθείκελα, νη νπνίνη είλαη επίζεο νη ηδηνθηήηεο ηεο επηρείξεζεο. Έηζη, ηα δσηηθά ζηνηρεία ηεο επηρείξεζεο ζπλδένληαη άξξεθηα κε ηα πξνζσπηθά ηνπ επηρεηξεκαηία-ηδηνθηήηε, απνδίδνληάο ηεο έλαλ ηδηαίηεξν ραξαθηήξα κηαο νηνλεί αλεμαξηεζίαο. Καη εδψ ινηπφλ, φπσο θαη ζηελ πεξίπησζε ηνπ clustering ε επηηπρία (ή απνηπρία) εηζαγσγήο ησλ ζηηο ΜκΔ ζα εμαξηάηαη πάληα θαη ζε κεγάιν βαζκφ απφ ηηο ηθαλφηεηεο θαη ην ζηξαηεγηθφ φξακα ηνπ επηρεηξεκαηία/ηδηνθηήηε. Πην ζπγθεθξηκέλα, ηα πξνβιήκαηα πνπ εκθαλίδνληαη θαηά ηελ πηνζέηεζε ησλ ΣΔΠ απφ ηηο ΜκΔ είλαη ηα αθφινπζα: 41 (1) Η χρήση των ΤΠΕ από τις ΜμΕ εμφανίζει μεγάλες δυσκολίες στην αποτελεσματική εκμετάλλευση των ωφελειών των ΤΠΕ. Κατ επέκταση, οι παράγοντες που εμποδίζουν τις ΜμΕ να διατηρήσουν το ανταγωνιστικό τους πλεονέκτημα είναι: (α) ο χαμηλός βαθμός τυποποίησης των διαδικασιών διαχείρισης, (β) η έλλειψη εξειδικευμένων ικανοτήτων (προσόντων), (γ) η υποτίμηση των στρατηγικών αποτελεσμάτων των ΤΠΕ, (δ) η ανικανότητα των διαθέσιμων software, και (ε) η απουσία των κατάλληλων υπηρεσιών υποστήριξης. 41 Γηα κηα ελδειερή αλάιπζε ησλ πξνβιεκάησλ, επηθεληξσκέλε ζηελ πεξίπησζε ησλ ηηαιηθψλ ΜκΔ, πξβι. Rossi, 2005: Knowledge Management, ICT e Piccole e Medie Imprese, ζει

25 (2) Η αξιοποίηση των πιθανών ωφελειών που επιφέρουν οι ΤΠΕ στις ΜμΕ δεν παρουσιάζει προβλήματα μόνο τεχνικής φύσης, όπως η διαθεσιμότητα του software που είναι κατάλληλο για τα χαρακτηριστικά μεγέθους της επιχείρησης ή οικονομικά, αλλά κυρίως επιφέρει αλλαγές στη στρατηγική ανταγωνισμού στο εσωτερικό της επιχείρησης και στις επαγγελματικές ικανότητες/αρμοδιότητες στην αλυσίδα αξιών και στις ενδο-επιχειρησιακές σχέσεις. (3) Παρά τα οποιαδήποτε οφέλη που θεωρητικά μπορούν οι ΜμΕ να αποκομίσουν από την εφαρμογή των ΤΠΕ η σχέση ανάμεσά τους αποδεικνύεται πιο περίπλοκη απ ό,τι προβλεπόταν είτε εξαιτίας της ετερογένειας των τεχνολογιών που παρουσιάζουν ένα σύνολο εφαρμογών ποικιλόμορφα συντεθειμένο με περίπλοκες και διαφοροποιημένες στρατηγικές διαχείρισης είτε εξαιτίας της αδυναμίας να προσδιοριστεί ένα πακέτο τεχνολογικό «στα μέτρα» από τη μία των ΜμΕ από την άλλη των μεγάλων επιχειρήσεων. (4) Ωστόσο, μπορούμε να κάνουμε λόγο για διάχυση των ΤΠΕ στις ΜμΕ, μόνο όμως αν αναφερόμαστε στη χρήση αυτών στη διαχειριστική λειτουργία, και όχι στην επιχειρησιακή (διοίκηση, παραγωγή). (5) Η σταδιακή υιοθέτηση των ΤΠΕ οφείλεται και στο ότι εκείνες δεν αντικαθιστούν, ακόμα τουλάχιστον, τα άτυπα δίκτυα επικοινωνίας μεταξύ των επιχειρήσεων. Τα εμπόδια αυτά είναι κυρίως φύσης πολιτιστικής και οργανωσικής 42 : (α) η ανελλιπής γνώση του επιχειρηματία ως προς το τι επιδιώκει μέσω της υιοθέτησης των ΤΠΕ, (β) η έλλειψη στο εσωτερικό εξειδικευμένων προσόντων/ικανοτήτων, (γ) η δυσχέρεια ανεύρεσης αντίστοιχων προσόντων από το τοπικό ανθρώπινο δυναμικό, (δ) ο κίνδυνος απώλειας της διαχειριστικής αυτονομίας, (ε) τα οπορτουνιστικά προβλήματα που αφορούν το μοίρασμα (condividere) της ηλεκτρονικής πληροφορίας μεταξύ των ανταγωνιστών, και (ς) η πολυπλοκότητα της «γλώσσας» των όλο και πιο εξελιγμένων συστημάτων software, που δυσχεραίνουν τις ευέλικτες σχέσεις χαρακτηριστικές των ΜμΕ. (6) Το ηλεκτρονικό εμπόριο, αντίθετα με ό,τι αναμενόταν, δημιούργησε ελλιπές ενδιαφέρον στις ΜμΕ για διάφορους λόγους: την απουσία ασφάλειας στις συναλλαγές ιδιαίτερα όσον αφορά την ταυτότητα και την εμπιστοσύνη των μερών, την έλλειψη εσωτερικών πόρων, κυρίως όμως την έλλειψη ικανότητας να προταθούν λύσεις ανάλογα με τα χαρακτηριστικά των επιχειρήσεων, του προϊόντος και της διαδικασίας (υψηλή 42 Γεδνκέλεο ηεο δνκήο ησλ ΜκΔ, πνπ είλαη πην επίπεδε, ιηγφηεξν δνκεκέλε θαη ηππηθή, ε εηζαγσγή ησλ ΣΠΔ ζα έπξεπε λα είλαη πην εχθνιε απ φ,ηη ζηηο κεγάιεο επηρεηξήζεηο. 28

26 διαφοροποίηση, ευελιξία στην προσφορά ανάλογα με τον πελάτη κ.ά.), τα οποία δεν επιτρέπουν την ηλεκτρονική διαχείριση. (7) Ο βαθμός υιοθέτησης των ΤΠΕ εξαρτάται σε ένα μεγάλο βαθμό από τον επιχειρηματία, ο οποίος αποτελεί κεντρική φιγούρα στις ΜμΕ και εν μέρει από την οργανωσιακή δομή της καθεμιάς. Στα παραπάνω, η διάχυση των software house και των παρόχων υπηρεσιών, η αυξανόμενη δυνατότητα χρήσης των συστημάτων και των εφαρμογών τους κ.ά. ευνοούν την υιοθέτηση των ΤΠΕ. Ωστόσο, όπως έχει ήδη αναφερθεί, θεμελιώδης είναι και η ανάπτυξη της ικανότητας και των προσόντων στο εσωτερικό των επιχειρήσεων, καθώς οι ΤΠΕ μπορούν να «ακυρώσουν» τα γεωγραφικά όρια της δράσης των ΜμΕ, χάριν στην παγκόσμια εξάπλωση των δικτύων και στη διάδοση της ανάπτυξης συνεργασιών στην αλυσίδα παραγωγής όπου δρα κάθε επιχειρηματίας. (8) Έχει ήδη αναφερθεί ότι οι περισσότερες ΜμΕ χρησιμοποιούν τις ΤΠΕ περισσότερο για την επικοινωνία και λιγότερο για τις εσωτερικές επιχειρησιακές διαδικασίες τους. Ένας λόγος θεωρείται η «κακή» σχέση 43 των software houses 44 με τους επιχειρηματίες, ενώ ένας άλλος μπορεί ασφαλώς να θεωρηθεί η αδυναμία του τομέα πληροφορικής (εν προκειμένω στην Ιταλία που αποτελείται από ένα σύμπαν μικροεπιχειρήσεων τοπικών software houses). (9) Επιπρόσθετα εμπόδια στην υιοθέτηση των ΤΠΕ: η αντίσταση στην αλλαγή, ο τρόπος που ο κάθε εμπλεκόμενος αντιλαμβάνεται τις νέες τεχνολογίες (κάποιοι ως εργαλείο που τους βοηθά στη δουλειά τους, κάποιοι άλλοι ως επιπρόσθετο βάρος που περιπλέκει τη δουλειά τους και τον έλεγχο στη λειτουργία τους). Το τελευταίο εξαρτάται και από την ηλικία των εμπλεκομένων (η οποία σαφώς καθορίζει τόσο την εμμονή σε δεδομένη κουλτούρα όσο και την απόκτηση συγκεκριμένων γνώσεων). (10) Γενικεύοντας, οι πραγματικοί παράγοντες που εμποδίζουν τη διάχυση των ΤΠΕ είναι: (1) παράγοντες πολιτιστικού χαρακτήρα (νοοτροπίας: έλλειψη γνώσης), (2) ανασφάλεια για τα αποτελέσματα που αφορούν το οικονομικό κέρδος της επένδυσης δεδομένης της άυλης φύσης του προϊόντος. Απαιτείται ριζική αλλαγή στην κουλτούρα των ΜμΕ. Το μεγαλύτερο πρόβλημα για τη διάχυση των ΤΠΕ στις ΜμΕ θεωρούνται 43 Ζ βάζε ηνπ πξνβιήκαηνο κπνξεί θπξίσο λα αληρλεπζεί ζην φηη ηα κελ θαηεγνξνχληαη φηη δελ κπνξνχλ λα πξνζθέξνπλ ιχζεηο ζηηο πξαγκαηηθέο αλάγθεο ησλ κηθξψλ επηρεηξεκαηηψλ εμππεξεηψληαο κφλν ηνπο κεγάινπο θαη φηη παξά ηε κεγάιε γθάκα ππεξεζηψλ πνπ πξνζθέξεηαη κέζσ ησλ software house δελ δηεπθνιχλνληαη νη κηθξνί επηρεηξεκαηίεο λα πάξνπλ κηα απφθαζε θαηάιιειε γηα ηε δηθή ηνπο επέλδπζε. 44 Γηα ηελ αληηκεηψπηζε ηεο έιιεηςεο γλψζεο θαη αληίζηνηρνπ πξνζσπηθνχ νη ΜκΔ θαηαθεχγνπλ ζηα software houses πνπ παξέρνπλ ηερλνινγηθή ππνδνκή, ηερλνγλσζία θαη ηθαλφηεηεο. Κάπνηεο επηρεηξήζεηο γηα λα δηεπθνιχλνπλ ηελ εηζαγσγή ησλ ΣΠΔ έθαλαλ ρξήζε εηδηθψλ ησλ software houses, δξάζεσλ learning by doing θαη ζεκηλαξίσλ. 29

27 οι επαγγελματικές ελλείψεις, ενώ μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι ΜμΕ υιοθετούν συμπεριφορές ιδιαίτερα ανομοιογενείς μεταξύ τους στην υιοθέτηση των νέων τεχνολογιών. Χο γεληθέο ζθέςεηο πνπ ζα κπνξνχζαλ λα βνεζήζνπλ ζηελ αληηκεηψπηζε ησλ παξαπάλσ πξνβιεκάησλ εθηίζεληαη νη αθφινπζεο: (1) Στο ζήτημα μεταξύ της προσφοράς τεχνολογίας (βλ. παραπάνω) και του κενού στην υιοθέτηση των εργαλείων ΤΠΕ, μεγάλη έμφαση πρέπει να δοθεί στη σιωπηρή γνώση και στη χρήση καναλιών κυρίως διε-επιχειρησιακής επικοινωνίας παρά εσωτερικής. Έτσι, είναι σημαντικό να γίνει διαχωρισμός μεταξύ των τεχνολογιών «πακέτου» (tecnologie a pacchetto) --που είναι εύκολες στη χρήση, οικονομικές, ευέλικτες σε βαθμό να υποστηρίζουν επικοινωνία διαδραστικής φύσης ( , εφαρμογές web) και των τεχνολογιών «προγράμματος» (tecnologie a progetto) που αφορούν λύσεις πιο περίπλοκες (όπως το Enterprise Resource Planning και το groupware) και απαιτούν από την επιχείρηση στρατηγικό σχεδιασμό επιδρώντας καίρια στις διαδικασίες και στην οργάνωση της επιχείρησης. Οι ΜμΕ κάνουν κυρίως χρήση των πρώτων, ενώ οι δεύτερες σχεδιασμένες για τις Μεγάλες επιχειρήσεις προκαλούν ακαμψία στις ΜμΕ. Αποφεύγουν έτσι οι ΜμΕ τις τεχνολογίες που δεν έχουν άμεση επίδραση στην οργάνωσή τους και απαιτούν κοπιώδη προσπάθεια στην εφαρμογή τους. (2) Απαιτείται ανθρώπινο δυναμικό που να γνωρίζει πώς θα εκμεταλλευτεί με τον καλύτερο τρόπο την ανάπτυξη των ΤΠΕ. (3) Οι ΜμΕ θα πρέπει να πεισθούν για την εφαρμογή των ΤΠΕ, μέσω της παρουσίασης επενδυτικών κινήτρων, όπως (α) αποτελεσματικότητα/αποδοτικότητα, (β) συνεργασία, (γ) συντονισμός, (δ) καινοτομία. (4) Στην Ιταλία, όλο και περισσότερες επιχειρήσεις υιοθετούν πιο εξελιγμένες ΤΠΕ, όπως το CRM και τα διάφορα είδη e-commerce. Η τάση αυτή στο μέλλον θα εντείνεται όσο θα γίνεται αντιληπτή η ανάγκη για συνεργασία με τους πελάτες, τους προμηθευτές και τους συνεργάτες αλλά και για συντονισμό για την απόκτηση σύνθετης πληροφορίας, που θα δίνει λύση σε επίκαιρα προβλήματα, προκειμένου να λαμβάνονται αποφάσεις κατάλληλες. 30

28 (5) Στον διάλογο μεταξύ των ΜμΕ και των software houses προτείνονται ιδέες για να ξεπεραστούν τα εμπόδια στην εισαγωγή των ΤΠΕ στις ΜμΕ: 45 (1) η ευαισθητοποίηση των ΜμΕ εκ μέρους των software houses για τις νέες τεχνολογίες, (2) η προσέγγιση των software houses στις πραγματικές ανάγκες των ΜμΕ, (3) η μεταφορά γνώσης στις ΜμΕ για τη χρήση των νέων τεχνολογιών, (4) η δημιουργία «γλώσσας»/ «διαλέκτων» που θα μοιράζονται από κοινού το software house και η ΜμΕ, (5) δράστες όπως η ΔΔ, οι επιχειρήσεις που δεσπόζουν στο supply chain και τα Πανεπιστήμια πρέπει να δημιουργούν κίνητρα για την υιοθέτηση των ΤΠΕ. (6) Απαιτείται μια προσέγγιση διεπιστημονική: (α) η χρήση τεχνολογίας ΤΠΕ που θα υποστηρίζει τη στρατηγική διεθνοποίησης των επιχειρήσεων (β) να γίνει κατανοητός ο ρόλος των ΤΠΕ στην εκμετάλλευση ευκαιριών που αφορούν το εμπόριο (την αγορά και την πώληση), τη διαχείριση της παραγωγικής διαδικασίας, της πολιτικές marketing (γ) να ανευρεθούν οι εσωτερικές συνθήκες επιτυχούς διαχείρισης των νέων ΤΠΕ (ανθρώπινο δυναμικό) (δ) η χρήση των ΤΠΕ για τη μέτρηση της οικονομικής απόδοσης (ε) η ανάγκη για τεχνολογικές υποδομές και υπηρεσίες e-government για τις ΜμΕ. (7) Από την πλευρά τους, οι ΜμΕ θα πρέπει να έχουν τη γνώση ώστε να επιλέξουν με τρόπο ικανό και αειφορικό, τις κατάλληλες τεχνολογίες προκειμένου να τις χρησιμοποιούν με συνοχή σε συνδυασμό με τις ιδιαίτερες τους πηγές ανταγωνισμού Επίσης, θα πρέπει να είναι ικανές να κατασκευάσουν και να εφεύρουν το δικό τους ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στους κόλπους της δημιουργίας καινοτομία, όπου η συνεργασία και η διάχυση γνώσης είναι θεμελιώδεις. Επομένως, οι πιο ενδιαφέρουσες τεχνολογίες είναι εκείνες που επιτρέπουν αυτή την προσέγγιση για την παραγωγή αξίας Δπηδξάζεηο ζην Κnowledge Μanagement Οη παξάγνληεο πνπ εκπνδίδνπλ ηελ εηζαγσγή ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ ζηηο ΜκΔ είλαη νη ίδηνη πνπ εκπνδίδνπλ θαη ηελ πηνζέηεζε ηνπ ΚΜ, εθφζνλ ην ηειεπηαίν ζηεξίδεηαη ζην πξψην. Χζηφζν, αλ θαη ε ρξήζε ησλ ΣΠΔ αλαγλσξίδεηαη φιν θαη πεξηζζφηεξν σο 45 Κάπνηα ηηαιηθή επηρείξεζε (ε LAM) δνθηκάδνληαο δηάθνξα software houses απνθάζηζε λα δεκηνπξγήζεη επαγγεικαηίεο απφ ην εζσηεξηθφ ηεο. Ζ ρξήζε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ επέηξεςε θαη ζηηο δχν κεγάιε δηάρπζε θαη δηάδνζε γλψζεο ζην εζσηεξηθφ ηνπο αιιά θαη κεγάιε ηαρχηεηα θαη δηαθάλεηα ζηελ επηθνηλσλία ηνπο κε ηνπο δηάθνξνπο ζπλνκηιεηέο ηνπο. Καη επέθηαζε, ηε δπλαηφηεηα λα εθκεηαιιεπηνχλ έλα κεγάιν κέξνο ηεο πιεξνθνξίαο ράξηλ ζηε γεληθφηεξε βειηίσζε ησλ ζρέζεψλ ηνπο κε απηνχο. Θεηηθφ είλαη θαη ην γεγνλφο φηη δελ ππήξμαλ αλεπάξθεηεο πνπ νθείινληαλ ζηηο ΣΠΔ. Ίζσο, ε αχμεζε ηνπ εμεηδηθεπκέλνπ πξνζσπηθνχ θαη νη δαπάλεο γηα ηελ εθαξκνγή ησλ ΣΠΔ πνπ επέθεξε αχμεζε ησλ ιεηηνπξγηθψλ δαπαλψλ λα ζεσξεζεί σο κεηνλέθηεκα. 31

29 αλαγθαία, δελ κπνξνχκε λα πνχκε ην ίδην θαη γηα ην ΚΜ. Απηφ νθείιεηαη ζην φηη ε δηάρπζε ησλ ΣΠΔ είλαη αθφκα ειιηπήο θαη δελ έρεη αθφκα θαηαθέξεη λα ππνθαηαζηήζεη ηελ άησπη επικοινωνία ποσ ζσνδέει ηις επιτειρήζεις ζε ηοπικό επίπεδο. Οη επηρεηξήζεηο ζα πξέπεη λα ζπλεηδεηνπνηήζνπλ φηη θαη νη άηππεο ζρέζεηο πξέπεη λα ιάβνπλ ηππηθή κνξθή γηα λα γίλεη φζν ην δπλαηφλ κεγαιχηεξε εθκεηάιιεπζε θαη κνίξαζκα ηεο γλψζεο. Μέζα απφ ηελ ελνπνίεζε ηεο γιψζζαο θαη ηεο γλψζεο κε ηξφπν ζπζηεκαηηθφ, κπνξεί ε πιεξνθνξία λα θσδηθνπνηεζεί, λα κεηαθεξζεί, λα δηαηεξεζεί θαη λα γίλεη αληηθείκελν δηαρείξηζεο κε ηνλ θαιχηεξν ηξφπν, ζπκπεξηιακβάλνληαο έηζη φιε ηελ επηρεηξεζηαθή γλψζε. 1.3 Αμηνπνίεζε ηνπ ΚΜ απφ ηε Γεκφζηα Γηνίθεζε Ζ Γηαρείξηζε Γλψζεο κπνξεί (θαη πξέπεη) λα αμηνπνηεζεί απφ ηε Γεκφζηα Γηνίθεζε, 46 θαζψο ε νξγάλσζε ηεο ηειεπηαίαο ζπληζηά ζηελ νπζία έλα ζχζηεκα δηάρπζεο θαη θπθινθνξίαο ηεο γλψζεο αιιά θαη δηαρείξηζεο ηεο πιεξνθνξηαθήο ξνήο. Δπηπξφζζεηα, έλα απφ ηα βαζηθά ζπζηαηηθά ηνπ Knowledge Management ε αληαιιαγή γλψζεο (knowledge sharing) έρεη ιάβεη πξσηαγσληζηηθφ ξφιν ζην εζσηεξηθφ ηεο Γεκφζηαο Γηνίθεζεο (εθεμήο ΓΓ), ράξηλ ζηηο θαηλνηφκεο πνιηηηθέο ηνπ e-government. Ζ ζχδεπμε ησλ ΣΠΔ, ηεο δηαρείξηζεο γλψζεο θαη ηεο ΓΓ έρεη σο ηειηθφ απνδέθηε ηνλ πνιίηε. Αλακθίβνια, ζε κηα ΓΓ ε πην ζεκαληηθή πιεξνθνξία είλαη ε ηαπηνπνίεζε ηεο επηθνηλσληαθήο δηαδηθαζίαο πνπ πεξηιακβάλεη ηνλ πνιίηε, εληέιεη ηνλ ηειηθφ ρξήζηε. Γη απηφλ αθξηβψο ηνλ ιφγν, ζήκεξα νη δηαδηθαζίεο ηνπ πξσηνθφιινπ αληηπξνζσπεχνπλ ηελ πξαγκαηηθή core-business ηεο ΓΓ. Γηα ηελ πξαγκάησζε απνηειεζκαηηθψλ ιχζεσλ πνπ ζα ππνζηεξίδνπλ ην Πιεξνθνξηαθφ Πξσηφθνιιν θξίλεηαη απαξαίηεηε ε παξνπζία ησλ: 47 (1) ελφο ππν-ζπζηήκαηνο δηαρείξηζεο εγγξάθσλ ζην νπνίν ζα ζηεξίδεηαη ε δνκή ηνπ πξσηνθφιινπ, (2) ηεο πηνζέηεζεο ησλ ιχζεσλ πνπ πξνηείλνληαη απφ ηηο πνιηηηθέο ηνπ BPR ( Business Process Reengeineering), (3) ε παξνπζία ελφο ζπζηήκαηνο νπηηθνπνίεζεο ηνπ εγγξάθνπ, (4) ε ηήξεζε κεηξψνπ (θαηαιφγνπ) ηεο δξαζηεξηφηεηαο ησλ ρξεζηψλ πνπ εκπιέθνληαη ζηε δηαρείξηζε ηνπ 46 Γηα κηα αλαιπηηθφηεξε παξνπζίαζε ηνπ δεηήκαηνο, πξβι. Μέξνο Β, Κεθ.1, ζει Λεπηνκεξή παξάζεζε ησλ θαηεπζπληήξησλ γξακκψλ γηα ηελ πηνζέηεζε ηνπ Πιεξνθνξηαθνχ Πξσηνθφιινπ θαη ηε Γηαρείξηζε ηεο Πιεξνθνξίαο ζηηο Γηνηθεηηθέο Γηαδηθαζίεο, βι. ηε κειέηε ηνπ Δζληθνχ Κέληξνπ Πιεξνθνξηθήο γηα ηε Γεκφζηα Γηνίθεζε (Centro Nazionale per l informatica nella Pubblica Amministrazione, CNIPA), ζην Ζιεθηξνληθφ Παξάξηεκα. 32

30 πξσηνθφιινπ, (5) ε πξφηεξε δηάζεζε ελφο ζπζηήκαηνο αξρεηνζέηεζεο πνπ ζα πξνζθέξεη ππεξεζίεο ειεθηξνληθήο ππνγξαθήο ησλ ειεθηξνληθψλ αξρείσλ. 48 Χζηφζν, θαη εδψ αλαθχπηνπλ πξνβιήκαηα ζηελ εμσηεξηθή επηθνηλσλία κεηαμχ ηεο δεκφζηαο νξγάλσζεο θαη ησλ ηδησηηθψλ επηρεηξήζεσλ, ηα νπνία ζπλεζέζηεξα ιακβάλνπλ ηηο εμήο κνξθέο:. (1) Διαφορετική ερμηνεία οργανωσιακών μοντέλων μεταξύ ιδιωτικών επιχειρήσεων και Δημόσιας Διοίκησης, η οποία συχνά αντιμετωπίζεται ως ανεπάρκεια εκ μέρους του οργάνου που λαμβάνει αποφάσεις δημιουργώντας ένα σημαντικό τεχνολογικό κενό, το οποίο έρχεται σε αντίθεση με τις συνεχείς επενδύσεις για την απόκτηση των δαπανηρών πληροφοριακών συστημάτων. (2) Διαφορά στη δομή (κάθετη, πυραμιδική) της ΔΔ και την αντίστοιχη μιας ιδιωτικής οργάνωσης (οριζόντια). (3) Στο πλαίσιο της γνώσης οι δύο οργανώσεις διαφέρουν στην αυτονομία στη λήψη αποφάσεων, στη διαφοροποίηση στη διαχείριση δεδομένων, στην τροποποίηση και στην αντίληψη αυτών (θα προσέθετα και στον σκοπό: γενικό καλό ενάντια στη μεγιστοποίηση κέρδους). Τέλος, η πρώτη δεν επενδύει στην έρευνα και στην εκμετάλλευση της γνώσης, ενώ η δεύτερη επενδύει σοβαρά σε πληροφοριακά συστήματα που επιτρέπουν τη μοντελοποίηση της δυναμικής γνώσης που στηρίζεται στην αντίληψη και ορθή χρήση των δεδομένων (concettualizzazione del dato). ην θεθάιαην πνπ πξνεγήζεθε, δφζεθε έκθαζε ζηηο ΜκΔ θαη ζηε ζρέζε ηνπο κε ηα clusters, ην Κξάηνο, ηε Γηαρείξηζε Γλψζεο θαη ηηο ΣΠΔ. ην θεθάιαην πνπ αθνινπζεί, ζα δνχκε ζπγθεθξηκέλα πψο φιε ε πιεξνθνξία πνπ κέρξη ηψξα ιάβακε κεηνπζηψλεηαη ζε ζηνρεπκέλε γλψζε γηα ηελ παξαγσγή ηνπ ηνπξηζηηθνχ πξντφληνο. Γχν ζα είλαη ηα γεληθά κνληέια γηα ηελ αλάιπζε ηνπ ηνπξηζηηθνχ πξννξηζκνχ: ηα Σνπηθά Σνπξηζηηθά πζηήκαηα (TLSs γηα ηελ εθαξκνγή ηεο ηερλνγλσζίαο clustering θαη networking) θαη νη Πεξηνρέο Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο (TLAs, γηα ηελ εθαξκνγή ηεο Γηαρείξηζεο Γλψζεο). Κεφάλαιο 2 Καινοτομία στον Τουρισμό: Δύο μοντέλα για την ανάλυση του Τουριστικού Προορισμού 2.1 Σν Σνπηθφ Σνπξηζηηθφ χζηεκα (Tourism Local System, TLS) 48 Γηα κηα αλαιπηηθή παξνπζίαζε, πξβι. Pruno, 2007: Il cuore di un sistema di KM di una PA. ηελ Ηηαιία έρεη λνκνζεηεζεί ν ιεγφκελνο «Κψδηθαο ηεο Φεθηαθήο Γηνίθεζεο» ( Codice dell Amministrazione Digitale) (http://protocollo.gov.it). 33

31 ηα θεθάιαηα πνπ πξνεγήζεθαλ, παξνπζηάζηεθαλ βαζηθέο έλλνηεο, νη νπνίεο απνηέιεζαλ ηα ζεσξεηηθά ζεκέιηα γηα ηελ πξαθηηθή καο εηζήγεζε. ην παξφλ θεθάιαην ζπλελψλνπκε φ,ηη πξνεγήζεθε γηα λα θαηαιήμνπκε ζε έλα κεζνδνινγηθφ εξγαιείν εηδηθά πξνζαξκνζκέλν ζηνλ ηνκέα ηνπ ηνπξηζκνχ. Αλαθεθαιαηψλνληαο φ,ηη κέρξη ηψξα είδακε θαη σο εηζαγσγή ζηελ έλλνηα ηνπ Σνπηθνχ Σνπξηζηηθνχ πζηήκαηνο (εθεμήο ΣΣ) κπνξνχκε λα θάλνπκε ηηο εμήο παξαηεξήζεηο: (1) Η επιτυχία των παραγωγικών (μικρο)συστημάτων είναι συνδεδεμένη με την ύπαρξη μιας ισχυρής αίσθησης ταυτότητας μέσα στην κοινότητα. (2) Στους κόλπους των τοπικών συστημάτων, όπου η αξία της διαπροσωπικής επικοινωνίας είναι μεγάλη, οι stakeholders ενδυναμώνουν τις σχέσεις τους μοιράζοντας τις αξίες και τα σχέδια αντιπροσώπευσης (representation patterns) που είναι εγγενή στην ιστορία και στη δυναμική ενός κοινωνικού χώρου (social space). (3) Το μέρος που έχει σηματοδοτηθεί (marked) από το δίκτυο σχέσεων σχηματίζει την επικράτεια (όρια δικαιοδοσίας, ευθύνης ή αρμοδιότητας: territory): ένας χώρος που έχει «με πολιτικούς όρους» μεταφρασθεί και αποτυπωθεί μέσα από χάρτες, διοικητικά όρια ακόμα και οδηγούς. 49 (4) Στην εποχή μας οι κοινότητες αντιλαμβάνονται όλο και περισσότερο την ανάγκη να διαφοροποιήσουν την προσφορά της επικράτειάς τους από εκείνη των ανταγωνιστικών περιοχών, ώστε τα τοπικά δίκτυα να υποχρεώνονται να δίνουν νέα μορφή στη δική τους περιοχή παρέμβασης αν επιθυμούν να συνδέσουν τους εαυτούς τους με τα διεθνικά δίκτυα (βλ. glocal areas). (5) Κύριο χαρακτηριστικό των τοπικών εδαφικών συστημάτων είναι η αίσθηση της ενότητας, του κοινού παρελθόντος αλλά και της έννοιας για το κοινό μέλλον. Ωστόσο, ένα αποτελεσματικό δίκτυο σχέσεων είναι εκείνο που συνδέεται και με τον εξωτερικό κόσμο. Έτσι, το σύστημα λειτουργεί ως κόμβος που ενώνει super-local δίκτυα (περιφερειακά, εθνικά, ευρωπαϊκά ή παγκόσμια). (6) Η σχέση μεταξύ παγκόσμιων και τοπικών οντοτήτων, που συνήθως αντιμετωπίζεται ως απειλή, αντιπροσωπεύει το παράδειγμα μιας κουλτούρας όλο και πιο αποκεντρωμένης, που προκύπτει από τη σύνθεση και τον συγκρητισμό. «Έτσι η διχοτομία που βιώνουν σήμερα οι τοπικές οντότητες δεν αποτελεί αντίφαση, αλλά αντικατοπτρίζει τον συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο: από τη μια μεριά υφίστανται τις δυνάμεις που τις 49 Πξβι. Cusimano & Giannone 2006: The Geographies of Tourism. 34

32 αναγκάζουν να συμμορφωθούν με τα πρότυπα που θέτουν οι διαδικασίες της παγκοσμιοποίησης από την άλλη, τείνουν να επανακαθορίζουν τις αξίες της τοπικής ταυτότητας που δένουν τις οντότητες μεταξύ τους, με την επικράτεια αλλά και με την παράδοση στην οποία ανήκουν» (Cusimano & Giannone, 2006). (7) Το φαινόμενο αυτό είναι ιδιαίτερα έντονο στον τουρισμό: από την πλευρά της ζήτησης, οι αποστάσεις έχουν μειωθεί, το γρήγορο φαγητό έχει αυξηθεί, τα πρότυπα ποιότητας έχουν οδηγήσει σε απαξίωση της αυθεντικότητας. Η προσφορά, από την άλλη, είναι διαιρεμένη ανάμεσα στη φιλοδοξία να κυνηγήσει «μοντέρνα» πρότυπα αλλά και να συνειδητοποιήσει τη σημαντικότητα των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών κάθε τόπου. «Με το εντείνουμε την προσοχή μας στις τοπικές ιδιαιτερότητες, τα νέα εδάφη μπορούν να αποκτήσουν πραγματικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, με την προϋπόθεση να έχουν δημιουργήσει τα εχέγγυα για τη χρήση των τουριστικών πόρων που τους ανήκουν. Τίθεται πλέον ζήτημα ορισμού της «γεωγραφίας του ανήκειν». Τα παραδοσιακά σχήματα της αντιπροσώπευσης του κόσμου δεν είναι πλέον ικανά να μας πουν κάτι για τις συνεχείς μεταμορφώσεις. Έτσι, η κάθε περιοχή μπορεί να προσφέρει νέες ευκαιρίες σε τοπικές, κοινωνικές και πολιτιστικές ομάδες» (Cusimano & Giannone, 2006). Αθξηβψο, ινηπφλ, απηή ηελ αλάγθε γηα ηελ αλάδεημε ηεο ηνπηθφηεηαο θαη ησλ ηδηαίηεξσλ πνιηηηζηηθψλ θαη θνηλσληθψλ ηδηαηηεξνηήησλ θάζε πεξηνρήο ζην πιαίζην ηεο δηεζλνπνίεζεο κπνξεί λα εθπιεξψζεη ην Σνπηθφ Σνπξηζηηθφ χζηεκα, ην νπνίν αληηπξνζσπεχεη: 35

33 «Ένα σύστημα, το οποίο χαρακτηρίζεται από την παρουσία (στην εδαφική του επικράτεια) ενός μεγάλου κληροδοτήματος από καλλιτεχνικούς, φυσικούς και πολιτιστικούς πόρους (: τη λεγόμενη πολιτιστική, καλλιτεχνική και περιβαλλοντική κληρονομιά (CAEH)) και από ένα δίκτυο από οικονομικούς, μη-οικονομικούς και θεσμικούς δράστες που εξειδικεύονται σε τουριστικές δραστηριότητες. Επομένως, ένα ΣΣ συνιστά στην ουσία ένα σύμπλεγμα διαφόρων ΜμΕ, μια περιοχή με στενούς οικονομικούς και κοινωνικούς δεσμούς, που δημιουργεί πλούτο και απασχόληση μέσω της διασύνδεσής του με την πολιτιστική, καλλιτεχνική και περιβαλλοντική κληρονομιά (CAEH: Cultural, Artistic, Environmental Heritage)» (Lazzeretti & Capone 2006). Με ηελ χπαξμε ελφο ΣΣ, αλαδεηθλχεηαη ε βαζεία δνκή ελφο πξννξηζκνχ: πξφθεηηαη, ζηελ νπζία, γηα έλαλ ηφπν φπνπ νη άλζξσπνη κνηξάδνληαη εκπεηξίεο δσήο θαη εξγαζίαο, αλαπηχζζνληαη νηθνλνκηθά θαη δεκηνπξγνχλ θνηλσληθέο ζρέζεηο, έρνληαο κία ζηαζεξά ζηνλ ρξφλν: ην ηνπηθφ ζχζηεκα. Έηζη, ε βαζεία απηή δνκή ηνπ ζπζηήκαηνο κεηαζρεκαηίδεηαη ζε έλαλ ηνπξηζηηθφ πξννξηζκφ 50 (πνπ απνηειεί ηελ επηθαλεηαθή δνκή), 51 έλαλ ηνπξηζηηθφ ρψξν, πνπ ζπληζηά έλα κνλαδηθφ ζχζηεκα δξαζηψλ ηνπνζεηεκέλν ζε κηα ζπγθεθξηκέλε πεξηνρή. Καη εδψ ε πξνζέγγηζε είλαη ζσζηημική: 52 ζπλέλσζε δξαζηψλ ζε ηππηθέο θαη άηππεο δηθηπψζεηο θαη ζπλεξγαηηθή δηαρείξηζε 53, πξνθεηκέλνπ λα παξαρζεί ην ηνπξηζηηθφ πξντφλ κε φζν ην δπλαηφλ πην πνηνηηθφ ηξφπν, λα επηηεπρζεί απνδνηηθφο ζπληνληζκφο πφξσλ ζε ηνπηθφ/ρσξηθφ επίπεδν, θαη έηζη επηρεηξήζεηο θαη πξννξηζκνί λα δηαηεξήζνπλ θαη λα απμήζνπλ ην αληαγσληζηηθφ ηνπο πιενλέθηεκα. 50 Ζ Δπξσπατθή Δπηηξνπή νξίδεη ηνλ Σνπξηζηηθφ Πξννξηζκφ σο εμήο: «Μηα πεξηνρή πνπ αλαγλσξίδεηαη θαη πξνσζείηαη ζηνπο ηνπξίζηεο σο έλα κέξνο γηα λα επηζθεθηνχλ, ζην νπνίν ην ηνπξηζηηθφ πξντφλ ζπληνλίδεηαη απφ έλαλ ή πεξηζζφηεξνπο νξγαληζκνχο ή αξρέο». Δπίζεο, ππνγξακκίδεη ηε ζεκαζία ηεο αληίιεςεο πνπ έρνπλ νη ηνπξίζηεο γηα ηελ «ηνπηθφηεηα» θαη ηελ αλάγθε γηα κηα ζπζηεκηθή πξνζέγγηζε ζηε δηαρείξηζε θαη ζηελ πνηφηεηα: «Όζνλ αθνξά ηνπο ηνπξίζηεο, ε ηθαλνπνίεζε απφ ηε δηακνλή ζε έλαλ πξννξηζκφ δελ εμαξηάηαη απιψο απφ ηελ εκπεηξία ησλ ηνπξηζηηθψλ ππεξεζηψλ αιιά επίζεο θαη απφ γεληθφηεξνπο παξάγνληεο, φπσο ε θηινμελία, ε αζθάιεηα θαη ε πξνζηαζία, νη θαλφλεο πγηεηλήο, ε θπθινθνξία θαη ε δηαρείξηζε ηνπ επηζθέπηε». 51 Όινο ν ζπιινγηζκφο πξνέξρεηαη απφ ηε ζεσξία ηεο Γελεηηθήο Μεηαζρεκαηηζηηθήο χληαμεο (αξρηθή ζεσξία ηνπ Chomsky, πνπ πξνεγήζεθε ηεο Μηληκαιηζηηθήο Θεσξίαο). 52 Πξβι. Γεληθή Δηζαγσγή, ζει Ζ αλάγθε γηα δηαρείξηζε ηνπ πξννξηζκνχ (destination management) πξνθξίλεη σο βαζηθά ζηνηρεία ηελ ηνπηθφηεηα (locality), ηνλ ζπλαγσληζκφ (coo-petition), ηε ζπλεξγαζία κεηαμχ ησλ θνξέσλ θηι. (Αλακθηζβήηεηα, νη ΣΠΔ κπνξνχλ λα ππνζηεξίμνπλ απηέο ηηο λέεο δηαδηθαζίεο ζχγθιηζεο (επηρεηξήζεσλ θαη ππεξεζηψλ). ) 36

34 ην ζεκείν απηφ, αμίδεη λα ηνλίζνπκε φηη ε ζπζηεκηθή απηή πξνζέγγηζε εζηηάδεη ζηελ πλεσρά ηης προζθοράς θαη νδεγεί ζηε δεκηνπξγία πεξηθεξεηαθψλ κνληέισλ (π.ρ. milieu innovateur (innovating environment) 54, clustering strategy, tourism district). Δδψ, ηα ηνπξηζηηθά clusters βξίζθνπλ ηε ζεκειίσζή ηνπο, θαζψο θαη απηά εζηηάδνπλ ζηελ πξνζθνξά, ζηελ έλλνηα ηνπ «ηνπηθνχ» θαη ζηε δνκή ηεο ηνπηθήο αγνξάο (local market structure). Δίλαη ζεκαληηθφ λα ππνγξακκίζνπκε φηη ε ίδηα ή ζχζηαζε ΣΣ (θαη ζπγθεθξηκέλα ε πξφηαζή καο γηα ηε δεκηνπξγία απηψλ) επηθεληξψλεηαη ζην supply side ηνπ ηνπξηζηηθνχ πξντφληνο θαη ζηελ αλαβάζκηζε απηνχ, θαη φρη ζηελ πιεπξά ηεο δήηεζεο φπνπ έλα ζχλνιν πξντφλησλ θαη ππεξεζηψλ ιεηηνπξγεί σο πφινο έιμεο γηα ηνπο ηνπξίζηεο. Ζ δηαθνξνπνίεζε απηή βξίζθεηαη ζε αξκνληθή αληηζηνίρηζε κε ηα «δχν ζηνηρεία-θιεηδηά ηνπ πξννξηζκνχ: ηελ εζσηεξηθή ηνπ πξαγκαηηθφηεηα (internal reality: έλαο εδαθηθά ζπλεθηηθφο γεσγξαθηθφο ρψξνο φπνπ νη παίθηεο ζπλ-πξάηηνπλ) θαη ηελ εμσηεξηθή ηνπ αληίιεςε (external perception: πνπ ζεκειηψλεηαη ζηελ εηθφλα ηνπ, δειαδή ζηε ζεκαζία πνπ απνθηά γηα ηνπο ηνπξίζηεο)» (Capone, 2006). Δπηθεληξψλνληαο έηζη ηε κειέηε καο ζηελ εζσηεξηθή πξαγκαηηθφηεηα, ζεσξνχκε φηη ε αλάπηπμε ηνπ ζπζηεκηθνχ πξντφληνο πνπ νλνκάδεηαη ΣΣ ηζνδπλακεί κε ηε δεκηνπξγία ελφο ζπλεθηηθνχ ηνπξηζηηθνχ πξννξηζκνχ πνπ έρεη ιάβεη ππφςε ηνπ ην πψο νη ηνπξίζηεο αληηιακβάλνληαη ην ηειηθφ πξντφλ (δειαδή ηελ πιεπξά ηεο δήηεζεο) αιιά θαη ηηο πξνζδνθίεο ηνπο. Πεξαηηέξσ, έλα Σνπηθφ Σνπξηζηηθφ χζηεκα ζεσξείηαη φηη έρεη ηηο αθφινπζεο ηδηφηεηεο: 55 (1) ζπληζηά θπξίσο έλα κέξνο φπνπ θνηλσληθή θαη νηθνλνκηθή θνηλφηεηα ζπλππάξρνπλ (2) ελππάξρεη κηα ζηαζεξή θαη δηαξθήο βηνκεραλία πνπ δεκηνπξγεί πινχην, βνεζψληαο έηζη ζηελ αλάπηπμε ηνπξηζηηθψλ δξαζηεξηνηήησλ (3) ην βαζηθφ κέξνο ηεο ηνπξηζηηθήο παξαγσγήο πξαγκαηνπνηείηαη ζε απζηεξψο ηνπηθά φξηα, ελψ ε πνιηηηζηηθή, θαιιηηερληθή θαη πεξηβαιινληηθή θιεξνλνκηά (CAEH) επηδξά ζηε δηαδηθαζία θαηαλάισζεο ηεο πεξηνρήο (4) ε πεξηνρή κπνξεί λα ζεσξεζεί σο tourism filière (ηνπξηζηηθή αιπζίδα παξαγσγήο), θαζψο νη ΜκΔ εμεηδηθεχνληαη ζε κία ή πεξηζζφηεξεο θάζεηο ηεο 54 Πξβι. European Network on Innovative Environment (www.europe-innova.org). 55 Πξβι. Capone, 2006: Systematic Approaches for the Analysis of Tourism Destination. 37

35 «παξαγσγηθήο δηαδηθαζίαο» πξνζθέξνληαο ζηνπο ηνπξίζηεο κνλαδηθέο εκπεηξίεο (5) νη πεξηζζφηεξεο επηρεηξήζεηο είλαη ΜκΔ. Γελ ππάξρεη δεζπφδνπζα επηρείξεζε αιιά απηφλνκνο πιεζπζκφο απφ ΜκΔ. Οη επηρεηξήζεηο πνπ απνηεινχλ κέξνο ηνπ ηνπξηζηηθνχ απηνχ ζπζηήκαηνο ζπλδένληαη κεηαμχ ηνπο θαη κνηξάδνληαη, εθηφο απφ ηηο επηρεηξεζηαθέο γλψζεηο ηνπο, αμίεο θνηλσληθέο θαη νηθνγελεηαθέο ππαθνχνληαο ζε κηα ζπγθεθξηκέλε δενληνινγία. Όζνλ αθνξά ηελ πιεπξά ηεο πξνζθνξάο, έλα ΣΣ ραξαθηεξίδεηαη απφ ηξία ζηνηρεία: (α) έλαλ ζεκαληηθφ αξηζκφ ΜκΔ πνπ αλαβαζκίδνπλ ηελ πνιηηηζηηθή, θαιιηηερληθή θαη πεξηβαιινληηθή θιεξνλνκηά ηνπ πξννξηζκνχ, (β) έλα cluster ΜκΔ πνπ ζηεξίδεηαη ζηνλ ηνπξηζηηθφ πξννξηζκφ, (γ) νηθνλνκηθέο θαη θνηλσληθέο ζρέζεηο αλάκεζα ζηελ ηνπηθή θνηλσλία (πνιίηεο) θαη ζηελ παξαγσγηθή θνηλφηεηα (επηρεηξήζεηο). Σα ΣΣ κπνξνχλ λα έρνπλ δηαθνξεηηθά ραξαθηεξηζηηθά (π.ρ. αλάινγα κε ηηο ρψξεο φπνπ αλαπηχζζνληαη) 56, ηα νπνία νδεγνχλ ζε αζπκθσλία σο πξνο ην πψο ζα πξέπεη λα πξνσζεζνχλ θαη λα γίλνπλ αληηθείκελα δηαρείξηζεο αιιά θαη σο πξνο ην πνηεο πνιηηηθέο πξέπεη λα εθαξκνζηνχλ. Απφ ηνπο Lazzaretti & Capone (2006) πξνηείλεηαη κηα ηππνινγία πνπ κπνξεί λα νδεγήζεη ζε κηα νκνηφκνξθε αλάιπζε ησλ Σνπηθψλ Σνπξηζηηθψλ πζηεκάησλ: (1) Σνπξηζηηθνί πξννξηζκνί: ηνπηθά ζπζηήκαηα πνπ εκθαλίδνπλ ηα κεγαιχηεξα πξνβιήκαηα ηνπξηζηηθήο αεηθνξίαο, φπσο αζηηθή ζπκθφξεζε θαη κεγάιεο ξνέο ηνπξηζηψλ. ηελ πεξίπησζε απηή, πξνηείλεηαη λα δνζεί κεγαιχηεξε πξνζνρή ζηε δηαθνξνπνίεζε ηεο ηνπξηζηηθήο πξνζθνξάο (diversification of the supply side), πξνθεηκέλνπ λα απνθεπρζνχλ νη «λεθξέο πεξίνδνη» θαη λα επηηεπρζεί θαιχηεξε αλάπηπμε κε ηα πιεζηέζηεξα θέληξα. (2) Σνπξηζηηθά θέληξα: ηα ΣΣ πνπ ζηεξίδνληαη ηδηαίηεξα ζηελ ηνπξηζηηθή βηνκεραλία. Αθνινπζνχλ βέιηηζηνπο ηξφπνπο αλάπηπμεο θαη ζπλεηζθέξνπλ ζεκαληηθά ζηελ εζληθή βηνκεραλία. Πξφθεηηαη γηα ΣΣ πνπ αμίδνπλ ηε κεγαιχηεξε πξνζνρή απφ ηνπο δηακνξθσηέο πνιηηηθήο. Ζ βειηίσζε απηψλ ησλ θέληξσλ ζα έπξεπε λα εζηηάζεη ζηε δεκηνπξγία θαη άιισλ «θξίθσλ» ζηελ αιπζίδα αμηψλ, φπσο marketing θαη πηζηνπνίεζε πνηφηεηαο. Δπίζεο, ε δεκηνπξγία εθπαηδεπηηθψλ 56 Γηα παξάδεηγκα, αλάινγα κε ηελ εμεηδίθεπζή ηνπο θαη ηε ζπλδξνκή ηνπο ζηνλ ηηαιηθφ εζληθφ ηνπξηζηηθφ ηνκέα ηαμηλνκνχληαη ζε ηέζζεξηο θαηεγνξίεο: (1) πςειφ βαζκφ ζπγθεληξσηηθφηεηαο θαη ρακειφ βαζκφ ζπλεηζθνξάο ζηελ εζληθή νηθνλνκία, (2) κέζν βαζκφ ζπγθεληξσηηθφηεηαο αιιά πςειφ βαζκφ ζπλεηζθνξάο ζηελ ηνπξηζηηθή νηθνλνκία, (3) ρακειφ βαζκφ ζπλεηζθνξάο θαη ρακειφ βαζκφ ζπγθεληξσηηθφηεηαο, (4) ρακειφ βαζκφ ζπγθεληξσηηθφηεηαο αιιά πςειφ βαζκφ ζπλεηζθνξάο ζηνλ εζληθφ ηνπξηζηηθφ ηνκέα. 38

36 ζεκηλαξίσλ θαη άιισλ κνξθψλ εθπαίδεπζεο ζα κπνξνχζε λα απμήζεη ηηο δεμηφηεηεο θαη ηε ιεηηνπξγηθφηεηα απηψλ ησλ πξννξηζκψλ. (3) Δκβξπτθά ΣΣ: ηα πην δχζθνια ζπζηήκαηα γηα λα πξνσζεζνχλ. Αλ θαη ν ηνπξηζκφο απνηειεί ζεκαληηθφ ηνκέα ζηελ ηνπηθή βηνκεραλία, ε ζπκκεηνρή ηνπο ζηελ εζληθή νηθνλνκία είλαη πεξηνξηζκέλε. Γηα ηελ νκάδα απηή απαηηείηαη κηα ηέηνηα πνιηηηθή πνπ ζα αλαπηχζζεη ζπγθεθξηκέλε πνιηηηθή πξνζέγγηζε γηα ηελ θάζε πεξίπησζε, αλάινγα κε ηελ παξνπζία ηεο ζηελ αιπζίδα παξαγσγήο ζε ηνπηθφ επίπεδν θαη ηηο ζπλεξγαζίεο ηεο κε θνληηλνχο ηνπξηζηηθνχο πξννξηζκνχο. (4) ΣΣ ηνπηθήο αλάπηπμεο: κηθξά θαη κεζαία θέληξα πνπ ζπλεηζθέξνπλ ιίγα ζηελ εζληθή βηνκεραλία. Ζ αλαβάζκηζε απηψλ ζα πξέπεη λα επηθεληξσζεί ζηελ αλάπηπμε φιεο ηεο αιπζίδαο αμηψλ θαη ζηε δεκηνπξγία ζπλεξγαζηψλ κε θνληηλνχο ηνπξηζηηθνχο πξννξηζκνχο, πξνθεηκέλνπ λα εληζρπζεί ε ηνπηθή βηνκεραλία. Πέξα απφ ηηο ζεσξεηηθέο θαηαζθεπέο θαη ηηο θαηεγνξηνπνηήζεηο ηνπο, είλαη πνιχ ζεκαληηθφ λα κηιήζνπκε ελ ζπληνκία θαη γηα ηνλ παξάγνληα εθείλνλ πνπ δίλεη δσή ζην φιν εγρείξεκα: ηα άηνκα πνπ θηλνχλ ηηο δηαδηθαζίεο θαη ζην δηθφ καο πεξηθείκελν θαινχληαη «δξάζηεο» (actors) ή stakeholders (θνηλσληθνί εηαίξνη) Γξάζηεο (Stakeholders) «Σν γεγνλφο φηη νη ηνπηθνί δξάζηεο 57 θηλνχληαη απφ θνηλνχ πξνο κηα επηιεγκέλε θαηεχζπλζε απνηειεί ηνλ πξσηαξρηθφ παξάγνληα γηα ηε δεκηνπξγία ηνπ ζπζηεκηθνχ ηνπξηζκνχ» (Maulet, 2006). Ο φξνο «ζπζηεκηθφο ηνπξηζκφο» απνηειεί κία αθφκα ζπλψλπκε θξάζε κε ηελ έλλνηα ηεο ζχκπξαμεο (ζηνλ ηνπξηζκφ) εκπιεθφκελσλ κεξψλ, ε νπνία φκσο δελ δεκηνπξγείηαη ππφ ηπραίεο ζπλζήθεο, αιιά ιεηηνπξγεί κέζσ κηαο δεδνκέλεο δνκήο πνπ θαζνξίδεη ηε ιεηηνπξγία ηεο. Οη δξάζηεο δηαδξακαηίδνπλ θνξπθαίν ξφιν ζηελ θίλεζε, αλάπηπμε θαη βησζηκφηεηα απηνχ ηνπ ζπζηήκαηνο. Γη απηφ ηνλ ιφγν, ζα πξέπεη λα: (1) Γλσξίδνπλ κε ζαθήλεηα ηε ζέζε ηνπο ζηελ αιπζίδα παξαγσγήο ηνπ ηνπξηζηηθνχ πξντφληνο θαη ηηο αθξηβείο δξαζηεξηφηεηεο ηνπο. Ζ θαηάζηαζε απηή νλνκάδεηαη «ζπζηεκηθή ζπλεηδεηφηεηα» (systemic consciousness). Απφ ηελ πιεπξά ησλ δξαζηψλ 57 Χο δξάζηεο κε ηελ επξεία έλλνηα κπνξεί λα νξηζζεί κηα εηαηξεία ή ζχκπξαμε πνπ ρξεκαηνδνηείηαη απφ ηνλ δεκφζην ή ηνλ ηδησηηθφ ηνκέα θαη έρεη άκεζε επαθή κε ηνπο ηνπξίζηεο ζηνλ ηφπν πξννξηζκνχ κε ην λα ηνπο παξέρεη ππεξεζίεο θαηά ηε δηάξθεηα ηεο δηακνλήο ηνπο. Ζ πνηθηιφηεηα ησλ ηνπξηζηηθψλ δξαζηψλ αζθεί ζεκαληηθή επηξξνή ζην ηνπξηζηηθφ ζχζηεκα. 39

37 εληνχηνηο ην ζπζηεκηθφ απηφ πξντφλ δελ είλαη ηφζν μεθάζαξν, θαζψο ν ηνπξηζκφο ζπγθεληξψλεη ζεκαληηθφ αξηζκφ ηνκέσλ (θηινμελία, ζίηηζε, δηαζθέδαζε, κεηαθνξά θηι.). Οη ηνκείο απηνί ζπλεξγάδνληαη θπξίσο κε δηα-ηνκεαθφ ηξφπν (: intersectorial δειαδή κε δξάζηεο απφ έλαλ ηνκέα), ελψ έλα Σνπξηζηηθφ Σνπηθφ χζηεκα απαηηεί ηε ζπλεξγαζία δξαζηψλ απφ δηάθνξνπο ηνκείο (trans-sectorial collaboration). Σν απνηέιεζκα είλαη φηη νη δξάζηεο δελ έρνπλ επίγλσζε ηεο ζπκκεηνρήο ηνπο ζε έλα επξχηεξν ζχζηεκα (πέξαλ ηνπ ηνκέα ηνπο), ράλνληαο έηζη ηε ζπζηεκηθή ηνπο ζπλεηδεηφηεηα, ε νπνία θαζνξίδεη ην πψο εθείλνη ζρεηίδνληαη κεηαμχ ηνπο: (α) αλ νη ηνπξηζηηθνί δξάζηεο ζεσξνχλ ηνπο ππφινηπνπο σο αληαγσληζηέο, δελ έρνπλ ζπζηεκηθή ζπλεηδεηφηεηα (β) αλ ε ζπλεξγαζία ππάξρεη κφλν κεηαμχ δξαζηψλ απφ έλαλ ηνκέα, ν βαζκφο ζπζηεκηθήο ζπλεηδεηφηεηαο είλαη ρακειφο (γ) αλ ε ζπλεξγαζία επεθηείλεηαη κεηαμχ δηαθφξσλ ή φισλ ησλ ηνκέσλ, ε ζπζηεκηθή ζπλεηδεηφηεηα είλαη ηδηαίηεξα πςειή. (2) Να επηδεηθλχνπλ ζέιεζε γηα ζπλεξγαζία θαη εκπηζηνζχλε σο ηα ζπνπδαηφηεξα κέζα γηα ηε ράξαμε ζηξαηεγηθήο ζε ζπζηεκηθφ επίπεδν (strategic means display). Έλα δνκεκέλν δίθηπν ηππηθψλ θαη άηππσλ ζρέζεσλ κπνξεί λα σθειήζεη ηηο ζπλεξγαζίεο κεηαμχ ησλ ηνπξηζηηθψλ δξαζηψλ, φπσο ζηνλ ζρεδηαζκφ νδεγψλ ή νξγαλσκέλσλ ηαμηδηψλ (packages). (ην πιαίζην ησλ ζηξαηεγηθψλ κέζσλ ηδηαίηεξα ζεκαληηθφ ξφιν παίδεη ε ζπκβνιή ηνπ δεκφζηνπ ηνκέα, ν νπνίνο ζα πξέπεη λα ππνζηεξίμεη/ζπληνλίζεη ηνλ ζρεδηαζκφ κηαο θνηλή ζηξαηεγηθήο πνπ ζα νκαδνπνηεί φινπο ηνπο δξάζηεο ζε κηα ζπγθεθξηκέλε πεξηνρή, ψζηε ην ζχζηεκα λα είλαη πην νινθιεξσκέλν.) (3) Ζ ηνπνζεζία (ή ε εδαθηθή επηθξάηεηα) θαίλεηαη λα είλαη ην πξνεμάξρνλ ζεκείν πνπ κνηξάδνληαη απφ θνηλνχ νη ηνπξηζηηθνί δξάζηεο δεδνκέλεο ηεο ηνκεαθήο πνηθηιφηεηαο. ε ζπλδπαζκφ κε ηελ θνηλή πνιηηηζηηθή ηαπηφηεηα, 58 νη δξάζηεο έρνπλ κεγαιχηεξεο δπλαηφηεηεο γηα λα εγθαζηδξχζνπλ κηα επηηπρή επηθνηλωλία ζε έλα ηνπξηζηηθφ ζχζηεκα. O βαζκφο ζπγθεληξσηηθφηεηαο/ζπζζσξεπηηθφηεηαο (cumulativeness degree), εζηηάδεη, απφ ηε κηα πιεπξά, ζηνπο ηνπξηζηηθνχο δξάζηεο θαη ζην θνηλσληθφ, πνιηηηζηηθφ θαη νηθνλνκηθφ πεξηθείκελν απφ ηελ άιιε, πξνβάιιεη σο επηηαθηηθή ηελ αλάγθε φινη νη δξάζηεο «λα έρνπλ έλα θνηλφ πξσηφθνιιν ζρέζεσλ, ην νπνίν πεξηιακβάλεη ηελ ηνπηθή κλήκε, ηνλ επαγγεικαηηζκφ θαη ηηο αμίεο πνπ δηέπνπλ ηνπο δξάζηεο» (Ruffino, 2006). (4) Σέινο, ε ζχκπηπμε ησλ ηνπξηζηηθψλ δξαζηψλ ζε κία πεξηνρή δίλεη ηελ επθαηξία ζηνπο δξάζηεο φρη κφλν λα ζπλεξγαζηνχλ θαη λα ζπληνλίζνπλ ηε ζηξαηεγηθή ηνπο αιιά 58 Θπκφκαζηε ηελ πνιηηηζηηθή, θαιιηηερληθή θαη πεξηβαιινληηθή θιεξνλνκηά (CAEH), πνπ απνηειεί νπζηψδε πξνυπφζεζε γηα ηελ χπαξμε ελφο Σνπξηζηηθνχ Σνπηθνχ πζηήκαηνο. 40

38 θαη λα πξνζειθχζνπλ θαη άιινπο δξάζηεο ζην ζχζηεκα. Ο βαζκφο ρσξηθήο ζπγθέληξσζεο (degree of spatial concentration) ππνδεηθλχεη ην πφζν νη δξάζηεο είλαη ζπλδεδεκέλνη κε ην ηνπηθφ πεξηβάιινλ. ηελ πεξίπησζε απηή ηίζεηαη δήηεκα αλαινγίαο κεηαμχ ησλ ζρέζεσλ ησλ δξαζηψλ εληφο ηεο πεξηνρήο ηνπο θαη ησλ εμσηεξηθψλ ηνπο ζπλαθεηψλ. Αλ νη δξάζηεο επηθνηλσλνχλ κε άιινπο ζην ηνπηθφ ηνπο ζχζηεκα, ν βαζκφο ρσξηθήο ζπγθέληξσζεο είλαη πςειφο. Αληίζεηα, αλ αλαπηχζζνπλ πνιιέο ζρέζεηο κε εθηφο ηεο πεξηνρήο ηνπο επηρεηξήζεηο, ηφηε ν βαζκφο ρσξηθήο ζπγθέληξσζεο είλαη ρακειφο. (Χζηφζν, ζην ζεκείν απηφ ζα πξέπεη λα απνθχγνπκε ηνλ απνκνλσηηζκφ θαη ηε δεκηνπξγία θιεηζηψλ ζπζηεκάησλ πνπ απνθιείνπλ ηελ επηθνηλσλία θαη ηελ αληαιιαγή γλψζεο.) Σν Σνπηθφ Σνπξηζηηθφ χζηεκα παξνπζηάζηεθε εδψ σο ην επηθξαηέζηεξν κνληέιν γηα ηε κειέηε θαη αλάπηπμε ελφο ηνπξηζηηθνχ πξννξηζκνχ. Λεηηνπξγψληαο σο έλα ζπλεθηηθφ φινλ ζπκππθλσκέλεο δχλακεο θαη γλψζεο ζέηεη ζαθή φξηα κεηαμχ ηνπ ηνπξηζηηθνχ ηνκέα θαη ησλ άιισλ ηνκέσλ, ελψ εληφο ηνπ Σνπξηζκνχ ζπλελψλεη φινπο ηνπο δξάζηεο, πνπ καζαίλνπλ λα ζπλεξγάδνληαη, θαη φρη λα αληαγσλίδνληαη, βνεζψληαο ηνπο ηαπηφρξνλα λα ζπλεηδεηνπνηήζνπλ φηη αλήθνπλ ζε έλα επξχηεξν ζχζηεκα παξαγσγήο ηνπ ηνπξηζηηθνχ πξντφληνο. Σν Σνπηθφ Σνπξηζηηθφ χζηεκα ζηεξίδεη ηε δχλακή ηνπ θαη ζηελ πνιηηηζηηθή, θαιιηηερληθή θαη πεξηβαιινληηθή θιεξνλνκηά, πξνβάιινληαο ηδηαίηεξα ηηο αμίεο ηεο θνηλφηεηαο θαη ηεο έλλνηαο ηνπ «αλήθεηλ» ζε έλαλ ηφπν. ηε ζπλέρεηα, ζα δνχκε ηα νθέιε ησλ ηνπξηζηηθψλ clusters θαη ζα θάλνπκε κηα ζχληνκε αλαθνξά ζε έλα ππνζχλνιν ησλ Σνπηθψλ Σνπξηζηηθψλ πζηεκάησλ, ηηο Πεξηνρέο Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο (TLAs). 2.2 Σα Σνπξηζηηθά Clusters σο κνληέια αλάπηπμεο 41

39 ηα clusters έρνπκε ήδε αλαθεξζεί ζε πξνεγνχκελν θεθάιαην. 59 Δδψ, ζα θάλνπκε ιφγν ζπγθεθξηκέλα γηα ηα ηνπξηζηηθά clusters θαη ηελ επίδξαζή ηνπο ηφζν ζηελ αλάπηπμε ηνπ πξννξηζκνχ φζν θαη ζηε δεκηνπξγία γλψζεο. 60 «Ζ άπνςε γηα ηε ζχζηαζε clusters ζηνλ ηνπξηζκφ ζεσξείηαη ηδηαίηεξα ελδηαθέξνπζα» (Svensson et al., 2006). Οη ιφγνη πνηθίινπλ: (1) Ο εμφανής, και ήδη αναφερθείς, της εξάρτησης των δραστών από κοινούς πόρους (πολιτιστικούς, περιβαλλοντικούς κτλ.). Ο τουρίστας, ως γνωστόν, αποκομίζει εντυπώσεις από το σύνολο του τουριστικού προϊόντος, καθιστώντας τον δράστη ευάλωτο σε παράγοντες ανάπτυξης εκτός των ορίων της επιχείρησής του αλλά ακόμα και του τομέα του. 61 Τα clusters πρεσβεύουν τη συνένωση υπερ-τομεακών δυνάμεων, και έτσι την από κοινού αντιμετώπιση των κινδύνων. 62 (2) Παρέχουν ένα συνεκτικό πλαίσιο ανάπτυξης κοινών επιχειρησιακών πρωτοβουλιών συνενώνοντας τον κατακερματισμένο τουριστικό τομέα. (3) Εγείρουν το ενδιαφέρον των μελετητών, απλώς γιατί «είναι εκεί». Δεν αποτελούν, δηλαδή, κατασκευές που πρέπει να επινοηθούν. Τα μέλη τους υπάρχουν σε μια ήδη οριοθετημένη εδαφική επικράτεια απομένει να γίνουν οι «συνδέσεις» (το λεγόμενο networking). (4) «Προκαλούν» τον παραδοσιακό διαχωρισμό μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, προβάλλοντας τις Συμπράξεις Δημόσιου και Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ) ως το νέο όχημα ανάπτυξης. (5) Σε επίπεδο δημιουργίας και ανταλλαγής γνώσης, «(α) μπορούν να αναγνωρίσουν και να ερευνήσουν τις κατάλληλες πηγές πληροφόρησης, και (β) να ενσωματώσουν τη γνώση κατά τη διάρκεια των διαδικασιών Ανάπτυξης Νέου Προϊόντος (New Product Development: NPD)». (Sigala, 2007) (6) Η δημιουργία τους και η ανάμειξή τους στην τουριστική επιχειρησιακή δράση «αναδεικνύεται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς εναπόκειται σε αυτά η ανταλλαγή και η χρήση του τουριστικού intelligence, προκειμένου όχι μόνο να έχουν σαφή προσανατολισμό στην αγορά αλλά και να παρέχουν αξιομνημόνευτες εμπειρίες στους επισκέπτες». (Sigala, 2007) 59 Γηα γεληθφ νξηζκφ ηνπο θαη βαζηθέο ηδηφηεηέο ηνπο, βι. ζει Με ηε ζχζηαζε ησλ Πεξηνρψλ Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο, ibid., ζει Ibid. Δλφηεηα γηα ηνλ ξφιν ησλ δξαζηψλ ζην Σνπηθφ Σνπξηζηηθφ χζηεκα. 62 Χο θαιή πξαθηηθή πεξηθεξεηαθνχ ηνπξηζηηθνχ cluster πξνηείλεηαη ην Åre, έλα ski resort ζηε νπεδία βι. ην Παξάξηεκα γηα ηηο βέιηηζηεο πξαθηηθέο. 42

40 (7) Θεωρείται ότι επιδεικνύουν μοναδική απορροφητική ικανότητα: (α) στο να αναγνωρίζουν και να αφομοιώνουν τη γνώση, και (β) στο να μετασχηματίζουν και να αξιοποιούν την αποκτηθείσα γνώση. (8) Διαθέτουν δύο πολύ σημαντικά χαρακτηριστικά: 63 (α) η κεντρικότητα (centrality), και (β) η συνοχή (cohesion). Όσο πιο κεντρικό είναι το cluster τόσο πιο ικανό είναι στο να αναπτύξει νέα τουριστικά προϊόντα (: τόσο περισσότερη απορροφητική ικανότητα διαθέτει). Όσο πιο συνεκτικό είναι το cluster τόσο πιο πολύ δράστες συνδέονται με αυτό (κατ επέκταση αναπτύσσονται σχέσεις εμπιστοσύνης και ικανότητα συντονισμού και ελέγχου) επομένως όσο πιο «εγκιβωτισμένοι» είναι οι δράστες του cluster στο τοπικό περιβάλλον τόσο πιο χαμηλά είναι τα κόστη συναλλαγής για τον μετασχηματισμό της γνώσης και την αξιοποίησής της σε παραγωγή νέου προϊόντος (με άλλα λόγια, περισσότερη πραγματοποιήσιμη απορροφητική ικανότητα). 64 Ο Γεκφζηνο Σνκέαο κπνξεί λα δηεπθνιχλεη ηε δεκηνπξγία ηνπξηζηηθψλ clusters κε (1) ηελ παξνρή ή ηελ ππνζηήξημε ηεο δηαρείξηζεο ησλ clusters (2) ηε βειηίσζε πνιηηηθψλ πνπ επεξεάδνπλ ηνπο ηνπξηζηηθνχο δξάζηεο, φπσο, γηα παξάδεηγκα: (α) ηε δεκηνπξγία εμεηδηθεπκέλσλ ππνδνκψλ πνπ σθειεί ην ηνπξηζηηθφ πεξηβάιινλ, (β) ηελ αλάπηπμε ηεο θαηάιιειεο ηνπξηζηηθήο εθπαίδεπζεο θαη επηκφξθσζεο, (γ) ηελ παξνρή επηρνξεγήζεσλ πνπ βνεζνχλ ηελ αλάπηπμε ελφο cluster, (δ) ηελ παξνρή networking platforms, πνπ ζα δηεπθνιχλνπλ ηελ εηζαγσγή ησλ λέσλ ΣΠΔ θαη ηε δεκηνπξγία θφξνπκ αληαιιαγήο γλψζεο θαη δηαβνχιεπζεο (3) ζηηο νηθνλνκίεο πνπ ζηεξίδνληαη ζηε ζχζηαζε clusters, ην Κξάηνο νθείιεη λα είλαη ζπλέηαηξνο ζε κηα δηαδηθαζία ζπλεξγαηηθή, αλαιακβάλνληαο έηζη ηνλ ξφιν ηνπ ζπληνληζηή (coordinator) (4) γηα ηε καθξνβηφηεηα θαη βησζηκφηεηα ηνπ ζπζηήκαηνο είλαη ζεκαληηθφ λα δεκηνπξγήζεη (κέζσ ηεο ράξαμεο πνιηηηθήο) ζπλζήθεο καθξνπξφζεζκεο δέζκεπζεο (long-term commitment) (5) ε δηεζλήο πξαθηηθή πξνβάιιεη ηε ζεκαζία ηεο πξψηκεο πνιηηηθήο ζηήξημεο ζηε δεκηνπξγία ησλ clusters θαη ηνπ ξφινπ πνπ δηαδξακαηίδνπλ νη θπβεξλεηηθνί stakeholders (6) σζηφζν, είλαη επίζεο ζεκαληηθφ λα ιακβάλεηαη ππφςε θαη ε εκπεηξία θαη ηερλνγλσζία ηνπ ηδησηηθνχ ηνκέα, θαζψο επίζεο θαη ν εγεηηθφο ξφινο ηνπ ζηελ επηρεηξεζηαθή πξαθηηθή ηέινο, (7) έλαο ηνκέαο πνπ ρξεηάδεηαη πξνζνρή ζηελ αλάκεημε 63 Πξβι. Guia et al. (2006) θαη Zahra & George (2002). 64 Σα δχν απηά ραξαθηεξηζηηθά πξέπεη λα ζπλππάξρνπλ, πξνθεηκέλνπ λα εληζρπζεί ε ηθαλφηεηα θαηλνηνκίαο ηνπ ηνπηθνχ πξννξηζκνχ. Οη δξάζηεο δελ κπνξνχλ λα αμηνπνηήζνπλ ηε γλψζε αλ πξψηα δελ ηελ απνθηήζνπλ αθφκα θαη αλ ηελ απνθηήζνπλ, ζα πξέπεη λα έρνπλ ηελ ηθαλφηεηα λα ηε κεηαζρεκαηίζνπλ θαη λα ηε «κεηαρεηξηζηνχλ» γηα ηε δεκηνπξγία θέξδνπο. (Guia et al., 2006) 43

41 ηνπ Κξάηνπο είλαη ηα φξηα ησλ clusters πνπ ζπρλά δηαπεξλνχλ ηα δηνηθεηηθά φξηα ηεο ηνπηθήο απηνδηνίθεζεο, φπσο θνηλνηήησλ, δήκσλ ή λνκαξρηψλ (ζπρλά δηαπεξλνχλ θαη ζχλνξα θξαηψλ) απηφ κπνξεί λα δεκηνπξγήζεη πξφβιεκα ζηελ αιιειεπίδξαζε δεκφζηνπ θαη ηδησηηθνχ ηνκέα αιιά θαη ζηνλ ίδην ηνλ ξφιν ηεο θπβέξλεζεο ζπγθεθξηκέλα ζε πεξηθεξεηαθφ θαη ηνπηθφ επίπεδν εμαηηίαο ησλ θαλφλσλ πνπ πεξηνξίδνπλ ηε δπλαηφηεηα λα δνχκε πέξα απφ ηα παξαδνζηαθά ζχλνξα. ηελ ελφηεηα πνπ αθνινπζεί ζα παξνπζηάζνπκε ελ ζπληνκία έλα εμεηδηθεπκέλν είδνο Σνπηθνχ Σνπξηζηηθνχ πζηήκαηνο, πνπ αθνξά ηελ Σνπξηζηηθή Δθπαίδεπζε Πεξηνρέο Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο (TLAs) σο ππνζχλνια ησλ Σνπηθψλ Σνπξηζηηθψλ πζηεκάησλ θαη σο innovation systems Χο Πεξηνρή Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο/Tourism Learning Area (TLA) ε Δπξσπατθή Δπηηξνπή νξίδεη: 65 A concept of multi-stakeholder, inter-sectoral, problemsolving approach aimed at improving SME performance and human potential in the tourism sector at the destination level. ην πιαίζην ελφο θφζκνπ πνπ ζεκαηνδνηείηαη απφ ηελ εμέιημε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ, ν ηνπξηζκφο βξίζθεηαη ζηελ θαξδηά ηεο κεηακφξθσζεο πνπ απηέο επηθέξνπλ. Ο ξφινο ηνπ είλαη «ηειεζηνπξγφο» γηα ηελ αλάπηπμε ηεο παγθφζκηαο νηθνλνκίαο κέζσ ησλ απμαλφκελσλ επθαηξηψλ γηα ηαμίδηα, ηε ρξήζε λέσλ ηερλνινγηψλ γηα ηελ παξνρή πνιιαπιψλ πξντφλησλ θαη ππεξεζηψλ αιιά θαη σο ην θεληξηθφ εξγαιείν γηα ηελ ηνπηθή θαη πεξηθεξεηαθή αλάπηπμε. Αθξηβψο γηα ηνλ ιφγν απηφ ην «λα κάζνπκε λα θαηλνηνκνχκε» (learning to innovate) ζηνλ ηνπξηζκφ είλαη ηφζν ζεκαληηθφ: πξνθεηκέλνπ ε αλάπηπμε θαη αεηθνξηθφηεηα απηνχ ηνπ ηνκέα λα ελαξκνληζηεί κε ηηο λέεο απηέο ζπλζήθεο. ε επίπεδν Δπξσπατθήο Έλσζεο, ε ζηξαηεγηθή ηεο Ληζζαβφλαο 66 απνηέιεζε ην έλαπζκα γηα ηελ εθαξκνγή ησλ πεξηνρψλ εθπαίδεπζεο ζηνλ ηνπξηζηηθφ ηνκέα. Δδψ ε δηαδηθαζία εθκάζεζεο αληηκεησπίδεηαη σο ην θιεηδί βειηίσζεο ηφζν ησλ πξνζσπηθψλ 65 Γηα κηα αλαιπηηθή παξνπζίαζε ηεο ζεκαζίαο ησλ TLAs θαη θαηεπζπληήξηεο νδεγίεο εθαξκνγήο ηνπο, βι. Innovation in Tourism: How to create a tourism learning area, European Communities (2006). 66 The Lisbon Strategy calls for: Information society: defining a regulatory framework for electronic communications; encouraging the spread of ICT; creating conditions for e-commerce; supporting European leadership in mobile communications technologies; Research: setting up of an area of research and innovation; boosting spending on R&D to 3% of GDP; making Europe more attractive for its best brains; promoting new technologies; Education and human capital: halving the number of early school leavers; adapting education and training systems for the knowledge society; fostering lifelong learning for all; promoting and facilitating mobility. 44

42 καο ηθαλνηήησλ φζν θαη ησλ ζπιινγηθψλ ζηνλ ρψξν ηεο εξγαζίαο καο ιακβάλνληαο πάληα ππφςε θνηλσληθά θαη πεξηβαιινληηθά δεηήκαηα. Ηδηαίηεξα ζηνλ ηνκέα ηνπ ηνπξηζκνχ, ε Δπξσπατθή Δπηηξνπή 67 πξνζπάζεζε λα αληηκεησπίζεη ην δήηεκα αλαβάζκηζεο ησλ δεμηνηήησλ ησλ εξγαδνκέλσλ ζηε ηνπξηζηηθή βηνκεραλία, αλαγλσξίδνληαο ηελ παξνπζία δπζρεξεηψλ γηα ηελ ηνπξηζηηθή ζηαζεξφηεηα θαη αλάπηπμε, φπσο: (α) ηελ πξνζέιθπζε, δηαηήξεζε θαη ηελ εμέιημε ηνπ εηδηθεπκέλνπ εξγαηηθνχ δπλακηθνχ (β) ηελ ππνζηήξημε ησλ κηθξψλ επηρεηξήζεσλ (micro-enterprises) ζηε βειηίσζε ηνπ αληαγσληζηηθνχ πιενλεθηήκαηνο (γ) ην ρακειφ κνξθσηηθφ επίπεδν ησλ εξγαδνκέλσλ, νη νπνίνη ζηεξίδνληαη θπξίσο ζηελ εκπεηξηθή ηνπο γλψζε (δ) ηε «θησρή» εηθφλα ηνπ ηνκέα σο εξγνδφηε πνπ παξέρεη ρακειέο ακνηβέο θαη ε ιεηηνπξγία ηνπ πξνζδηνξίδεηαη απφ «επνρηθέο αξξπζκίεο», (ε) ηε δηαζθάιηζε ηεο πνηφηεηαο ηνπ πξννξηζκνχ ζε κηα δηεπξπκέλε θαη παγθφζκηα αγνξά θ.ά. ε φια ηα παξαπάλσ, ε πξνζέγγηζε ηεο Πεξηνρήο Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο (εθεμήο ΠΣΔ) ζπληζηά ζηελ νπζία κηα κεζνδνινγία επίιπζεο ησλ παξαπάλσ πξνβιεκάησλ (problem-solving methodology). Δηζάγεη έηζη ηελ έλλνηα ηεο «νξγάλσζεο πνπ καζαίλεη» (learning organization), πξνθεηκέλνπ νη ΜκΔ λα κεηαθηλεζνχλ απφ ηελ παξνχζα ζέζε ηνπο (φπνπ νη δξαζηεξηφηεηέο ηνπο είλαη απνθιεηζηηθά ιεηηνπξγηθέο) ζε έλα ζηάδην φπνπ ε νξγάλσζε, ελψ ζα παξακείλεη ιεηηνπξγηθή, κεηαβάιιεηαη ζε κηα εμειηζζφκελε νξγάλσζε πνπ καζαίλεη (development/learning organization), εθπιεξψλνληαο ηξέρνπζεο αιιά θαη κειινληηθέο αλάγθεο εθπαίδεπζεο. Βάζεη ηεο πξνζέγγηζεο απηήο, ε πνιππνίθηιε θαη θαηαθεξκαηηζκέλε δνκή ηνπ ηνπξηζηηθνχ ηνκέα απαηηεί ηελ νιηθή αλάπηπμε πεξηθεξεηαθά πξνζβάζηκσλ ζπζηεκάησλ εθπαίδεπζεο (regionally accessible learning systems), ηα νπνία ιακβάλνπλ ππφςε ηνπο ηα πξνβιήκαηα ηεο επνρηθφηεηαο θαη ηηο αλάγθεο ησλ ΜκΔ. Δδψ νη Γεκφζηεο Γηνηθήζεηο θαη νη επηρεηξεκαηηθνί θαη θνηλσληθνί ηνπο εηαίξνη δηαδξακαηίδνπλ απνθαζηζηηθφ ξφιν ζηελ αλάπηπμε απηψλ ησλ ζπζηεκάησλ: θάλνληαο ρξήζε ησλ ππαξρνπζψλ δνκψλ εθπαίδεπζεο θαη θαηάξηηζεο γηα λα ρηίζνπλ ζηελνχο δεζκνχο κε ηε βηνκεραλία θαη ην κφληκν εξγαηηθφ δπλακηθφ. Έηζη ζα δεκηνπξγεί ε ιεγφκελε «Γεκφζηα Γηνίθεζε-Δθπαηδεπηηθφ θέληξν-μκδ πνπ καζαίλεη λα θαηλνηνκεί» ηξηάδα ( public administration-learning centre-sme learning for innovation trinity ) Με ηε βνήζεηα European Centre for the Development of Vocational Training [Cedefop/ (Βι. επίζεο: ) 68 Αλαιπηηθφηεξα γηα ηε ζπκβνιή ησλ stakeholders ζηελ αλάπηπμε ησλ ΠΣΔ, βι. «Οδεγφο Δθαξκνγήο ησλ ΠΣΔ» ζην Παξάξηεκα. 45

43 πγθεθξηκέλα, ε δηνίθεζε ηεο ΠΣΔ ζα πξέπεη λα ππνζηεξίμεη ηελ εμέιημε απηή ησλ επηρεηξήζεσλ, εκπινπηίδνληαο ηηο πξνζέζεηο ηεο αθφκα πεξηζζφηεξν κε ηξεηο ηξφπνπο: (α) εληφο ησλ δνκψλ εθπαίδεπζεο (ππνζηεξίδνληαο ζπλεξγαζίεο κεηαμχ ησλ επηρεηξήζεσλ θαη ηεο αλψηεξεο θαη αλψηαηεο εθπαίδεπζεο θαη εηζάγνληαο ηελ επηρεηξεκαηηθή εθπαίδεπζε ζηα ζρνιεία (β) ζην πεδίν ησλ ζεκαηηθψλ πξνζεγγίζεσλ (ηελ εθπαίδεπζε ηεο δηθηχσζεο (networking learning) γηα θαηλνηνκία θαη αεηθνξηθφηεηα (γ) εληφο ηεο γεσγξαθηθήο πεξηνρήο (ζηεξίδνληαο ηε δηνίθεζε ησλ επηρεηξήζεσλ, ηνλ ζπληνληζκφ ησλ πεξηθεξεηαθψλ δηθηχσλ θαη ην clustering ησλ δηθηχσλ). Δλ νιίγνηο, ε πξνζέγγηζε ηεο ΠΣΔ ζηξέθεη ηελ πξνζνρή φρη κφλν ζηελ επίζεκε εθπαίδεπζε σο ηε κνλαδηθή ιχζε ζηα πξνβιήκαηα αιιά θαη ζηελ ηθαλφηεηα ηεο επηρείξεζεο λα εμειίμεη ην ππάξρνλ εξγαηηθό δπλακηθό ζε ζπλεξγαζία κε ηα εθπαηδεπηηθά ηδξχκαηα, ηηο ηνπηθέο θαη πεξηθεξεηαθέο αξρέο, ηνπο θνηλσληθνχο εηαίξνπο θαη άιινπο ζρεηηθνχο stakeholders. ηελ νπζία, δειαδή, ε αλάπηπμε ησλ Αλζξψπηλσλ Πφξσλ ζα δψζεη ζηηο ΜκΔ ηελ επθαηξία λα απνθηήζνπλ αληαγσληζηηθφ πιενλέθηεκα θαη βησζηκφηεηα. 69 ην πιαίζην κηαο ΠΣΔ ππάξρνπλ πάληα επθαηξίεο γηα κάζεζε (learning opportunities), ηππηθέο ή άηππεο, πνπ κπνξνχλ λα «θαηαθηεζνχλ» ράξηλ νπνηνπδήπνηε ζθνπνχ (επαγγεικαηηθά ή ζεκαηηθά πξνζδηνξηδφκελνπ), απφ θάζε ειηθηαθή νκάδα (δηά βίνπ κάζεζε), ζε κηα πνηθηιία πεξηθείκελσλ (ζρνιεία, παλεπηζηήκηα, ζην ζπίηη, ζηνλ ππνινγηζηή, απφ ηε δηάδνζε απφ-ζηφκα-ζε-ζηφκα, απφ εθεκεξίδεο) θαη απφ φινπο καο (δηακέζνπ ελφο δηθηχνπ δηεπαθψλ κεηαμχ ησλ stakeholders). Με απηφλ ηνλ ηξφπν, αλαβαζκίδεηαη ην πθηζηάκελν θαζεζηψο ησλ εθπαηδεπηηθψλ δξαζηεξηνηήησλ, θαη έηζη ε ΠΣΔ κεηακνξθψλεηαη ζε κηα δπλακηθή ζχκπξαμε 70 (dynamic synergy) αλάκεζα ζην κεκνλσκέλν άηνκν, ζηελ επηρείξεζε θαη ζηελ εδαθηθή επηθξάηεηα, ε νπνία απνηειεί ην θιεηδί γηα ηελ αλάπηπμε ηεο θαηλνηνκίαο. 69 Θπκφκαζηε πάληα ηε Γλψζε θαη ηελ Πιεξνθνξία σο ηνπο κφλνπο παξάγνληεο βησζηκφηεηαο ελφο ζπζηήκαηνο. 70 Έλα παξάδεηγκα κηαο ηέηνηαο ζχκπξαμεο απνηεινχλ νη ζπλερείο πξνζπάζεηεο πνιιψλ πεξηθεξεηψλ λα βειηηψζνπλ ηηο ηνπηθέο ζπλζήθεο δηαβίσζεο, λα «ζέιμνπλ» εμεηδηθεπκέλνπο εξγαδφκελνπο ψζηε λα δηακείλνπλ ζε κηα πεξηνρή, λα δεκηνπξγήζνπλ βάζε αλζξψπηλσλ πφξσλ, λα πξνζειθχζνπλ επηρεηξήζεηο θαη λα αλαβαζκίζνπλ ηελ αληαγσληζηηθφηεηα ηεο πεξηνρήο. 46

44 πλνςίδνληαο, ζε φξνπο πξαθηηθήο εθαξκνγήο, ε ΠΣΔ δεκηνπξγεί stakeholders ηθαλνχο λα: (1) σχηματίζουν συνεργασίες, δίκτυα και clusters (2) βελτιώνουν την ποιότητα και τη ροή της επίκαιρης πληροφορίας προς τους περιφερειακούς stakeholders (3) έχουν πρόσβαση σε υψηλά επίπεδα εκπαιδευτικών εμπειριών σε επίπεδο προορισμού/περιφερειακό (4) δημιουργούν ποιοτικά προϊόντα και υπηρεσίες και να επιδεικνύουν ικανότητα ανάληψης καινοτομικών δράσεων (5) είναι περισσότερο αυτόνομοι και να επιδεικνύουν μεγαλύτερη ευελιξία στους χώρους εργασίας (6) δρουν σε ένα καινοτόμο περικείμενο χρησιμοποιώντας ως εργαλείο της δουλειάς τους την τεχνολογία (7) αναπτύσσουν στρατηγικές προσαρμοστικότητας ενόψει της παγκοσμιοποίησης και των αλλαγών που λαμβάνουν χώρα σε παγκόσμιο επίπεδο (8) αντιληφθούν τι σημαίνει να εργάζεσαι με αειφορικό τρόπο και, τέλος, (9) απολαμβάνουν την αναβάθμιση της ποιότητας ζωής, που θα στηρίζεται στην όλο και μεγαλύτερη πρόσβαση στην πληροφορία. Όπσο δηαηείλεηαη θαη ε Δπξσπατθή Δπηηξνπή: «Απφ ηνλ θαηάινγν απηφ, θαζίζηαηαη θαλεξφ φηη κηα Πεξηνρή Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο ζπλδέεη ηνπηθνχο/πεξηθεξεηαθνχο δεκφζηνπο θαη ηδησηηθνχο stakeholders κε έλα ζχλνιν βειηησκέλσλ επθαηξηψλ κάζεζεο, πξνθεηκέλνπ λα δεκηνπξγεζνχλ θαηλνηφκεο, αληαγσληζηηθέο θαη αεηθνξηθέο επηρεηξήζεηο. Δίλαη ζαθέο φηη νη πξννξηζκνί, νη ΜκΔ θαη νη δεκφζηεο δηνηθήζεηο έρνπλ πνιιά λα θεξδίζνπλ απφ κηα ηέηνηα αλαπηπμηαθή πξνζέγγηζε. Όζνη δελ ζπκκεηάζρνπλ ζε κηα ηέηνηα δηαδηθαζία, ζα ράζνπλ ηελ επθαηξία λα αθνινπζήζνπλ ηνλ ηξφπν πξφζβαζεο ηεο πιεξνθνξίαο ζηελ παγθφζκηα αγνξά ησλ πεξηθεξεηψλ. Δίηε πξφθεηηαη γηα θπβεξλήζεηο είηε γηα επηρεηξήζεηο, ζα ππνθέξνπλ απφ ηελ πίεζε ησλ πην πιεξνθνξεκέλσλ θαη πην ηθαλψλ αληηπάισλ, ησλ νπνίσλ νη ζπλεξγαζίεο θαη ηα δίθηπα δηαθπιάζζνληαη απφ ηε ζηξαηεγηθή ηεο Πεξηνρήο Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο». Μέζα ζε έλα ηέηνην ζχζηεκα, φπνπ ε Γλψζε πξέπεη λα θπθινθνξεί αλεκπφδηζηε, είλαη ζεκαληηθφ λα δνχκε ηη ξφιν δηαδξακαηίδνπλ ηα δίθηπα. 47

45 2.3 Networking: The New Paradigm Ζ ζπλνιηθφηεξε πξνζέγγηζε γηα ηε δεκηνπξγία θαηλνηνκηθψλ ζπζηεκάησλ ζηνλ Σνπξηζκφ ε νπνία πξαγκαηψλεηαη κέζσ ηεο ζχζηαζεο Σνπηθψλ Σνπξηζηηθψλ πζηεκάησλ θαη εμεηδηθεχεηαη κέζσ ηεο νξγάλσζεο ηνπξηζηηθψλ clusters αλαδεηθλχεη έληνλα ηελ αλάγθε γηα ηελ αλάδπζε ελφο λένπ παξαδείγκαηνο ζηε κειέηε θαη αλάπηπμε ησλ πξννξηζκψλ. Απηή ε αιιαγή παξαδείγκαηνο (paradigm shift) επηηπγράλεηαη κέζσ ηεο δηθηχσζεο (networking), ε νπνία πξνζθέξεη ηελ νξγαλσζηθή δνκή γηα ηε ζπλέλσζε ησλ stakeholders ηνπ ηνπξηζκνχ «αλνίγνληαο δξφκνπο» επηθνηλσλίαο κεηαμχ ηνπο. Ο ζπζρεηηζκφο δηθηχσλ (networks) θαη clusters είλαη ηδηαίηεξα ελδηαθέξνλ: 71 Τα δίκτυα επιτρέπουν στις επιχειρήσεις την πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες σε χαμηλό κόστος, ενώ τα clusters λειτουργούν ως πόλοι έλξης στις εξειδικευμένες υπηρεσίες που χρειάζεται μια περιφέρεια. Τα δίκτυα έχουν αυστηρούς κανόνες συμμετοχής μελών, ενώ τα clusters διαθέτουν ελεύθερα την ιδιότητα του μέλους. Τα δίκτυα στηρίζονται σε συμβατικές συμφωνίες, ενώ τα clusters θεμελιώνονται στις κοινωνικές αξίες που ευνοούν την αμοιβαία εμπιστοσύνη και ενθάρρυνση. Τα δίκτυα διευκολύνουν τις επιχειρήσεις να εμπλακούν σε μια περίπλοκη παραγωγή, ενώ τα clusters δημιουργούν ζήτηση για περισσότερες επιχειρήσεις που μοιράζονται παρόμοιες και συσχετιζόμενες ικανότητες. Τα δίκτυα στηρίζονται στη συνεργασία τα clusters απαιτούν τόσο συνεργασία όσο και ανταγωνισμό. Τα δίκτυα έχουν παρόμοιους επιχειρησιακούς στόχους, τα clusters έχουν συλλογικά οράματα. (Jarillo 1993, αναφερόμενος στο Costa, 1996) Με βάζε ηνπο ίδηνπο ζπγγξαθείο, ηα πιενλεθηήκαηα ησλ δηθηχσλ ζηνλ ηνπξηζκφ είλαη εμέρνπζαο ζπνπδαηφηεηαο: (1) Προσφέρουν στους σχεδιαστές/προγραμματιστές (της πολιτικής, της ανάπτυξης) ένα οργανωσικό πλαίσιο (organizational framework), όπου μπορούν να προταθούν περισσότερο περιεκτικές, συγκεντρωτικές, συμμετοχικές, ενημερωμένες και δημοκρατικές προσεγγίσεις, καθώς οι πολιτικές σχεδιάζονται από έναν ευρύτερο κύκλο συμμετεχόντων. (2) Προσφέρουν στους προορισμούς τη σιγουριά ότι ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη ενός τόπου αναψυχής στηρίζεται σε μια ευρεία, σε βάθος χρόνου, προοπτική, η οποία συνδυάζει το φυσικό, κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον, λαμβάνοντας έτσι υπόψη του σημαντικές έννοιες, όπως μοναδικότητα, φέρουσα ικανότητα, αειφορική ανάπτυξη. 71 Γηα κηα αλαιπηηθφηεξε πξνζέγγηζε, πξβι. Breda et al. (2006). 48

46 (3) Δημιουργούν στον χώρο της τουριστικής βιομηχανίας την ελπίδα ότι η ανάπτυξή της δεν στηρίζεται σε αποσπασματικές πολιτικές αλλά σε μεσο- και μακροπρόθεσμα σχέδια. Έτσι τα δίκτυα κομίζουν περισσότερη σταθερότητα στο διαδίκτυο, κατά συνέπεια μεγαλύτερη ασφάλεια, και δημιουργούν ευκαιρίες κέρδους στις επενδύσεις του ιδιωτικού τομέα. (4) Τα δίκτυα μεταδίδουν στις κυβερνήσεις το πλεονέκτημα ότι η ανάπτυξη του τουρισμού αντιμετωπίζεται λαμβάνοντας υπόψη τη φυσική και κοινωνική περιουσία θαη ηελ νηθνλνκηθή δνκή θάζε κέξνπο και ότι η έμμεση οικονομική επίδραση του τουρισμού μεγιστοποιείται μέσω του οριζόντιου συντονισμού της δια-επιχειρησιακής πολιτικής. 72 (5) Δίνοντας «φωνή» στους συμμετέχοντες ενδυναμώνουν τα κανάλια επικοινωνίας, οδηγώντας σε: (α) ισχυρές δεσμεύσεις μεταξύ των εμπλεκομένων, (β) καθιέρωση καλύτερα ενημερωμένων πολιτικών και καλύτερης διαχείρισης των τουριστικών πόρων. (6) Τέλος, τα δίκτυα δημιουργούν τις προϋποθέσεις για αποδοτικότερη και αποτελεσματικότερη λειτουργία των περιφερειακών τουριστικών διοικήσεων, νέα δυναμική στην επιτέλεση των αρμοδιοτήτων τους, κάνοντας τες έτσι πιο δυνατές και ικανές να επηρεάσουν τις εθνικές πολιτικές. Σα πξνβιήκαηα, σζηφζν, δελ απνπζηάδνπλ θαη απφ εδψ. Παξά ηα πιείζηα πιενλεθηήκαηα, ε αλάπηπμε ελφο δηθηχνπ κπνξεί λα ζπλαληήζεη πξνβιήκαηα, κε πξψην θαη θχξην ηε Γξαθεηνθξαηία. Ζ φιε νξγάλσζε ηεο ηνπξηζηηθήο δηνίθεζεο, σο γλσζηφλ, δηέπεηαη απφ ην ππξακηδηθφ, βεκπεξηαλφ ζρήκα ηεο ηεξαξρίαο. Απηή ε δνκή ζα πξέπεη λα κεηακνξθσζεί ζε νξηδόληηα (ε νπνία φπσο ήδε γλσξίδνπκε δηεπθνιχλεη ηνλ ζπληνληζκφ, ηε ζπλεξγαζία, ηελ επηθνηλσλία, ηελ αληαιιαγή πιεξνθνξίαο θαη ηνλ έιεγρν). Δληζρπηηθά ζηα παξαπάλσ, ηε ιεηηνπξγία δηθηχσλ δπζρεξαίλνπλ επίζεο: (α) ε αληίζηαζε ζηελ αιιαγή, αλακελφκελε αληίδξαζε ησλ πεπαιαησκέλσλ ζπζηεκάησλ νξγάλσζεο (β) ν θφβνο θαη ε απξνζπκία λα κνηξαζηνχλ θαη λα αληαιιάμνπλ ηε γλψζε νη εκπιεθφκελνη (γ) ην lobbying, (δ) νη ρξνλνβφξεο δηαδηθαζίεο ιήςεο απνθάζεσλ (ε) νη δηαθσλίεο θαη νη ζπγθξνχζεηο πνπ δεκηνπξγνχληαη απφ ηελ απνπζία ζπλεξγαηηθήο θνπιηνχξαο. Σέινο, έλαο άιινο πνιχ ζεκαληηθφο ιφγνο (πξνθχπηεη απφ ην παξάδεηγκα ηνπ Caramulo αιιά ηζρχεη θαη ζηελ ειιεληθή πξαγκαηηθφηεηα) είλαη ην επίπεδν ηνπξηζηηθήο αλάπηπμεο ηεο θάζε πεξηνρήο: νη λεζησηηθέο πεξηνρέο, γηα παξάδεηγκα, 72 Γηα έλα θαιφ παξάδεηγκα αλάπηπμεο networking θαη ησλ επηπηψζεψλ ηνπ ζηηο ζρέζεηο δεκφζηνπηδησηηθνχ ηνκέα, πξβι. ηελ πεξίπησζε ηεο πφιεο Caramulo ζηελ Πνξηνγαιία (Breda et al., 2006), ζην Παξάξηεκα 1. 49

47 εκθαλίδνληαη ηδηαίηεξα πξνλνκηνχρεο επεξεάδνληαο έηζη εληνλφηεξα ηε ιήςε απνθάζεσλ ζε ζρέζε κε ηηο νξεηλέο. Ζ πεξηθεξεηαθή πνιηηηθή, ζπρλά απνκνλσκέλε θαη «εζσζηξεθήο», πάζρεη απφ ηνλ πεξηνξηζκέλν ζπληνληζκφ κε ηελ θεληξηθή θπβέξλεζε, ε νπνία ζπρλά παξακειεί ηηο αλάγθεο ησλ πεξηθεξεηψλ, θαη έηζη ην θελφ κεηαμχ ησλ πεξηθεξεηψλ θαη ησλ κεηξνπνιηηηθψλ πεξηνρψλ κεγαιψλεη Networking θαη Σερλνινγίεο Πιεξνθνξίαο θαη Δπηθνηλσλίαο (ΣΠΔ) Ζ ιεηηνπξγηθή πξαγκάησζε ηεο αλάπηπμεο δηθηπψζεσλ ζεκειηψλεηαη ζηηο Σερλνινγίεο Πιεξνθνξίαο θαη Δπηθνηλσλίαο (ICT: Information and Communication Technology), νη νπνίεο παξέρνπλ ηα εξγαιεία ππνζηήξημεο ελφο ηνπξηζηηθνχ ζπζηήκαηνο Πξσηαγσληζηνχλ ζηε ιεγφκελε Γηαρείξηζε Πξννξηζκψλ (Destination Management) 73 ζπλελψλνληαο ηα «ρεηξνπηαζηά» πξντφληα θαη ππεξεζίεο ελφο πξννξηζκνχ (π.ρ. ηζηνξηθά κλεκεία, ππνδνκέο) κε ηα άπια (π.ρ. παξαδφζεηο, πνιηηηζκφο, πνηφηεηα δσήο), θάλνληαο ηνπο ιηγφηεξν γλσζηνχο πξννξηζκνχο ηφζν νξαηνχο φζν εθείλνπο πνπ είλαη ήδε γλσζηνί ζηελ ηνπξηζηηθνί αγνξά (Morvillo et al, 2006). ε απηφ ην «ζθεληθφ», νη ΣΠΔ δηαδξακαηίδνπλ απνθαζηζηηθφ ξφιν ζηελ επηηπρία ελφο ηνπξηζηηθνχ πξννξηζκνχ σο ειεθηξνληθέο ππνδνκέο ηθαλέο λα μεπεξάζνπλ ηνλ θαηαθεξκαηηζκφ ηεο πξνζθνξάο θαη λα αλαπηχμνπλ έλα επθπέο ςεθηαθφ λεπξηθφ ζχζηεκα. Με ηε ρξήζε απηψλ νη ηνπξίζηεο δηακνξθψλνπλ κηα ηδέα γηα ηνλ πξννξηζκφ πνιχ λσξίηεξα απφ ηελ πξαγκαηηθή ηνπο επίζθεςε, ελψ κπνξνχλ λα κνηξαζηνχλ ηηο εκπεηξίεο ηνπο ηφζν κεηά φζν θαη θαηά ηε δηάξθεηα ηεο βίσζεο απηψλ (in vivo). Οη ΣΠΔ πξνηείλνληαη σο ην ηδαληθφηεξν εξγαιείν δηθηχσζεο ηδηαίηεξα ζηνλ ηνκέα ηνπ ηνπξηζκνχ: εθκεδελίδνπλ ηηο απνζηάζεηο απφ ηελ πιεπξά ηεο πξνζθνξάο απειεπζεξψλνπλ ηε ξνή ηεο πιεξνθνξίαο, ε νπνία απνηειεί ηνλ ζεκειηψδε ζχλδεζκν κεηαμχ ησλ επηρεηξήζεσλ ηεο ηνπξηζηηθήο βηνκεραλίαο (αεξνπνξηθέο εηαηξείεο, ηνπξηζηηθά πξαθηνξεία, tour-operators, μελνδνρεία θηι.). Ζ ζπκπιεξσκαηηθφηεηα κεηαμχ ησλ επηρεηξήζεσλ (inter-firm complementarity --πνπ επηηπγράλεηαη κέζσ ηεο δηθηχσζεο) θηλεηνπνηεί ηε δηάρπζε ησλ ηερλνινγηψλ ζε άιιεο επηρεηξήζεηο ηεο ηνπξηζηηθήο αιπζίδαο. Έηζη, δηθηχσζε, clustering θαη ΣΠΔ αιιεινζπκπιεξψλνληαη: ε ζπλέλσζε έρεη αλάγθε ηελ πηνζέηεζε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ πνπ ζα ηξνθνδνηήζνπλ κε πιεξνθνξία θαη γλψζε ην ζχζηεκα απφ ηελ άιιε, ε επηηαθηηθή αλάγθε γηα ζπλερή 73 Γηα κηα πιήξε αλάιπζε ησλ πζηεκάησλ Γηαρείξηζεο Πξννξηζκψλ, πξβι. ηγάια (2008), «εκεηψζεηο γηα ηα καζήκαηα Νέεο Σερλνινγίεο ζηνλ Σνπξηζκφ θαη Ζιεθηξνληθφο Σνπξηζκφο. 50

48 πιεξνθφξεζε επηβάιιεη ηε ζπζζσκάησζε πξνθεηκέλνπ ηα ηνπξηζηηθά πξντφληα λα αλαβαζκίδνληαη ζπλερψο αιιά θαη λα δεκηνπξγνχληαη λέα. Απφ ηελ πιεπξά ηεο δήηεζεο, ε απφθηεζε ελφο ηνπξηζηηθνχ πξντφληνο εμαξηάηαη απφ ηελ ελεκέξσζε γηα απηφ: θαη εδψ δηθηχσζε, clustering θαη ΣΠΔ ζπλαληψληαη: ε έλσζε ησλ stakeholders ηνπ πξννξηζκνχ απνηειεί ην παξαζθήλην ζηελ θαηαζθεπή ελφο νινθιεξσκέλνπ πξντφληνο (ηνπ ηειηθνχ, πνπ απνιακβάλεη ν ηνπξίζηαο), ελψ νη ΣΠΔ θξνληίδνπλ γηα ηελ εηθφλα απηνχ θαη ηελ φζν πην απνδνηηθή πξνψζεζή ηνπ. Ζ εηζαγσγή φκσο ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ ζηηο ΜκΔ, φπσο ήδε έρνπκε δεη, 74 ζπλαληά πνιιά εκπφδηα (ιφγσ ηεο ηδηαίηεξα αλαπηπγκέλεο ηερλνινγίαο, ηα πςειά θφζηε ηνπ hardware θαη software θ.ά.π). πλήζσο νη εηαηξείεο πνπ εκπιέθνληαη ζε απηή ηε δηαδηθαζία είλαη κεγάιεο ηνπξηζηηθέο πνιπεζληθέο εηαηξείεο (π.ρ. Accor Groups, Hilton, Thomas Cook θ.ά.), θαη κε ηνλ ηξφπν απηφ ζα κπνξνχζακε λα ηζρπξηζηνχκε φηη ν παξαδνζηαθφο δπτζκφο πνπ ραξαθηεξίδεη ηελ ηνπξηζηηθή βηνκεραλία εληείλεηαη θαη απφ ηε ρξήζε ησλ ΣΠΔ. Ζ ελεξγήο παξνπζία ελφο Δζληθνχ Σνπξηζηηθνχ Οξγαληζκνχ κπνξεί λα ιεηηνπξγήζεη ππνζηεξηθηηθά: κέζσ ηνπ ζρεδηαζκνχ ελφο portal, κηαο δηθηπαθήο πχιεο, λα ζπληνλίζεη ηηο πεξηθεξεηαθέο αληίζηνηρεο ελέξγεηεο. πλνςίδνληαο: ζηε Νέα Οηθνλνκία, ε Γλψζε απνηειεί ην κνλαδηθφ λφκηζκα. Απηή ηξνθνδνηεί ηνπο νξγαληζκνχο θαη εγγπάηαη ηε καθξφρξνλε βησζηκφηεηά ηνπο. Γηα λα κπνξέζεη λα δηαρπζεί, αληαιιαρζεί, δεκηνπξγεζεί λέα, νη δξάζηεο πξέπεη λα ελψζνπλ ηηο δπλάκεηο ηνπο θαη λα δηακνξθψζνπλ δίθηπα ζπλεξγαζίαο ζην πιαίζην ηνπηθψλ ηνπξηζηηθψλ ζπζηεκάησλ. Μφλν έηζη ζα επηηεπρζεί θαιχηεξε δηαρείξηζε απηήο, θαη θαη επέθηαζε, απνδνηηθφηεξε εθκεηάιιεπζή ηεο. Σν Β θαη ηειεπηαίν κέξνο ζα καο θέξεη πην θνληά ζηελ πξαθηηθή εθαξκνγή ηεο Γηαρείξηζεο Γλψζεο κε ηε βνήζεηα ησλ ΣΠΔ ηδσκέλεο απηή ηε θνξά απφ ηελ πιεπξά ηνπ Κξάηνπο. 74 Ibid. Κεθ. 1: ΜκΔ θαη ΣΠΔ. 51

49 Μέρος Β Μεθοδολογία και Εφαρμογή των ΤΠΕ στη Δημόσια Διοίκηση και στη Διαχείριση Γνώσης 52

50 Κεφάλαιο 1 ΤΠΕ, Διαχείριση Γνώσης και Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση Η δημιουργία της Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης και της Ηλεκτρονικής Διαχείρισης Γνώσης 1.1 Γεκφζηα Γηνίθεζε θαη λέεο ηερλνινγίεο ην Α Μέρος ηεο κειέηεο καο, αλαθεξζήθακε ζε βαζηθέο έλλνηεο, φπσο clusters, ζπζηήκαηα θαηλνηνκίαο, δηθηύωζε, Δηαρείξηζε Γλώζεο, ΣΠΔ θηι., ελψ είδακε αδξνκεξψο ηα νθέιε θαη ηα πξνβιήκαηα πνπ παξνπζηάδεη ε εθαξκνγή ηνπο ζηνλ ηνκέα ηνπ Σνπξηζκνχ. ε απηφ, ην Β Μέξνο, ζα επηρεηξήζνπκε λα ζπζρεηίζνπκε φξνπο, φπσο λέεο ηερλνινγίεο θαη knowledge management κε ηελ πηνζέηεζε θαη ρξήζε ηνπο απφ ηε Γεκφζηα Γηνίθεζε (εθεμήο ΓΓ). Έρεη ήδε εηπσζεί φηη ε ηξαηεγηθή ηεο Ληζζαβφλαο έθαλε γηα πξψηε θνξά αλαθνξά ζηελ «Οηθνλνκία ηεο Γλψζεο». ε απηφ ην concept εδξαηψζεθαλ κηα ζεηξά απφ πνιηηηθέο πνπ αθνξνχζαλ ην «γίγλεζζαη» ηεο Δπξσπατθήο Έλσζεο, πνιχ ζεκαληηθφ κέξνο ηνπ νπνίνπ απνηειεί ε δξάζε ηεο Γεκφζηαο Γηνίθεζεο. ε έλα, ινηπφλ, πεξηθείκελν, πνπ επλνεί ηελ ειεχζεξε θπθινθνξία αγαζψλ, θεθαιαίσλ αιιά θαη αλζξψπσλ, ππφ ην πλεχκα πνπ αληηκεησπίδεη ηε Γλψζε θαη ηελ Πιεξνθνξία σο ηηο «πξψηεο χιεο» ηεο επνρήο καο, εηζάγεηαη απαηηεηηθά ην αίηεκα λα εθζπγρξνληζηνχλ ηα ζπζηήκαηα ΓΓ ζε φια ηα θξάηε-κέιε. 75 Ζ πξσηνβνπιία απηή ζπληζηά ζηελ νπζία έλα καθξνπξφζεζκν φξακα πξνθεηκέλνπ λα «εμαζθαιίζεη φηη φινη νη πνιίηεο, νη επηρεηξήζεηο θαη νη ΓΓ ζα έρνπλ πξφζβαζε, φηαλ απηφ θξίλεηαη αλαγθαίν, ζε παλεπξσπατθέο ππεξεζίεο ηεο θάζε επξσπατθήο ΓΓ κε νκνηφκνξθν ηξφπν, αλεμάξηεηα ηνπ αλ γηα ηελ νπνηαδήπνηε πιεξνθνξία [ ] επζχλεηαη ε ηνπηθή, πεξηθεξεηαθή ή εζληθή δεκφζηα δηνίθεζε ή νπνηνζδήπνηε επξσπατθφο νξγαληζκφο ή ππεξεζία». 76 Γηα ηελ επίηεπμε ησλ αλσηέξσ ζηφρσλ, «επηζηξαηεχνληαη» νη Σερλνινγίεο Πιεξνθνξίαο θαη Δπηθνηλσληψλ (Information and Communication Technologies, ICT), πξνθεηκέλνπ λα παξάζρνπλ θαιχηεξε πνηφηεηα ππεξεζηψλ ζηνπο ιεγφκελνπο «πνιίηεοπειάηεο» (άηνκα ή επηρεηξήζεηο), κέζσ ειεθηξνληθψλ θαλαιηψλ δηαλνκήο (δηαδίθηπν, 75 Θπκφκαζηε ηνλ λφκν ηεο ηηαιηθήο θπβέξλεζεο γηα ηελ ςεθηνπνίεζε ηεο Γεκφζηαο Γηνίθεζεο. 76 European Commission (IDA), Consultation: Document for a future policy paper on Pan-European government e-services. Brussels:

51 ςεθηαθή ηειεφξαζε, θηλεηά ηειέθσλα θηι.), θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν «γελλάηαη» ε Ζιεθηξνληθή (Γηα)θπβέξλεζε 77 (e-government). Αλ θαη γηα ηελ πηνζέηεζε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ θάζε θξάηνο-κέινο ραξάζζεη ηε δηθή ηνπ πνιηηηθή, σζηφζν «κπνξεί θαλείο λα αλαγλσξίζεη θάπνηα θνηλή θαηεχζπλζε ζρεηηθά κε ηελ εθαξκνγή απηψλ απφ ηελ θάζε θπβέξλεζε», ε νπνία ραξαθηεξίδεηαη απφ ηέζζεξα νξφζεκα, φπσο: (1) Η καθιέρωση μιας ευρείας κυβερνητικής επικοινωνιακής υποδομής, η οποία θα καταστήσει εφικτή τη συνεργασία ανάμεσα στα διάφορα συστατικά του δημόσιου τομέα, τόσο σε κεντρικό όσο και σε τοπικό επίπεδο, που θεωρείται απαραίτητο βήμα για τη (2) δημιουργία μιας εικονικής εταιρικής υποδομής ΙΤ, 78 βάσει της οποίας (3) θα ενεργοποιηθούν τα κανάλια παροχής υπηρεσιών. Θεμελιακό για την επιτυχία των πρώτων τριών βημάτων αλλά και για την αποδοτική διαχείριση της εξέλιξης της egovernment είναι ο (4) μετασχηματισμός της Δημόσιας Διοίκησης σε μια οργάνωση που μαθαίνει, 79 η οποία χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό ανταλλαγής, επαναχρησιμοποίησης και στρατηγικής εφαρμογής της αποκτηθείσας γνώσης και των μαθημάτων που έχει πάρει». (Bresciani et al. 2003) Ζ βαζηθή ηδέα πίζσ απφ ηε «κεηακφξθσζε» απηή ηεο ΓΓ είλαη λα δεκηνπξγεζεί κηα «αιπζίδα γλψζεο» (knowledge chain) -ζην θχθισκα ηεο νπνίαο ε γλψζε ζα ζπιιέγεηαη, παξάγεηαη, εμαηνκηθεχεηαη θαη παξέρεηαη-, ηθαλή λα ππνζηεξίδεη θαη λα βειηηψλεη νιηζηηθά ηελ νξγάλσζε. 80 Θπκίδνληαο ηε ζπδήηεζή καο γηα ηα ζπζηήκαηα, κηα εθζπγρξνληζκέλε ΓΓ κπνξεί λα ηδσζεί σο έλα νηθνζχζηεκα, 81 φπνπ δηαθνξεηηθέο 77 πρλά ν φξνο κεηαθξάδεηαη σο «Ζιεθηξνληθή Γηαθπβέξλεζε», ελψ ππάξρεη δηαρσξηζκφο κεηαμχ ησλ φξσλ egovernment θαη egovernance, φπνπ ν δεχηεξνο ζεκαίλεη ζηελ νπζία «Γηαθπβέξλεζε», αθνξψληαο κηα ελαξγέζηεξε ζπκκεηνρή ησλ πνιηηψλ ζηηο δεκνθξαηηθέο δηαδηθαζίεο (πξβι. evoting). 78 O ηνκέαο ICT κπνξεί λα δηαρσξηζηεί ζε δχν «πεξηνρέο»: Σν Information Technology (IT) θαη ην Telecommunication (TC). Σν πξψην πεξηιακβάλεη ηερλνινγίεο πνπ ζηεξίδνληαη ζηελ ειεθηξνληθή πιεξνθνξία (electronic information-based technologies) θαη κε ηε ζεηξά ηνπ απνηειείηαη απφ δχν κέξε: hardware/software θαη ππεξεζίεο. Σν δεχηεξν πεξηιακβάλεη ζηαζεξά θαη θηλεηά δίθηπα, ζπζηήκαηα δηθηχσλ θαη εγθαηαζηάζεηο, θαιψδηα ηειεπηθνηλσληψλ, δνξπθφξνπο θαη ππεξεζίεο κεηαθνξάο δεδνκέλσλ. 79 «Ζ νξγάλσζε πνπ καζαίλεη» είλαη κηα νξγάλσζε πνπ έρεη ηε δεμηφηεηα λα ηξνπνπνηεί ηε ζπκπεξηθνξά ηεο, πξνθεηκέλνπ λα απερεί λέα γλψζε θαη δηνξαηηθφηεηα. 80 «Σν θξίζηκν ζεκείν γηα ηελ εθαξκνγή κηαο ηέηνηαο έλλνηαο είλαη λα βξεζνχλ ηα πιηθά πνπ ηξνθνδνηνχλ ηελ αιπζίδα γλψζεο: (α) λα θαζνξηζηνχλ ηα ζξαχζκαηα γλψζεο πνπ κπνξνχλ λα επαλαρξεζηκνπνηεζνχλ κε απνδνηηθφ ηξφπν, αιιά θπξίσο (β) λα αλαπαξαζηαζνχλ θαη λα ηξνπνπνηεζνχλ απηά, πξνθεηκέλνπ λα είλαη αληρλεχζηκα (λα απνζεθεχνληαη, λα αλαιχνληαη, λα εμαηνκηθεχνληαη, λα γίλνληαη θαηαλνεηά θαη ηειηθά λα κεηαθέξνληαη)» (Bresciani et al. 2003). 81 Ibid. «Πεξί ζπζηεκηθήο ζεσξίαο», ζει

52 νληφηεηεο, απφ ηελ θεληξηθή θπβέξλεζε έσο ηηο ηνπηθέο αξρέο, θαη πιήζνο θξαηηθψλ ππεξεζηψλ αιιειεπηδξνχλ, ζπλεξγάδνληαη θαη ζπρλά ζπγθξνχνληαη γηα ηελ επίηεπμε ηφζν γεληθψλ φζν θαη πξνζσπηθψλ ζηφρσλ. ε έλα ηέηνην ζχζηεκα, ηα κέιε ηνπ θάλνπλ ηηο δηθέο ηνπο επηινγέο κε βάζε ηερλνινγηθνχο, νξγαλσζηθνχο θαη ζηξαηεγηθνχο φξνπο, απφ ηελ άιιε φκσο δηαρεηξίδνληαη ηελ θξαηηθή εμνπζία γηα ην θαιφ ηεο θνηλσλίαο. Δδψ ν κεηαζρεκαηηζκφο ηεο δνκήο ζε κηα «νξγάλσζε πνπ καζαίλεη» είλαη έλα δχζθνιν εγρείξεκα. Γηα ηνλ ιφγν απηφ, πξνηείλνληαη δηάθνξεο κεζνδνινγηθέο πξνζεγγίζεηο, φπσο ην Requirements Engineering (RE) 82 (Σρεδηαζκόο ηωλ Αλαγθώλ: ε ηππνπνίεζε θαη ε αλάιπζε ησλ αλαγθψλ πνπ κπνξεί λα έρεη έλα ζχζηεκα). Γεληθφηεξα κηιψληαο, φπνην εξγαιείν ΣΠΔ θαη αλ επηιεγεί λα εθαξκνζηεί ζηελ egovernment ζα πξέπεη λα ιακβάλεη ππφςε ηνπ: (1) ηελ ηδηαίηεξα πνιχπινθε δηθηχσζε ησλ δξαζηψλ θαη ηνπο ζηφρνπο ηνπο, (2) ηηο ζπλέξγηεο θαη ηηο πηζαλέο ζπγθξνχζεηο, (3) ηνλ ηδηαίηεξν ηξφπν αιιειεμάξηεζεο θαη επηθνηλσλίαο κε ην εμσηεξηθφ πεξηβάιινλ (πνιίηεο θαη επηρεηξήζεηο, άιιεο θπβεξλήζεηο θηι.) θαη φια απηά ζε δηαθνξεηηθά επίπεδα, ηνπηθά, πεξηθεξεηαθά, εζληθά, δηεζληθά θηι., πξνθεηκέλνπ λα θάλεη κε ηνλ θαιχηεξν δπλαηφ ηξφπν ρξήζε ηεο γλψζεο πνπ δηαθηλείηαη ζην ζχζηεκα απηφ θαη λα θαηαλνήζεη ηηο πξαγκαηηθέο αλάγθεο ησλ εκπιεθφκελσλ κεξψλ. ηελ πξαθηηθή ηνπ εθαξκνγή, έλα εξγαιείν ρεηξηζκνχ ηεο γλψζεο (φπσο ην παξαπάλσ) πξνηείλεη έλα πιαίζην ζην νπνίν αλαπηχζζνληαη κνληέια πνπ αληηζηνηρνχλ ζηηο έλλνηεο ηνπ Γξάζηε (Agent), ηνπ ηφρνπ (Goal) νη νπνίνη δηαθξίλνληαη ζε «ζθιεξνχο» (hard) θαη «καιαθνχο» (soft) 83 θαη ηεο Μνληεινπνίεζεο ηεο Οξγάλσζεο (Organizational Modeling) θαη παξέρεη έλα «φρεκα» ζπγθεθξηκέλεο αλαπαξάζηαζεο ηεο γλψζεο πνπ ν αλαιπηήο κπνξεί λα ρξεζηκνπνηήζεη γηα λα ζπλεξγαζηεί κε ηα εκπιεθφκελα κέξε (stakeholders). Γηα παξάδεηγκα, ηα κνληέια ησλ ζθιεξψλ ζηφρσλ επηηξέπνπλ ζηνπο stakeholders λα αληηιακβάλνληαη κε ζαθήλεηα ηηο δξαζηεξηφηεηεο πνπ επηηεινχλ θαη ηνπο πφξνπο/πεγέο πνπ ρξεηάδνληαη γη απηέο., ελψ νη καιαθνί ζηφρνη θέξλνπλ ζην πξνζθήλην δεηήκαηα πνηφηεηαο, αλαδεηθλχνπλ πηζαλέο ζπγθξνχζεηο θαη ζηεξίδνπλ ηηο δηαπξαγκαηεχζεηο πξνο κηα εθηθηή ιχζε επί ηε βάζεη φξσλ θαη πεξηνξηζκψλ. Έηζη, απφ ηε κηα κεξηά, ηα κνληέια ζθιεξψλ θαη καιαθψλ ζηφρσλ νδεγνχλ ζπλνιηθά ζε έλα ζχζηεκα αλαγθψλ, απφ ηελ άιιε, ηα καιαθά κνληέια ζηφρσλ επηηξέπνπλ ζηνπο αλαιπηέο λα «παγψλνπλ» 82 Γηα ζρεδηαγξάκκαηα πνπ επεμεγνχλ θαιχηεξα ην κνληέιν, βι. Παξάξηεκα Χο «ζθιεξφο» ζηφρνο κπνξεί λα νξηζηεί ην «λα είλαη ην έγγξαθν δηαζέζηκν», ελψ σο καιαθφο ην «λα είλαη ην έγγξαθν εύθνια θαη άκεζα δηαζέζηκν». 55

53 ηελ απνθηεζείζα γλψζε θαη λα παξάγνπλ κνληέια ησλ πνηνηηθψλ ραξαθηεξηζηηθψλ θάζε αλάγθεο (π.ρ. ην κνληέιν ηεο απφδνζεο ησλ ππαιιήισλ). Σειηθά, ην κνληέιν νξγάλσζεο αληηπξνζσπεχεη ηηο νξγαλσζηθέο αλάγθεο, παξέρνληαο ζηνλ manager κηα θαζαξή εηθφλα ηνπ πψο κπνξεί λα αιιάμνπλ νη δηαδηθαζίεο, ή λα επεξεαζηνχλ, απφ ηελ εηζαγσγή ηνπ λένπ ζπζηήκαηνο θαη επηηξέπεη ζηνπο stakeholders λα αληηιεθζνχλ θαη λα αμηνινγήζνπλ ηνλ δηθφ ηνπο ξφιν κέζα ζηελ νξγάλσζε, θάλνληαο ζαθή ηελ αιιειεπίδξαζή ηνπο ηφζν εληφο ηνπ ζπζηήκαηνο φζν θαη κε ηνπο άιινπο δξάζηεο. Μέρξη ηψξα είδακε αδξνκεξψο πψο θαη γηαηί νη λέεο ηερλνινγίεο ελζσκαηψλνληαη ζηελ πξαθηηθή ηεο Γεκφζηαο Γηνίθεζεο κεηαηξέπνληάο ηελ ζε κηα εθζπγρξνληζκέλε Ζιεθηξνληθή ΓΓ. Δθηφο φκσο απφ ηα νπνηαδήπνηε νθέιε ζηελ αιιαγή ηεο νξγάλσζήο ηεο, νη ΣΠΔ παξέρνπλ θαη ηα θαηάιιεια εξγαιεία γηα ηε Γηαρείξηζε Γλψζεο ζηελ egovernment. Αο δνχκε ινηπφλ ζηελ ελφηεηα πνπ αθνινπζεί πψο απηφ θαζίζηαηαη εθηθηφ Ζ Ζιεθηξνληθή Γηαρείξηζε Γλψζεο ζηε Γεκφζηα Γηνίθεζε ην πξψην κέξνο ηεο κειέηεο καο θάλακε κηα ζχληνκε αλαθνξά ζηνλ ξφιν ηεο Γηαρείξηζεο Γλψζεο ζηε Γεκφζηα Γηνίθεζε δίλνληαο έκθαζε ζην Πιεξνθνξηαθφ Πξσηφθνιιν πνπ ζεσξείηαη «ε θαξδηά» ηεο θαζεκεξηλήο πξαθηηθήο ζηε δηαρείξηζε εγγξάθσλ. Χζηφζν, νη λέεο ηερλνινγίεο σο εξγαιεία Γηαρείξηζεο Γλψζεο εθαξκφδνληαη θαη ζε άιινπο ηνκείο ηεο ΓΓ γηα ηελ ππνζηήξημε ησλ managers θαη ησλ γξαθεηνθξαηψλ ζηελ αλάπηπμε πνιηηηθψλ (policy development) θαη ζηελ εθαξκνγή ηνπο (policy implementation). Πην ζπγθεθξηκέλα, σο stakeholders ζην πιαίζην άζθεζεο πνιηηηθήο θαη ρξήζεο ησλ ΣΠΔ ιακβάλνληαη ηξεηο γεληθέο θαηεγνξίεο: (α) νη δεκφζηνη managers, (β) νη δεκφζηνη ππάιιεινη θαη (γ) νη πνιίηεο, νη νπνίνη δηακνηξάδνληαη γλψζε θαη πιεξνθνξία αιιά θαη ειέγρνληαη θαη ειέγρνπλ ζηα φξηα κηαο δεκνθξαηηθά ζπληεηαγκέλεο Πνιηηείαο. Με βάζε, ινηπφλ ηνλ Snellen (2003), ππάξρνπλ δχν βαζηθέο δηαζηάζεηο Γηαρείξηζεο Γλψζεο ζηε ΓΓ. Ζ κία αθνξά ηε λνκηκφηεηα ησλ πξάμεσλ θαη ησλ δξάζεσλ ησλ δεκνζίσλ αξρψλ, 84 ελψ ε άιιε ηηο δξαζηεξηφηεηεο ειέγρνπ 85 ζρεηηθά κε ηηο δεκφζηεο 84 Καη απαηηεί: (α) κηα ζπληαγκαηηθή λνκηθή βάζε γηα ηε ράξαμε πνιηηηθήο απηψλ ησλ αξρψλ (β) κηα θαλνληζηηθή βάζε γηα ηηο απνθάζεηο ηεο Γηνίθεζεο θαη ηε λνκηκφηεηά ηνπο (γ) κηα βάζε γηα ηηο αμηνινγήζεηο, ηνλ έιεγρν θαη ηελ επηηήξεζή ηνπο. 85 Οη νπνίεο δηαθξίλνληαη ζε: (α) δεκνθξαηηθφ έιεγρν (πνπ αζθείηαη απφ ηα ΜΜΔ, ηηο νκάδεο πίεζεο, ηα πνιηηηθά θφκκαηα, ηα ζπκβνχιην πνπ εθπξνζσπνχλ ηνπο πνιίηεο θαη ηνπο ίδηνπο ηνπο πνιίηεο) (β) πνιηηηθφ έιεγρν απφ ην θνηλνβνχιην γηα λα δηαπηζησζεί αλ εθαξκφδνληαη νη απνθάζεηο ηνπ λνκνζεηηθνχ νξγάλνπ (γ) δηθαζηηθφ έιεγρν απφ ηα δηθαζηήξηα, ηνπο Ombudsmen ή άιια δηθαζηηθά φξγαλα, νη νπνίνη θξίλνπλ ηε δίθαηε εθαξκνγή ησλ θαλφλσλ απφ ηε δηνίθεζε (δ) ηζηνξηθφο έιεγρνο απφ ηηο κειινληηθέο 56

54 αξρέο, ζπληζηψληαο κηα δεμακελή αλεμάληιεηεο γλψζεο, ηελ νπνία ην knowledge management θαιείηαη λα δηαρεηξηζηεί σο ππεχζπλν γηα ηε δηαζεζηκφηεηα ηεο θαηάιιειεο θάζε θνξά πιεξνθνξίαο, πξνθεηκέλνπ λα ραξάζζνληαη θαη εθαξκφδνληαη επηηπρεκέλεο θαη ζχλλνκεο πνιηηηθέο. Δηδηθφηεξα, ηα εξγαιεία ησλ ΣΠΔ πνπ κπνξνχλ λα δηεπθνιχλνπλ ηε Γηαρείξηζε Γλψζεο είλαη: (1) Σε σχέση με την Ανάπτυξη Πολιτικών: (α) ε εμόξπμε γλώζεο (datamining), ε αλάιπζε ησλ δεδνκέλσλ πνπ δεκηνπξγνχληαη απφ ην ιεγφκελν informating 86, ε δεκηνπξγία πξνθίι (profiles) ησλ θαηεγνξηψλ ηνπ πιεζπζκνχ θαη ηα Γεσγξαθηθά Πιεξνθνξηαθά πζηήκαηα (GIS), σο εξγαιεία γηα ηελ αλάιπζε θαη νπηηθνπνίεζε πξνβιεκάησλ πνπ πξνθχπηνπλ ζε θνκκάηηα ηνπ πιεζπζκνχ (β) ηα παηρλίδηα εμνκνίωζεο (simulation games) γηα ηελ αληηκεηψπηζε νπνηνλδήπνηε παξεκβαηηθψλ κεηαβιεηψλ ζε ζπλδπαζκφ κε έλα θαιά εμνπιηζκέλα ηερλνινγηθά ρψξν γηα λα δηαπηζησζεί ν βαζκφο απνδεθηφηεηαο ησλ πνιηηηθψλ (γ) νη ηζηνζειίδεο ζπληζηνχλ εκθαλέο παξάδεηγκα δηεπθφιπλζεο ηεο επηθνηλσλίαο, ηα spreadsheets δηεπθνιχλνπλ ηα νηθνλνκηθά εξγαιεία ηεο πνιηηηθήο θηι. (2) Σε σχέση με την Εφαρμογή Πολιτικής: (α) Μέζσ ησλ ειεθηξνληθψλ workflow management systems νη δεκφζηνη ππάιιεινη παξαθνινπζνχλ ηα βήκαηα ησλ δξαζηεξηνηήησλ ηνπο θαη ηηο εκεξνκελίεο νινθιήξσζεο ησλ έξγσλ (πξβι. MS Project) (β) Όια ηα είδε software (φπσο advisory systems, expert systems θαη processing systems) βνεζνχλ ηνλ ππάιιειν λα ιακβάλεη γλψζε γηα λνκνζεηήκαηα θαη απνθάζεηο πνπ ζα ηνλ νδεγήζνπλ ζηε δηαδηθαζία ιήςεο απνθάζεσλ αιιά θαη λα ζπιιέγεη νπνηαδήπνηε πιεξνθνξία λνκηθνχ πεξηερνκέλνπ ζρεηηθά κε ηνπο πνιίηεο (γ) Σα ειεθηξνληθά αξρεία θαη νη βάζεηο δεδνκέλσλ δηεπθνιχλνπλ ηελ εζσηεξηθή ξνή ηεο πιεξνθνξίαο θαη ηελ επηθνηλσλία κεηαμχ ησλ δεκνζίσλ ιεηηνπξγψλ (δ) Οη εθαξκνγέο Computer Supported Cooperative Work (CSCW) κπνξνχλ λα βνεζήζνπλ ηε δηάρπζε ηεο πιεξνθνξίαο ζρεηηθά κε ηηο απνθάζεηο πνπ έρνπλ ιεθζεί ή ηηο δξάζεηο πνπ έρνπλ ηειεζηεί ζε φιε ηελ ελδν-νξγαλσζηθή αιπζίδα θ.ά.π. γεληέο ζρεηηθά κε έλα θνηλφ πνιηηηζηηθφ ππφβαζξν ησλ αλζξψπσλ πνπ ζπκβηψλνπλ σο έζλνο, θνηλφηεηα θηι. 86 Με ηνλ φξν απηφ ν Zuboff (1988) απνδίδεη ηε δηαδηθαζία ε νπνία κεηαθξάδεη ηελ πεξηγξαθή θαη κέηξεζε ησλ δξαζηεξηνηήησλ, ησλ γεγνλφησλ θαη ησλ αληηθεηκέλσλ ζε πιεξνθνξία. (Έλα απφ ηα παξαδείγκαηα πνπ δίλεη είλαη ησλ scanners ζηα ζνχπεξ-κάξθεη, ηα νπνία έρνπλ κελ απηνκαηνπνηήζεη ηε δηαδηθαζία ηεο ρξέσζεο αιιά ηαπηφρξνλα ρξεζηκνπνηνχλ ηα δεδνκέλα γηα πξνγξακκαηηζκφ απνζηνιψλ ζην ζπίηη, έιεγρν ζηηο απνζήθεο ή θαη αλάιπζε ηεο αγνξάο. 57

55 Οινθιεξψλνληαο ηελ παξνχζα αλάιπζε γηα ηελ Ζιεθηξνληθή Γηαρείξηζε Γλψζεο, είλαη ζεκαληηθφ ζηελ φιε δηαδηθαζία λα πξνζζέζνπκε θαη ηα εξγαιεία ηνπ e- knowledge management πνπ αθνξνχλ ηνλ πνιίηε θαη ηελ αιιειεπίδξαζή ηνπ κε ηε Γεκφζηα Γηνίθεζε: (1) Σα Γεσγξαθηθά Πιεξνθνξηαθά πζηήκαηα (GIS), πνπ φπσο είδακε κπνξνχλ λα ρξεζηκνπνηεζνχλ ζην πεδίν αλάπηπμεο πνιηηηθήο, θάλνληαο δπλαηφ ησλ ζπλδπαζκφ γεσδεδνκέλσλ (ζρεηηθά κε ην θπζηθφ πεξηβάιινλ πνπ δνπλ νη άλζξσπνη) θαη ησλ ζηαηηζηηθψλ δεδνκέλσλ (ζρεηηθά κε ηελ θνηλσληθή ηνπο θαηάζηαζε). Όια απηά ηα inputs γηα ηελ πνιηηηθή, αλ ζπλδεζνχλ κε ηα δεδνκέλα ηεο δηνίθεζεο (πνπ δεκηνπξγνχληαη θαηά ηε δηάξθεηα ηεο εθαξκνγήο ησλ πνιηηηθψλ), κπνξνχλ λα ρξεζηκνπνηεζνχλ απφ ηνπο πνιίηεο, ηηο νκάδεο πίεζεο (ηηο φπνηεο θνηλσληθέο ζπζζσκαηψζεηο) γηα λα βειηηψζνπλ ηελ απνηειεζκαηηθφηεηα ησλ επηιερζεηζψλ πνιηηηθψλ αιιά θαη λα κεηαηξέςνπλ ηηο δηνηθήζεηο ζε φξγαλα έηνηκα λα αληαπνθξηζνχλ ζηηο αλάγθεο ησλ πνιηηψλ. (2) Πξνγξάκκαηα software (φπσο ηα CSCW πνπ αλαθέξζεθαλ) κπνξνχλ, εθηφο απφ ην λα θαζνδεγνχλ ηνπο ππαιιήινπο ζηελ επηηέιεζε ησλ θαζεθφλησλ ηνπο, λα πιεξνθνξνχλ ηνπο πνιίηεο γηα ηελ πνξεία ησλ αηηεκάησλ ηνπο (φπσο, γηα παξάδεηγκα, νη ππεξεζίεο απνζηνιήο πξντφλησλ). Γεληθά, ε δεκηνπξγία πιαηθφξκαο επηθνηλσλίαο κε ηε Γεκφζηα Γηνίθεζε (portals), πνπ βνεζνχλ ηελ άκεζε απφθξηζε ζηα αηηήκαηα θαη ζηηο αλάγθεο ησλ πνιηηψλ απνηεινχλ ηα ζεκέιηα γηα ηελ αληαιιαγή θαη ηε ζπκκεηνρηθή δηαρείξηζε γλψζεο ζην πιαίζην κηαο «ζπκκεηνρηθήο δεκνθξαηηθήο δηαθπβέξλεζεο». Δθηφο φκσο απφ ην ηη κπνξνχλ λα θάλνπλ νη δεκφζηεο δηνηθήζεηο, σθέιηκν είλαη λα δνχκε πψο ηα άηνκα πνπ εξγάδνληαη ζηνλ Γεκφζην Σνκέα κπνξνχλ λα αλαπηπρζνχλ ζε πξνζσπηθφ επίπεδν Έλα εξγαιείν εθπαίδεπζεο θαη πξνζσπηθήο αλάπηπμεο ζηνλ Γεκφζην Σνκέα Πνιχ ζπρλά θάλνπκε ιφγν γηα νξγαληζκνχο, θνξείο θαη ππεξεζίεο, ζπδεηψληαο ην πψο ζα κπνξνχζαλ απηνί λα αιιάμνπλ ηελ θνπιηνχξα θαη ηελ νξγαλσζηθή ηνπο δνκή, πξνθεηκέλνπ λα κεηαηξαπνχλ ζε «νξγαλψζεηο πνπ καζαίλνπλ». Πξνθαλψο, μερλάκε φηη φια απηά δελ είλαη απξφζσπα θαηαζθεπάζκαηα αιιά εθθάλζεηο θαη εθδειψζεηο ηνπ αλζξψπηλνπ λνπ. Άξα, φηαλ ηα ζρήκαηα αιιάδνπλ, ζηελ νπζία είλαη νη άλζξσπνη πνπ βιέπνπλ κε δηαθνξεηηθή καηηά ηνλ θφζκν θαη πηνζεηνχλ λέεο απφςεηο γηα ηελ εξγαζία, ηελ νηθνγέλεηα, ηελ πξνζσπηθή ηνπο βειηίσζε. Με κηα ηέηνηα παξαδνρή, ινηπφλ, απνθαζίζακε λα ζηξέςνπκε ηε καηηά καο θαη πξνο ηα ίδηα ηα άηνκα πνπ ζέηνπλ ζε θίλεζε ηε κεραλή ηεο Γεκφζηαο Γηνίθεζεο. Δδψ ε 58

56 Γλψζε δελ απνηειεί κφλν ηνλ ηξνθνδφηε παξάγνληα ηνπ ζπζηήκαηνο αιιά θαη ηνπ θάζε ππαιιήινπ, πνπ επίζεο αληαιιάζζεη γλψζε, καζαίλεη θαη δεκηνπξγεί λέα. 87 Έλα βαζηθφ ραξαθηεξηζηηθφ ηεο επηθνηλσλίαο ζηε Γεκφζηα Γηνίθεζε είλαη νη ιεγφκελεο «άηππεο ζρέζεηο», νη νπνίεο ζπρλά είλαη ηζρπξφηεξεο απφ ηηο ηππηθέο. Απφ ηελ άιιε, έλα θχξην ραξαθηεξηζηηθφ ηεο Γλψζεο είλαη φηη είλαη θαηά βάζε ζησπεξή (tacit knowledge). Απηά ινηπφλ ηα δχν βαζηθά γλσξίζκαηα πξέπεη λα ιάβνπκε ππφςε ζηελ πξνζπάζεηά καο λα θάλνπκε απνδνηηθή Γηαρείξηζε ηεο Γλψζεο πνπ έρεη ην αλζξψπηλν δπλακηθφ ελφο δεκφζηνπ νξγαληζκνχ. 88 πγθεθξηκέλα, ζε έλα χζηεκα Γηαρείξηζεο Γλψζεο ελφο νξγαληζκνχ, εμειίζζνληαη δηαδηθαζίεο, φπσο: (1) ε θηλεηνπνίεζε ηεο δηνίθεζεο θαη ηεο νξγάλσζεο (κε δξάζεηο πνπ θαζνξίδνπλ ηε ζηξαηεγηθή ηεο δηαρείξηζεο γλψζεο θαη δείθηεο κέηξεζεο απνδνηηθφηεηαο πνπ αμηνινγνχλ ηηο ππάξρνπζεο δξαζηεξηφηεηεο αληαιιαγήο γλψζεο, ηνπνζεηνχλ knowledge managers ζηνλ νξγαληζκφ θηι.) (2) ε αλαγλψξηζε αηφκσλ πνπ θαηέρνπλ ζπγθεθξηκέλε γλψζε (είλαη ζεκαληηθφ λα αλεπξίζθνληαη ελδηαθέξνληα άηνκα κε γλψζεηο πνπ αζθνχλ ζεκαληηθή επηξξνή ζηε κειινληηθή αλάπηπμε ηεο νξγάλσζεο θαη πνπ έρνπλ επίζεο ηελ ηθαλφηεηα λα βνεζνχλ άιινπο ψζηε λα εκπινπηίδνπλ ηηο δηθέο ηνπο γλψζεηο (3) ε παξαγσγή γλψζεο, θαη (4) ε ζπιινγή, δηάδνζε θαη επαλαρξεζηκνπνίεζή ηεο. Σέινο, πξνθεηκέλνπ λα αμηνινγεζεί ε ππάξρνπζα γλψζε, πηνζεηνχληαη κεζνδνινγηθά κνληέια, φπσο ην Learning and Personal Development Instrument, 89 πνπ βαζίδνληαη ζηελ εθκαίεπζε πιεξνθνξηψλ απφ ην ίδην ην άηνκν γηα ηνλ εαπηφ ηνπ θαη ζπκπεξηιακβάλνπλ ζηε δηαδηθαζία κάζεζεο ηε δηαίζζεζε, ηε θαληαζία θαη ηελ ηθαλφηεηα επίιπζεο πξνβιεκάησλ. ηελ επφκελε ελφηεηα, ζπδεηάκε ελ ζπληνκία ην δήηεκα ηνπ ρσξηθά πξνζδηνξηζκέλνπ ζρεδηαζκνχ θαη ηε ζπκκεηνρή ηεο egovernment ζε απηφ. 87 Ζ κάζεζε επηηπγράλεηαη φηαλ: «ιακβάλεη ρψξα κηα γλσζηαθή ή ζπλαηζζεκαηηθή επαλαδφκεζε κηαο άπνςεο πνπ βαζίδεηαη ζηνλ εαπηφ καο, ζηνπο άιινπο θαη ζηελ πξαγκαηηθφηεηα» (Perris (1989), παξαπνκπή ζην Neve et al. 2003). 88 πρλά, «ε γλψζε γηα ηνλ θφζκν κέλεη έμσ απφ ηνλ ίδην ηνλ θφζκν αληί λα έξρεηαη ζε επαθή κε θαη λα αιιάδεη καδί κε ηνλ θφζκν» (Alvesson & Deetz, 2000 παξαπνκπή ζην Neve et al., 2003). 89 Γηα ηα αλαιπηηθά βήκαηα ηνπ κνληέινπ απηνχ, πξβι. Neve et al.,

57 1.1.2 Σα εξγαιεία Γηαρείξηζεο Γλψζεο ζε ρσξηθά πξνζδηνξηζκέλν πιαίζην ηε κειέηε καο, ηεο νπνίαο ζεκαληηθφ κέξνο θαηέιαβε ε ζπδήηεζε γηα ηε ζχζηαζε ρσξηθά νξηνζεηεκέλσλ κνξθσκάησλ, φπσο ησλ ηνπξηζηηθψλ clusters θαη ησλ Πεξηνρψλ Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο, ζεσξνχκε φηη πξέπεη λα αλαθεξζνχκε ελ ζπληνκία ζηα εξγαιεία ηεο δηαρείξηζεο γλψζεο θαη ζηε κεζνδνινγία ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ γηα ηνλ ζρεδηαζκφ ηνπηθά πξνζδηνξηζκέλσλ ζπλεξγηψλ ζην πιαίζην ηεο egovernment. Ο ζπγθεξαζκφο ηεο δηαρείξηζεο γλψζεο θαη ησλ ΣΠΔ ζε έλαλ ζπγθεθξηκέλν ρψξν κπνξεί λα πξαγκαησζεί επί ηε βάζεη ηξηψλ βαζηθψλ ελλνηψλ ηνπ knowledge management: 90 (1) ηνπ δηαλνεηηθνχ θεθαιαίνπ (intellectual capital): 91 απνηειεί ηε βάζε γηα ζπλεξγαηηθέο δηαδηθαζίεο πξνγξακκαηηζκνχ, νη νπνίεο πεξηιακβάλνπλ ηε ζπκκεηνρή πνιιψλ κεξψλ θαη ηνπ δεκνζίνπ πεγή απηνχ ηνπ θεθαιαίνπ είλαη νη δηάθνξνη stakeholders, πνπ δηαδξακαηίδνπλ δηάθνξνπο ξφινπο θαη έρνπλ δηάθνξα γλσζηηθά ππφβαζξα εδψ ε απνζεζαχξηζε ηεο γλψζεο είλαη πνιχ ζεκαληηθή, ηδηαίηεξα ζε φ,ηη αθνξά ηνπο δεκφζηνπο νξγαληζκνχο 92 (2) νη ζπλδπαζκέλεο έλλνηεο ηεο ΓΓ, ησλ «νξγαλψζεσλ πνπ καζαίλνπλ» θαη ηεο «βειηηζηνπνίεζεο ησλ δηαδηθαζηψλ» 93 (learning organizations θαη process optimization) ηα δίθηπα (ζεκαηηθά ή ρσξηθά) δηαρένπλ ηελ απνθηεζείζα γλψζε ζε φιν ην εχξνο ησλ νξγαληζκψλ αιιά θαη ησλ ιεηηνπξγηθψλ δηαδηθαζηψλ ηνπο (3) ε έλλνηα ηεο «βάζεο γλψζεο» (knowledge base), ε νπνία πεξηιακβάλεη θάζε δηαλνεηηθφ πεξηνπζηαθφ ζηνηρείν ηεο νξγάλσζεο, απνηειψληαο ηε ζπιινγή θάζε εκπεηξίαο, εηδίθεπζεο θαη γλψζεο απηήο γηα ηε δεκηνπξγία ηεο απαηηείηαη ζπγθεθξηκέλε κεζνδνινγία. Όπσο είδακε, ε έλλνηα ηνπ Σνπηθνχ Σνπξηζηηθνχ πζηήκαηνο, θαη ε πην ζπγθεθξηκέλε, ησλ clusters, απνηεινχλ ηνλ θαηαιχηε πνπ ζπλελψλεη γλψζε, πφξνπο θαη παξαθηλεί ηε δέζκεπζε κεηαμχ ησλ δξαζηψλ ζε ζπλδπαζκφ κε ηελ πην ζπγθεθξηκέλε έθθαλζε απηψλ, ηελ Πεξηνρή Σνπξηζηηθήο Δθπαίδεπζεο, νηθνδνκείηαη ε ιεγφκελε «Κνηλσλία ηεο Γλψζεο» (Knowledge Society). Ζ αλάπηπμε απηήο θαζνξίδεη ηε βησζηκφηεηα ελφο ηφπνπ (γεληθφηεξα) αιιά θαη ελφο ηνκέα (εηδηθφηεξα, π.ρ., 90 Γηα ηνλ ηξφπν πνπ απηφ εθαξκφδεηαη ζηε Γεξκαλία, πξβι. Voss et al., Ζ έλλνηα ηνπ «δηαλνεηηθνχ θεθαιαίνπ» αλαθέξεηαη γεληθά ζηελ θαηαγεγξακκέλε πιεξνθνξία ελφο νξγαληζκνχ θαη ζην ίδην ην αλζξψπηλν ηαιέλην. Απερεί ην γεγνλφο φηη ε πιεξνθνξία είλαη έλα ζπλερψο απμαλφκελν κέξνο ησλ πεξηνπζηαθψλ ζηνηρείσλ θάζε επηρείξεζεο, ζπρλά φκσο είηε απνζεθεχεηαη ειιηπψο είηε ράλεηαη. 92 Θπκφκαζηε ηελ έλλνηα ηεο «ζεζκηθήο κλήκεο» ζηε δεκφζηα δηνίθεζε πνπ παξέρεη ζπλνρή θαη ζπλέρεηα ζην έξγν ηεο. 93 Ζ έλλνηα απηή αλαθέξεηαη ζηε βειηηζηνπνίεζε ησλ δηαδηθαζηψλ ζρεηηθά ηνλ ρξφλν, ηα θφζηε θαη ηελ πνηφηεηα κέζσ ηνπ knowledge management. Βαζηθά, επηρεηξεί λα μεπεξάζεη ιεηηνπξγηθά εκπφδηα. 60

58 ηνπξηζκφο), ελψ ζην πιαίζην ηεο δηαθπβέξλεζεο νη ζπλεξγαηηθέο δνκέο θαη ε πξνζέγγηζε bottom-up, πνπ επηηπγράλνληαη κέζσ ηεο δηθηχσζεο θαη πξφζβαζεο ζηε Γλψζε θαη ζηελ πιεξνθνξία, εμαζθαιίδεηαη ε δεκνθξαηηθή αεηθνξηθφηεηα. Καη πάιη, ν ξφινο ησλ ΣΠΔ πξνθχπηεη σο ν ζεκαληηθφηεξνο γηα ηελ χπαξμε κηαο αλνηρηήο, ζπκκεηνρηθήο δεκφζηαο δηνίθεζεο, κε ηελ παξνρή εξγαιείσλ, φπσο ηα ειεθηξνληθά κέζα επηθνηλσλίαο, νη ηερληθέο ηεο e-cooperation (π.ρ. ηειεδηάζθεςε), πνπ βνεζνχλ ηελ απεπζείαο ζπλεξγαζία κε άηνκα πνπ βξίζθνληαη ζε δηαθνξεηηθά κέξε, ε γεληθφηεξε ειεθηξνληθή επεμεξγαζία ησλ δηαδηθαζηψλ πνπ βνεζά θαηλνχξηνπο ζπκκεηέρνληεο λα θαηαλννχλ γξήγνξα ηα ζηάδηα θαη λα παίξλνπλ κέξνο ζε έλα ηξέρνλ έξγν θ.ά.π. Πην ζπγθεθξηκέλα, απαηηείηαη ε θαηαζθεπή κηαο πιαηθφξκαο ειεθηξνληθήο ζπλεξγαζίαο (an ICT e-cooperation platform), ε νπνία ζα παξέρεη: (1) εικονικά γραφεία (virtual offices) γηα ηελ εθπιήξσζε ησλ βαζηθψλ αλαγθψλ ηεο νκαδηθήο εξγαζίαο (εκεξνιφγηα νκάδαο, νξγαλνγξάκκαηα, θνηλά αξρεία, ειεθηξνληθά ζπκβνχιηα) θαη πξφζβαζε ζε ηειεπηθνηλσληαθά κέζα (web conferences, chat, forums θηι.) έηζη ηα εηθνληθά γξαθεία πξαγκαηψλνληαη σο θνηλνί ρψξνη εξγαζίαο ζηνλ παγθφζκην ηζηφ (2) δπλαηφηεηα σχολιασμού θάζε πιεξνθνξίαο, ηδηαίηεξα ησλ αλαθνξψλ θαη ησλ ζρεδίσλ (annotation, review, feedback) ηα ζρφιηα κπνξνχλ λα απνηεινχλ είηε πξνζσπηθφ ζρνιηαζκφ είηε λα επεθηείλνληαη ζε άηππεο ζπδεηήζεηο δηαθφξσλ νκάδσλ ή αθφκα θαη λα νκαδνπνηνχληαη απφ έλαλ ζπληνληζηή κε ηε κνξθή επίζεκεο αμηνιφγεζεο (3) έρευνες (surveys), πνπ απνηεινχλ επέιηθην εξγαιείν θαη κπνξνχλ λα πξαγκαηνπνηεζνχλ κέζσ ειεθηξνληθψλ εξσηεκαηνινγίσλ κέζσ απηψλ αλαθχπηνπλ ζεκαληηθά δεηήκαηα, ελψ νη απαληήζεηο ηξνθνδνηνχλ ηνλ δηάινγν κεηαμχ ησλ εκπιεθνκέλσλ (4) σημασιολογικές δομές (semantic structures): θάζε ειεθηξνληθφ πεξηερφκελν (θνκκάηηα πιεξνθνξίαο, απνζπάζκαηα απφ πνιπκεζηθά έγγξαθα, ζρφιηα, ζπζηαηηθά ζρεδίσλ θαη πξνηχπσλ θ.ν.θ. πξέπεη λα εγθηβσηίδνληαη ζε κηα ζεκαζηνινγηθή δνκή νη ζπλδέζεηο πξέπεη λα επηηξέπνπλ ηνλ ζπζρεηηζκφ θαη ηελ απηφκαηε ζπιινγηζηηθή κεηαμχ πιεξνθνξηαθψλ ηεκαρίσλ (πξβι. ζεκαζηνινγηθφ web) (5) εργαλεία ηλεκτρονικού συντονισμού (tools for e-moderation): νη ζπληνληζηέο ησλ ειεθηξνληθψλ ζπδεηήζεσλ ζα πξέπεη λα κπνξνχλ λα: (α) ζρεδηάδνπλ κε θάζε ιεπηνκέξεηα κηα ζπλεξγαηηθή δηαδηθαζία (ζπκκεηέρνληεο, ξφινη, ρξφλνο έλαξμεο θαη ιήμεο, θαλφλεο θαη ππνρξεψζεηο θηι.) (β) παξαθνινπζνχλ θαη λα ειέγρνπλ ηε δηαδηθαζία δηαβνχιεπζεο θαη λα αιιάδνπλ ηε δηάηαμε κε δηαθαλή ηξφπν (γ) ηφζν νη ίδηνη φζν θαη νη ζπκκεηέρνληεο λα έρνπλ επίγλσζε ηνπ θνηλσληθνχ 61

59 πεξηθείκελνπ (πξνζσπηθή ζπκβνιή θάζε αηφκνπ, ελεξγνί θαη παζεηηθνί ζπκκεηέρνληεο, απφληεο, ζπκκαρίεο θαη αληηδηθίεο θηι.) έρνπλ ηε δπλαηφηεηα λα αιιάδνπλ κεηαμχ εξγαιείσλ ΣΠΔ, φπσο λα μεθηλνχλ κηα έξεπλα, κηα αμηνιφγεζε ή λα εκπιέθνληαη ζε κηα ηδησηηθή ζπδήηεζε κε επηιεγκέλα άηνκα θ.ά.π. Σέινο, ελ γέλεη ην ίδην ην ζχζηεκα ηνπ παγθφζκηνπ ηζηνχ παξέρεη ππεξεζίεο πνπ δηεπθνιχλνπλ ηελ εμεχξεζε γλψζεο (knowledge-based services), φπσο πιεξνθνξίεο θαη πξνγξάκκαηα πνπ αθνξνχλ ηελ ηνπηθή θαη πεξηθεξεηαθή αλάπηπμε, ππεξεζίεο αλεχξεζεο πιεξνθνξίαο (information retrieval services) γηα ζρεηηθά έγγξαθα θαη βέιηηζηεο πξαθηηθέο, peer reviewing, πξφζβαζε ζε εηδηθεπκέλε βνήζεηα θ.ν.θ. Έρνληαο παξνπζηάζεη ηα ζεκεία ηνκήο ηεο Γηαρείξηζεο Γλψζεο κε ηηο λέεο ηερλνινγίεο θαη ηε Γεκφζηα Γηνίθεζε θαη έρνληαο παξαθνινπζήζεη ηελ «αλάδπζε» ηεο egovernment θαη ηνπ eknowledge Management, ζα νινθιεξψζνπκε ηε κειέηε καο κε κηα ζχληνκε αλαθνξά ζην πψο ν ηνκέαο, ηνπ Ζιεθηξνληθνχ, πιένλ, Σνπξηζκνχ ρξεζηκνπνηεί ηε Γλψζε γηα ηελ επηηπρία θαη ηελ επηβίσζε ελφο πξννξηζκνχ. 2. Γηαρείξηζε Γλψζεο θαη Σνπξηζκφο 62

60 Καζ φιε ηε δηάξθεηα ηεο κειέηεο καο, αλαδείμακε ηε ζεκαζία ηεο δεκηνπξγίαο «θπθισκάησλ Γλψζεο», 94 θαζψο θαη ηνλ ξφιν ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ ζηε δηάδνζε θαη δεκηνπξγία απηήο. ην ζεκείν απηφ, ιίγν πξηλ απφ ην ηέινο, αμίδεη λα αλαθεξζνχκε ζε έλαλ πην «κνληέξλν» ηξφπν δηαρείξηζεο ηεο γλψζεο κέζσ ησλ ΣΠΔ ζεκαηηθά επηθεληξσκέλν ζηνλ ηνκέα ηνπ Σνπξηζκνχ. Όπσο έρνπκε δεη κέρξη ηψξα, γηα ηελ πηνζέηεζε ησλ λέσλ εξγαιείσλ ηεο ηερλνινγίαο βαζηδφκαζηε ζε ζπγθεθξηκέλεο κεζνδνινγίεο 95 ην ίδην ζπκβαίλεη θαη ζηελ πεξίπησζε ηεο Γηαρείξηζεο Γλψζεο: γηα λα πξαγκαησζεί κε ηξφπν σθέιηκν γηα ηνλ ρψξν φπνπ εθαξκφδεηαη, ηνλ ηνκέα φπνπ πηνζεηείηαη θαη ηνπο εκπιεθφκελνπο πνπ ηε ζέηνπλ ζε θίλεζε πξέπεη λα δεκηνπξγεζεί έλα θαηάιιειν πεξηβάιινλ ην νπνίν λα ηελ ππνζηεξίδεη (a knowledge-driven environment). Γηα ηελ αλεχξεζε ηνπ πην πξφζθνξνπ πεξηβάιινληνο Γλψζεο, επηζηξαηεχεηαη ε ζεσξία ηεο Οληνινγίαο (Ontology), ε νπνία νξίδεηαη σο «ν πξνζδηνξηζκφο κηαο επίλνηαο» 96 ή αιιηψο «ε νληνινγία είλαη πεξηγξαθή ελλνηψλ θαη ζρέζεσλ πνπ ππάξρνπλ γηα έλαλ δξάζηε ή γηα κηα θνηλφηεηα δξαζηψλ νη δξάζηεο είλαη αθνζησκέλνη ζηηο νληνινγίεο, θαη νη νληνινγίεο δηεπθνιχλνπλ ηελ αληαιιαγή γλψζεο θαη επαλαρξεζηκνπνίεζήο ηεο απφ ηνπο δξάζηεο». Έηζη, ην θαηάιιειν πεξηβάιινλ γηα ηελ ππνζηήξημε ηνπ knowledge management ζεσξείηαη εθείλν πνπ ρηίδεηαη κε βάζε ηελ πξνζέγγηζε ησλ νληνινγηψλπνπ-είλαη-ζπγθεθξηκέλεο-γηα-θάζε-ηνκέα (domain-specific ontologies). Έλα domain specific ontology system ζεκειηψλεηαη ζε δχν ππξεληθά ζπζηαηηθά: (1) Σε βάζε γλψζεο ηνπ ηνκέα (domain-specific knowledge base), ε νπνία αλαθέξεηαη ζε ζεκαληηθέο έλλνηεο θαη βέιηηζηεο πξαθηηθέο ζπγθεθξηκέλεο γηα θάζε αληηθείκελν (π.ρ. μελνδνρία). Ζ βάζε απηή γλψζεο θαζηζηά εθηθηέο ηηο ιεηηνπξγίεο ηεο έμππλεο αλαδήηεζεο (intelligent search) θαη ηεο αλάθηεζεο δεδνκέλσλ (retrieval), ελψ σο γεγνλφηα εθθίλεζεο γηα ηε δφκεζε ηεο νληνινγίαο ηνπ ηνκέα ζεσξνχληαη: (α) ν πξνζδηνξηζκφο ηεο ζρεηηθήο γλψζεο, θαη (β) ε απφδνζε ζε απηήλ ηεο αληίζηνηρεο δνκήο. (2) Σελ θνηλφηεηα ησλ εηδηθψλ (expert community), πνπ ζπληζηά έλα δίθηπν επηιεγκέλσλ εηδηθψλ θαη επαγγεικαηηψλ ηνπ ηνκέα, νη νπνίνη ζπκκεηέρνπλ ζε ζπλεξγαηηθέο ζπδεηήζεηο θαη παξάγνπλ λέα γλψζε. 94 Ίζσο έλαο άιινο φξνο γηα ηα clusters θαη ηε δηαρείξηζε γλψζεο ζε απηά. 95 Πξβι. Κεθ. 1 ζρεηηθά κε ηε κεζνδνινγία ηνπ Requirements Engineering. 96 Γηα έλαλ πην πιήξε νξηζκφ: Ontology provides a shared and common understanding of a domain that can be communicated across people and computers, and therefore be shared and reused among different applications (Studer, Benjamins & Fensel, παξαπνκπή ζην Hu et al., 2006) 63

61 Δπηπξφζζεηα, έλα νληνινγηθφ ζχζηεκα πνπ ζρεδηάδεηαη γηα λα ππνζηεξίμεη ηε δηαρείξηζε γλψζεο εμππεξεηεί δχν βαζηθνχο ζθνπνχο: (1) λα παξέρεη κηα θνηλή εθπξνζψπεζε ηεο ξεηήο γλψζεο ηνπ ηνκέα (explicit domain knowledge) 97, ε νπνία ζα είλαη πξνζβάζηκε ζηα ζπκκεηέρνληα κέιε, θαη (2) λα παξέρεη κία εληαία πιαηθφξκα πνπ ζα δηεπθνιχλεη ηε ζπλεξγαζία κεηαμχ κεκνλσκέλσλ experts ηνπ ηνκέα. Tα πιενλεθηήκαηα απηήο ηεο πξνζέγγηζεο είλαη ηα αθφινπζα: (1) ε βάζε γλψζεο εμεηδηθεχεηαη ζε έλα ζπγθεθξηκέλν πεδίν (π.ρ. δηνξγάλσζε εθδειψζεσλ) (2) έηζη παξέρεηαη έλα θνηλφ έδαθνο αληαιιαγήο ηεο γλψζεο επηηξέπνληαο ζηνπο εηδηθνχο ηνπ ηνκέα θαη ηνπο κεραληθνχο ηεο γλψζεο (knowledge engineers) λα αλαπηχμνπλ ηε βάζε γλψζεο κέζα ζε έλα ζπλεξγαηηθφ πεξηβάιινλ (3) θαζηζηά ζαθείο ηηο δνκέο παξέρνληαο ηε δπλαηφηεηα γηα απνδνηηθή αλάιπζε, απνζήθεπζε θαη επαλαρξεζηκνπνίεζε ηεο γλψζεο ηνπ ηνκέα (4) εμαζθαιίδεη ηελ νξνινγηθή ζπλέπεηα κε ηελ επηινγή φξσλ ηνπ ηνκέα γηα ηελ εθπξνζψπεζε θάζε έλλνηαο ηνπ ηνκέα θαη ζχλδεζε απηήο κε ηελ αιεζηλή γλψζε ηνπ ηνκέα θηι. Έλα απφ ηα ραξαθηεξηζηηθά απηνχ ηνπ ζπζηήκαηνο είλαη ε «θαζνδεγνχκελε αλαδήηεζε» (guided search), ζηελ νπνία ην νληνινγηθφ ζρήκα ελζσκαηψλεηαη ζηε κνλάδα δηεπαθήο (interface) ηνπ ρξήζηε γηα λα θαζνδεγεί ηηο αλαδεηήζεηο ηνπ. Σν πιενλέθηεκα απηήο ηεο αλαδήηεζεο είλαη ε θιηκαθνζεηεζηκφηεηα (scalability) πνπ ζηεξίδεηαη ζηε ζεκαζηνινγηθή δνκή. Ζ έμνδνο ζα πεξηιακβάλεη δηεπξπκέλα απνηειέζκαηα αλαδήηεζεο βάζεη φξσλ πνπ είλαη ζεκαζηνινγηθά ζπλδεδεκέλνη κε ηελ αξρηθή αλαδήηεζε (Hu et al. 2006). Ηδσκέλνο απφ απηή ηελ νληνινγηθή νπηηθή γσλία, ν ηνπξηζκφο ζπληζηά έλα γλσζηηθφ ζρήκα 98 (knowledge schema). Απηή ε ζπλέλσζε ελλνηψλ ζηνλ ηνκέα ηνπ ηνπξηζκνχ βνεζά ηε κε-δνκεκέλε γλψζε θαη ηελ αζπλερή δνκή ηνπ λα ιάβνπλ ζπγθεθξηκέλε κνξθή. ε έλα ηφζν θαηαθεξκαηηζκέλν θαη πιήξεο ππν-ηνκέσλ πεδίν, ε γλψζε δηαζπάηαη θαη ε ελέξγεηά ηεο δαπαλάηαη. Σα νληνινγηθά ζπζηήκαηα γλψζεο κπνξνχλ λα απνβνχλ απνδνηηθά εξγαιεία γηα ηε ζχιιεςε ηεο δηάζπαξηεο γλψζεο, ε 97 Θπκίδνπκε φηη ε ξεηή γλψζε (explicit knowledge) είλαη εθείλε πνπ ππάξρεη ζηηο βάζεηο δεδνκέλσλ, ζηα έγγξαθα θηι. θαη κπνξεί λα απνζεθεπηεί θαη λα αλαθηεζεί εχθνια, ελψ ε ζησπειή γλψζε (tacit knowledge) είλαη εθείλε πνπ ππάξρεη ζην κπαιφ ησλ αηφκσλ. Οη νληνινγίεο κεηαηξέπνπλ ηε ζησπειή γλψζε ζε ξεηή. 98 Ζ έλλνηα «ζρήκα» (schema) απνηειεί νξνινγία ηεο επηζηήκεο ηεο Σερλεηήο Ννεκνζχλεο (Artificial Intelligence (AI)). Ζ ζεσξία ησλ ζρεκάησλ (schema theory) αλάγεηαη ζηελ Gestalt theory ησλ δεθαεηηψλ 30 θαη 40. ηελ νπζία, κε ηνλ φξν απνδίδεηαη ε ηππηθή δηάηαμε γεγνλφησλ ζε έλαλ πξαγκαηηθφ ή θαη θαληαζηηθφ θφζκν (ε νξγάλσζε ηεο πιεξνθνξίαο). Σα ζρήκαηα απνηεινχλ ζπζηαηηθά ζηνηρεία ζπλνρήο (πξβι. Cook, 1994). 64

62 νπνία ζα κπνξέζεη έηζη λα απνζεθεπζεί, λα αλαθηεζεί κε επθνιία απφ φινπο ηνπο ζπκκεηέρνληεο ζε απηή θαη λα αλαδεηεζεί. Κάπνπ εδψ ηειεηψλεη ε αλαδήηεζή καο ζηνλ θφζκν ησλ clusters, ηεο θαηλνηνκίαο, ηεο Γηαρείξηζεο Γλψζεο, ηεο Ζιεθηξνληθήο Γηαθπβέξλεζεο, ησλ ΜκΔ θαη ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ, πνπ ζπκπιεξψλνπλ ηνλ ηνκέα ηνπ Σνπξηζκνχ. Ζ εξγαζία καο θαίλεηαη φηη δηέγξαςε έλαλ θχθιν: μεθίλεζε κε ηελ έλλνηα ησλ ζπζηεκάησλ θαη θιείλεη κε ηελ αλαθνξά καο ζηα νληνινγηθά ζπζηήκαηα. Καη φια απηά δξνπλ, αλαπηχζζνληαη, επεθηείλνληαη ή πεζαίλνπλ ζε έλα χζηεκα Σνπξηζκνχ. Αθνινπζνχλ ηα ζπκπεξάζκαηά καο. Συμπεράσματα 65

63 Μέζα ζην ζπλερψο δηεπξπκέλν πεξηβάιινλ ιεηηνπξγίαο επηρεηξήζεσλ, θξαηψλ, θπβεξλήζεσλ, γεληθφηεξα θάζε είδνπο αλζξψπηλεο δξάζεο, ε ζεκαζία ηεο ρσξηθά πξνζδηνξηζκέλεο νληφηεηαο (ηνπηθφηεηα) θαη ηεο δηάρπζεο πιεξνθνξίαο θαη Γλψζεο αλαδεηθλχεηαη επηηαθηηθά. Με ηε ζπγγξαθή ηεο εξγαζίαο πνπ πξνεγήζεθε, πξνζπαζήζακε λα ζπλελψζνπκε αξκνληθά ηελ έλλνηα ηεο ηνπηθόηεηαο (πνπ αληηζηξαηεχεηαη ηελ έλλνηα ηεο παγθνζκηνπνίεζεο), ηεο επηθνηλσλίαο θαη δηθηύωζεο ησλ δηαθφξσλ stakeholders (πνπ αληηηίζεηαη ζηνλ αληαγσληζκφ) θαη ηεο ζπλέλσζεο δπλάκεσλ γηα ηε γφληκε δεκηνπξγία γλώζεο ζε έλαλ θαηαθεξκαηηζκέλν ηνκέα, φπσο ν Σνπξηζκφο. Απνπεηξαζήθακε λα παξνπζηάζνπκε ζχγρξνλεο ηάζεηο ηεο Οηθνλνκίαο ηεο Γλψζεο, νη νπνίεο πξνβάιινπλ ηελ αλάδπζε ησλ clusters σο κέζν αλάπηπμεο ησλ ηνπηθψλ νηθνλνκηψλ θαη ηε δηθηχσζε σο ην λέν παξάδεηγκα (paradigm) γηα ηε ζθπξειάηεζε ησλ δεζκψλ κεηαμχ φισλ ησλ εκπιεθνκέλσλ κέζα ζε έλα Σνπηθφ Σνπξηζηηθφ χζηεκα. Πξνζπαζήζακε λα παξνπζηάζνπκε δηάθνξα παξαδείγκαηα πεξηθεξεηαθψλ ζπζζσκαηψζεσλ, φπνπ ε πηνζέηεζε θαηλνηνκηθψλ δξάζεσλ κεγέζπλε ην αληαγσληζηηθφ ηνπο πιενλέθηεκα. Έρνληαο πάληα ζην κπαιφ καο φηη ε πξαγκαηηθφηεηα ηνπ Σνπξηζκνχ θαηαζθεπάδεηαη απφ ηηο πνιχ κηθξέο (micro) θαη κηθξέο (small) επηρεηξήζεηο, ρξεζηκνπνηήζακε επηρεηξήκαηα,φπσο ηε θπζηθή πξνζεγγηζηκφηεηα, ηελ επέλδπζε ζε Δ&Α, ηε ζπλεξγαζία πνπ εληζρχεη ηελ αληαιιαγή γλψζεσλ θαη ηε δεκηνπξγία θαηλνηνκίαο, θαη πξνζπαζήζακε λα πξνβάιινπκε κε πεηζηηθφ ηξφπν φηη ε ζπκκεηνρή ζε έλα cluster, ε πηνζέηεζε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ θαη ν πνιχηηκνο ππνζηεξηθηηθφο ξφινο ηνπ Κξάηνπο κπνξνχλ λα δψζνπλ θάπνηα ιχζε ζηα πξνβιήκαηα βησζηκφηεηαο ηνπ ηνκέα. Πην ζπγθεθξηκέλα, νδεγεζήθακε ζηα εμήο ζπκπεξάζκαηα: (1) Η συμμετοχή σε ένα cluster προσφέρει ευκολότερη πρόσβαση στη Γνώση και στην Πληροφορία αλλά και ένα έδαφος συνένωσης των μικρών δυνάμεων των ΜμΕ απέναντι στις μεγάλες (των πολυεθνικών εταιρειών). (2) Οι δράστες (ή αλλιώς stakeholders) διαδραματίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην επιτυχή σύσταση ενός cluster. Εναπόκειται στη δική τους ετοιμότητα για συνεργασία, θέληση να μοιραστούν τη γνώση, δεκτικότητα στην αλλαγή και συνειδητοποίηση ότι η εμπιστοσύνη και η συνειδητοποίηση ότι ανήκουν σε ένα ολιστικό τουριστικό σύστημα (και όχι μόνο σε έναν τομέα) αποτελούν βασικά συστατικά ευημερίας. (3) Το Κράτος μπορεί και πρέπει να υποστηρίξει τις όποιες προσπάθειες με την ορθολογική χρηματοδότηση και την ανάληψη του ρόλου του συντονιστή, και όχι του ρυθμιστή της όλης διαδικασίας. 66

64 (4) Το μοντέλο του Τοπικού Τουριστικού Συστήματος συγκεράζει αρμονικά όλες τις προαναφερθείσες προσπάθειες προβάλλοντας ιδιαίτερα τις τοπικές ιδιαιτερότητες και τις κοινές πολιτισμικές και κοινωνικές αξίες ενός προορισμού. (5) Οι Περιοχές Τουριστικής Εκπαίδευσης συνιστούν τα καταλληλότερα μοντέλα για τη δημιουργία οργανώσεων και περιφερειών που μαθαίνουν, προκειμένου οι προορισμοί να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της Κοινωνίας της Πληροφορίας και της Οικονομίας της Γνώσης. (6) Οι Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνίας είναι τα μόνα εργαλεία που μπορούν να πραγματώσουν τις ενέργειες αυτές, με την παροχή μεθοδολογικών οντολογικών εργαλείων για την εφαρμογή συστημάτων που κάνουν ρεαλιστικές τη διασύνδεση και την επικοινωνία μεταξύ των μερών. (7) Ωστόσο, εμφανίζονται σημαντικά προβλήματα στην υιοθέτηση των ΤΠΕ από τις ΜμΕ που συνίστανται κυρίως στη νοοτροπία τους (φοβούνται την αλλαγή και καθετί καινοφανές) και στην έλλειψη πόρων για να επενδύσουν αλλά και να συντηρήσουν εξοπλισμό και ειδικευμένο προσωπικό. (8) Όλα τα καλά παραδείγματα που συλλέξαμε προέρχονταν από διάφορες χώρες, εκτός της Ελλάδας. Το γεγονός αυτό καθιστά εμφανείς τις βασικές ελλείψεις της χώρας μας για τη χάραξη μιας συνεκτικής τουριστικής πολιτικής που να λειτουργεί υποστηρικτικά στις επιχειρηματικές δράσεις του τουριστικού τομέα. (9) Απαιτείται μια ολιστική και συγκεκριμένη πολιτική για τον Τουρισμό σαφώς προσανατολισμένη στην αξία της επιμόρφωσης και διά βίου εκπαίδευσης. Ένας τομέας που είναι τόσο άρρηκτα συνδεδεμένος με όλες τις γεωπολιτικές εξελίξεις χρειάζεται πάντα καλά καταρτισμένο εργατικό δυναμικό και καινοτόμους επιχειρηματίες-ηγέτες. Σελ φιε ζεσξία πνπ πξνεγήζεθε δηαηξέρεη ε έλλνηα ηεο Γηαρείξηζεο Γλψζεο. Μφλν κέζσ ηεο ζσζηήο εθαξκνγήο ηεο κπνξνχλ νη stakeholders λα ΜΑΘΟΤΝ ηη πξαγκαηηθά ζεκαίλνπλ φια απηά, κέζσ ηεο δηάρπζήο ηεο κπνξνχλ λα ΠΔΗΣΟΤΝ γηα ηα νθέιε ηεο θαη κέζσ ηεο ρξήζεο ηεο λα αλαπηπρζνχλ φρη κφλν ζπιινγηθά (σο επηρεηξήζεηο ή δεκφζηνη θνξείο) αιιά σο κεκνλσκέλα άηνκα, πνπ έρνπλ αλάγθε λα ΔΞΔΛΗΥΘΟΤΝ θαη λα ΜΟΗΡΑΣΟΤΝ ηελ θξπκκέλε γλψζε ηνπ Ννπ ηνπο. 67

65 Παξαξηήκαηα Παράρτημα 1 Στο Παράρτθμα αυτό ςυμπεριλαμβάνονται ενδεικτικά: (1) μελζτεσ περίπτωςθσ δικτφωςθσ και clustering από τουριςτικοφσ προοριςμοφσ τθσ Ευρϊπθσ, (2) καλζσ πρακτικζσ εφαρμογισ των Περιοχϊν Τουριςτικισ Εκπαίδευςθσ, networks και clusters κεματικισ κατάρτιςθσ ςτον τουριςμό 68

66 a. Παραδείγματα clustering και Τοπικών Τουριστικών Συστημάτων (1) Ζ πεξίπησζε ηνπ Caramulo ζηελ Πνξηνγαιία: Παξάδεηγκα ζχκπξαμεο ηνπ δεκφζηνπ κε ηνλ ηδησηηθφ ηνκέα (ΓΗΣ) Στο πλαίςιο τθσ πολιτικισ τθσ ΕΕ για να γεφυρωκεί το χάςμα ανάμεςα ςτισ περιφερειακζσ και μθτροπολιτικζσ περιοχζσ, θ προςοχι ςτράφθκε (χάριν ςτισ διεργαςίεσ ενόσ ςχετικοφ ςυνεδρίου ςτα 1997) και ςε τουριςτικζσ περιοχζσ: κεωρικθκε ότι κάποιεσ από αυτζσ είχαν κοινά χαρακτθριςτικά και προβλιματα και μποροφςαν να ωφελθκοφν από τθν ανταλλαγι εμπειριϊν αποφεφγοντασ λάκθ του παρελκόντοσ. Η Πορτογαλία αποτζλεςε χαρακτθριςτικό παράδειγμα λόγω τθσ γεωμορφολογίασ τθσ: με μεγάλεσ διαφορζσ μεταξφ βορρά και νότου, παράλιεσ και ενδοχϊριεσ περιοχζσ, εμφανίηονται γεωγραφικοί περιοριςμοί ςτισ οικονομικζσ δραςτθριότθτεσ των περιφερειϊν. Συγκεκριμζνα, το Caramulo κατζχει μια περιφερειακι κζςθ ςε μια ορεινι περιοχι. Η υποβάκμιςθ τθσ περιοχισ ζχει διαφυλάξει τα ιδιαίτερα περιβαλλοντικά, πολιτιςτικά και γεωμορφολογικά χαρακτθριςτικά τθσ. Από τθν άλλθ, ωσ αγροτικι οικονομία αντιμετωπίηει τθν παρακμι, εξαιτίασ τθσ ανάπτυξθσ τθσ βιομθχανίασ και των υπθρεςιϊν. Στα προβλιματα αυτά προςτίκεται και το δθμογραφικό: ο πλθκυςμόσ τθσ είναι ζνασ πλθκυςμόσ που γερνάει. Εδϊ ο τουριςμόσ κεωρικθκε ότι μπορεί να διαδραματίςει ςθμαντικό ρόλο ςτθν ανάπτυξθ τθσ κοινότθτασ, αντιμετωπίηοντασ παράλλθλα τουσ γνωςτοφσ περιοριςμοφσ των περιφερειακϊν περιοχϊν: ζλλειψθ επαρκοφσ τουριςτικισ υποδομισ, εξειδικευμζνου εργατικοφ δυναμικοφ, απουςία πνεφματοσ επιχειρθματικότθτασ κτλ.. Για τθν αντιμετϊπιςθ αυτϊν των ηθτθμάτων, αναπτφχκθκε ςτθν Πορτογαλία ζνα πρόγραμμα (το PITER): Περιφερειακό Πρόγραμμα Τουριςτικισ Πολιτικισ Εξαρτϊμενο από τισ Επενδφςεισ του Ιδιωτικοφ Τομζα. Το πρόγραμμα κεωρείται ιδιαίτερα καινοτομικό γιατί αποςκοπεί ςτθν προϊκθςθ τθσ τουριςτικισ ανάπτυξθσ καταλφοντασ τον παλιό ρόλο του Κράτουσ (ωσ επιβάλλοντα τον νόμο) και ενιςχφοντασ τθ ςυνεργαςία μεταξφ Δθμόςιου και Ιδιωτικοφ Τομζα. Με το πρόγραμμα αυτό, κατάλλθλθ νομοκετικι βάςθ και επενδυτικά κίνθτρα βρίςκουν ζνα κοινό ζδαφοσ διαςφνδεςθσ, όπου: (1) θ κυβζρνθςθ «περνάει το μινυμα» ότι θ οποιαδιποτε τουριςτικι επζνδυςθ πρζπει να γίνει επί τθ βάςει ςτζρεασ τουριςτικισ ςτρατθγικισ, (2) οι ποικίλοι τουριςτικοί πόροι τθσ περιοχισ μποροφν να αποτελζςουν ζνα cluster προϊόντων (πολιτιςτικόσ, γαςτρονομικόσ τουριςμόσ, φφςθσ κτλ.), προκειμζνου να ςυνκζςουν μια ολοκλθρωμζνθ εικόνα τθσ περιοχισ, και (3) δθμιουργοφνται ευκαιρίεσ επζνδυςθσ ςε ζναν τόπο που πάςχει από τθν ζλλειψθ αυτϊν. Η όλθ ςτρατθγικι εςτιάηει ςε τζςςερισ κφριεσ κατθγορίεσ: (α) τα προϊόντα (προςφορά), (β) τισ αγορζσ (ηιτθςθ), (γ) τθν κοινωνικοοικονομικι ανάπτυξθ (επιδράςεισ), και (δ) τθ κεςμικι δομι, ζχοντασ ωσ βάςθ: (α) τθν φπαρξθ μιασ εδαφικισ επικράτειασ με πολλζσ ευκαιρίεσ για τουριςτικι ανάπτυξθ, (β) τθν παρουςία μιασ πικανισ αγοράσ, τθν οποία κα προςελκφςει ο πλοφτοσ των πόρων του τόπου, για τθν εμπορευματοποίθςθ των τουριςτικϊν προϊόντων, και (γ) τθν φπαρξθ πόρων που μποροφν να βελτιωκοφν και εξοπλιςμοφ κάκε είδουσ που μπορεί να ανοικοδομθκεί ι να εκςυγχρονιςτεί, για να εγκακιδρυκεί μια βάςθ τουριςτικισ προςφοράσ ςε περιφερειακό επίπεδο. Επίςθσ, ο ρόλοσ του δθμόςιου τομζα μεταςχθματίηεται: αναλαμβάνει τον ρόλο του προμθκευτι εξοπλιςμοφ και υποδομισ, 69

67 εμπλζκεται λιγότερο ζμμεςα ςτθν ανάπτυξθ των τουριςτικϊν προϊόντων, είναι υπεφκυνο για τθ διατιρθςθ και αναβάκμιςθ των φυςικϊν και ιςτορικϊν μνθμείων και για τθ διευκόλυνςθ ςτισ επενδφςεισ του ιδιωτικοφ τομζα. Επιπρόςκετα είναι υπεφκυνο για τθ ςυγκρότθςθ ενόσ ςυντονιςτικοφ ςϊματοσ, το οποίο κα παρακολουκεί και κα ελζγχει τθν εφαρμογι του όλου προγράμματοσ, κα διοργανϊνει εκδθλϊςεισ για τθν προϊκθςθ και διαφιμιςθ του εγχειριματοσ κ.ά.π. Συμπεραςματικά, από το πρόγραμμα διαφαίνεται ότι θ ςυςτθματικι ςυνεργαςία και υποςτιριξθ ςε τοπικό επίπεδο μποροφν να βελτιϊςουν τθν «ελκυςτικότθτα» ενόσ τουριςτικοφ προοριςμοφ, κακϊσ και ότι θ εμπλοκι όλων των stakeholders μπορεί να βοθκιςει προσ τθν επίτευξθ αυτοφ του ςκοποφ. (2) Ζ πεξίπησζε ηνπ ski resort Åre ζηε νπεδία: Παξάδεηγκα ρξήζεο ηεο γλψζεο γηα ηελ αλάπηπμε θαηλνηνκηθψλ ζπζηεκάησλ Η περίπτωςθ αυτι είναι χαρακτθριςτικι για εμπειρικζσ αναηθτιςεισ ςχετικά με το πϊσ θ τουριςτικι βιομθχανία ενςωματϊνει τθ ςχετικι γνϊςθ που παράγεται από διάφορα ερευνθτικά κζντρα αλλά και αν το κράτοσ υποςτθρίηει τζτοιεσ διαςυνδζςεισ. Ο προοριςμόσ ζχει διαμορφωκεί από διάφορα μεγάλθσ εμβζλειασ ζργα, τα οποία ςτθρίχκθκαν ςτισ ςυνεργαςίεσ και ςτθν ικανότθτα του προοριςμοφ να κινθτοποιεί τουσ πόρουσ του γφρω από αυτά τα ζργα. Ωςτόςο, κατζςτθ επιτακτικι θ ανάγκθ για τθ χάραξθ μιασ ςτρατθγικισ ςχετικά με τθν ανάπτυξθ τθσ κερινισ περιόδου, προκειμζνου να μεταβλθκεί ο προοριςμόσ ςε all-year-round destination. Για τον λόγο αυτό, πριν από τθ διατφπωςθ οποιαςδιποτε ςτρατθγικισ, το Åre ςυγκζντρωςε τθ γνϊςθ ερευνϊν μζςω ενόσ αντίςτοιχου προγράμματοσ που είχε εφαρμοςτεί με επιτυχία από τα χειμερινά κζρετρα τθσ Β. Αμερικισ και των Άλπεων. Η όλθ ερευνθτικι προςπάκεια χρθματοδοτικθκε από κοινοφ από τον δθμόςιο και ιδιωτικό τομζα, ενϊ τα τοπικά και περιφερειακά κυβερνθτικά όργανα αντιλιφκθκαν τον ρόλο τουσ ςτθν παροχι περαιτζρω υποςτιριξθσ τθσ ςυνεργαςίασ μεταξφ τθσ τουριςτικισ βιομθχανίασ και των ιδρυμάτων γνϊςθσ. Το εγχείρθμα αυτό ανζδειξε αδυναμίεσ αλλά και προοπτικζσ για το μζλλον. Στισ πρϊτεσ ςυγκαταλζγεται: (α) ο πλθκυςμόσ των επιχειριςεων, όπου κυριαρχοφν οι μικρζσ και μεςαίεσ επιχειριςεισ, είναι ςυχνά περιοριςμζνοσ τόςο ςε αρικμό όςο και ςε μζγεκοσ, και ζτςι θ κρίςιμθ μάηα είναι μάλλον αςκενισ (β) θ γνϊςθ δεν κεωρείται πάντα θ κινθτιριοσ δφναμθ ςτουσ κόλπουσ τθσ τουριςτικισ βιομθχανίασ, αντίκετα κεωρείται ότι ςυμβάλλει ελάχιςτα ςτθ βελτίωςθ του μορφωτικοφ επιπζδου του προςωπικοφ (γ) ζτςι θ ικανότθτα των ΜμΕ να καταςτοφν θγζτεσ και υποκινθτζσ τθσ καινοτομίασ πρζπει να επαναπροςδιοριςτεί με προςοχι και να μθ κεωρθκεί δεδομζνθ (δ) ςτθν περίπτωςθ αυτι κα πρζπει να αναδειχκεί ο ρόλοσ των τοπικϊν και περιφερειακϊν δθμόςιων αρχϊν ςτισ διαδικαςίεσ καινοτομίασ (π.χ. ο ρόλοσ ςτθν αρχικι φάςθ των διαδικαςιϊν αυτϊν κα πρζπει να είναι πιο ενεργόσ). Όςον αφορά τισ δεφτερεσ: (α) υπογραμμίηεται θ ςθμαντικότθτα του ρόλου του Κράτουσ ςχετικά με τα ιδρφματα γνϊςθσ (knowledge institutions) χρειάηεται θ κυβερνθτικι υποςτιριξθ για να αποτελζςουν τα πανεπιςτιμια και τα ερευνθτικά κζντρα μζροσ του τοπικοφ περιβάλλοντοσ, με τθ δθμιουργία τυπικϊν και άτυπων κεςμικϊν πλαιςίων για τθν εφαρμογι τθσ Διαχείριςθσ Γνϊςθσ ωσ του πιο κρίςιμου παράγοντα για τθ λειτουργία ενόσ καινοτομικοφ ςυςτιματοσ προοριςμοφ. Η ςυνεργαςία κράτουσ και πανεπιςτθμιακϊν/ερευνθτικϊν ιδρυμάτων είναι ίςωσ θ πιο κατάλλθλθ για τθν ενίςχυςθ τθσ γνϊςθσ, 70

68 δεδομζνου ότι οι ιδιωτικοί δράςτεσ δεν κεωροφν τθ γνϊςθ ςυντελεςτι παραγωγικότθτασ. Εδϊ διαφαίνεται και πάλι θ ανάγκθ να ςυνεργάηονται ςε επίπεδο προοριςμοφ (τοπικό/περιφερειακό) οι ιδιωτικζσ επιχειριςεισ, τα ιδρφματα γνϊςθσ και το Κράτοσ. Η κατανόθςθ τθσ δυναμικισ των δραςτϊν μπορεί να οδθγιςει ςτθν ανάπτυξθ καινοτομικϊν διαδικαςιϊν και ςτθν ενίςχυςθ ενόσ τουριςτικοφ προοριςμοφ. (3) Ζ πεξίπησζε ηνπ Rochefort ζην Βέιγην: Δθαξκνγή ηνπ πιαηζίνπ ηνπ Σνπηθνχ Σνπξηζηηθνχ πζηήκαηνο Το Rochefort αποτελεί μια οντότθτα που ςυγκεντρϊνει 13 χωριά (περίπου κατοίκουσ), τοποκετθμζνο ςε μια αγροτικι περιοχι 165km 2. Οι τουριςτικοί δράςτεσ τθσ περιοχισ είναι αξιοκζατα, μουςεία, τρία τουριςτικά γραφεία, ζνα τουριςτικό «ςπίτι» και οι τοπικζσ δθμόςιεσ αρχζσ. Ο τομζασ τθσ φιλοξενίασ και εςτίαςθσ περιλαμβάνει 19 ξενοδοχεία, 8 Β&Βs, 14 self-catering αγροτικζσ κατοικίεσ, 5 campings και 40 εςτιατόρια. Οι υπόλοιποι τουριςτικοί δράςτεσ ςτο Rochefort επιτελοφν διάφορεσ δραςτθριότθτεσ, όπωσ διοργανϊςεισ ακλθτικϊν events. Οι ςυνεργαςίεσ υπάρχουν ςε διάφορουσ τομείσ ςτθν περιοχι. Πρωτίςτωσ, ςθμειϊνεται μεγάλθ ςυμμετοχι δραςτϊν κατά τθ διάρκεια ςυηθτιςεων που διοργανϊνονται από το Tourism House μία φορά τον χρόνο. Δευτερευόντωσ, οι βαςικοί ςτόχοι διαμοιράηονται μεταξφ των τουριςτικϊν δραςτϊν, οι οποίοι επικυμοφν να πουλιςουν ζνα ολοκλθρωμζνο και ςυνεκτικό προϊόν, προκειμζνου μεν να προςελκφςουν τουρίςτεσ ςτθν περιοχι αλλά των οποίων δε προτεραιότθτα είναι θ ορατότθτα (visibility) του ίδιου τουσ του προϊόντοσ. Συνεργατικζσ δράςεισ για τθν προϊκθςθ τθσ περιοχισ ςχεδιάηονται από το Tourism House, ενϊ διοργανϊνεται επίςθσ ζνα ςυνζδριο για τθ ςυνεργαςία, με ςκοπό να προαχκεί θ κοινι προςπάκεια για τθν προϊκθςθ του Rochefort. Κάκε δράςτθσ δωρίηει ζνα χρθματικό ποςό αντίςτοιχο των κερδϊν του. Όλεσ αυτζσ οι δράςεισ δείχνουν υψθλό βακμό ςυςτθμικισ ςυνείδθςθσ ςτο Rochefort. Από τθν άλλθ, οι τοπικζσ αρχζσ παρεμβαίνουν ςτθν προϊκθςθ και ςτον ςτρατθγικό ςχεδιαςμό του όλου εγχειριματοσ χρθματοδοτϊντασ το τουριςτικό γραφείο. Το ςυνζδριο για τθ ςυνεργαςία μεταξφ των δραςτϊν ευνοεί τον καταμεριςμό των χρθματικϊν πόρων. Στον προοριςμό δεν υπάρχει άλλθ τεχνικι βοικεια: ο δράςτθσ Cave of Han διοργανϊνει μακιματα γλϊςςασ κάκε χρόνο προκειμζνου να ςυμβάλει ςτον υψθλό βακμό επαγγελματιςμοφ του προςωπικοφ. Επιπρόςκετα, οι αποφάςεισ λαμβάνονται ςε τοπικό επίπεδο χωρίσ τθν παρζμβαςθ εξωτερικϊν δραςτϊν. Όςον αφορά το επίπεδο γνϊςθσ ςτον χϊρο του management, παρατθρείται ομοιομορφία (θ πλειοψθφία είναι διπλϊματα master). Αυτό ςτρζφει τθν προςοχι μασ ςτο ηιτθμα τθσ πολιτιςτικισ ταυτότθτασ. Επίςθσ, ο γθραιότεροσ δράςτθσ (ιδρφκθκε το 1895) κατζχει θγετικι κζςθ βοθκϊντασ τθ δόμθςθ ςυνεργαςιϊν μεταξφ μικρότερων δραςτϊν του ίδιου τομζα (π.χ. αξιοκζατα και μουςεία), ακόμα και αν αυτοί βρίςκονται ςτθν ίδια φάςθ παραγωγικισ διαδικαςίασ, όπου κανονικά τείνουν να ανταγωνίηονται και όχι να ςυνεργάηονται μεταξφ τουσ. Η παρουςία αυτοφ του θγζτθ επιφζρει ιςορροπία μεταξφ ανταγωνιςμοφ και ςυνεργαςίασ (competition vs. cooperation), αυξάνοντασ ζτςι τα κζρδθ κάκε δράςτθ του πολιτιςτικοφ τομζα. Και άλλοι τομείσ λαμβάνουν μζροσ ςτθ διαδικαςία αυτι μζςω τθσ δθμιουργίασ πακζτων (packages) (π.χ. ςυνεργαςία μεταξφ του τομζα μεταφορϊν και του τομζα φιλοξενίασ). Το γεγονόσ ότι ο θγζτθσ είναι τόςο θ 71

69 αρχαιότερθ επιχείρθςθ ςτθν περιοχι αλλά και θ μεγαλφτερθ ςε όρουσ κζρδουσ ι επιςκεψιμότθτασ πελατϊν ενδυναμϊνει τθν ζνδειξθ του πλαιςίου (framework), και ζτςι ο βακμόσ ςυςςωμάτωςθσ ςτο Rochefort φαίνεται ιδιαίτερα υψθλόσ. Τζλοσ, το διοικθτικό ςυμβοφλιο τθσ περιοχισ αποτελεί τον άλλο πόλο ςυγκζντρωςθσ των ςχζςεων μεταξφ των δραςτϊν: με τον τρόπο αυτόν, παρουςιάηονται δφο πυρινεσ χωρικισ ςυγκζντρωςθσ, οι οποίοι ομαδοποιοφν τθν πλειοψθφία των τουριςτικϊν δραςτϊν. Με βάςθ όλα τα παραπάνω, το Rochefort μπορεί να ταξινομθκεί ωσ ζνασ προοριςμόσ πολφ κοντά ςτθν ζννοια του Τοπικοφ Τουριςτικοφ Συςτιματοσ (Tourism Local System). β. Καλές Πρακτικές από Περιοχές Τουριστικής Εκπαίδευσης Στισ Καλζσ Πρακτικζσ ςυγκαταλζγονται μοντζλα που αντιπροςωπεφουν διαφορετικζσ πραγματικότθτεσ. Εδϊ παρουςιάηουμε τθν περίπτωςθ του Bergamo, ςτθν Ιταλία και του Leipzig Lernt (: learning region), ςτθ Γερμανία.. (1) Η Περιοχι Εκπαίδευςθσ ςτο Bergamo ζχει τθ μορφι ενόσ δικτφου δραςτϊν, θ οποία ςυντονίηεται από τθν ACTA και το πανεπιςτιμιο του Bergamo, οι οποίοι ςυμμετζχουν ςτθν εκπαίδευςθ και κατάρτιςθ ςτον Τουριςμό. Με βάςθ τθ ςυμφωνία που υπζγραψαν το 2004, το πανεπιςτιμιο του Bergamo ορίηεται ωσ κινθτιριοσ μοχλόσ (promoter), ενϊ θ ACTA 99 είναι ο τεχνικόσ ςφμβουλοσ υποςτθρίηοντασ ηθτιματα οργάνωςθσ και μεταφοράσ περιεχομζνου. Τα δφο μζρθ ςυμφϊνθςαν να ανταλλάςςουν όλο τον όγκο χριςιμθσ πλθροφορίασ, κυρίωσ ςε ό,τι αφορά τθν ανάμειξθ των stakeholders, και να ορίςουν ζναν νομικό εκπρόςωπο. Τον Σεπτζμβριο του 2004, θ Περιφερειακι Διοίκθςθ του Bergamo (Πρόεδροσ, Τμιμα Πολιτιςμοφ, Ακλθτιςμοφ και Τουριςμοφ, και Τμιμα Κατάρτιςθσ) ζδωςαν χορθγία/νομικι βοικεια ςτουσ οργανωτζσ του ζργου και ταυτόχρονα πρόςφεραν τθ ςυνεργαςία τουσ για τισ μελλοντικζσ δράςεισ. Σκοπόσ αυτισ τθσ Περιοχισ Εκπαίδευςθσ είναι να ενοποιιςει το παράδειγμα (paradigm) τθσ εδαφικισ ποιότθτασ με το τομεακό παράδειγμα τθσ ολοκλιρωςθσ του ςυςτιματοσ, δθλαδι να: (1) εξακριβϊςει τισ ανάγκεσ για επαγγελματικι κατάρτιςθ και εκπαίδευςθ ςτθν επαρχία του Bergamo (2) εξεφρει κοινοφσ ςτόχουσ για να κάνει τθν τουριςτικι βιομθχανία του Bergamo πιο ανταγωνιςτικι και καινοτομικι μζςω τθσ απόκτθςθσ προςόντων και δεξιοτιτων (3) ςχεδιάςει τισ ςυνκικεσ για τθν προϊκθςθ τθσ μετάβαςθσ από τθν κατάρτιςθ ςτθν εκπαίδευςθ (4) αναγνωρίςει τθ ςυμμετοχι του κάκε δράςτθ ανάλογα με τον ρόλο του/τθσ (5) καταςτιςει εμφανείσ τισ ανάγκεσ για κατάρτιςθ και δθμιουργία επαγγελματικισ ςυνείδθςθσ ςτθν περιοχι (6) κακορίςει ζνα χρονοδιάγραμμα βραχζων και μεςοπρόκεςμων δραςτθριοτιτων που κα μοιράηονται όλοι οι δράςτεσ, και (7) εγγυθκεί ςυνεχι πλθροφόρθςθ τουσ stakeholders και ζνα ςφςτθμα επικοινωνίασ ικανό να επανακατευκφνει τουσ δράςτεσ. Για τθν εφαρμογι τθσ Περιοχισ Εκπαίδευςθσ, θ ομάδα ζκρινε τθν ανάμειξθ του επίςθμου φορζα (τθσ Περιφερειακισ Διοίκθςθσ του Bergamo) χριςιμθ, 99 Acta non Verba: Distribuzione Informatica e Servizi: πρόκειται για ιταλικι εταιρεία που παρζχει hardware, software, γενικότερα θλεκτρονικζσ υπθρεςίεσ. 72

70 ιδιαίτερα ςε ό,τι αφοροφςε τα δφο τμιματα που ιταν υπεφκυνα για τθν αξιολόγθςθ του τουριςμοφ και τθσ κατάρτιςθσ, αντίςτοιχα. Στθν πραγματικότθτα, το ζργο αποτελεί μζροσ των ςτόχων που είχε κζςει θ Περιφερειακι Διοίκθςθ του Bergamo για τισ πολικζσ απαςχόλθςθσ και τισ δράςεισ εκπαίδευςθσ και κατάρτιςθσ. Με μια ςειρά ςυναντιςεων εργαςίασ θ ομάδα ηιτθςε τθ ςυνεργαςία τθσ διοίκθςθσ και του τουριςτικοφ γραφείου του Bergamo για τθν προϊκθςι του. Η πρϊτθ χρθματοδότθςε το workshop και ζδειξε ενδιαφζρον για τθν επίβλεψθ τθσ διαδικαςίασ, ενϊ το δεφτερο προςζφερε ςθμαντικι πλθροφόρθςθ ςτθν κακοδιγθςθ για τθν επιλογι των δραςτϊν, τθν εξεφρεςθ των πιο κατάλλθλων και τθν ενκάρρυνςθ για να ςυμμετάςχουν ςτο workshop, το οποίο ιταν δομθμζνο ςε δφο μζρθ: (α) το πρϊτο αφοροφςε τθ διάχυςθ ςθμαντικισ πλθροφόρθςθσ ςχετικά με τθν ιδζα τθσ Περιοχισ Εκπαίδευςθσ (β) το δεφτερο ανζπτυξε διαδραςτικότθτα για να κινθτοποιιςει τθν ανταλλαγι τθσ πλθροφορίασ, τισ αντιλιψεισ και τισ προςδοκίεσ ςχετικά με τθν εφαρμογι τθσ Περιοχισ Τουριςτικισ Εκπαίδευςθσ ςτθν Επαρχία του Bergamo. Οι stakeholders εξζφραςαν τθν αποδοχι τουσ για το ζργο και τθν προκυμία τουσ να ςυνεργαςτοφν. Αναγνϊριςαν τισ ευκαιρίεσ που προςζφερε το πρόγραμμα, ωςτόςο εξζφραςαν τθν ανάγκθ για περιςςότερεσ ςυναντιςεισ, θ κεματολογία των οποίων κακορίςτθκε ωσ εξισ: (α) πϊσ να γίνει θ τουριςτικι βιομθχανία του Bergamo πιο ανταγωνιςτικι και καινοτομικι, (β) πϊσ να γίνουν οι ςυνεργαςίεσ αποδοτικζσ, και (γ) πϊσ να προωκθκεί θ μετάβαςθ από τθν κατάρτιςθ ςτθν εκπαίδευςθ. Τζλοσ, κρίνεται ότι όλεσ αυτζσ οι δράςεισ αποτελοφν τα απαραίτθτα βιματα ϊςτε θ Περιοχι Εκπαίδευςθσ να λάβει τθ μορφι επίςθμθσ δράςθσ. (2) Η περιοχι του Leipzig ςτθ Γερμανία βρίςκεται ςτο ανατολικό μζροσ τθσ χϊρασ. Η περιοχι διανφει περίοδο ςθμαντικϊν αλλαγϊν, οι οποίεσ βιϊνονται ωσ προκλιςεισ από τουσ κατοίκουσ, και εντοπίηονται ςτουσ τομείσ τθσ εκπαίδευςθσ και τθσ κακθμερινισ ηωισ. Στόχοσ του προγράμματοσ είναι να εξακριβϊςει αυτζσ τισ προκλιςεισ και να παράςχει διευκολφνςεισ ςτθν απόκτθςθ γνϊςεων που να ικανοποιοφν τισ ανάγκεσ των κατοίκων. Το πρόγραμμα εκκινεί από τζςςερα μικρότερα προγράμματα (όλα ςτόχευαν ςτθ βελτίωςθ τθ ςυνεργαςίασ και τθσ διάδοςθσ γνϊςθσ) και περιλαμβάνουν ομοειδείσ ομάδεσ-ςτόχουσ, δθλαδι φοιτθτζσ, νζουσ ανκρϊπουσ ςτθν αρχι τθσ καριζρασ τουσ, ενιλικεσ, θλικιωμζνουσ πολίτεσ και επιχειρθματίεσ. Συγκεκριμζνα, τα προγράμματα αυτά είναι: (1) τουριςτικι ακαδθμία: ανάπτυξθ, εξζταςθ και αξιολόγθςθ ενόσ δομοςτοιχειωτοφ ςυςτιματοσ (modular system) για τθν περαιτζρω επιμόρφωςθ των δραςτϊν ςτον τομζα του τουριςμοφ (κυρίωσ ΜμΕ) (2) εκπαίδευςθ ςτθν περιφζρεια Obstland: προετοιμαςία τθσ περιοχισ Sornzig για να μεταμορφωκεί ςε ζνα περιβάλλον μάκθςθσ (3) περιβαλλοντικι εκπαίδευςθ και αεοφορικι ανάπτυξθ, και (4) ανάπτυξθ δικτφων ( I-points ) για τθν παροχι ςυμβουλϊν. Το αποτζλεςμα ιταν να αποτελζςει το Leipzig μία από τισ Περιοχζσ Εκπαίδευςθσ ςτθ Γερμανία που χρθματοδοτικθκαν από το γερμανικό ομοςπονδιακό Υπουργείο Παιδείασ και Ζρευνασ και από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο. Μερικά από τα επιτεφγματα αυτισ τθσ προςπάκειασ είναι: (1) τα I-points ςτικθκαν για τθν παροχι πλθροφόρθςθσ (για τουσ διάφορουσ τομείσ εκπαίδευςθσ, εργαςίασ 73

71 κτλ.) για τουσ κατοίκουσ τθσ περιοχισ (2) ιδρφκθκε περιφερειακό γραφείο για τθν εκπαίδευςθ, τθν παροχι ςυμβουλϊν και τθν ανάπτυξθ του ζργου, το οποίο λειτουργεί με πόρουσ των τοπικϊν stakeholders (3) ςυντάχκθκαν οι πρϊτεσ κεματικζσ ενότθτεσ για τθν περαιτζρω επιμόρφωςθ των τουριςτικϊν δραςτϊν, και (4) εκδόκθκε το εγχειρίδιο Learning strategies and presentation techniques for pupils. Για περιςςότερεσ λεπτομζρειεσ, βλ. Παράλλθλα με τισ Περιοχζσ Τουριςτικισ Εκπαίδευςθσ, ζχουν αναπτυχκεί και κεματικά clusters, για παράδειγμα, το well-being cluster ςτθν Αυςτρία. Ο τουριςμόσ υγείασ αποτελεί μια από τισ βαςικότερεσ μορφζσ επιχειρθματικισ δραςτθριότθτασ ςτθν Κάτω Αυςτρία, με 1.5 εκατομμφρια διανυκτερεφςεισ. Από τον Οκτϊβριο του 2002 το cluster ευεξίασ ςτθν περιοχι ζχει οικοδομιςει ζνα δίκτυο δυναμικισ επιχειρθματικισ δράςθσ και παρόχουσ υπθρεςιϊν ςε κεντρικοφσ τομείσ του τουριςμοφ ευεξίασ, όπωσ θ προλθπτικι ιατρικι και τα φυςικά προϊόντα επίςθσ, ζχει αναπτφξει ςχετικά πεδία, όπωσ θ ζρευνα και ανάπτυξθ, θ απόκτθςθ δεξιοτιτων, ο ακλθτιςμόσ και θ καλι φυςικι κατάςταςθ, θ διατροφι και ο εξοπλιςμόσ. Υπό τθ ςκζπθ του Περιφερειακοφ Γραφείου Ανάπτυξθσ τθσ Κάτω Αυςτρίασ, αυτοί οι οργανιςμοί και τα ιδρφματα ςυνεργάηονται για να «χτίςουν» ζνα ενδο-τομεακό δίκτυο όπου θ εκπαίδευςθ δεν ςυμβαίνει τυχαία αλλά ςυνιςτά ςτρατθγικά διαχειριηόμενθ διαδικαςία. Η διαχείριςθ του cluster προςφζρει διάφορεσ υπθρεςίεσ: πλθροφόρθςθ, marketing και διαχείριςθ γνϊςθσ. Περιςςότερα μποροφμε να μάκουμε από τον δικτυακό τόπο: 74

72 Περαιτζρω, ζνα άλλο πρόγραμμα για τθν εκπαίδευςθ των ατόμων ςτον τουριςμό είναι αυτό που αναπτφχκθκε ςτθ Νοτιοδυτικι Ουαλία, το επονομαηόμενο Gallu : Developing People in Tourism. Το πρόγραμμα αναπτφχκθκε το 2004 ωσ απάντθςθ ςτθν αντίςτοιχθ απαίτθςθ των τοπικϊν τουριςτικϊν ςυλλόγων (ςυμπράξεων). Απευκφνεται ςε όλουσ τισ επιχειρθματικζσ δράςεισ που ςχετίηονται με τον τουριςμό ςτισ τζςςερισ περιοχζσ τθσ Νοτιοδυτικισ Ουαλίασ, με τθν υποςτιριξθ τθσ Σφμπραξθσ για τον Τουριςμό τθσ περιοχισ. Οι περιοχζσ ςτο ςφνολό τουσ καλφπτονται από τρεισ διαμεςολαβθτζσ (facilitators), οι οποίοι διενεργοφν ζρευνεσ για τισ ανάγκεσ κατάρτιςθσ, αφουγκράηονται τισ επιχειριςεισ και τισ βοθκοφν να αναβακμίςουν τισ δεξιότθτεσ του εργατικοφ τουσ δυναμικοφ, να βελτιϊςουν τθν ποιότθτα τθσ εμπειρίασ των επιςκεπτϊν και να αυξιςουν τθν ανταγωνιςτικότθτα μζςω τθσ μεγζκυνςθσ τθσ γνϊςθσ, τθσ ανταλλαγισ καλϊν πρακτικϊν και τθσ παροχισ επικουρικισ κατάρτιςθσ. Τα μακιματα ςυμπεριλαμβάνουν: διατιρθςθ του προςωπικοφ, ςχεδιαςμό διαφθμίςεων και μπροςοφρασ, ςεμινάρια θλεκτρονικοφ εμπορίου, καταπολζμθςθ τθσ εποχικότθτασ, οικοκυρικι, menu design κ.ά. Όλεσ οι επιχειριςεισ ςυμφωνοφν ότι βρίςκουν αυτζσ τισ ευκαιρίεσ ευεργετικζσ για τθ δικι τουσ ανάπτυξθ και επικράτθςθ. Βλ. 75

73 Στο Ηνωμζνο Βαςίλειο, ζχει δθμιουργθκεί ζνα δίκτυο που καλείται: North West Tourism Skills and Employment Network, με ςκοπό να βελτιϊςει τθν ανταγωνιςτικότθτα των τουριςτικϊν επιχειριςεων μζςω τθσ ανάπτυξθσ ειδικευμζνου και με κίνθτρα (motivated) εργατικοφ δυναμικοφ. Χρθματοδοτικθκε από τθν υπθρεςία περιφερειακισ ανάπτυξθσ (RDA). Σθμείο εκκίνθςθσ αποτζλεςε ζνα ολοκλθρωμζνο ερευνθτικό πρόγραμμα που αφοροφςε τισ τουριςτικζσ επιχειριςεισ (κυρίωσ τισ ΜμΕ) και βαςικοφσ εκνικοφσ και περιφερειακοφσ φορείσ. Εξιγε το ςυμπζραςμα ότι υπιρχαν μεγάλα κενά τόςο ςε τρζχουςεσ όςο και ςε παλαιότερα αποκτθκείςεσ δεξιότθτεσ. Η ζρευνα παρείχε τθν πλθροφόρθςθ για το ςχζδιο ανάπτυξθσ του εργατικοφ δυναμικοφ. Από τότε, το δίκτυο: (1) κακιζρωςε ζνα φόρουμ για τισ δεξιότθτεσ ςε περιφερειακό επίπεδο, (2) «ζςτθςε» ζνα δικτυακό τόπο, (3) διζςπειρε τισ καλζσ πρακτικζσ, (4) προϊκθςε τθν ανάπτυξθ δεξιοτιτων, (5) επιδίωξε να αναδείξει τον τουριςμό ωσ επιλογι καριζρασ, (6) μετιλκε διάφορα μζςα για να κερδίςει τθ δζςμευςθ των μελϊν του τομζα: ςεμινάρια, ςυνζδρια, δικτυακά events, τελετζσ απονομισ βραβείων, newsletters, επιμορφωτικά events κ.ά. Το δίκτυο κατζδειξε πϊσ υπο-περιφερειακοί, περιφερειακοί και εκνικοί εταίροι μποροφν να ςυνεργαςτοφν ςτον ίδιο τομζα για να επιτφχουν κοινοφσ ςτόχουσ. Αν και θ δζςμευςθ των ΜμΕ ιταν αρχικά πρόκλθςθ, θ αξιολόγθςθ του προγράμματοσ ζχει αναδείξει ςθμαντικζσ βελτιϊςεισ ςχετικά με: τθν ανάπτυξθ τθσ κατάρτιςθσ με βάςθ τθ ηιτθςθ, τισ πρακτικζσ απαςχόλθςθσ, τθν αποδοχι εκ μζρουσ τθσ βιομθχανίασ ςτο ςφνολό τθσ. Περιςςότερεσ πλθροφορίεσ ςτο: 76

74 Τζλοσ, αξίηει να αναφζρουμε και το πρόγραμμα που χρθματοδοτείται από το Socrates II, το οποίο διεξάγεται από τθν ΑΔΕΔΥ (Ανϊτατθ Διοικοφςα Επιτροπι Δθμοςίων Υπαλλιϊν) για τθν υποςτιριξθ ςε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο ςυνεργαςιϊν ςχετικά με τθν διά βίου εκπαίδευςθ (life-long learning). Τρεισ ςυνεργαςίεσ ξεκίνθςαν το 2003 ςτθν Κοηάνθ, ςτθν Καλαμάτα και ςτθ Χαλκίδα, με ςκοπό να δθμιουργθκοφν πολυλειτουργικά εκπαιδευτικά κζντρα που μποροφν να ανταποκρικοφν ςτισ οικονομικζσ και κοινωνικζσ ανάγκεσ του τοπικοφ ςτοιχείου. Το πρϊτο ζργο, που αφοροφςε τθν Κοηάνθ, βαςίηεται ςτθν παραδοχι ότι τα ςυμφζροντα τθσ κοινότθτασ εξυπθρετοφνται καλφτερα όταν τα άτομα ςυνεργάηονται και όταν αναπτφςςεται μια κοινωνία διά βίου εκπαίδευςθσ για όλουσ. Σκοπόσ είναι θ Κοηάνθ μζχρι το 2010 να κατακτιςει τισ πρϊτεσ κζςεισ ςτθν κατάταξθ των νομαρχιϊν ςε ό,τι αφορά τισ ΤΠΕ, τισ γλϊςςεσ, τθν καινοτομία, τθν επιχειρθματικότθτα και τισ πολιτιςτικζσ ικανότθτεσ τόςο μεταξφ των πολιτϊν όςο και ςτο ςφνολο τθσ κοινότθτασ. Το κζντρο εκπαίδευςθσ, που αποτελεί τον πυρινα τθσ όλθσ προςπάκειασ, ςυγκροτείται από εκπρόςωπουσ του δθμοςίου τομζα και από τθν τοπικι και περιφερειακι διοίκθςθ. Η βαςικι πρόκεςθ είναι να δθμιουργθκεί ςυνζργια ανάμεςα ςτισ υπάρχουςεσ περιφερειακζσ δομζσ, υποδομζσ και υπθρεςίεσ, προκειμζνου να βοθκθκεί θ κοινότθτα για να βοθκιςει τον εαυτό τθσ. Με άλλα λόγια, να παραχκεί αειφορικι ανάπτυξθ με τθν αποδοτικι χριςθ υπαρχόντων πόρων και με τθ ςφυρθλάτθςθ ιςχυρϊν δεςμϊν μεταξφ τθσ τοπικισ κυβζρνθςθσ, τθσ εκπαίδευςθσ και των κζντρων κατάρτιςθσ, τθ βιομθχανία, το εμπόριο και τισ τοπικζσ ΜΚΟ. Πρβλ. το Cedefop (European Centre for the Development of Vocational Training) Getting to work on lifelong learning: Policy, practice and partnership Summary conference report. Luxembourg: Επίςθσ, 77

75 Παράρτημα 2 Στο Παράρτθμα αυτό ςυμπεριλαμβάνονται: (1) ζνα case study που αφορά τον διαφορετικό τρόπο υιοκζτθςθσ τθσ Διαχείριςθσ Γνϊςθσ από δφο ιταλικζσ επιχειριςεισ, και (2) ζνα ΙΤ εργαλείο (το josh ) για τθν πρακτικι εφαρμογι του Knowledge Management, που ζχει ςχεδιάςει ζνα ιταλικό software house (το itconsult ). (1) Ζ πεξίπησζε ησλ εηαηξεηψλ DiBi Porte Blindate θαη LAM Οι εταιρείεσ αυτζσ αποτελοφν χαρακτθριςτικό παράδειγμα ιταλικϊν ΜμΕ και εμφανίηουν πολλζσ ομοιότθτεσ μεταξφ τουσ ςχετικά με τον τομζα όπου δραςτθριοποιοφνται (μθχανολογικόσ), τον οικογενειακό τρόπο διαχείριςθσ κτλ. Παρουςιάηουν ωςτόςο αξιοςθμείωτεσ διαφορζσ όςον αφορά τθν πελατεία τουσ και τθ ςχζςθ τουσ με αυτι, το οποίο οφείλεται ςτθν τυπολογία των προϊόντων που προςφζρουν: τελικά προϊόντα θ πρϊτθ (κωρακιςμζνεσ πόρτεσ), μθχανιματα αυτοματοποίθςθσ για τθ βιομθχανία θ δεφτερθ. Ζτςι, θ DiBi ενδιαφζρεται ιδιαίτερα για τουσ πελάτεσ τθσ, οι οποίοι είναι ζμποροι και προμθκευτζσ, ενϊ θ LAM δεν αναπτφςςει τόςο άμεςεσ ςχζςεισ με τουσ δικοφσ τθσ πελάτεσ, που είναι κυρίωσ καταςκευαςτζσ μζςων μεταφοράσ (ι άλλων εταιρειϊν παραγωγισ). Για τθν ικανοποίθςθ τθσ πελατείασ τθσ, θ πρϊτθ ζχει μάλιςτα και ζνα νοφμερο εξυπθρζτθςθσ πελατϊν (numero verde) για τθν άμεςθ επικοινωνία με τουσ ειδικοφσ τθσ εταιρείασ. Η LAM προτάςςει με τθ ςειρά τθσ τθν ποιότθτα που διαςφαλίηεται από διάφορα πιςτοποιθτικά. Σε ό,τι αφορά τισ ΤΠΕ, ςτθ LAM θ ειςαγωγι τουσ κακορίςτθκε από τον επιχειρθματία και θ χριςθ τουσ αναπτφχκθκε ςταδιακά, ενϊ παράλλθλα ανζκεςε τθν εφαρμογι του πλθροφοριακοφ ςυςτιματοσ ςε δφο εξειδικευμζνα άτομα. Από τθν άλλθ, θ DiBi, μθ κζτοντασ υπεφκυνο ζνα εξειδικευμζνο άτομο, ηιτθςε τθν υποςτιριξθ ενόσ software house. Οι επιπτϊςεισ ςτο πεδίο λιψθσ αποφάςεων ιταν άμεςεσ: μια αποκζντρωςθ χάριν ςτθ μετάκεςθ τθσ ευκφνθσ από τον διευκυντι ςε δφο νεοειςαγμζνα πρόςωπα και άςκθςθ ςοβαροφ ελζγχου ςτισ διαδικαςίεσ και ςτισ δραςτθριότθτεσ, τα οποία δεν οδιγθςαν ςε επικυμθτά επίπεδα αποδοτικότθτασ. Η DiBi, από τθν άλλθ, υποςτθρίηει ότι ιταν ικανοποιθτικά τα επίπεδα αποδοτικότθτασ, χάριν ςτθ μείωςθ των χρόνων. Επίςθσ, υπιρξε διαφοροποίθςθ ςχετικά με το πεδίο που κάκε επιχείρθςθ επζλεξε να ειςάγει τισ τεχνολογίεσ πλθροφορικισ. Η DiBi τθν παραγωγι(τα logistics γενικότερα) και το εμπορικό κομμάτι θ LAM τθν παραγωγι (και τα logistics), τθν Ε&Α, τθ διαχείριςθ και τον ςτρατθγικό προγραμματιςμό. Υπιρξαν, δθλαδι, μεταξφ των εταιρειϊν διαφορετικά κίνθτρα για τθν ειςαγωγι και τθ χριςθ των ΤΠΕ: οι απαιτιςεισ των πελατϊν και θ διατιρθςθ καλϊν ςχζςεων μαηί τουσ για τθν DiBi θ καινοτομία θ ανάπτυξθ δομϊν πλθροφορικισ για τθν LAM. Επίςθσ, διαφορζσ ςτθν κουλτοφρα τθσ κάκε εταιρείασ, όπωσ θ αντίςταςθ ςτθν αλλαγι, θ ζλλειψθ δεξιοτιτων ςτο εςωτερικό τουσ, θ ςτενότθτα χρόνου και πόρων, το όριο θλικίασ (αφορά τθ δεκτικότθτα ςτθν αλλαγι, τισ δεξιότθτεσ και τθν ειδίκευςθ) κ.ά.π. Για να διευκολυνκεί θ ειςαγωγι των ΤΠΕ και ςτισ δφο επιχειριςεισ, ζγινε χριςθ ειδικϊν ςυμβοφλων (software house) και δράςεων learning-by-doing (DiBi) ι ειδικϊν ςεμιναρίων κατάρτιςθσ (LAM). Παρά τα όποια ιδιαίτερα χαρακτθριςτικά και επιχειρθςιακοφσ τουσ ςτόχουσ, θ ειςαγωγι των ΤΠΕ και ςτισ δφο εταιρείεσ επζφερε τθ διάχυςθ τθσ πλθροφορίασ και τθν ενοποίθςθ πολλϊν οργανωτικϊν μονάδων. Στθν περίπτωςθ τθσ LAM αυτι θ «πλθροφοριακι διαςπορά» οδιγθςε επίςθσ ςτθ διάδοςθ «κρυφϊν» πλθροφοριϊν, κάτι που θ εταιρεία προςπάκθςε να αποτρζψει, κακϊσ δεν επικυμοφςε να γίνονται γνωςτζσ ςε όλουσ όλεσ οι πλθροφορίεσ για τον λόγο αυτό, επιχείρθςε να διατθριςει μια κάποια πλθροφοριακι αςυμμετρία ςτο εςωτερικό τθσ παρεμποδίηοντασ ζτςι τθ μζγιςτθ ανταλλαγι πλθροφοριϊν. Σε κάκε περίπτωςθ, κατζςτθ ςαφισ θ επίδραςθ των ΤΠΕ ςτθ διάδοςθ και διαμοιραςμό γνϊςθσ ςτο εςωτερικό των εταιρειϊν, ςτθν ταχφτθτα και διαφάνεια επικοινωνίασ με τουσ διάφορουσ ςυνομιλθτζσ. Το «άνοιγμα» αυτό προσ τουσ πελάτεσ τουσ ενίςχυςε τισ ςχζςεισ με αυτοφσ και τουσ ζδωςε τθν ευκαιρία να ωφελθκοφν από τθ ροι πλθροφορίασ που δθμιουργικθκε. 78

76 79

77 (2) Josh: Μηα πιαηθφξκα software γηα ηελ εθαξκνγή ηνπ Knowledge Management Τι είναι το josh: μια πλατφόρμα λογιςμικοφ ςχεδιαςμζνθ για τθ Διαχείριςθ Γνϊςθσ. Αποτελείται από τρία modules: (1) josh.flow: Workflow Management System, μζςω του οποίου τυποποιοφνται και ακολουκοφνται όλεσ οι διαδικαςίεσ και οι ροζσ εργαςίασ, (2) josh.kmap: module του Χάρτθ Γνϊςθσ που πραγματϊνει ζνα πλαίςιο ικανοτιτων και γνϊςθσ τθσ εταιρείασ, και (3) josh.doc: ςφςτθμα Διαχείριςθσ Εγγράφων που εγγυάται τθν πρόςβαςθ ςτθ ρθτι γνϊςθ. Στθρίηεται ςτθ τεχνογνωςία του Microsoft Office Share Point, από το οποίο χρθςιμοποιεί τα χαρακτθριςτικά του enterprise portal, τθσ ςυνεργαςίασ (cooperation), του workgroup και κυρίωσ τθσ διαχείριςθσ εγγράφων. Η λειτουργία του ςτθρίηεται ςτθν περιγραφι των διαδικαςιϊν τθσ εταιρείασ. (Δεν επιχειρεί να επιφζρει τεράςτιεσ αλλαγζσ ςτθν κακθμερινι πρακτικι, αλλά προςαρμόηεται εφκολα ςτον τρόπο εργαςίασ τθσ επιχείρθςθσ και ςτθν οργάνωςι τθσ.) Αυτό ςθμαίνει ότι εκτόσ του ςχεδιαςμοφ τθσ ροισ εργαςίασ (workflow) είναι δυνατόν να επιτευχκεί αυτόματθ διαχείριςθ τθσ ανάκεςθσ κακθκόντων ςε διάφορεσ επιχειρθςιακζσ λειτουργίεσ, προτείνοντασ τθ χριςθ ςυγκεκριμζνων εγγράφων και τον τρόπο ανάπτυξθσ των δραςτθριοτιτων. Γιατί το josh; (α) γιατί είναι standard, κεμελιωμζνο ςτα πιο διαδεδομζνα περιβάλλοντα hardware και software τθσ αγοράσ (β) γιατί είναι ευζλικτο, με δυνατότθτεσ προςαρμογισ και εξατομίκευςθσ ςτισ ανάγκεσ τθσ επιχείρθςθσ (γ) γιατί είναι κλιμακοφμενο: μπορεί να αναπτυχκεί ςταδιακά ανάλογα με τθν επζκταςθ τθσ επιχείρθςθσ και τθ διάχυςθ τθσ τεχνολογίασ ςτισ διάφορεσ υπθρεςίεσ τθσ οργάνωςθσ (δ) γιατί είναι ςίγουρο: διαχειρίηεται με τθ μζγιςτθ αςφάλεια τθν προςταςία και τθν αποκικευςθ των δεδομζνων (ε) γιατί είναι εφκολο: δεν τροποποιεί τον τρόπο εργαςίασ αλλά προςαρμόηεται ςταδιακά ςτισ ποικίλεσ απαιτιςεισ τθσ εταιρείασ (σ) γιατί επιτρζπει το e-learning με βάςθ τθν εμπειρία, δθλαδι ςτθ γνϊςθ για τθν ίδια τθν εταιρεία (η) γιατί επιτρζπει το ROI (Return of Investment) ςε ςφντομο χρόνο, χάριν ςτθν αυτοματοποίθςθ των ροϊν εργαςίασ και ςτθ διατιρθςθ τθσ γνϊςθσ τθσ εταιρείασ. 80

78 81

79 82

80 83

81 84

82 85

83 86

84 Παράρτημα 3 Εδϊ παρατίκεται ζνα checklist ςχετικά με το πϊσ οργανϊνεται θ εφαρμογι μια Περιοχι Τουριςτικισ Εκπαίδευςθσ ςχεδιαγράμματα που αναπαριςτοφν βαςικζσ ζννοιεσ τθσ Tourism Learning Area. 87

85 Tourism Learning Area Regional Destination Knowledge Network 88

86 Coordination Portal Structuring the Learning Market The Learning Pyramid 89

87 Human Capital in the Tourism Industry of the 21 st Century The Learning Pyramid 90

88 Tourism-Sector Stakeholder Classification The Holistic Partnership in the Learning Area: The Dynamic Wheel of Stakeholders 91

89 Learning Centre Acting as Area s Core Model of Tourism Learning Area Portal Showing Screen Elements 92

90 Παράρτημα 4 Κάποιεσ πολφ χριςιμεσ διευκφνςεισ Ηλεκτρονικισ Διακυβζρνθςθσ. e-gov.gr Your Guide to e-government GUnet - Αρχικι Σελίδα KEDKE - OTA E-GOV GREECE psifiakos dimos 93

91 94

92 95

93 96

Κεθάλαιο 1. Ενόηηηα 2 Πλάνο Μάρκεηινγκ. Εξγαιεία Μάξθεηηλγθ. Dr. Andrea Grimm Dr. Astin Malschinger

Κεθάλαιο 1. Ενόηηηα 2 Πλάνο Μάρκεηινγκ. Εξγαιεία Μάξθεηηλγθ. Dr. Andrea Grimm Dr. Astin Malschinger Κεθάλαιο 1 Ενόηηηα 2 Πλάνο Μάρκεηινγκ Εξγαιεία Μάξθεηηλγθ Dr. Andrea Grimm Dr. Astin Malschinger ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ 2 ΠΛΑΝΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Κεθάιαην 1: Εξγαιεία Μάξθεηηλγθ Σπγγξαθείο: Δξ. Andrea Grimm, Δξ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΗ ΟΝΟΜΑΣΟ ΚΑΙ ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΙΑ, ΚΟΙΝΟΥΡΗΣΟΙ ΦΑΚΕΛΟΙ ΚΑΙ ΕΚΣΤΠΩΣΕ ΣΑ WINDOWS XP

ΑΛΛΑΓΗ ΟΝΟΜΑΣΟ ΚΑΙ ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΙΑ, ΚΟΙΝΟΥΡΗΣΟΙ ΦΑΚΕΛΟΙ ΚΑΙ ΕΚΣΤΠΩΣΕ ΣΑ WINDOWS XP ΑΛΛΑΓΗ ΟΝΟΜΑΣΟ ΚΑΙ ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΙΑ, ΚΟΙΝΟΥΡΗΣΟΙ ΦΑΚΕΛΟΙ ΚΑΙ ΕΚΣΤΠΩΣΕ ΣΑ WINDOWS XP ηότοι εργαζηηρίοσ ην πιαίζην ηνπ ζπγθεθξηκέλνπ εξγαζηεξίνπ ζα παξνπζηαζηνύλ βαζηθέο ιεηηνπξγίεο ησλ Windows XP πνπ ζρεηίδνληαη

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Α ΛΤΚΕΙΟΤ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Σχολικό έτος: 2011-2012 Καθηγήτριες: Κεφαλληνού Λουκία- Καλλία Αθηνά ΙΙ. ΟΙ ΑΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΠΟ ΣΟΤ ΠΡΟΙΣΟΡΙΚΟΤ ΥΡΟΝΟΤ ΕΩ ΚΑΙ ΣΟ Μ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ 1. ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η «έμππλε» ρξεκαηνδόηεζε ηεο λεαληθήο επηρεηξεκαηηθόηεηαο Υξεκαηνδνηψληαο εθπαίδεπζε, θίλεηξα θαη εξγαιεία

Η «έμππλε» ρξεκαηνδόηεζε ηεο λεαληθήο επηρεηξεκαηηθόηεηαο Υξεκαηνδνηψληαο εθπαίδεπζε, θίλεηξα θαη εξγαιεία Η «έμππλε» ρξεκαηνδόηεζε ηεο λεαληθήο επηρεηξεκαηηθόηεηαο Υξεκαηνδνηψληαο εθπαίδεπζε, θίλεηξα θαη εξγαιεία λεαληθήο επηρεηξεκαηηθφηεηαο Η αξρηηεθηνληθή ηεο πξώηεο επηρείξεζεο Δπηρεηξεκαηηθή ΙΓΔΑ Ο ΔΠΙΥΔΙΡΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Γραφεύα Επικοινωνύασ & Ενημϋρωςησ ϋρρεσ, Τψηλϊντου 4 3οσ Όροφοσ ΣΗΛ 2321023640 ΥΑΦ 2321051861

Γραφεύα Επικοινωνύασ & Ενημϋρωςησ ϋρρεσ, Τψηλϊντου 4 3οσ Όροφοσ ΣΗΛ 2321023640 ΥΑΦ 2321051861 Οπγάνωζη και διοίκηζη ηοςπιζηικών επισειπήζεων (ξενοδοσεία, ηοςπιζηικά γπαθεία ) Α) ΑΔΙ ΣΔΙ και Β) ΑΠΟΦΟΙΣΟΙ ΤΠΟΥΡΔΩΣΙΚΗ ΓΔΤΣΔΡΟΒΑΘΜΙΑ και ΜΔΣΑΓΔΤΣΔΡΟΒΑΘΜΙΑ ΔΚΠΑΙΓΔΤΗ Ρν πξόγξακκα απηό ζρεδηάζηεθε γηα

Διαβάστε περισσότερα

Α. Εηζαγσγή ηεο έλλνηαο ηεο ηξηγσλνκεηξηθήο εμίζσζεο κε αξρηθό παξάδεηγκα ηελ εκx = 2

Α. Εηζαγσγή ηεο έλλνηαο ηεο ηξηγσλνκεηξηθήο εμίζσζεο κε αξρηθό παξάδεηγκα ηελ εκx = 2 ΣΡΙΓΩΝΟΜΔΣΡΙΚΔ EΞΙΩΔΙ Πνηα παξαδείγκαηα εμηζώζεσλ ή θαη πξνβιεκάησλ πηζηεύεηαη όηη είλαη θαηάιιεια γηα ηελ επίιπζε ηνπο θαηά ηελ δηάξθεηα ηεο δηδαθηηθήο δηαδηθαζίαο κέζα ζηελ ηάμε; 1 ε ΓΙΓΑΚΣΙΚΗ ΩΡΑ Α.

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Ελληνικής τεχνολογίας μηχανών ηλεκτροπαραγωγής ORC

Ανάπτυξη Ελληνικής τεχνολογίας μηχανών ηλεκτροπαραγωγής ORC Εθνικό Συνέδριο «Γεωθερμική Ηλεκτροπαραγωγή» Ξενοδοχείο Divani Caravel Αθήνα 20 Νοεμβρίου 2013 Ανάπτυξη Ελληνικής τεχνολογίας μηχανών ηλεκτροπαραγωγής ORC Α.Μπένου, Ι. Χωροπανίτης Τμήμα Γεωθερμικής Ενέργειας

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πτςσιακών επγασιών για το Υειμ. Εξαμ. 2015-2016 τος τμήματορ Διοίκησηρ Επισειπήσεων

Θέματα πτςσιακών επγασιών για το Υειμ. Εξαμ. 2015-2016 τος τμήματορ Διοίκησηρ Επισειπήσεων Θέματα πτςσιακών επγασιών για το Υειμ. Εξαμ. 2015-2016 τος τμήματορ Διοίκησηρ Επισειπήσεων Α/Α ΣΙΣΛΟ ΠΣΤΥΙΑΚΗ ΚΑΘΗΓΗΣΗ ΑΡΙΜΟ ΦΟΙΣΗΣΩΝ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΘΕΗ ΠΣΤΥΙΑΚΗ ΕΡΓΑΙΑ 1 Σα κνληέια πξνψζεζεο Above-the-Line

Διαβάστε περισσότερα

Απνηειέζκαηα Εξσηεκαηνινγίνπ 2o ηεηξάκελν 2011-12

Απνηειέζκαηα Εξσηεκαηνινγίνπ 2o ηεηξάκελν 2011-12 Απνηειέζκαηα Εξσηεκαηνινγίνπ 2o ηεηξάκελν 11-12 Project 6: Ταμίδη κε ηε Μεραλή ηνπ Φξόλνπ Υπεύζπλνη Καζεγεηέο: Ε. Μπηιαλάθε Φ. Αλησλάηνο Δρώηηζη 3: Πνηα από ηα παξαθάησ ΜΜΕ ηεξαξρείηε από πιεπξάο ζεκαζίαο;

Διαβάστε περισσότερα

Βάσεις Δεδομέμωμ. Εξγαζηήξην V. Τκήκα Πιεξνθνξηθήο ΑΠΘ 2015-2016

Βάσεις Δεδομέμωμ. Εξγαζηήξην V. Τκήκα Πιεξνθνξηθήο ΑΠΘ 2015-2016 Βάσεις Δεδομέμωμ Εξγαζηήξην V Τκήκα Πιεξνθνξηθήο ΑΠΘ 2015-2016 2 Σκοπός του 5 ου εργαστηρίου Σθνπόο απηνύ ηνπ εξγαζηεξίνπ είλαη: ε κειέηε ζύλζεησλ εξσηεκάησλ ζύλδεζεο ζε δύν ή πεξηζζόηεξεο ζρέζεηο ε κειέηε

Διαβάστε περισσότερα

H ΜΑΓΕΙΑ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

H ΜΑΓΕΙΑ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ H ΜΑΓΕΙΑ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ Φξεζηκόηεηα καζεκαηηθώλ Αξρή θαηακέηξεζεο Όζα έδσζαλ νη Έιιελεο... Τξίγσλνη αξηζκνί Τεηξάγσλνη αξηζκνί Δπηκήθεηο αξηζκνί Πξώηνη αξηζκνί Αξηζκνί κε μερσξηζηέο ηδηόηεηεο Γίδπκνη πξώηνη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΩΜΘΡΘΙΞΘ ΤΩΠΞΘ ΡΘΡ ΛΘΙΠΕΡ ΗΚΘΙΘΕΡ ΛΘΤΑΗΚΘΔΗΡ Τ.

ΑΓΩΜΘΡΘΙΞΘ ΤΩΠΞΘ ΡΘΡ ΛΘΙΠΕΡ ΗΚΘΙΘΕΡ ΛΘΤΑΗΚΘΔΗΡ Τ. ΑΓΩΜΘΡΘΙΞΘ ΤΩΠΞΘ ΡΘΡ ΛΘΙΠΕΡ ΗΚΘΙΘΕΡ ΟΑIΤΜΘΔΘ ΡΕ ΛΕΓΑΚΞ ΓΗΟΕΔΞ 11V11 ΗΚΘΙΘΑ 6-10 ΤΠΞΜΩΜ ΛΕΘΞΜΕΙΗΛΑΑ ΞΣ ΟΑΘΤΜΘΔΘΞΣ ΡΕ ΛΕΓΑΚΞ ΓΗΟΕΔΞ ΓΘΑ ΟΑΘΙΕΡ ΗΚΘΙΘΑΡ 6-10 ΕΩΜ Η ΔΘΑΔΠΞΛΗ ΑΟΞ Η ΛΘΑ ΕΡΘΑ ΡΗΜ ΑΚΚΗ ΕΘΜΑΘ ΛΕΓΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ACTA A.E. Αριςτο Σέλεια Πιςτοποίηςη. Ανθρώπινου Δυναμικοφ. «ΠΙΣΟΠΟΙΗΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΤ ΔΤΝΑΜΙΚΟΤ Εξελίξεισ - Προοπτικέσ»

ACTA A.E. Αριςτο Σέλεια Πιςτοποίηςη. Ανθρώπινου Δυναμικοφ. «ΠΙΣΟΠΟΙΗΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΤ ΔΤΝΑΜΙΚΟΤ Εξελίξεισ - Προοπτικέσ» ACTA A.E. Αριςτο Σέλεια Πιςτοποίηςη Ανθρώπινου Δυναμικοφ «ΠΙΣΟΠΟΙΗΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΤ ΔΤΝΑΜΙΚΟΤ Εξελίξεισ - Προοπτικέσ» Εταιρεία Ένταςησ Γνώςησ Αριςτοτελείου Πανεπιςτημίου Θεςςαλονίκησ Δια Βίου Μάθηςη Νόκνο:

Διαβάστε περισσότερα

Οινθιεξωκέλεο ιύζεηο γηα ηελ γαιαθηνβηνκεραλία

Οινθιεξωκέλεο ιύζεηο γηα ηελ γαιαθηνβηνκεραλία ΧΗΜΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ Α.Ε Οινθιεξωκέλεο ιύζεηο γηα ηελ γαιαθηνβηνκεραλία Πνηνί είκαζηε Η ΜΙΝΔΡΑΛ ΥΗΜΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΣΑ Α.Δ. μεθίλεζε ηελ πνξεία ηεο ην 1976. Από ηελ αξρή ζπλεξγαζηήθακε κε πξωηνπόξνπο εηαηξείεο ζηνλ

Διαβάστε περισσότερα

Δπηιέγνληαο ην «Πξνεπηινγή» θάζε θνξά πνπ ζα ζπλδέεζηε ζηελ εθαξκνγή ζα βξίζθεζηε ζηε λέα ρξήζε.

Δπηιέγνληαο ην «Πξνεπηινγή» θάζε θνξά πνπ ζα ζπλδέεζηε ζηελ εθαξκνγή ζα βξίζθεζηε ζηε λέα ρξήζε. ΑΝΟΙΓΜΑ ΝΔΑ ΥΡΗΗ 1. Γεκηνπξγείηε ηε λέα ρξήζε από ηελ επηινγή «Παξάκεηξνη/Παξάκεηξνη Δηαηξίαο/Γηαρείξηζε Δηαηξηώλ». Πιεθηξνινγείηε ηνλ θσδηθό ηεο εηαηξίαο ζαο θαη παηάηε Enter. Σηελ έλδεημε «Υξήζεηο» παηάηε

Διαβάστε περισσότερα

Α Ο Κ Η Α Μ Α Ζ Η Η Ρ Η ( S E A R C H )

Α Ο Κ Η Α Μ Α Ζ Η Η Ρ Η ( S E A R C H ) Ξ G O O G L E S C H O L A R Α Ο Ξ Ε Κ Ε Θ Λ Θ Α Λ Η Τ Α Μ Η Α Μ Α Ζ Η Η Ρ Η Ρ Οξαγκαηνπνηώληαο αλαδήηεζε ζην GoogleScholar (http://scholar.google.com/) ν ρξήζηεο κπνξεί λα εληνπίζεη πιηθό αθαδεκαϊθνύ θαη

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΜΝΗ ΤΣΑΝΤ. Σρήκα 1. Σρήκα 2

ΛΙΜΝΗ ΤΣΑΝΤ. Σρήκα 1. Σρήκα 2 ΛΙΜΝΗ ΤΣΑΝΤ Τν Σρήκα 1 δείρλεη ηελ αιιαγή ηεο ζηάζκεο ηεο Λίκλεο Τζαλη, ζηε Σαράξα ηεο Βόξεηαο Αθξηθήο. Η Λίκλε Τζαλη εμαθαλίζηεθε ηειείσο γύξσ ζην 20.000 π.χ., θαηά ηε δηάξθεηα ηεο ηειεπηαίαο επνρήο ησλ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΤΛΛΟ ΔΡΓΑΙΑ 1 Βαζηθέο Έλλνηεο & Καηεγνξίεο Γηθηύσλ Τπνινγηζηώλ

ΦΤΛΛΟ ΔΡΓΑΙΑ 1 Βαζηθέο Έλλνηεο & Καηεγνξίεο Γηθηύσλ Τπνινγηζηώλ ΦΤΛΛΟ ΔΡΓΑΙΑ 1 Βαζηθέο Έλλνηεο & Καηεγνξίεο Γηθηύσλ Τπνινγηζηώλ Γξαζηεξηόηεηα 1ε αο δίλεηαη ν ελλνηνινγηθφο ράξηεο "Γίθηπα Τπνινγηζηψλ - Βαζηθέο Έλλνηεο" πνπ αθνξά ζηελ θεληξηθή έλλνηα "Γίθηπα Τπνινγηζηψλ".

Διαβάστε περισσότερα

Από ηε κεραλνξγάλσζε ησλ ππεξεζηώλ ζηε ςεθηαθή πόιε. Μηα λέα καηηά ζην ηξόπν ζρεδηαζκνύ παξνρήο ππεξεζηώλ

Από ηε κεραλνξγάλσζε ησλ ππεξεζηώλ ζηε ςεθηαθή πόιε. Μηα λέα καηηά ζην ηξόπν ζρεδηαζκνύ παξνρήο ππεξεζηώλ Από ηε κεραλνξγάλσζε ησλ ππεξεζηώλ ζηε ςεθηαθή πόιε. Μηα λέα καηηά ζην ηξόπν ζρεδηαζκνύ παξνρήο ππεξεζηώλ Μνρηαλάθεο Κσλ/λνο Πξντζηάκελνο Πιεξνθνξηθήο Γήκνπ Ηξαθιείνπ Η κεραλνξγάλσζε ησλ ππεξεζηώλ 1990-

Διαβάστε περισσότερα

TOOLBOOK (μάθημα 2) Δεκηνπξγία βηβιίνπ θαη ζειίδσλ ΠΡΟΑΡΜΟΓΗ: ΒΑΛΚΑΝΙΩΣΗ ΔΗΜ. ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΙΚΟ ΠΕ19 1 TOOLBOOK ΜΑΘΗΜΑ 2

TOOLBOOK (μάθημα 2) Δεκηνπξγία βηβιίνπ θαη ζειίδσλ ΠΡΟΑΡΜΟΓΗ: ΒΑΛΚΑΝΙΩΣΗ ΔΗΜ. ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΙΚΟ ΠΕ19 1 TOOLBOOK ΜΑΘΗΜΑ 2 TOOLBOOK (μάθημα 2) Δεκηνπξγία βηβιίνπ θαη ζειίδσλ ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΙΚΟ ΠΕ19 1 Δημιουργία σελίδων και βιβλίων Έλα θαηλνύξην βηβιίν πεξηέρεη κία άδεηα ζειίδα κε έλα άδεην background. Δελ κπνξνύκε λα μερσξίζνπκε

Διαβάστε περισσότερα

Διαηιμήζεις για Αιολικά Πάρκα. Κώδικες 28, 78 και 84

Διαηιμήζεις για Αιολικά Πάρκα. Κώδικες 28, 78 και 84 Διαηιμήζεις για Αιολικά Πάρκα Κώδικες 28, 78 και 84 Διαηιμήζεις για Αιολικά Πάρκα Οη Διαηιμήζεις για Αιολικά Πάρκα εθαξκόδνληαη γηα ηελ απνξξνθνύκελε ελέξγεηα από Αηνιηθά Πάξθα πνπ είλαη ζπλδεδεκέλα ζην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ Δ. ΔΤΡΔΗ ΣΟΤ ΜΔΣΑΥΗΜΑΣΙΜΟΤ FOURIER ΓΙΑΦΟΡΩΝ ΗΜΑΣΩΝ

ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ Δ. ΔΤΡΔΗ ΣΟΤ ΜΔΣΑΥΗΜΑΣΙΜΟΤ FOURIER ΓΙΑΦΟΡΩΝ ΗΜΑΣΩΝ ΠΑΡΑΡΣΗΜΑ Δ. ΔΤΡΔΗ ΣΟΤ ΜΔΣΑΥΗΜΑΣΙΜΟΤ FOURIER ΓΙΑΦΟΡΩΝ ΗΜΑΣΩΝ Εδώ ζα ππνινγίζνπκε ην κεηαζρεκαηηζκό Fourier κεξηθώλ αθόκα ζεκάησλ, πξνζπαζώληαο λα μεθηλήζνπκε από ην κεηαζρεκαηηζκό Fourier γλσζηώλ ζεκάησλ

Διαβάστε περισσότερα

Μονοψϊνιο. Αγνξά κε ιίγνπο αγνξαζηέο. Δύναμη μονοψωνίος Η ηθαλόηεηα πνπ έρεη ν αγνξαζηήο λα επεξεάζεη ηελ ηηκή ηνπ αγαζνύ.

Μονοψϊνιο. Αγνξά κε ιίγνπο αγνξαζηέο. Δύναμη μονοψωνίος Η ηθαλόηεηα πνπ έρεη ν αγνξαζηήο λα επεξεάζεη ηελ ηηκή ηνπ αγαζνύ. Μονοψϊνιο Ολιγοψώνιο Αγνξά κε ιίγνπο αγνξαζηέο. Δύναμη μονοψωνίος Η ηθαλόηεηα πνπ έρεη ν αγνξαζηήο λα επεξεάζεη ηελ ηηκή ηνπ αγαζνύ. Οπιακή αξία Δπηπξόζζεηα νθέιε από ηελ ρξήζε/θαηαλάισζε κηαο επηπξόζζεηε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΗΛΙΑΚΑ. Η Μηκή ζθέθηεθε έλαλ ηξόπν, γηα λα ζπγθξίλεη κεξηθά δηαθνξεηηθά αληειηαθά πξντόληα. Απηή θαη ν Νηίλνο ζπλέιεμαλ ηα αθόινπζα πιηθά:

ΑΝΤΗΛΙΑΚΑ. Η Μηκή ζθέθηεθε έλαλ ηξόπν, γηα λα ζπγθξίλεη κεξηθά δηαθνξεηηθά αληειηαθά πξντόληα. Απηή θαη ν Νηίλνο ζπλέιεμαλ ηα αθόινπζα πιηθά: ΑΝΤΗΛΙΑΚΑ Η Μηκή θαη ν Νηίλνο αλαξσηήζεθαλ πνην αληειηαθό πξντόλ παξέρεη ηελ θαιύηεξε πξνζηαζία ζην δέξκα ηνπο. Τα αληειηαθά πξντόληα έρνπλ έλα δείθηε αληειηαθήο πξνζηαζίαο (SPF), ν νπνίνο δείρλεη πόζν

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Μπριζκόλας. Πρόεδρος και Διεσθύνων Σύμβοσλος ηης EUROCERT A.E.

Γεώργιος Μπριζκόλας. Πρόεδρος και Διεσθύνων Σύμβοσλος ηης EUROCERT A.E. Γεώργιος Μπριζκόλας Πρόεδρος και Διεσθύνων Σύμβοσλος ηης EUROCERT A.E. Τηνζέηεζε Γηεζλψλ Πξνηχπσλ απφ ηε Βηνκεραλία Εθελοντικά πρότυπα Υποχρεωτική νομοθεσία ISO 9001 ISO14001 ISO 50001 OHSAS 18001 ISO

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΔΙΣ ΓΙΚΤΥΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ II ΔΠΑΛ

ΑΠΑΝΤΗΣΔΙΣ ΓΙΚΤΥΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ II ΔΠΑΛ ΑΠΑΝΤΗΣΔΙΣ ΓΙΚΤΥΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ II ΔΠΑΛ ΘΔΜΑ Α Α1. α. Σ β. Σ γ. Λ δ. Λ ε. Λ ζη. Σ Α2. Γ Α3. 1. γ 2. ε 3. δ 4. α Β1. ΘΔΜΑ Β Οη ηειηθνί ππνινγηζηέο παίξλνπλ απνθάζεηο δξνκνιόγεζεο κόλν γηα ηα δηθά ηνπο απηνδύλακα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΓΤ Μεηαπηπρηαθφ Πξφγξακκα «Γηνίθεζε Τπεξεζηψλ Τγείαο» 34

ΔΓΤ Μεηαπηπρηαθφ Πξφγξακκα «Γηνίθεζε Τπεξεζηψλ Τγείαο» 34 ΔΓΤ Μεηαπηπρηαθφ Πξφγξακκα «Γηνίθεζε Τπεξεζηψλ Τγείαο» 34 1. Σίηινο καζήκαηνο Αξρέο Γηνίθεζεο θαη ηξαηεγηθήο Τπεξεζηψλ Τγείαο 2. Τπεχζπλνο καζήκαηνο Νίθνο Μαληαδάθεο 3. θνπφο θνπφο ηνπ καζήκαηνο είλαη

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο 10ης διάλεξης ΒΑΙΚΔ ΑΡΥΔ ΑΘΛΗΣΙΚΟΤ ΜΑΡΚΔΣΙΝΓΚ

Περιεχόμενο 10ης διάλεξης ΒΑΙΚΔ ΑΡΥΔ ΑΘΛΗΣΙΚΟΤ ΜΑΡΚΔΣΙΝΓΚ Περιεχόμενο 10ης διάλεξης ΒΑΙΚΔ ΑΡΥΔ ΑΘΛΗΣΙΚΟΤ ΜΑΡΚΔΣΙΝΓΚ Σα βασικότεπα σαπακτηπιστικά τος αθλητισμού ωρ ςπηπεσία Είναι: άπιε βησκαηηθή δελ απνζεθεχεηαη επεξεάδεηαη θαηαλαιψλεηαη ηαπηφρξνλα κε ηελ παξαγσγή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΔΗ ΚΑΒΑΛΑ ΥΟΛΖ ΓΗΟΗΚΖΖ ΚΑΗ ΟΗΚΟΝΟΜΗΑ ΣΜΖΜΑ ΓΗΟΗΚΖΖ ΔΠΗΥΔΗΡΖΔΧΝ ΔΠΗΥΔΗΡΖΜΑΣΗΚΟΣΖΣΑ ΚΑΗ ΝΔΔ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΔ

ΑΣΔΗ ΚΑΒΑΛΑ ΥΟΛΖ ΓΗΟΗΚΖΖ ΚΑΗ ΟΗΚΟΝΟΜΗΑ ΣΜΖΜΑ ΓΗΟΗΚΖΖ ΔΠΗΥΔΗΡΖΔΧΝ ΔΠΗΥΔΗΡΖΜΑΣΗΚΟΣΖΣΑ ΚΑΗ ΝΔΔ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΔ ΑΣΔΗ ΚΑΒΑΛΑ ΥΟΛΖ ΓΗΟΗΚΖΖ ΚΑΗ ΟΗΚΟΝΟΜΗΑ ΣΜΖΜΑ ΓΗΟΗΚΖΖ ΔΠΗΥΔΗΡΖΔΧΝ ΔΠΗΥΔΗΡΖΜΑΣΗΚΟΣΖΣΑ ΚΑΗ ΝΔΔ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΔ ΚΟΤΣΟΤΜΠΑ ΜΑΡΗΑ ΔΠΟΠΣΖ ΚΑΘΖΓΖΣΖ: ΗΟΤΝΗΟ 2011 ΠΑΠΑΗΧΑΝΝΟΤ ΑΗΚΑΣΔΡΗΝΖ ΔΚΠΟΝΖΘΔΗΑ ΠΣΤΥΗΑΚΖ ΔΡΓΑΗΑ ΑΠΑΡΑΗΣΖΣΖ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΔΜΒΑΔΙ ΔΤΑΙΘΗΣΟΠΟΙΗΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΓΙΑ ΣΟΝ HIV/AIDS ΣΗΝ ΑΚΣΟΓΡΑΜΜΗ ΣΩΝ ΠΔΡΙΦΔΡΔΙΑΚΩΝ ΔΝΟΣΗΣΩΝ ΣΗ ΚΔΝΣΡΙΚΗ ΜΑΚΔΓΟΝΙΑ ΑΤΓΟΤΣΟ 2014

ΠΑΡΔΜΒΑΔΙ ΔΤΑΙΘΗΣΟΠΟΙΗΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΓΙΑ ΣΟΝ HIV/AIDS ΣΗΝ ΑΚΣΟΓΡΑΜΜΗ ΣΩΝ ΠΔΡΙΦΔΡΔΙΑΚΩΝ ΔΝΟΣΗΣΩΝ ΣΗ ΚΔΝΣΡΙΚΗ ΜΑΚΔΓΟΝΙΑ ΑΤΓΟΤΣΟ 2014 ΠΑΡΔΜΒΑΔΙ ΔΤΑΙΘΗΣΟΠΟΙΗΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΓΙΑ ΣΟΝ HIV/AIDS ΣΗΝ ΑΚΣΟΓΡΑΜΜΗ ΣΩΝ ΠΔΡΙΦΔΡΔΙΑΚΩΝ ΔΝΟΣΗΣΩΝ ΣΗ ΚΔΝΣΡΙΚΗ ΜΑΚΔΓΟΝΙΑ ΑΤΓΟΤΣΟ 2014 Σν ΚΔ.ΔΛ.Π.ΝΟ., Γξαθείν Θεζζαινλίθεο θαη ε Γηεύζπλζε Γεκόζηαο Τγείαο ηεο

Διαβάστε περισσότερα

Ζ επίδξαζε παξαγόλησλ «θιεηδηώλ» ηεο γλώζεο ζηελ απόδνζε ηνπ έξγνπ: Ζ πεξίπησζε ηνπ Διιεληθνύ θαηαζθεπαζηηθνύ θιάδνπ.

Ζ επίδξαζε παξαγόλησλ «θιεηδηώλ» ηεο γλώζεο ζηελ απόδνζε ηνπ έξγνπ: Ζ πεξίπησζε ηνπ Διιεληθνύ θαηαζθεπαζηηθνύ θιάδνπ. Σ.Δ.Η ΚΑΒΑΛΑ ΥΟΛΖ ΓΗΟΗΚΖΖ ΚΑΗ ΟΗΚΟΝΟΜΗΑ ΣΜΖΜΑ ΓΗΟΗΚΖΖ ΔΠΗΥΔΗΡΖΔΧΝ Ζ επίδξαζε παξαγόλησλ «θιεηδηώλ» ηεο γλώζεο ζηελ απόδνζε ηνπ έξγνπ: Ζ πεξίπησζε ηνπ Διιεληθνύ θαηαζθεπαζηηθνύ θιάδνπ. Γεσξγηάδνπ Υξηζηίλα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΣΩΝ Α ΛΤΚΕΙΟΤ

ΣΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΣΩΝ Α ΛΤΚΕΙΟΤ ΜΑΘΗΜΑ : ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΣΩΝ Α ΛΤΚΕΙΟΤ Α/Α : 0_1382/153 1. Καη όηαλ έγηλε ε ππνρώξεζε αξγά ην απόγεπκα, επεηδή θνβήζεθαλ νη νιηγαξρηθνί κήπσο νη δεκνθξαηηθνί, αθνύ θάλνπλ επίζεζε, θαηαιάβνπλ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΗΜΙΟ ΠΑΣΡΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΔΤΣΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΕΠΙΜΕΛΗΣΗΡΙΟ ΑΧΑΪΑ. 24 25 26 Απριλίου 2015 κλειςτό γυμναςτήριο «Δημήτρησ Τόφαλοσ»

ΠΑΝΕΠΙΣΗΜΙΟ ΠΑΣΡΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΔΤΣΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΕΠΙΜΕΛΗΣΗΡΙΟ ΑΧΑΪΑ. 24 25 26 Απριλίου 2015 κλειςτό γυμναςτήριο «Δημήτρησ Τόφαλοσ» ΠΑΝΕΠΙΣΗΜΙΟ ΠΑΣΡΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΔΤΣΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΕΠΙΜΕΛΗΣΗΡΙΟ ΑΧΑΪΑ 24 25 26 Απριλίου 2015 κλειςτό γυμναςτήριο «Δημήτρησ Τόφαλοσ» Τν Παλεπηζηήκην Παηξώλ, ην Δπηκειεηήξην Αραΐαο θαη ε Πεξηθέξεηα Γπηηθήο Διιάδαο

Διαβάστε περισσότερα

Άζκηζη ζτέζης κόζηοσς-τρόνοσ (Cost Time trade off) Καηαζκεσαζηική ΑΔ

Άζκηζη ζτέζης κόζηοσς-τρόνοσ (Cost Time trade off) Καηαζκεσαζηική ΑΔ Άζκηζη ζτέζης κόζηοσς-τρόνοσ (Cost Time trade off) Καηαζκεσαζηική Δίζηε μησανικόρ διοίκηζηρ μεγάληρ καηαζκεςαζηικήρ εηαιπείαρ και καλείζηε να ςλοποιήζεηε ηο έπγο πος πεπιγπάθεηαι από ηον Πίνακα 1. Κωδ.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΔΚΑ ΡΖΠ ΑΛΑΓΛΩΟΗΠΖΠ

ΘΔΚΑ ΡΖΠ ΑΛΑΓΛΩΟΗΠΖΠ ΘΔΚΑ ΡΖΠ ΑΛΑΓΛΩΟΗΠΖΠ 1.Απηόο πνπ ζα αλαγλσξηζηεί απνπζηάδεη γηα πνιύ θαηξό. 2.Δπηζηξέθεη κε πιαζηή ηαπηόηεηα ή κεηακνξθσκέλνο. 3.Απνκνλώλνληαη ηα δύν πξόζσπα 4.Άξζε κεηακόξθσζεο 5.Απνθάιπςε 6.Ακθηβνιίεο-απνδεηθηηθά

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΡΟΜΟ ΠΡΟ ΣΟ «ΑΕΙΦΟΡΟ ΧΟΛΕΙΟ» ένα φωτογπαφικό ταξίδι

Ο ΔΡΟΜΟ ΠΡΟ ΣΟ «ΑΕΙΦΟΡΟ ΧΟΛΕΙΟ» ένα φωτογπαφικό ταξίδι Ο ΔΡΟΜΟ ΠΡΟ ΣΟ «ΑΕΙΦΟΡΟ ΧΟΛΕΙΟ» ένα φωτογπαφικό ταξίδι ηα Δθπαηδεπηήξηα Πάλνπ ππνζηεξίδνπκε ηελ άπνςε όηη ην «αεηθόξν ζρνιείν» είλαη έλα όξακα εθηθηό. Η εθπαίδεπζε γηα ηελ αεηθνξία δελ είλαη κάζεκα, αιιά

Διαβάστε περισσότερα

IV Ο ΕΛΛΗΝΙΜΟ ΣΗ ΔΤΗ,ΠΟΛΙΣΙΜΟΙ Δ.ΜΕΟΓΕΙΟΤ ΚΑΙ ΡΩΜΗ

IV Ο ΕΛΛΗΝΙΜΟ ΣΗ ΔΤΗ,ΠΟΛΙΣΙΜΟΙ Δ.ΜΕΟΓΕΙΟΤ ΚΑΙ ΡΩΜΗ IV Ο ΕΛΛΗΝΙΜΟ ΣΗ ΔΤΗ,ΠΟΛΙΣΙΜΟΙ Δ.ΜΕΟΓΕΙΟΤ ΚΑΙ ΡΩΜΗ Να σαπακηηπίζεηε ηιρ πποηάζειρ, πος ακολοςθούν, υρ ππορ ηην οπθόηηηά ηοςρ, με ηην ένδειξη Σωστό ή Λάθος 1. ηελ αξραία Ρώκε νη πιεβείνη δελ είραλ αξρηθά

Διαβάστε περισσότερα

Η/Υ A ΤΑΞΕΩΣ ΑΕ 2010-2011. Συστήματα Αρίθμησης. Υποπλοίαρχος Ν. Πετράκος ΠΝ

Η/Υ A ΤΑΞΕΩΣ ΑΕ 2010-2011. Συστήματα Αρίθμησης. Υποπλοίαρχος Ν. Πετράκος ΠΝ Συστήματα Αρίθμησης Υποπλοίαρχος Ν. Πετράκος ΠΝ 1 Ειζαγωγή Τν bit είλαη ε πην βαζηθή κνλάδα κέηξεζεο. Είλαη κία θαηάζηαζε on ή off ζε έλα ςεθηαθό θύθισκα. Άιιεο θνξέο είλαη κία θαηάζηαζε high ή low voltage

Διαβάστε περισσότερα

ΣΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΣΩΝ Α ΛΤΚΕΙΟΤ

ΣΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΣΩΝ Α ΛΤΚΕΙΟΤ Α/Α : 0_1379/50 1. Όηαλ ινηπόλ ήξζαλ [νη πξέζβεηο ζηελ Αζήλα], αθνύ ζπλέιαβαλ νη Αζελαίνη θαη ηνπο πξέζβεηο σο ππνθηλεηέο ζηάζεο θαη όζνπο έπεηζαλ [νη πξέζβεηο], ηνπο ζπγθέληξσζαλ γηα αζθάιεηα ζηελ Αίγηλα.

Διαβάστε περισσότερα

Σημεία Ασύπματηρ Ππόσβασηρ (Hot-Spots)

Σημεία Ασύπματηρ Ππόσβασηρ (Hot-Spots) Σημεία Ασύπματηρ Ππόσβασηρ (Hot-Spots) 1.1 Σςνοπτική Πεπιγπαυή Hot Spots Σα ζεκεία αζύξκαηεο πξόζβαζεο πνπ επηιέρζεθαλ αλαθέξνληαη ζηνλ επόκελν πίλαθα θαη παξνπζηάδνληαη αλαιπηηθά ζηηο επόκελεο παξαγξάθνπο.

Διαβάστε περισσότερα

«Η ςυμβολή των πληροφοριακών ςυςτημάτων διοίκηςησ ςτη ςύγχρονη επιχείρηςη»

«Η ςυμβολή των πληροφοριακών ςυςτημάτων διοίκηςησ ςτη ςύγχρονη επιχείρηςη» ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΠΑΣΡΩΝ ΣΜΗΜΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ ΑΓΡΟΣΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΣΩΝ ΚΑΙ ΣΡΟΦΙΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΔΣΑΠΣΤΥΙΑΚΩΝ ΠΟΤΓΩΝ «ΜΒΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ ΣΡΟΦΙΜΩΝ» «Η ςυμβολή των πληροφοριακών ςυςτημάτων διοίκηςησ ςτη ςύγχρονη

Διαβάστε περισσότερα

Αναμόπθωζη Ππογπάμμαηορ Πποπηςσιακών Σποςδών

Αναμόπθωζη Ππογπάμμαηορ Πποπηςσιακών Σποςδών Αναμόπθωζη Ππογπάμμαηορ Πποπηςσιακών Σποςδών Ζ Σπλέιεπζε (Σ) ηνπ Τκήκαηνο Βηνκεραληθήο Γηνίθεζεο θαη Τερλνινγίαο ηεο 18/5/2015 ελέθξηλε ηελ αλακόξθσζε ηνπ Πξνγξάκκαηνο Πξνπηπρηαθώλ Σπνπδώλ. Παξαθαινύληαη

Διαβάστε περισσότερα

Αζθήζεηο 5 νπ θεθαιαίνπ Crash course Step by step training. Dipl.Biol.cand.med. Stylianos Kalaitzis

Αζθήζεηο 5 νπ θεθαιαίνπ Crash course Step by step training. Dipl.Biol.cand.med. Stylianos Kalaitzis Αζθήζεηο 5 νπ θεθαιαίνπ Crash course Step by step training Dipl.Biol.cand.med. Stylianos Kalaitzis Stylianos Kalaitzis Μνλνϋβξηδηζκνο 1 Γπν γνλείο, εηεξόδπγνη γηα ηνλ αιθηζκό θάλνπλ παηδηά. Πνία ε πηζαλόηεηα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΤΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΕΣΑΙΡΕΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΣΚΥΤΑΛΟΓΡΟΜΙΑ 2015 ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ Τεηάπηη 28 Ιανουαπίου 2015 ΛΔΥΚΩΣΙΑ Τάξη: Α Γυμναζίου

ΚΤΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΕΣΑΙΡΕΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΣΚΥΤΑΛΟΓΡΟΜΙΑ 2015 ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ Τεηάπηη 28 Ιανουαπίου 2015 ΛΔΥΚΩΣΙΑ Τάξη: Α Γυμναζίου ΚΤΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΕΣΑΙΡΕΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΣΚΥΤΑΛΟΓΡΟΜΙΑ 2015 ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ Τεηάπηη 28 Ιανουαπίου 2015 ΛΔΥΚΩΣΙΑ Τάξη: Α Γυμναζίου ΠΡΟΒΛΗΜΑ Σε έλα ηνπξλνπά βόιετ δήισζαλ ζπκκεηνρή νκάδεο Γπκλαζίσλ ηεο Κύπξνπ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΡΓΟ: ΤΠΟΤΡΓΔΗΟ ΑΝΑΠΣΤΞΖ, ΑΝΣΑΓΩΝΗΣΗΚΟΣΖΣΑ ΚΑΗ ΝΑΤΣΗΛΗΑ (ΤΠ.Α.Α.Ν.) ΔΠΑΝΤΠΟΒΟΛΖ ΠΑΡΑΓΟΣΔΟΤ Α. (ύκβαζε ηοσ Έργοσ (01-2012/ΔΤΔΓ Δκπ.

ΔΡΓΟ: ΤΠΟΤΡΓΔΗΟ ΑΝΑΠΣΤΞΖ, ΑΝΣΑΓΩΝΗΣΗΚΟΣΖΣΑ ΚΑΗ ΝΑΤΣΗΛΗΑ (ΤΠ.Α.Α.Ν.) ΔΠΑΝΤΠΟΒΟΛΖ ΠΑΡΑΓΟΣΔΟΤ Α. (ύκβαζε ηοσ Έργοσ (01-2012/ΔΤΔΓ Δκπ. ΤΠΟΤΡΓΔΗΟ ΑΝΑΠΣΤΞΖ, ΑΝΣΑΓΩΝΗΣΗΚΟΣΖΣΑ ΚΑΗ ΝΑΤΣΗΛΗΑ (ΤΠ.Α.Α.Ν.) ΓΔΝΗΚΖ ΓΡΑΜΜΑΣΔΗΑ ΔΜΠΟΡΗΟΤ ΔΗΓΗΚΖ ΤΠΖΡΔΗΑ ΤΝΣΟΝΗΜΟΤ & ΔΦΑΡΜΟΓΖ ΓΡΑΔΩΝ ΣΟΤ ΤΠ.Α.Α.Ν. ΣΟΝ ΣΟΜΔΑ ΣΟΤ ΔΜΠΟΡΗΟΤ (ΔΤΔΓ Δκπ.) ΠΛΑΣΔΗΑ ΚΑΝΗΓΓΟ 101

Διαβάστε περισσότερα

Γηαηάμεηο Αλίρλεπζεο Γηαξξνώλ (λεξνύ θαπζίκωλ ρεκηθώλ )

Γηαηάμεηο Αλίρλεπζεο Γηαξξνώλ (λεξνύ θαπζίκωλ ρεκηθώλ ) Γηαηάμεηο Αλίρλεπζεο Γηαξξνώλ (λεξνύ θαπζίκωλ ρεκηθώλ ) Τν πξόβιεκα - Γηαξξνή λεξνύ Αθόκε θαη κηα κηθξή δηαξξνή λεξνύ κπνξεί λα πξνθαιέζεη θαηαζηξνθή αλ δελ αληρλεπζεί εγθαίξσο Δηαξξνή κπνξεί λα πξνέιζεη

Διαβάστε περισσότερα

Παιχνίδι γλωζζικής καηανόηζης με ζχήμαηα!

Παιχνίδι γλωζζικής καηανόηζης με ζχήμαηα! Cpyright 2013 Λόγος & Επικοινωνία // All rights Reserved Παιχνίδι γλωζζικής καηανόηζης με ζχήμαηα! Αυηό ηο παιχνίδι έχει ζηόχους: 1. ηελ εθγύκλαζε ηεο αθνπζηηθήο κλήκεο ησλ παηδηώλ 2. ηελ εμάζθεζε ζηελ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΠΔΙΡΑΙΩ ΣΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΠΙΣΗΜΗ

ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΠΔΙΡΑΙΩ ΣΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΠΙΣΗΜΗ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΠΔΙΡΑΙΩ ΣΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΠΙΣΗΜΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΔΣΑΠΣΤΥΙΑΚΩΝ ΠΟΤΓΩΝ ΣΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΔΠΙΥΔΙΡΗΙΑΚΗ ΣΡΑΣΗΓΙΚΗ «Home Exchange: Μία θαηλνηόκα, ελαιιαθηηθή κνξθή ηνπξηζκνύ» Κνθθίλεο Μηραήι Γηπισκαηηθή

Διαβάστε περισσότερα

K- Clusters Γξάζε 7.1.: ΑΝΑΠΣΤΞΗ ΚΑΘΝΟΣΟΜΘΑ ΣΟΝ ΚΛΑΓΟ ΣΟΤ ΜΑΡΜΑΡΟΤ Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΑΞΘΟΠΟΘΗΘΜΩΝ ΠΡΟΪΟΝΣΩΝ, ΑΠΌ ΣΑ ΠΑΡΑΠΡΟΪΟΝΣΑ ΚΑΘ ΣΑ ΜΠΑΖΑ ΣΟ ΣΡΑΝΟΒΑΛΣΟ

K- Clusters Γξάζε 7.1.: ΑΝΑΠΣΤΞΗ ΚΑΘΝΟΣΟΜΘΑ ΣΟΝ ΚΛΑΓΟ ΣΟΤ ΜΑΡΜΑΡΟΤ Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΑΞΘΟΠΟΘΗΘΜΩΝ ΠΡΟΪΟΝΣΩΝ, ΑΠΌ ΣΑ ΠΑΡΑΠΡΟΪΟΝΣΑ ΚΑΘ ΣΑ ΜΠΑΖΑ ΣΟ ΣΡΑΝΟΒΑΛΣΟ K- Clusters Γξάζε 7.1.: ΑΝΑΠΣΤΞΗ ΚΑΘΝΟΣΟΜΘΑ ΣΟΝ ΚΛΑΓΟ ΣΟΤ ΜΑΡΜΑΡΟΤ Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΑΞΘΟΠΟΘΗΘΜΩΝ ΠΡΟΪΟΝΣΩΝ, ΑΠΌ ΣΑ ΠΑΡΑΠΡΟΪΟΝΣΑ ΚΑΘ ΣΑ ΜΠΑΖΑ ΣΟ ΣΡΑΝΟΒΑΛΣΟ Ο πινχηνο ηεο Διιάδαο ζε θνηηάζκαηα καξκάξνπ εθιεθηήο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΤΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΕΣΑΙΡΕΙΑ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΚΤΣΑΛΟΓΡΟΜΙΑ 2007 ΓΙΑ ΣΟ ΓΤΜΝΑΙΟ Παπασκευή 26 Ιανουαπίου 2007 Σάξη: Α Γυμνασίου ΥΟΛΕΙΟ..

ΚΤΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΕΣΑΙΡΕΙΑ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΚΤΣΑΛΟΓΡΟΜΙΑ 2007 ΓΙΑ ΣΟ ΓΤΜΝΑΙΟ Παπασκευή 26 Ιανουαπίου 2007 Σάξη: Α Γυμνασίου ΥΟΛΕΙΟ.. ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΚΤΣΑΛΟΓΡΟΜΙΑ 2007 ΓΙΑ ΣΟ ΓΤΜΝΑΙΟ Παπασκευή 26 Ιανουαπίου 2007 Σάξη: Α Γυμνασίου έλαξμεο 09.30 ιήμεο 09.45 Σην παξαθάησ ζρήκα θαίλεηαη ηκήκα ελόο πνιενδνκηθνύ ζρεδίνπ κηαο πόιεο. Οη ζθηαζκέλεο

Διαβάστε περισσότερα

ύζηεκα Ωξνκέηξεζεο Πξνζσπηθνύ (Έθδνζε 2) ΤΠΗΡΕΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΩΝ ΤΣΗΜΑΣΩΝ

ύζηεκα Ωξνκέηξεζεο Πξνζσπηθνύ (Έθδνζε 2) ΤΠΗΡΕΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΩΝ ΤΣΗΜΑΣΩΝ ύζηεκα Ωξνκέηξεζεο Πξνζσπηθνύ (Έθδνζε 2) ΤΠΗΡΕΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΩΝ ΤΣΗΜΑΣΩΝ Πεξηερόκελα Σερληθά Υαξαθηεξηζηηθά Καηαγξαθή Ώξαο πγρξνληζκόο πζηήκαηνο Παξνπζίαζε πζηήκαηνο Πηζαλά ελάξηα Υξήζεο 2 Σερληθά Υαξαθηεξηζηηθά

Διαβάστε περισσότερα

«Η σέζη ηυν Logistics με ηην εξςπηπέηηζη πελαηών και ηο. κόζηορ & η εθαπμογή πληποθοπιακών ζςζηημάηυν & ζςζηήμαηορ WMS για ηην ανηιμεηώπιζη λαθών ζηη

«Η σέζη ηυν Logistics με ηην εξςπηπέηηζη πελαηών και ηο. κόζηορ & η εθαπμογή πληποθοπιακών ζςζηημάηυν & ζςζηήμαηορ WMS για ηην ανηιμεηώπιζη λαθών ζηη ΜΠ ζηην «Οπγάνυζη και Γιοίκηζη Βιομησανικών ςζηημάηυν» με ειδίκεςζη ζηα «ςζηήμαηα εθοδιαζμού και διακίνηζηρ πποφόνηυν (Logistics)» «Η σέζη ηυν Logistics με ηην εξςπηπέηηζη πελαηών και ηο κόζηορ & η εθαπμογή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 4 ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 4 ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 4 ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ 1. ρεδίαζε πλδπαζηηθνύ Κπθιώκαηνο Έλα ζπλδπαζηηθό θύθισκα (Κ) έρεη ηξεηο εηζόδνπο A, B θαη C θαη κία έμνδν Y Y=A B+AC Να θαηαζθεπάζεηε ην ράξηε Karnaugh. B 0

Διαβάστε περισσότερα

Μορθές Κακόβοσλοσ Κώδικα (Malicious Code)

Μορθές Κακόβοσλοσ Κώδικα (Malicious Code) Μορθές Κακόβοσλοσ Κώδικα (Malicious Code) Page 1 Υποπλοίαρτος Ν. Πεηράκος ΠΝ Αηδένηα Γνύξεηνη Ίππνη (Trojan Horses) Ινί (Viruses) Worms Root-kit Page 2 Γνύξεηνο Ίππνο (Trojan Horse) Οξηζκόο: Πξόγξακκα

Διαβάστε περισσότερα

Σ Δ Υ Ν Ι Κ Η Δ Κ Θ Δ Η Π Ρ Ο Μ Η Θ Δ Ι Α Ο Ι Κ Ο Γ Ο Μ Ι Κ Ω Ν Τ Λ Ι Κ Ω Ν Γ Η Μ Ο Τ Β Ο Λ Β Η

Σ Δ Υ Ν Ι Κ Η Δ Κ Θ Δ Η Π Ρ Ο Μ Η Θ Δ Ι Α Ο Ι Κ Ο Γ Ο Μ Ι Κ Ω Ν Τ Λ Ι Κ Ω Ν Γ Η Μ Ο Τ Β Ο Λ Β Η Σ Δ Υ Ν Ι Κ Η Δ Κ Θ Δ Η Π Ρ Ο Μ Η Θ Δ Ι Α Ο Ι Κ Ο Γ Ο Μ Ι Κ Ω Ν Τ Λ Ι Κ Ω Ν Γ Η Μ Ο Τ Β Ο Λ Β Η ΠΔΡΙΔΥΟΜΔΝΑ 1. Τερληθή Έθζεζε 2. Δλδεηθηηθφο Πξνυπνινγηζκφο 3. Έληππν νηθνλνκηθήο πξνζθνξάο ΘΔΜΑ : Πξνκήζεηα

Διαβάστε περισσότερα

«Θαινοηόμος Δπιχειρημαηικόηηηα: Ζ περίπηωζη ηης Δλλάδας».

«Θαινοηόμος Δπιχειρημαηικόηηηα: Ζ περίπηωζη ηης Δλλάδας». ΞΚΠ ΔΟΩΞΑΪΘΔΠ ΞΝΙΗΡΗΘΔΠ ΛΔΝΙΑΗΑΠ ΘΔΚΑ ΓΗΞΙΩΚΑΡΗΘΖΠ ΔΟΓΑΠΗΑΠ: «Θαινοηόμος Δπιχειρημαηικόηηηα: Ζ περίπηωζη ηης Δλλάδας». ΓΑΙΑΡΠΗΓΑ ΠΡΙΗΑΛΖ ΑΚ 6/09 ΔΞΗΒΙΔΞΩΛ ΘΑΘΖΓΖΡΖΠ: ΚΞΗΡΕΔΛΖΠ ΑΟΗΠΡΔΗΓΖΠ ΗΑΛΝΑΟΗΝΠ 2011

Διαβάστε περισσότερα

Δξγαιεία Καηαζθεπέο 1 Σάμε Σ Δ.Κ.Φ.Δ. ΥΑΝΙΧΝ ΠΡΧΣΟΒΑΘΜΙΑ ΔΚΠΑΙΓΔΤΗ. ΔΝΟΣΗΣΑ 11 ε : ΦΧ ΔΡΓΑΛΔΙΑ ΚΑΣΑΚΔΤΔ. Καηαζθεπή 1: Φαθόο κε ζσιήλα.

Δξγαιεία Καηαζθεπέο 1 Σάμε Σ Δ.Κ.Φ.Δ. ΥΑΝΙΧΝ ΠΡΧΣΟΒΑΘΜΙΑ ΔΚΠΑΙΓΔΤΗ. ΔΝΟΣΗΣΑ 11 ε : ΦΧ ΔΡΓΑΛΔΙΑ ΚΑΣΑΚΔΤΔ. Καηαζθεπή 1: Φαθόο κε ζσιήλα. Δξγαιεία Καηαζθεπέο 1 Δ.Κ.Φ.Δ. ΥΑΝΙΧΝ ΠΡΧΣΟΒΑΘΜΙΑ ΔΚΠΑΙΓΔΤΗ ΔΝΟΣΗΣΑ 11 ε : ΦΧ ΔΡΓΑΛΔΙΑ ΚΑΣΑΚΔΤΔ Καηαζθεπή 1: Φαθόο κε ζσιήλα Γηαθξάγκαηα Δξγαιεία Καηαζθεπέο 2 Η θαηαζθεπή πεξηγξάθεηαη ζηελ αληίζηνηρε ελόηεηα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΘΕΑΣΑ ΣΟΤ ΥΩΡΙΟΤ ΜΑ

ΑΞΙΟΘΕΑΣΑ ΣΟΤ ΥΩΡΙΟΤ ΜΑ ΑΞΙΟΘΕΑΣΑ ΣΟΤ ΥΩΡΙΟΤ ΜΑ α. Η ΕΚΚΛΗΙΑ ΣΟΤ ΥΩΡΙΟΤ ΜΑ β. ΣΟ ΠΝΕΤΜΑΣΙΚΟ ΜΑ ΚΕΝΣΡΟ γ. Η ΠΑΝΟΡΑΜΙΚΗ ΘΕΗ ΣΟΤ ΥΩΡΙΟΤ ΜΑ α. Η ΕΚΚΛΗΙΑ ΣΟΤ ΥΩΡΙΟΤ ΜΑ. Η Εθθιεζία ηνπ ρσξηνύ καο, ε Αγία Άλλα, είλαη θηηζκέλε πξηλ πνιιά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΣΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑΥΔΙΡΗΗ ΣΩΝ ΣΔΡΗΓΟΝΙΚΩΝ ΒΛΑΒΩΝ Δ ΔΝΗΛΙΚΔ

ΠΡΩΣΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑΥΔΙΡΗΗ ΣΩΝ ΣΔΡΗΓΟΝΙΚΩΝ ΒΛΑΒΩΝ Δ ΔΝΗΛΙΚΔ ΠΡΩΣΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑΥΔΙΡΗΗ ΣΩΝ ΣΔΡΗΓΟΝΙΚΩΝ ΒΛΑΒΩΝ Δ ΔΝΗΛΙΚΔ Σν ζύγρξνλν πξόηππν αληηκεηώπηζεο ηεο ηεξεδόλαο ελειίθσλ δελ εζηηάδεηαη κόλν ζηελ απνθαηάζηαζε ησλ ηεξεδνληθώλ βιαβώλ πνπ έρνπλ εθδεισζεί, αιιά έρεη

Διαβάστε περισσότερα

Διατείριση Φσσικών Καταστρουών: ACTIVE LANDSLIDE INVENTORY MAPPING AND SUSCEPTIBILITY ZONING

Διατείριση Φσσικών Καταστρουών: ACTIVE LANDSLIDE INVENTORY MAPPING AND SUSCEPTIBILITY ZONING Διατείριση Φσσικών Καταστρουών: ACTIVE LANDSLIDE INVENTORY MAPPING AND SUSCEPTIBILITY ZONING Ναηαιία Σπαλνύ, spanou@igme.gr & natspanou@gmail.com Τερληθόο Γεσιόγνο (M.Sc.) Πεξηγξαθή Χάξηεο ρσξηθήο θαηαλνκήο

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολόγηζη ηηρ Πεπίλητηρ Κειμένος Παιδαγυγικό Ινζηιηούηο

Η Αξιολόγηζη ηηρ Πεπίλητηρ Κειμένος Παιδαγυγικό Ινζηιηούηο Η Αξιολόγηζη ηηρ Πεπίλητηρ Κειμένος Παιδαγυγικό Ινζηιηούηο Οδηγίες για ηη διδαζκαλία ηων θιλολογικών μαθημάηων ζηο Ενιαίο Λύκειο (απόζπαζμα) Αθήνα 2001 ΠΔΡΙΔΥΟΜΔΝΑ Α. Τν πεξηερόκελν ηεο πεξίιεςεο (0-12

Διαβάστε περισσότερα

ΚΤΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΕΣΑΙΡΕΙΑ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΚΤΣΑΛΟΓΡΟΜΙΑ 2007 ΓΙΑ ΣΟ ΓΤΜΝΑΙΟ Παπασκευή 26 Ιανουαπίου 2007 Σάξη: Α Γυμνασίου ΥΟΛΕΙΟ..

ΚΤΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΕΣΑΙΡΕΙΑ ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΚΤΣΑΛΟΓΡΟΜΙΑ 2007 ΓΙΑ ΣΟ ΓΤΜΝΑΙΟ Παπασκευή 26 Ιανουαπίου 2007 Σάξη: Α Γυμνασίου ΥΟΛΕΙΟ.. ΜΑΘΗΜΑΣΙΚΗ ΚΤΣΑΛΟΓΡΟΜΙΑ 2007 ΓΙΑ ΣΟ ΓΤΜΝΑΙΟ Παπασκευή 26 Ιανουαπίου 2007 Σάξη: Α Γυμνασίου έλαξμεο 09.30 ιήμεο 09.45 Σην παξαθάησ ζρήκα θαίλεηαη ηκήκα ελόο πνιενδνκηθνύ ζρεδίνπ κηαο πόιεο. Οη ζθηαζκέλεο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΟ ΙΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ΣΜΗΜΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΥΟΛΗ: ΓΙΟΙΚΗΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΟ ΙΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ΣΜΗΜΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΥΟΛΗ: ΓΙΟΙΚΗΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΟ ΙΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ΣΜΗΜΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΥΟΛΗ: ΓΙΟΙΚΗΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ ΘΔΜΑ Ο ξόινο ηεο Γηνίθεζεο Αλζξώπηλσλ Πόξσλ ζηελ πνηόηεηα ησλ παξερόκελσλ ππεξεζηώλ. Μειέηε πεξίπησζεο: Σα μελνδνρεία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΟΛΕΣ WINDOWS ΚΑΙ UNIX

ΕΝΤΟΛΕΣ WINDOWS ΚΑΙ UNIX ΕΝΤΟΛΕΣ WINDOWS ΚΑΙ UNIX Σηότοι εργαζηηρίοσ Σην πιαίζην ηνπ ζπγθεθξηκέλνπ εξγαζηεξίνπ, νη θνηηεηέο ζα εμνηθεησζνύλ κε βαζηθέο εληνιέο δηθηπαθώλ πξσηνθόιισλ νη νπνίεο βξίζθνπλ εθαξκνγή ζε πεξηβάιινληα Windows

Διαβάστε περισσότερα

Δξγαιεία Καηαζθεπέο 1 Σάμε Δ Δ.Κ.Φ.Δ. ΥΑΝΗΩΝ ΠΡΩΣΟΒΑΘΜΗΑ ΔΚΠΑΗΓΔΤΖ. ΔΝΟΣΖΣΑ 2 ε : ΤΛΗΚΑ ΩΜΑΣΑ ΔΡΓΑΛΔΗΑ ΚΑΣΑΚΔΤΔ. Καηαζθεπή 1: Ογθνκεηξηθό δνρείν

Δξγαιεία Καηαζθεπέο 1 Σάμε Δ Δ.Κ.Φ.Δ. ΥΑΝΗΩΝ ΠΡΩΣΟΒΑΘΜΗΑ ΔΚΠΑΗΓΔΤΖ. ΔΝΟΣΖΣΑ 2 ε : ΤΛΗΚΑ ΩΜΑΣΑ ΔΡΓΑΛΔΗΑ ΚΑΣΑΚΔΤΔ. Καηαζθεπή 1: Ογθνκεηξηθό δνρείν Δξγαιεία Καηαζθεπέο 1 Δ.Κ.Φ.Δ. ΥΑΝΗΩΝ ΠΡΩΣΟΒΑΘΜΗΑ ΔΚΠΑΗΓΔΤΖ ΔΝΟΣΖΣΑ 2 ε : ΤΛΗΚΑ ΩΜΑΣΑ ΔΡΓΑΛΔΗΑ ΚΑΣΑΚΔΤΔ Καηαζθεπή 1: Ογθνκεηξηθό δνρείν Καηαζθεπάδνπκε έλα νγθνκεηξηθό δνρείν από πιαζηηθό κπνπθάιη λεξνύ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΟ ΙΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ΥΟΛΗ ΓΙΟΙΚΗΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΙΚΗ ΠΣΤΥΙΑΚΗ ΔΡΓΑΙΑ Η ΗΓΔΙΑ ΣΗΝ ΤΓΥΡΟΝΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΗ

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΟ ΙΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ΥΟΛΗ ΓΙΟΙΚΗΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΙΚΗ ΠΣΤΥΙΑΚΗ ΔΡΓΑΙΑ Η ΗΓΔΙΑ ΣΗΝ ΤΓΥΡΟΝΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΟ ΙΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ΥΟΛΗ ΓΙΟΙΚΗΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΙΚΗ ΠΣΤΥΙΑΚΗ ΔΡΓΑΙΑ Η ΗΓΔΙΑ ΣΗΝ ΤΓΥΡΟΝΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΗ ΔΠΙΒΛΔΠΟΤΑ ΚΑΘΗΓΗΣΡΙΑ : Κ α ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΤ ΚΑΣΔΡΙΝΑ ΔΚΠΟΝΗΗ : ΤΛΛΟΓΙΣΟΤ ΑΦΡΟΓΙΣΗ.

Διαβάστε περισσότερα

Γιπθόδε + Ομπγόλν Δηνμείδην ηνπ άλζξαθα + Νεξό + Ελέξγεηα

Γιπθόδε + Ομπγόλν Δηνμείδην ηνπ άλζξαθα + Νεξό + Ελέξγεηα 4. ΑΝΑΠΝΟΗ Η δηάζπαζε ηεο γιπθόδεο γίλεηαη κέζα ζηα θύηηαξα, νλνκάδεηαη θπηηαξηθή αλαπλνή θαη εμαζθαιίδεη ηελ ελέξγεηα πνπ είλαη απαξαίηεηε ζην θύηηαξν. Η δηάζπαζε γίλεηαη κε ηελ παξνπζία νμπγόλνπ θαη

Διαβάστε περισσότερα

Η απνξξόθεζε ηνπ νξαηνύ θσηόο γίλεηαη κέζσ ρξσζηηθώλ νπζηώλ πνπ νλνκάδνληαη τλωροθύλλες.

Η απνξξόθεζε ηνπ νξαηνύ θσηόο γίλεηαη κέζσ ρξσζηηθώλ νπζηώλ πνπ νλνκάδνληαη τλωροθύλλες. ΦΩΣΟΤΝΘΔΗ Δλαιιαθηηθή δηεξγαζία παξαγσγήο ελέξγεηαο Υξεζηκνπνηείηαη από ηνπο νλνκαδόκελνπο θσηνζπλζεηηθνύο νξγαληζκνύο Οπζηαζηηθά ε αληίζηξνθε δηεξγαζία ηεο αλαπλνήο πλίζηαηαη ζηελ δέζκεπζε ειηαθήο ελέξγεηαο

Διαβάστε περισσότερα

Π Σ Τ Υ Ι Α Κ Η Δ Ρ Γ Α Ι Α. ΘΔΜΑ: «Μάρκετινγκ: η εφαρμογή μέσω του διαδικτύου από επιχειρήσεις του κλάδου της πληροφορικής»

Π Σ Τ Υ Ι Α Κ Η Δ Ρ Γ Α Ι Α. ΘΔΜΑ: «Μάρκετινγκ: η εφαρμογή μέσω του διαδικτύου από επιχειρήσεις του κλάδου της πληροφορικής» Σ.Δ.Ι. ΚΑΒΑΛΑ ΥΟΛΗ ΓΙΟΙΚΗΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΙΚΗ Π Σ Τ Υ Ι Α Κ Η Δ Ρ Γ Α Ι Α ΘΔΜΑ: «Μάρκετινγκ: η εφαρμογή μέσω του διαδικτύου από επιχειρήσεις του κλάδου της πληροφορικής» ΔΙΗΓΗΣΗ ΠΟΤΓΑΣΡΙΑ θ.

Διαβάστε περισσότερα

Δηζαγσγή ζηα logistics θαη δπλαηφηεηεο εθαξκνγήο ηνπο ζηα Διιεληθά λνζνθνκεία. 1. Δηζαγσγή

Δηζαγσγή ζηα logistics θαη δπλαηφηεηεο εθαξκνγήο ηνπο ζηα Διιεληθά λνζνθνκεία. 1. Δηζαγσγή 1. Δηζαγσγή Ζ παξνχζα εξγαζία πξαγκαηεχεηαη ην ζέκα «εηζαγσγή ζηα logistics θαη δπλαηφηεηεο εθαξκνγήο ηνπο ζηα ειιεληθά λνζνθνκεία». Σθνπφο ηεο εξγαζίαο είλαη ε δηεξεχλεζε ηνπ εάλ θαη θαηά πφζνλ είλαη

Διαβάστε περισσότερα

γηα ηνλ Άξε Κσλζηαληηλίδε

γηα ηνλ Άξε Κσλζηαληηλίδε γηα ηνλ Άξε Κσλζηαληηλίδε γηα «ην θνηλό θαη ην θύξην» (Γ.νισκόο) γηα λα ρηίδω πάληα κε ηνλ ίδηνλε ηξόπν, κε ηηο ίδηεο θαηαζθεπαζηηθέο θαη πιαζηηθέο πξννπηηθέο, κε ηελ ίδηαλε πάληνηε πίζηε θαη αγάπε.. Α.Κ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΟ 13. Ποσοτικές Μέθοδοι. θαη λα ππνινγίζεηε ην θόζηνο γηα 10000 παξαγόκελα πξντόληα. Να ζρεδηαζηεί γηα εύξνο πξντόλησλ έσο 30000.

ΔΕΟ 13. Ποσοτικές Μέθοδοι. θαη λα ππνινγίζεηε ην θόζηνο γηα 10000 παξαγόκελα πξντόληα. Να ζρεδηαζηεί γηα εύξνο πξντόλησλ έσο 30000. ΔΕΟ 13 Ποσοτικές Μέθοδοι Σσνάρηηζη Κόζηοσς C(), μέζο κόζηος C()/. Παράδειγμα 1 Μηα εηαηξεία δαπαλά γηα θάζε πξντόλ Α πνπ παξάγεη 0.0 λ.κ. Τα πάγηα έμνδα ηεο εηαηξείαο είλαη 800 λ.κ. Ζεηείηαη 1) Να πεξηγξάςεηε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΚΠΑΙΓΔΤΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΣΤΞΗ ΠΡΟΩΠΙΚΟΤ ΣΟ ΠΛΑΙΙΟ ΣΩΝ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ ΣΟΤ ΓΗΜΟΙΟΤ ΣΟΜΔΑ

ΔΚΠΑΙΓΔΤΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΣΤΞΗ ΠΡΟΩΠΙΚΟΤ ΣΟ ΠΛΑΙΙΟ ΣΩΝ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ ΣΟΤ ΓΗΜΟΙΟΤ ΣΟΜΔΑ ΡΑΝΕΡΙΣΤΘΜΙΟ ΡΑΤΩΝ ΤΜΘΜΑ ΔΙΟΙΚΘΣΘΣ ΕΡΙΧΕΙΘΣΕΩΝ ΜΕΤΑΡΤΥΧΙΑΚΟ ΡΟΓΑΜΜΑ ΣΡΟΥΔΩΝ «ΝΕΕΣ ΑΧΕΣ ΔΙΟΙΚΘΣΘΣ ΕΡΙΧΕΙΘΣΕΩΝ» (Μ.Β.Α ) ΔΚΠΑΙΓΔΤΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΣΤΞΗ ΠΡΟΩΠΙΚΟΤ ΣΟ ΠΛΑΙΙΟ ΣΩΝ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ ΣΟΤ ΓΗΜΟΙΟΤ ΣΟΜΔΑ Καραγεώργου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΡΑΣΗΓΙΚΗ ΣΟΤ ΜΠΛΕ ΩΚΕΑΝΟΤ

Η ΣΡΑΣΗΓΙΚΗ ΣΟΤ ΜΠΛΕ ΩΚΕΑΝΟΤ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΠΔΙΡΑΙΩ ΣΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΗ ΚΑΙ ΓΙΟΙΚΗΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΔΣΑΠΣΤΥΙΑΚΩΝ ΠΟΤΓΩΝ ΣΗ ΓΙΟΙΚΗΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ (MBA) Διπλωματική Εργασία Η ΣΡΑΣΗΓΙΚΗ ΣΟΤ ΜΠΛΕ ΩΚΕΑΝΟΤ Αθανασίοσ Α. Μαρία Πειραιάς, 2009

Διαβάστε περισσότερα

ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΚΟ ΔΚΠΑΗΓΔΤΣΗΚΟ ΗΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ρνιή Γηνίθεζεο θαη Οηθνλνκίαο Σκήκα Λνγηζηηθήο

ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΚΟ ΔΚΠΑΗΓΔΤΣΗΚΟ ΗΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ρνιή Γηνίθεζεο θαη Οηθνλνκίαο Σκήκα Λνγηζηηθήο ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΚΟ ΔΚΠΑΗΓΔΤΣΗΚΟ ΗΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ρνιή Γηνίθεζεο θαη Οηθνλνκίαο Σκήκα Λνγηζηηθήο Θέκα πηπρηαθήο εξγαζίαο: Δθπαηδεπηηθή Σερλνινγία Δθαξκνγέο ηεο πιεξνθνξηθήο θαη ηνπ δηαδηθηχνπ ζηελ εθπαίδεπζε Τπνβιεζείζα

Διαβάστε περισσότερα

Πηπρηαθή εξγαζία. Αλάπηπμε Επηρεηξεκαηηθνύ Σρεδίνπ Μεηαπνηεηηθήο Επηρείξεζεο

Πηπρηαθή εξγαζία. Αλάπηπμε Επηρεηξεκαηηθνύ Σρεδίνπ Μεηαπνηεηηθήο Επηρείξεζεο Τετνολογικό Εκπαιδεσηικό Ίδρσμα Καβάλας Στολή Τετνολογικών Εθαρμογών Τμήμα Μητανολογίας Τομέας Καηαζκεσαζηικός Πηπρηαθή εξγαζία Αλάπηπμε Επηρεηξεκαηηθνύ Σρεδίνπ Μεηαπνηεηηθήο Επηρείξεζεο Φνηηεηέο: Τδαγθνπξλήο

Διαβάστε περισσότερα

Κατάςτρωςη Σχεδίου Μάρκετινγκ (Marketing Plan) ςτην Εταιρεία: ΓΕΤΗΛ Σ. ΜΙΧΑΗΛΟΥ & ΣΙΑ Ο.Ε. Επιχείρηςη Προώθηςησ Ηλεκτρολογικοφ υλικοφ

Κατάςτρωςη Σχεδίου Μάρκετινγκ (Marketing Plan) ςτην Εταιρεία: ΓΕΤΗΛ Σ. ΜΙΧΑΗΛΟΥ & ΣΙΑ Ο.Ε. Επιχείρηςη Προώθηςησ Ηλεκτρολογικοφ υλικοφ ΑΝΩΣΑΣΟ ΣΕΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΙΚΟ ΙΔΡΤΜΑ ΚΡΗΣΗ ΥΟΛΗ ΣΕΥΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΜΗΜΑ ΗΛΕΚΣΡΟΛΟΓΙΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ : 2012-2013 ΠΣΤΥΗΑΚΖ ΔΡΓΑΗΑ Κατάςτρωςη Σχεδίου Μάρκετινγκ (Marketing Plan) ςτην Εταιρεία: ΓΕΤΗΛ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΘΝΙΚΗ ΥΟΛΗ ΓΗΜΟΙΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΚΑ ΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΗ ΔΙΡΑ ΣΔΛΙΚΗ ΔΡΓΑΙΑ

ΔΘΝΙΚΗ ΥΟΛΗ ΓΗΜΟΙΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΚΑ ΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΗ ΔΙΡΑ ΣΔΛΙΚΗ ΔΡΓΑΙΑ Δ ΔΘΝΙΚΗ ΥΟΛΗ ΓΗΜΟΙΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΚΑ ΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΗ ΔΙΡΑ ΣΜΗΜΑ ΠΔΡΙΦΔΡΔΙΑΚΗ ΓΙΟΙΚΗΗ ΣΔΛΙΚΗ ΔΡΓΑΙΑ Θέμα: Ζ ζπκβνιή ηεο επηρεηξεκαηηθφηεηαο ζηελ πεξηθεξεηαθή αλάπηπμε: Ζ πεξίπησζε ηεο Πεξηθέξεηαο Αηηηθήο. Δπιβλέπων/οςζα:

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΗΜΑΙΑ ΣΗ ΚΑΙΝΟΣΟΜΙΑ ΣΙ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΙ: ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΑ & ΔΠΙΥΔΙΡΗΜΑΣΙΚΗ ΣΡΑΣΗΓΙΚΗ ΑΝΣΑΓΩΝΙΜΟ ΓΙΔΘΝΟΠΟΙΗΗ ΠΟΛΙΣΙΚΔ ΔΡΔΤΝΑ & ΑΝΑΠΣΤΞΗ»

«Η ΗΜΑΙΑ ΣΗ ΚΑΙΝΟΣΟΜΙΑ ΣΙ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΙ: ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΑ & ΔΠΙΥΔΙΡΗΜΑΣΙΚΗ ΣΡΑΣΗΓΙΚΗ ΑΝΣΑΓΩΝΙΜΟ ΓΙΔΘΝΟΠΟΙΗΗ ΠΟΛΙΣΙΚΔ ΔΡΔΤΝΑ & ΑΝΑΠΣΤΞΗ» ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΟ ΙΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ ΥΟΛΗ...ΓΙΟΙΚΗΗ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΜΗΜΑ.ΛΟΓΙΣΙΚΗ ΠΣΤΥΙΑΚΗ ΔΡΓΑΙΑ ΜΔ ΘΔΜΑ: «Η ΗΜΑΙΑ ΣΗ ΚΑΙΝΟΣΟΜΙΑ ΣΙ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΙ: ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΑ & ΔΠΙΥΔΙΡΗΜΑΣΙΚΗ ΣΡΑΣΗΓΙΚΗ ΑΝΣΑΓΩΝΙΜΟ ΓΙΔΘΝΟΠΟΙΗΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΣΑ ΦΩΣΟΓΡΑΦΙΑ. Ειζαγωγή ζηη Φωηογραθία. Χριζηάκης Σαζεΐδης EFIAP

ΜΑΘΗΜΑΣΑ ΦΩΣΟΓΡΑΦΙΑ. Ειζαγωγή ζηη Φωηογραθία. Χριζηάκης Σαζεΐδης EFIAP ΜΑΘΗΜΑΣΑ ΦΩΣΟΓΡΑΦΙΑ Ειζαγωγή ζηη Φωηογραθία Χριζηάκης Σαζεΐδης EFIAP 1 ΜΑΘΗΜΑ 6 ο Προγράμμαηα θωηογραθικών μηχανών Επιλογέας προγραμμάηων Μαο δίλεη ηε δπλαηόηεηα λα ειέγμνπκε ην άλνηγκα δηαθξάγκαηνο θαη

Διαβάστε περισσότερα

Κόληξα πιαθέ ζαιάζζεο κε δηαζηάζεηο 40Υ40 εθ. Καξθηά 3 θηιά πεξίπνπ κε κήθνο ηξηπιάζην από ην πάρνο ηνπ μύινπ θπξί κεγάιν θαη ππνκνλή

Κόληξα πιαθέ ζαιάζζεο κε δηαζηάζεηο 40Υ40 εθ. Καξθηά 3 θηιά πεξίπνπ κε κήθνο ηξηπιάζην από ην πάρνο ηνπ μύινπ θπξί κεγάιν θαη ππνκνλή Δξγαιεία Καηαζθεπέο 1 Δ.Κ.Φ.Δ. ΥΑΝΙΩΝ ΠΡΩΣΟΒΑΘΜΙΑ ΔΚΠΑΙΓΔΤΗ ΔΝΟΣΗΣΑ 10 ε : ΜΗΥΑΝΙΚΗ ΜΔΡΟ Β ΠΙΔΗ ΔΡΓΑΛΔΙΑ ΚΑΣΑΚΔΤΔ Καηαζθεπή 1: Καξέθια θαθίξε Όξγαλα Τιηθά Κόληξα πιαθέ ζαιάζζεο κε δηαζηάζεηο 40Υ40 εθ.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΡΙΣΟΤΓΔΝΝΙΑΣΙΚΔ ΚΑΣΑΚΔΤΔ

ΥΡΙΣΟΤΓΔΝΝΙΑΣΙΚΔ ΚΑΣΑΚΔΤΔ ΥΡΙΣΟΤΓΔΝΝΙΑΣΙΚΔ ΚΑΣΑΚΔΤΔ 1) Υξηζηνπγελληάηηθα ειαηάθηα θάξηα ή θαδξάθη θάξηα ή θαδξάθη Τιηθά πνπ ζα ρξεηαζηνύκε: Υαξηί θάλζνλ καύξν γηα ην θόλην, πξάζηλν γηα ηα ειαηάθηα, θόθθηλν γηα ηα αζηεξάθηα Απιό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΔΝΑΚ θαη ιέβεηεο. Ζκεξίδα 20/11/2010. Σσηήξεο Καηζηκίραο Γξ. Μεραλνιόγνο Μεραληθόο. Γεληθόο Γξακκαηέαο β ΔΝ.Δ.ΔΠΙ.Θ.Δ. Αζήλα 20.11.

ΚΔΝΑΚ θαη ιέβεηεο. Ζκεξίδα 20/11/2010. Σσηήξεο Καηζηκίραο Γξ. Μεραλνιόγνο Μεραληθόο. Γεληθόο Γξακκαηέαο β ΔΝ.Δ.ΔΠΙ.Θ.Δ. Αζήλα 20.11. Ζκεξίδα 2/11/21 ΚΔΝΑΚ θαη ιέβεηεο Σσηήξεο Καηζηκίραο Γξ. Μεραλνιόγνο Μεραληθόο Γεληθόο Γξακκαηέαο β ΔΝ.Δ.ΔΠΙ.Θ.Δ. Αζήλα 2.11.21 Πεγέο ελέξγεηαο Σπλ. Πξσηνγελήο Δλέξγεηα = Σ Καηαλ. Δλέξγεηα θαπζίκνπ x Σπλη.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΟΛΙΚΑ ΠΑΡΚΑ. Δρώτηση 1

ΑΙΟΛΙΚΑ ΠΑΡΚΑ. Δρώτηση 1 ΑΙΟΛΙΚΑ ΠΑΡΚΑ Πνιινί άλζξσπνη πηζηεύνπλ όηη ν άλεκνο ζα έπξεπε λα αληηθαηαζηήζεη ην πεηξέιαην θαη ην θάξβνπλν σο πεγή ελέξγεηαο γηα ηελ παξαγσγή ειεθηξηζκνύ. Οη θαηαζθεπέο πνπ θαίλνληαη ζηελ εηθόλα είλαη

Διαβάστε περισσότερα

Πιεξνθνξηαθά ζπζηήκαηα: κειέηε πεξίπησζεο αιπζίδαο θαηαζηεκάησλ ζ/κ Κάληδαο

Πιεξνθνξηαθά ζπζηήκαηα: κειέηε πεξίπησζεο αιπζίδαο θαηαζηεκάησλ ζ/κ Κάληδαο ΣΔΗ ΑΝΑΣΟΛΗΚΖ ΜΑΚΔΓΟΝΗΑ & ΘΡΑΚΖ ΥΟΛΖ ΓΗΟΗΚΖΖ ΚΑΗ ΟΗΚΟΝΟΜΗΑ ΣΜΖΜΑ ΓΗΑΥΔΗΡΖΖ ΠΛΖΡΟΦΟΡΗΩΝ Πιεξνθνξηαθά ζπζηήκαηα: κειέηε πεξίπησζεο αιπζίδαο θαηαζηεκάησλ ζ/κ Κάληδαο ΑΒΒΑ ΓΑΪΔΑΡΣΖΗ ΝΟΕΜΒΡΙΟ 2014 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πηςσιακήρ επγαζίαρ:

Θέμα πηςσιακήρ επγαζίαρ: ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΟ ΙΓΡΤΜΑ ΚΑΒΑΛΑ σολή Γιοίκηζηρ & Οικονομίαρ Σμήμα Λογιζηικήρ Θέμα πηςσιακήρ επγαζίαρ: Γηνίθεζε αλζξσπίλσλ πφξσλ Γηνίθεζε ηθαλνηήησλ Σν λέν νξφζεκν ηεο δηαρείξηζεο γλψζεο Τπνβιεζείζα

Διαβάστε περισσότερα

Τηλζφωνο: 99543321 Ε-mail: savvas_email@yahoo.com Ώρες διδασκαλίας: 16:00 19:15 μμ

Τηλζφωνο: 99543321 Ε-mail: savvas_email@yahoo.com Ώρες διδασκαλίας: 16:00 19:15 μμ ΠΑΙΓΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΙΣΟΤΣΟ ΚΤΠΡΟΤ Πξόγξακκα Δπηκόξθσζεο Τπνςεθίσλ Καζεγεηώλ Σερλνινγίαο Γελάξεο 2011 ΗΛΔΚΣΡΟΝΙΚΑ Ι (Ύιε Γπκλαζίνπ) Διδάσκων: Σαββίδης Σάββας Τηλζφωνο: 99543321 Ε-mail: savvas_email@yahoo.com

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες τρήζης για λειηοσργία μεηαθοράς καναλιών ζε υηθιακό δέκηη OST-7060 HD

Οδηγίες τρήζης για λειηοσργία μεηαθοράς καναλιών ζε υηθιακό δέκηη OST-7060 HD Οδηγίες τρήζης για λειηοσργία μεηαθοράς καναλιών ζε υηθιακό δέκηη OST-7060 HD Γηα ηε δηεπθόιπλζή ζαο θαηά ην switch-off ηεο πεξηνρήο ηεο Πεινπνλλήζνπ έρνπκε πξνζζέζεη ζηνπο ςεθηαθνύο καο δέθηεο κία λέα,

Διαβάστε περισσότερα

Θέκα: Γηνίθεζε ηαιέλησλ ζηνλ θιάδν ηνπ ιηαλεκπνξίνπ, ζε πεξίνδν θξίζεο.

Θέκα: Γηνίθεζε ηαιέλησλ ζηνλ θιάδν ηνπ ιηαλεκπνξίνπ, ζε πεξίνδν θξίζεο. ΓΗΑΣΜΖΜΑΣΗΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΔΣΑΠΣΤΥΗΑΚΧΝ ΠΟΤΓΧΝ ΣΖ ΓΗΟΗΚΖΖ ΔΠΗΥΔΗΡΖΔΧΝ ΜΔ ΔΞΔΗΓΗΚΔΤΖ: ΓΗΟΗΚΖΖ ΑΝΘΡΧΠΗΝΧΝ ΠΟΡΧΝ ΓΗΠΛΧΜΑΣΗΚΖ ΔΡΓΑΗΑ Θέκα: Γηνίθεζε ηαιέλησλ ζηνλ θιάδν ηνπ ιηαλεκπνξίνπ, ζε πεξίνδν θξίζεο. ΠΑΝΑΓΗΧΣΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΤΔΡΗΓΟΝΙΚΩΝ ΒΛΑΒΩΝ ΚΑΤΑ ΤΑ ICDAS II ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΜΔ ΒΑΣΗ ΤΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΞΔΤΑΣΗ

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΤΔΡΗΓΟΝΙΚΩΝ ΒΛΑΒΩΝ ΚΑΤΑ ΤΑ ICDAS II ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΜΔ ΒΑΣΗ ΤΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΞΔΤΑΣΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΤΔΡΗΓΟΝΙΚΩΝ ΒΛΑΒΩΝ ΚΑΤΑ ΤΑ ICDAS II ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΜΔ ΒΑΣΗ ΤΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΞΔΤΑΣΗ Κιηληθή ηαμηλόκεζε ηνπ βαζκνύ ηεξεδνληθήο βιάβεο ηωλ νπώλ θαη ζρηζκώλ καζεηηθώλ επηθαλεηώλ θαηά ICDAS 1 νο Βαζκόο

Διαβάστε περισσότερα

Εθαξκνγή ηωλ αξρώλ ηεο Οιηθήο Πνηόηεηαο ζηε Δηνίθεζε Έξγωλ Πιεξνθνξηθήο ζηελ Ειιάδα

Εθαξκνγή ηωλ αξρώλ ηεο Οιηθήο Πνηόηεηαο ζηε Δηνίθεζε Έξγωλ Πιεξνθνξηθήο ζηελ Ειιάδα Παλεπηζηήκην Πεηξαηώο Σκήκα Οξγάλσζεο θαη Γηνίθεζεο Δπηρεηξήζεσλ Μεηαπηπρηαθό Πξόγξακκα ζηε Γηνίθεζε Δπηρεηξήζεσλ Οιηθή Πνηόηεηα Εθαξκνγή ηωλ αξρώλ ηεο Οιηθήο Πνηόηεηαο ζηε Δηνίθεζε Έξγωλ Πιεξνθνξηθήο

Διαβάστε περισσότερα

10). ΣΤΠΟΠΟΙΗΜΕΝΕ ΠΑΡΟΥΕ ΜΣ ΚΑΙ ΥΣ

10). ΣΤΠΟΠΟΙΗΜΕΝΕ ΠΑΡΟΥΕ ΜΣ ΚΑΙ ΥΣ 10). ΣΤΠΟΠΟΙΗΜΕΝΕ ΠΑΡΟΥΕ ΜΣ ΚΑΙ ΥΣ Σσποποιημένες παροτές ΥΣ Γηα ηελ ειεθηξνδόηεζε θάζε εζωηεξηθήο εγθαηάζηαζεο θαηαζθεπάδεηαη κία από ηηο «ηππνπνηεκέλεο» παξνρέο πνπ αλαθέξνληαη παξαθάηω. Γηα θάζε ηππνπνηεκέλε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΦΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Τμήμα Μηχανικών Οικονομίας και Διοίκησης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΦΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Τμήμα Μηχανικών Οικονομίας και Διοίκησης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΦΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Τμήμα Μηχανικών Οικονομίας και Διοίκησης Οικονομική και Κοινυνιολογία ηηρ Τεσνολογίαρ Διδακηικέρ Σημειώζειρ Αναζηαζία Κυνζηανηέλος Επικ. Καθηγήηπια ΧΙΟΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Γραφεύα Επικοινωνύασ & Ενημϋρωςησ ϋρρεσ, Τψηλϊντου 4 3οσ Όροφοσ ΣΗΛ 2321023640 ΥΑΦ 2321051861 ΑΞΝΦΝΗΡΝΗ ΓΔΡΔΟΝΒΑΘΚΗΑΠ & ΚΔΡΑΓΔΡΔΟΝΒΑΘΚΗΑΠ ΔΘΞΑΗΓΔΠΖΠ

Γραφεύα Επικοινωνύασ & Ενημϋρωςησ ϋρρεσ, Τψηλϊντου 4 3οσ Όροφοσ ΣΗΛ 2321023640 ΥΑΦ 2321051861 ΑΞΝΦΝΗΡΝΗ ΓΔΡΔΟΝΒΑΘΚΗΑΠ & ΚΔΡΑΓΔΡΔΟΝΒΑΘΚΗΑΠ ΔΘΞΑΗΓΔΠΖΠ ΘΔΘ ΞΔΟΗΦΔΟΔΗΑΠ ΘΔΛΡΟΗΘΖΠ ΚΑΘΔΓΝΛΗΑΠ ΞΔ Εξσπηρέηηζη πελαηών ΑΞΝΦΝΗΡΝΗ ΓΔΡΔΟΝΒΑΘΚΗΑΠ & ΚΔΡΑΓΔΡΔΟΝΒΑΘΚΗΑΠ ΔΘΞΑΗΓΔΠΖΠ Πηόρνο ηεο παξνύζαο ελέξγεηαο θαηάξηηζεο είλαη ε παξνρή εμεηδηθεπκέλεο γλώζεο ζηνπο θαηαξηηδνκέλνπο,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΘΝΙΚΗ ΥΟΛΗ ΓΗΜΟΙΑ ΓΙΟΙΚΗΗ

ΔΘΝΙΚΗ ΥΟΛΗ ΓΗΜΟΙΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ...... Δ ΔΘΝΙΚΗ ΥΟΛΗ ΓΗΜΟΙΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΙΗ ΔΚΠΑΙΓΔΤΣΙΚΗ ΔΙΡΑ ΣΜΗΜΑ: Σοςπιζηικήρ Οικονομίαρ και Ανάπηςξηρ ΣΔΛΙΚΗ ΔΡΓΑΙΑ Θέμα: Οργανι σμοί Δι αχεί ρι σης Προορι σμών Και Νέες Τεχνολογί ες: ηπαηηγικέρ Και Δθαπμογέρ

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιζηήμιο Πειραιώς Σμήμα Οργάνωζης & Γιοίκηζης Δπιτειρήζεων Πρόγραμμα Μεηαπηστιακών ποσδών ζηη Γιοίκηζη Δπιτειρήζεων για ηελέτη (Δ-ΜΒΑ)

Πανεπιζηήμιο Πειραιώς Σμήμα Οργάνωζης & Γιοίκηζης Δπιτειρήζεων Πρόγραμμα Μεηαπηστιακών ποσδών ζηη Γιοίκηζη Δπιτειρήζεων για ηελέτη (Δ-ΜΒΑ) Πανεπιζηήμιο Πειραιώς Σμήμα Οργάνωζης & Γιοίκηζης Δπιτειρήζεων Πρόγραμμα Μεηαπηστιακών ποσδών ζηη Γιοίκηζη Δπιτειρήζεων για ηελέτη (Δ-ΜΒΑ) ΗΞΙΩΚΑΡΗΘΖ ΔΟΓΑΠΗΑ ΚΑΟΗΑΠ ΡΕΗΡΕΖ Τποβιεζείζα γηα ηο Μεηαπηστηαθό

Διαβάστε περισσότερα

Η ζςμβολή ηηρ μείωζηρ ηος οικολογικού. αποηςπώμαηορ ζηην πποώθηζη πωλήζεων ζε. ξενοδοσειακέρ μονάδερ και μελέηη πεπιπηώζεωρ ζε. ξενοδοσείο ζηην Αθήνα

Η ζςμβολή ηηρ μείωζηρ ηος οικολογικού. αποηςπώμαηορ ζηην πποώθηζη πωλήζεων ζε. ξενοδοσειακέρ μονάδερ και μελέηη πεπιπηώζεωρ ζε. ξενοδοσείο ζηην Αθήνα ΣΜΗΜΑ ΣΟΡΙΣΙΚΩΝ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΩΝ ΣΔΙ ΚΡΗΣΗ Η ζςμβολή ηηρ μείωζηρ ηος οικολογικού αποηςπώμαηορ ζηην πποώθηζη πωλήζεων ζε ξενοδοσειακέρ μονάδερ και μελέηη πεπιπηώζεωρ ζε ξενοδοσείο ζηην Αθήνα ΚΟΜΑΝΣΟ ΠΑΛΟ Δπηβιέπσλ:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΘΝΗΚΖ ΥΟΛΖ ΓΖΜΟΗΑ ΓΗΟΗΚΖΖ ΗΕ ΔΚΠΑΗΓΔΤΣΗΚΖ ΔΗΡΑ ΣΜΖΜΑ ΓΔΝΗΚΖ ΓΗΟΗΚΖΖ ΣΔΛΗΚΖ ΔΡΓΑΗΑ

ΔΘΝΗΚΖ ΥΟΛΖ ΓΖΜΟΗΑ ΓΗΟΗΚΖΖ ΗΕ ΔΚΠΑΗΓΔΤΣΗΚΖ ΔΗΡΑ ΣΜΖΜΑ ΓΔΝΗΚΖ ΓΗΟΗΚΖΖ ΣΔΛΗΚΖ ΔΡΓΑΗΑ ΔΘΝΗΚΖ ΥΟΛΖ ΓΖΜΟΗΑ ΓΗΟΗΚΖΖ ΗΕ ΔΚΠΑΗΓΔΤΣΗΚΖ ΔΗΡΑ ΣΜΖΜΑ ΓΔΝΗΚΖ ΓΗΟΗΚΖΖ ΣΔΛΗΚΖ ΔΡΓΑΗΑ Θέμα: Αζθάλεια Γεδομένων και Πποζηαζία Ηδιωηικόηηηαρ Γιεθνείρ και Δςπωπαϊκέρ Ππωηοβοςλίερ Δπιβλέποςζα: ιοςγλέ Δςθποζύνη

Διαβάστε περισσότερα

Κεθάιαην 1: Δηζαγσγή. 4. 1.1 Γεληθά... 4. 1.2 Υαξαθηεξηζηηθά ππεξεζηψλ. 8. 1.3 Οξηζκφο θαη δηαζηάζεηο πνηφηεηαο... 18. 1.4 Πνηφηεηα ππεξεζηψλ.

Κεθάιαην 1: Δηζαγσγή. 4. 1.1 Γεληθά... 4. 1.2 Υαξαθηεξηζηηθά ππεξεζηψλ. 8. 1.3 Οξηζκφο θαη δηαζηάζεηο πνηφηεηαο... 18. 1.4 Πνηφηεηα ππεξεζηψλ. Πεξηερφκελα Κεθάιαην 1: Δηζαγσγή. 4 1.1 Γεληθά... 4 1.2 Υαξαθηεξηζηηθά ππεξεζηψλ. 8 1.3 Οξηζκφο θαη δηαζηάζεηο πνηφηεηαο... 18 1.4 Πνηφηεηα ππεξεζηψλ. 24 Κεθάιαην 2: Έιεγρνο δηαδηθαζηψλ ζηηο ππεξεζίεο...

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Δ.Ι. ΚΡΗΣΗ ΥΟΛΗ ΓΙΟΙΚΗΗ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΜΗΜΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΧΝ

Σ.Δ.Ι. ΚΡΗΣΗ ΥΟΛΗ ΓΙΟΙΚΗΗ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΜΗΜΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΧΝ Σ.Δ.Ι. ΚΡΗΣΗ ΥΟΛΗ ΓΙΟΙΚΗΗ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΜΗΜΑ ΓΙΟΙΚΗΗ ΔΠΙΥΔΙΡΗΔΧΝ ΠΣΤΥΙΑΚΗ ΔΡΓΑΙΑ ΣΙΣΛΟ ΠΣΤΥΙΑΚΗ ΔΡΓΑΙΑ: Η ΜΔΛΔΣΗ ΣΗ ΚΑΣΑΝΑΛΧΣΙΚΗ ΤΜΠΔΡΙΦΟΡΑ Χ ΔΡΓΑΛΔΙΟ ΣΟΤ ΜΑΡΚΔΣΙΝΓΚ ΑΠΟ ΣΙ ΜΜΔ ΣΗ ΚΡΗΣΗ ΣΗ ΦΟΙΣΗΣΡΙΑ: ΑΝΑΓΝΧΣΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα