Νευροβιολογικές εγγραφές του ψυχικού τραύματος κατά τη διάρκεια της πρώιμης παιδικής ηλικίας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Νευροβιολογικές εγγραφές του ψυχικού τραύματος κατά τη διάρκεια της πρώιμης παιδικής ηλικίας"

Transcript

1 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, Νευροβιολογικές εγγραφές του ψυχικού τραύματος κατά τη διάρκεια της πρώιμης παιδικής ηλικίας Ι. Γιαννοπούλου Β Ψυχιατρική Κλινική ΕΚΠΑ, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν», Αθήνα, ΚΨΥ Περιστερίου, Περιστέρι Ψυχιατρική 2012, 23:Π27 Π38 Η ανάπτυξη του ανθρώπινου οργανισμού είναι μία πολυσύνθετη διαδικασία, η οποία επηρεάζεται από ένα ευρύ φάσμα αλληλεπιδράσεων μεταξύ γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Οι πρόσφατες εξελίξεις στην εμβρυϊκή, νεογνική και βρεφική μελέτη της συμπεριφορικής γενετικής σε συνδυασμό με τις εγκεφαλικές απεικονιστικές μεθόδους, έχουν επιτρέψει την πιο ενδελεχή διερεύνηση της επίδρασης του στρες και του ψυχικού τραύματος κατά τη διάρκεια της βρεφονηπιακής ηλικίας στην ανάπτυξη του εγκεφάλου. Η παρούσα ανασκόπηση εστιάζει, υπό το πρίσμα της νευροανάπτυξης, στη νευροβιολογική κατανόηση των επιπτώσεων της έκθεσης του βρέφους ή του νηπίου σε χρόνιο ψυχικό στρες για τη μετέπειτα ψυχοσυναισθηματική του ανάπτυξη. Αρχικά δίνεται μια σύντομη ανασκόπηση της ανάπτυξης του εγκεφάλου, με επίκεντρο τις διεργασίες της νευροανάπτυξης και τις δομές του μεταιχμιακού συστήματος που συνδέονται στενά με τις συναισθηματικές εμπειρίες και αντιδράσεις, τη μνήμη και τη μάθηση. Έμφαση δίνεται στην έννοια της συναπτικής πλαστικότητας, η οποία αποτελεί τη βιολογική βάση της μνήμης και της μάθησης, που είναι οι δύο σημαντικότεροι μηχανισμοί μέσω των οποίων το περιβάλλον επηρεάζει τη συμπεριφορά. Επίσης, στην έννοια των κρίσιμων περιόδων ειδικής ευαισθησίας, δηλαδή «ευαλωτότητας» ή «ευκαιρίας», κατά τις οποίες ο εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος σε περιβαλλοντικές ή εξωγενείς επιδράσεις που μπορούν να ασκήσουν ακόμη και μη αναστρέψιμες αλλαγές στη δομή και λειτουργία νευρωνικών κυκλωμάτων, με μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες δυσμενείς επιπτώσεις στην ψυχική υγεία. Η σύντομη ανασκόπηση της νευροενδοκρινολογικής απόκρισης στο στρες και των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων της παρατεταμένης έκθεσης του αναπτυσσόμενου εγκεφάλου στις ορμόνες του στρες κατά την προγεννητική και μεταγεννητική περίοδο, διευκρινίζει περαιτέρω γιατί τα παιδιά είναι πιο ευάλωτα από τους ενηλίκους στις επιδράσεις του στρες. Δεδομένου ότι το οργανωτικό πλαίσιο της ανάπτυξης του παιδιού βασίζεται στη μνήμη και στη μάθηση, αναφορά γίνεται στις υποφλοιικές εγκεφαλικές δομές που επιτρέπουν και υποστηρίζουν τον σχηματισμό μνημονικών εγγραφών. Διαχωρισμός γίνεται μεταξύ της άδηλης (ασυνείδητης) μνήμης στην προ-γλωσσική περίοδο ανάπτυξης του παιδιού και της έκδηλης (συνειδητής) μνήμης που συνδέεται στενά με τη γλωσσική ανάπτυξη. Δεδομένου ότι ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος μεταβάλλεται συνεχώς από τα περιβαλλοντικά ερεθίσματα, η έκθεση του παιδιού κατά τη βρεφονηπιακή ηλικία σε κακομεταχείριση, είτε αυτή παίρνει τη μορφή της σεξουαλικής, σωματικής ή συναισθηματικής κακοποίησης είτε τη μορφή της ακραίας παραμέλησης ή αποστέρησης, σχετίζεται με αλλαγές στη δομή και λειτουργία του εγκεφάλου, που με τη σειρά τους συμβάλλουν στην ανάπτυξη χρονίας μετατραυματικής διαταραχής του στρες, διαταραχών άγχους και διάθεσης, διαταραχών μνήμης και μάθησης, καθώς και άλλων ψυχοπαθολογικών καταστάσεων.

2 28 Ι. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 Οι ακριβείς διαγνωστικές αξιολογήσεις παιδιών που παραπέμπονται σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας πρέπει να είναι πάγια κλινική πρακτική, καθώς μια λανθασμένη διάγνωση ενδέχεται να έχει περαιτέρω δυσμενείς επιπτώσεις για την ψυχοκοινωνική έκβαση του παιδιού. Η ανάγκη για νευροψυχολογική εξέταση παιδιών που έχουν εκτεθεί σε πρώιμο ψυχικό τραύμα ή στρες είναι καθοριστικής σημασίας, καθώς δίνει τη δυνατότητα της αναγνώρισης και κατανόησης της νευροβιολογικής επίδρασης του τραύματος και στη συνέχεια της ανάπτυξης ειδικών παρεμβάσεων που θα μειώσουν τη νευροβιολογική επίδραση του στρες. Λέξεις ευρετηρίου: Εγκέφαλος, ανάπτυξη, στρες, ψυχικό τραύμα. Εισαγωγή Η ανάπτυξη του ανθρώπινου οργανισμού είναι μία πολυσύνθετη διαδικασία, η οποία επηρεάζεται από ένα ευρύ φάσμα αλληλεπιδράσεων μεταξύ γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Οι πρόσφατες εξελίξεις στην εμβρυϊκή, νεογνική και βρεφική μελέτη της συμπεριφορικής γενετικής, σε συνδυασμό με τις εγκεφαλικές απεικονιστικές μεθόδους, έχουν επιτρέψει την πιο ενδελεχή διερεύνηση της επίδρασης του στρες και του ψυχικού τραύματος κατά τη διάρκεια της βρεφονηπιακής ηλικίας στην ανάπτυξη του εγκεφάλου. Το στρες ορίζεται συνήθως ως ερέθισμα ή εμπειρία που διαταράσσει την ομοιόσταση του οργανισμού μέσω πρόκλησης έντονου αρνητικού συναισθήματος, όπως του φόβου, και αίσθησης απώλειας ελέγχου. Στις πηγές του ψυχικού στρες που μπορεί να βιώσουν τα παιδιά συγκαταλέγονται η αποστέρηση (deprivation) και η παραμέληση, ιδίως στην πρώιμη παιδική ηλικία, η έκθεση στη βία μεταξύ γονέων, καθώς και οι διάφορες μορφές κακοποίησης. Στην παρούσα εργασία θα συζητηθούν, υπό το πρίσμα της νευροανάπτυξης, οι νευροβιολογικές επιπτώσεις στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο από την έκθεση του βρέφους ή του νηπίου σε χρόνιο ψυχικό στρες και πώς αυτές επηρεάζουν το συναίσθημα και τη συμπεριφορά, τόσο μεσοπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα. Η ανάπτυξη του εγκεφάλου Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποτελεί ένα δυναμικό «ανοικτό» σύστημα που αποτελείται από πολλά αλληλεπιδρώμενα και υψηλής διασυνδετικότητας λειτουργικά νευρωνικά δίκτυα, τα οποία αναπτύσσονται και οργανώνονται με έναν διαδοχικό και ιεραρχικό τρόπο, γενετικά προγραμματισμένο, από κάτω προς τα επάνω (bottom-up) και εκ των έσω προς τα έξω (inside-out), δηλαδή από τις αρχέγονες περιοχές του εγκεφάλου (στέλεχος) στις πιο σύνθετες υποφλοιικές και φλοιικές περιοχές. 1 Η ανάπτυξη του εγκεφάλου επιτελείται με εντατικούς ρυθμούς κατά την εμβρυϊκή ζωή, όμως ο εγκέφαλος δεν παύει να αναπτύσσεται και να διαφοροποιείται με τη γέννηση του παιδιού. Αν και οι κυρίως συνδέσεις και δομές σχηματίζονται από γονιδιακά μεταφερόμενες πληροφορίες, δηλαδή τη μνήμη του είδους μας, οι λεπτομέρειες καθορίζονται από την εμπειρία και τη χρήση. Τα γονίδια, δηλαδή, δημιουργούν τις δομές, αλλά το περιβάλλον τις «σμιλεύει». 1 Οι διεργασίες της νευροανάπτυξης περιλαμβάνουν τη νευρογένεση, τη μετανάστευση των νευρώνων, τη διαφοροποίηση-εξειδίκευση των νευρώνων, τη συναπτογένεση, την απόπτωση (κυτταρικός θάνατος) ή το κλάδεμα των συνάψεων (pruning), και τέλος τη μυελίνωση. 1 Οι πρώτοι νευρώνες που αργότερα θα γίνουν εγκεφαλικά κύτταρα εμφανίζονται γύρω στις 40 μέρες μετά τη σύλληψη. Έχει υπολογισθεί ότι τις επόμενες 120 ημέρες οι νευρώνες μας σχηματίζονται με ρυθμό το λεπτό. Κατά τη γέννηση ο εγκέφαλος διαθέτει 100 δις νευρώνες, με συνάψεις ο καθένας, και 10 στην εκατομμυριοστή δυνατότητες νευρωνικής δραστηριότητας. 1 Καθώς επιτελείται η νευρογένεση και ο εγκέφαλος αυξάνεται με έναν πολύπλοκο γενετικό μηχανισμό, οι νευρώνες «μεταναστεύουν», δηλαδή κατευθύνονται σε συγκεκριμένες χρονικές στιγμές προς συγκεκριμένες θέσεις (π.χ. φλοιός) και διαφοροποιούνται. Μετά την άφιξη των νευραξόνων στους κατάλληλους στόχους, αρχίζει η δημιουργία συνάψεων. Η συναπτογένεση περιλαμβάνει τη δημιουργία επιλεκτικών συνδέσεων μεταξύ του αναπτυσσόμενου νευράξονα και των στόχων του. Υπάρχουν δύο στάδια ανάπτυξης και διατήρησης της συναπτικής ισχύος.

3 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLΕΜΕΝΤ Ι, 2012 ΝΕΥΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΤΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ ΤΡΑΥΜΑΤΟΣ 29 Στο αρχικό στάδιο, η συναπτογένεση τελείται υπό τον έλεγχο γενετικών και αναπτυξιακών διεργασιών, και έτσι ολοκληρώνεται η αδρή συνδεσμολογία του νευρικού συστήματος και τίθεται σε λειτουργία ένα κύκλωμα επεξεργασίας πληροφοριών. Στο δεύτερο στάδιο γίνεται η τελική ρύθμιση των ανεπτυγμένων συνάψεων με βάση τη δραστηριότητα ή την εμπειρία. Με άλλα λόγια, οι συναπτικές συνδέσεις αρχίζουν να μεταβάλλονται ανάλογα με την αλληλεπίδραση του ατόμου με το περιβάλλον του (νευροπλαστικότητα). Δημιουργούνται νέες συνδέσεις, οι χρήσιμες ενισχύονται, ενώ οι συνδέσεις που σπάνια χρησιμοποιούνται αποδυναμώνονται ή ακόμη και καταργούνται για πάντα. Πρόκειται για ένα παράδειγμα της αρχής «χρησιμοποίησε το ή πέταξέ το» ( use it or lose it ) με την οποία διαμορφώνεται το μέλλον του εγκεφάλου. 1 Από τους πολλαπλούς παράγοντες που επιδρούν στη συναπτική πλαστικότητα, τον σημαντικότερο ίσως ρόλο διαδραματίζει το περιβάλλον (πτωχό ή εμπλουτισμένο) στο οποίο φιλοξενείται ο οργανισμός, καθώς και η προσπάθεια προσαρμογής του σε αυτό. Η συναπτική πλαστικότητα αποτελεί τη βιολογική βάση της μνήμης και της μάθησης, που είναι οι δύο σημαντικότεροι μηχανισμοί μέσω των οποίων το περιβάλλον επηρεάζει τη συμπεριφορά. Όπως προαναφέρθηκε, η ανάπτυξη του εγκεφάλου επιτελείται με εντατικούς ρυθμούς κατά την εμβρυϊκή περίοδο. Μια δεύτερη περίοδος εντατικής νευροανάπτυξης και διαμόρφωσης των συναπτικών συνδέσεων παρατηρείται μετά τη γέννηση, κυρίως στα δύο πρώτα χρόνια της ζωής. Ο εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος σε εξωγενείς επιδράσεις που μπορούν να ασκήσουν μόνιμη επίδραση στη δομή και λειτουργία νευρωνικών κυκλωμάτων. Επειδή λοιπόν τα εγκεφαλικά συστήματα αναπτύσσονται διαδοχικά και συνεπώς ωριμάζουν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, υπάρχουν περίοδοι ειδικής ευαισθησίας (critical/ sensitive periods), δηλαδή «ευαλωτότητας» ή «ευκαιρίας», για την ανάπτυξη διαφόρων λειτουργιών (π.χ. άδηλη ή έκδηλη μνήμη, ρύθμιση συναισθήματος), κατά τη διάρκεια των οποίων η νευροανάπτυξη εξαρτάται από την έκθεση ή μη του βρέφους ή μικρού παιδιού σε συγκεκριμένα μικρο- και μακρο-περιβαλλοντικά ερεθίσματα, προκειμένου τα νευρωνικά δίκτυα να οργανωθούν σωστά από αδιαφοροποίητα σε πιο εξειδικευμένα. 1 Ενώ η νευρωνική πλαστικότητα διαμορφώνει τον εγκέφαλο του παιδιού και του εφήβου σε απάντηση των αναγκών προσαρμογής του στο περιβάλλον, με το πέρασμα του χρόνου (γήρανση) η πλαστικότητα του εγκεφάλου μειώνεται αισθητά, δηλαδή ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται σε μικρότερο βαθμό με δομικές και λειτουργικές αλλαγές. Η έκθεση σε στρεσογόνους παράγοντες, όπως π.χ. έλλειψη οξυγόνου, αλκοόλ, ψυχοτρόπες ουσίες, νικοτίνη, λοίμωξη, κατά την ενδομήτρια ζωή, δύναται να προκαλέσει ολοκληρωτική αποτυχία ή παρεμπόδιση ή παρεκκλίνουσα μετανάστευση των νευρώνων. Ανωμαλίες της νευροανάπτυξης έχουν συσχετιστεί με τον αυτισμό, τη νοητική υστέρηση, τη δυσλεξία και τη σχιζοφρένεια. Η έκθεση του αναπτυσσόμενου εγκεφάλου στις ορμόνες του στρες επηρεάζει τη νευρογένεση, τη συναπτογένεση και τη μυελινοποίηση. Μελέτες σε πειραματόζωα έχουν δείξει ότι η έκθεση σε υψηλά επίπεδα γλυκοκορτικοειδών στα πρώτα χρόνια της ζωής ελαττώνει μόνιμα το βάρος του εγκεφάλου, τον αριθμό των δενδριτών σε πολλές εγκεφαλικές περιοχές, και επηρεάζει τη μυελίνωση. Συγκεκριμένες περιοχές του αναπτυσσόμενου εγκέφαλου είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στο πρώιμο ψυχικό στρες και είναι εκείνες που ωριμάζουν μεταγεννητικά αργότερα και που έχουν έναν μεγάλο αριθμό υποδοχέων των γλυκοκορτικοειδών. 1 Οι περιοχές αυτές αποτελούν μέρος του μεταιχμιακού συστήματος, ενεργοποιούνται από το στρες και επηρεάζουν τον μηχανισμό του. 1 Μεταιχμιακό σύστημα Ο προμετωπιαίος φλοιός, ο ιππόκαμπος και η αμυγδαλή ανήκουν στις εγκεφαλικές περιοχές που διακρίνονται από τη μεγαλύτερη νευρωνική πλαστικότητα και η μυελίνωση των οποίων επιτελείται με αυξημένο ρυθμό στην εφηβεία και δεν ολοκληρώνεται μέχρι την ηλικία των 30 ετών. 2 Η ανωριμότητα λοιπόν του μεταιχμιακού συστήματος και του νεοφλοιού κάνουν τα παιδιά πιο ευάλωτα από ό,τι τους ενηλίκους στις επιδράσεις του στρες. Το μεταιχμιακό σύστημα συνδέεται στενά με τις συναισθηματικές εμπειρίες και αντιδράσεις, τη μνήμη και τη μάθηση. 2 Μεσολόβιο Η ημισφαιρική εξειδίκευση του εγκεφάλου έχει ως αποτέλεσμα την επεξεργασία ορισμένων πληροφοριών από το αριστερό ή το δεξιό ημισφαίριο του εγκεφάλου. Τα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια, τα οποία δεν είναι λειτουργικά ισοδύναμα, συνδέονται μεταξύ τους με νευράξονες που διατρέχουν το μεσολόβιο και

4 30 Ι. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 μεταβιβάζουν πληροφορίες από το ένα ημισφαίριο στο άλλο. Οι περισσότεροι ερευνητές συμφωνούν ότι, υπό κανονικές συνθήκες, η ικανότητα αντίληψης και επεξεργασίας πληροφοριών εξαρτάται από την αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο εγκεφαλικών ημισφαιρίων. Επειδή όμως η ωρίμανση του μεσολοβίου επιτελείται αργότερα, η ικανότητα των δύο εγκεφαλικών ημισφαιρίων να μοιράζονται και, ως εκ τούτου, να απαρτιώνουν τις προσλαμβάνουσες πληροφορίες περιορίζεται από την ανωριμότητα του μεσολοβίου στα παιδιά μικρής ηλικίας. Μελέτες έχουν δείξει ότι περιβαλλοντικοί παράγοντες επηρεάζουν την ημισφαιρική εγκεφαλική επικράτηση και ως εκ τούτου το στρες αποτελεί δυνητικό παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση ψυχοπαθολογικών καταστάσεων. 3 Η αριστερή ή η δεξιά "ημισφαιρική εκτίμηση" του στρεσογόνου γεγονότος και του συναισθήματος που προκαλείται επηρεάζει την ερμηνεία της κατάστασης, καθώς, λόγω έλλειψης συνοχής του πλαισίου στο οποίο είχε αρχικά κωδικοποιηθεί, υπόκειται στην παρερμηνεία. 3 Μελέτες έχουν δείξει ότι η παιδική κακοποίηση σχετίζεται με μεγαλύτερη δυσλειτουργία του αριστερού εγκεφαλικού ημισφαιρίου, με αποτέλεσμα την υπερδραστηριότητα-επικράτηση του δεξιού και συνεπώς την ενίσχυση ή αυξημένη ευαισθητοποίηση στην κωδικοποίηση (έκφραση) και αποκωδικοποίηση (αναγνώριση) αρνητικών συναισθηματικών καταστάσεων. 2,3 Αμυγδαλή Πρόκειται για υποφλοιικό πυρηνικό σύμπλεγμα που εμπλέκεται στη διαμεσολάβηση τόσο της ασυνείδητης συναισθηματικής κατάστασης όσο και του συνειδητού συναισθήματος. Υπεισέρχεται μεταξύ των περιοχών που αφορούν στη σωματική έκφραση των συναισθημάτων (δηλαδή μεταξύ του υποθαλάμου και των πυρήνων του στελέχους) και των περιοχών του νεοφλοιού που αφορούν στο συνειδητό συναίσθημα, ειδικότερα στον φόβο (φλοιός της έλικας του προσαγωγίου, φλοιός της παραϊπποκάμπιας έλικας, προμετωπιαίος φλοιός). Παίζει σημαντικό ρόλο στην εγγενή φοβική αντίδραση σε καταστάσεις άμεσου κινδύνου και στη μαθημένη (συντελεστική) απάντηση στον φόβο. Επίσης, στην κωδικοποίηση και αποθήκευση των συναισθηματικών καταστάσεων (αυτονομικές σωματικές απαντήσεις) επί της εμπειρίας, η οποία επιτυγχάνεται δια των συνδέσεών της με τον υποθάλαμο και το ΑΝΣ. Εμπλέκεται, τέλος, σε ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών που σχετίζονται με τις κοινωνικές συμπεριφορές, τα κοινωνικά συναισθήματα και την επικοινωνία μεταξύ των ατόμων. 4,5 Η αμυγδαλή εμφανίζεται την 5η εβδομάδα της εμβρυϊκής ζωής, η μυελίνωσή της ξεκινάει τους πρώτους μήνες μετά τη γέννηση και φαίνεται η ωρίμανσή της να επιτυγχάνεται νωρίτερα από ό,τι στον ιππόκαμπο. Οι απαντήσεις στα βλαπτικά ή τα ευχάριστα ερεθίσματα στα οποία εκτίθεται το παιδί κατά το προγλωσσικό στάδιο της ανάπτυξής του, κωδικοποιούνται και αποθηκεύονται ως πρώιμες μνημονικές εγγραφές, οι οποίες αργότερα μπορεί να μην είναι προσπελάσιμες. Το στρες (ψυχοπιεστική κατάσταση), το άγχος ή ο φόβος ενεργοποιούν μέσω κατεχολαμινών την αμυγδαλή, η οποία με τη σειρά της θέτει σε λειτουργία το σύστημα του στρες, μέσω των διασυνδέσεών της με τον υποθάλαμο. Η ενεργοποίηση της αμυγδαλής είναι, επίσης, σημαντική για τη μνημονική ανάκληση της συναισθηματικής κατάστασης (σπλαγχνικές εμπειρίες) του οργανισμού κατά την έκθεσή του σε παρόμοιες συνθήκες (state-dependent memories). Αυτή η επανενεργοποίηση των πρώιμων αναμνήσεων, μέσω της παλίνδρομης ρύθμισης του ΑΝΣ, μπορεί να προκαλέσει την περαιτέρω ενεργοποίηση της αμυγδαλής, την έκκριση νευροδιαβιβαστών και την αλλαγή-αλλοίωση των νευρωνικών συστημάτων. Ιππόκαμπος Ο ιππόκαμπος αποτελεί σημαντική εγκεφαλική δομή που εμπλέκεται στη χωρική μάθηση και στη μνήμη. Αποτελεί παροδικό χώρο αποθήκευσης της μακρόχρονης μνήμης και μεταβιβάζει τις πληροφορίες που αποκτήθηκαν στις συνειρμικές περιοχές του νεοφλοιού για μόνιμη αποθήκευση. Επεξεργάζεται τις πληροφορίες που εισέρχονται από τα αισθητικά συστήματα του εγκεφάλου, για μια περίοδο εβδομάδων ή μηνών, και τις μεταφέρει σε συγκεκριμένες περιοχές του φλοιού, απ όπου είναι διαθέσιμες όποτε χρειαστεί να ανακληθούν. Παίζει, επίσης, σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση των συναισθημάτων και στην αναστολή της συμπεριφοράς, όταν αυτή δεν είναι περιβαλλοντικά αποδεκτή. Αυτή η στενή σχέση μεταξύ μνήμης και συναισθημάτων και ο έλεγχός τους από τις ίδιες ανατομικές δομές, εξηγεί τον λόγο για τον οποίο θυμόμαστε καλύτερα συναισθηματικά φορτισμένες εμπειρίες από αυτές χωρίς συναισθηματική φόρτιση. 4 Ο ιππόκαμπος, επίσης, διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στις αγχώδεις διαταραχές και στη διαταραχή πανικού. 4

5 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLΕΜΕΝΤ Ι, 2012 ΝΕΥΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΤΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ ΤΡΑΥΜΑΤΟΣ 31 Δεδομένου ότι παρουσιάζει έντονη και παρατεταμένη μεταγεννητική νευρογένεση και υψηλή πυκνότητα υποδοχέων των γλυκοκορτικοειδών, είναι ιδιαίτερα ευάλωτος στο στρες. Σοβαρό ψυχικό τραύμα μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την υπερδραστηριότητα του ιπποκάμπου, ωστόσο η λειτουργία του δυσχεραίνεται όταν υπάρχει υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής. 4,5 Μελέτες σε πειραματόζωα έδειξαν ότι η μακροχρόνια ιπποκαμπική υπερδραστηριότητα επιδεινώνει τη μνήμη και τη μάθηση. 6 Η δυσλειτουργία του ιπποκάμπου επηρεάζει την ερμηνεία των εισερχόμενων ερεθισμάτων και αναστέλλει την ορθή ταξινόμηση και εκτίμηση των εμπειριών. Ως αποτέλεσμα οι μνημονικές αναπαραστάσεις αυτών μπορεί να βιώνονται αποσπασματικά ως νοερές (οπτικές) εικόνες ή ως συμπεριφορική κατάσταση. 7 Η παγίωση των μνημονικών εγγραφών επιτυγχάνεται όταν ολοκληρώνεται η μυελίνωση. 7 Μέχρις ότου οι νευράξονες μυελινοποιηθούν, ο εγκέφαλος παραμένει εξαιρετικά πλαστικός. Αναπτυξιακά, η μυελίνωση της περιοχής του ιπποκάμπου που επιτελείται αργότερα στη ζωή αποτελεί πιθανή εξήγηση της βρεφικής αμνησίας. 7 Η έκθεση του ιπποκάμπου σε τοξικά (υψηλά) επίπεδα γλυκοκορτικοειδών προκαλεί τη δυσλειτουργία του, την ατροφία του (μείωση του όγκου), καθώς και ελλείμματα στη δηλωτική μνήμη Ο εγκεφαλικός φλοιός ή νεοφλοιός Ο νεοφλοιός αποτελεί την ευρύτερη και πολυπλοκότερη περιοχή του ανθρώπινου εγκεφάλου, υπεύθυνου για τις πλέον επιτηδευμένες λειτουργίες της συμπεριφοράς. Οι αμοιβαίες συνδέσεις μεταξύ της αμυγδαλής και του νεοφλοιού επιτρέπουν τη γνωστική επεξεργασία των συναισθηματικών καταστάσεων και την ενσωμάτωσή τους στη μάθηση και στην εμπειρία. Ενώ ο ιππόκαμπος είναι απαραίτητος για τη συνένωση νέων μεμονωμένων πληροφοριών για συγκεκριμένα επεισόδια σε ένα ενιαίο πλαίσιο, και πιθανόν για την ανάπλαση πρόσφατων μνημονικών εμπειριών, η διατήρηση μνημονικών εγγραφών για γεγονότα στη διάρκεια του χρόνου εξαρτάται από τις συνειρμικές περιοχές του νεοφλοιού, στις οποίες αποθηκεύονται οι μακρόχρονες αναμνήσεις. Συνεπώς, η αποθήκευση και η διατήρηση συγκεκριμένων γεγονότων για μεγάλο χρονικό διάστημα απαιτεί τη συνεργασία μεταξύ του ιπποκάμπου και του νεοφλοιού, ειδικότερα των κροταφικών λοβών, με διαφορετική μνημονική λειτουργία του καθενός ο αριστερός κροταφικός λοβός σχετίζεται με τη λεκτική μνήμη, ενώ ο δεξιός με την ανάκληση μη γλωσσικού υλικού, όπως εικόνων ή προσώπων ή των μουσικών τόνων. 9 Ο προμετωπιαίος φλοιός είναι υπεύθυνος για τις εκτελεστικές λειτουργίες, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται ο έλεγχος της προσοχής, η ενεργός μνήμη (working memory), η αναστολή της απρόσφορης στις κοινωνικές συνθήκες συμπεριφοράς, ο σχεδιασμός και η οργάνωση της συμπεριφοράς. 3 Επίσης, παίζει ρυθμιστικό ρόλο στην έκφραση του συναισθήματος και στην αναστολή της αυτόματης (εγγενούς) ή μαθημένης (συντελεστικής εξαρτημένης) συμπεριφορικής αντίδρασης σε συναισθηματικά φορτισμένες καταστάσεις. Το ψυχικό τραύμα και η παραμέληση οδηγούν στον εκφυλισμό των νευρώνων, σε νευροχημικές ανωμαλίες (στα κατεχολαμινεργικά, σεροτονινεργικά και ενδογενών οποιειδών νευροδιαβιβαστικά συστήματα), στην εγκεφαλική δυσλειτουργία και στη νευροανατομική αποσύνδεση (disconnection). 1 Το χρόνιο στρες, λόγω της αυξημένης νοραδρενεργικής και ντοπαμινεργικής δράσης στον εγκέφαλο, προκαλεί δυσλειτουργία του προμετωπιαίου φλοιού και συμπτωματολογία που μοιάζει με τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ: παρορμητικότητα, υπερκινητικότητα, απροσεξία, ελλιπής αυτο-έλεγχος της συμπεριφοράς). 11 Η δε παραμέληση καθυστερεί την ανάπτυξη των νευρωνικών δικτύων του φλοιού που εμπλέκονται στην αναστολή, κατόπιν ερμηνείας και επεξεργασίας, έντονων συναισθημάτων και παρορμήσεων. 11 Η δομή και οργάνωση του συστήματος του στρες Το σύστημα του στρες, το οποίο συντονίζει την απόκριση προσαρμογής (adaptive response) του οργανισμού σε απειλητικές ή ψυχοπιεστικές καταστάσεις, αποτελεί τον κεντρικό άξονα στη δημιουργία παθολογίας στον αναπτυσσόμενο οργανισμό. Αποτελείται: (α) κεντρικά από το μεταιχμιακό σύστημα, τον υποθάλαμο και τον υπομέλανα τόπο-πυρήνες νορεπινεφρίνης (Locus ceruleus-norepinephrine: LC-NE) του εγκεφαλικού στελέχους, και (β) περιφερειακά από τον άξονα υποθάλαμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (ΥΥΕ άξονας) και το αυτόνομο νευρικό σύστημα. Στο πρώτο, οι κύριες ρυθμιστικές ορμόνες είναι η εκλυτική ορμόνη της κορτικοτροπίνης (CRH)

6 32 Ι. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 και η αργινίνη-βασοπρεσίνη (AVP), ενώ στο δεύτερο είναι η νορεπινεφρίνη. Το σύστημα του στρες ενεργοποιείται όποτε απειλείται, καθ οιονδήποτε τρόπο, η ομοιόσταση του οργανισμού και οδηγεί σε συμπεριφορικές και περιφερειακές αλλαγές που βελτιώνουν την ικανότητα του οργανισμού να προσαρμοστεί και να πετύχει την ομοιόσταση ώστε να αυξήσει τις πιθανότητές του για επιβίωση. Οι μηχανισμοί της νευροφυσιολογικής προσαρμοστικής απάντησης του οργανισμού κατά την έκθεσή του σε κίνδυνο είναι δύο: αυτός της υπερεγρήγορσης, «πάλη ή φυγή» (fight or flight), και αυτός της απόσχισης (dissociation). Η κάθε μία προσαρμοστική αντίδραση ενεργοποιεί συγκεκριμένο συνδυασμό νευρωνικών συστημάτων και προκαλεί αντίστοιχες νευροβιολογικές αλλαγές. 12 Η ενεργοποίηση του ΥΥΕ άξονα και του LC-NE/αυτόνομου νευρικού συστήματος καταλήγουν σε έκκριση των γλυκοκορτιοκοειδών και των κατεχολαμινών αντίστοιχα, που δρουν συνεργικά στη διατήρηση της ομοιόστασης. Εάν λοιπόν η απόκριση προσαρμογής στο στρες είναι υψηλής έντασης και συχνότητας, καθώς και μεγάλης διάρκειας, οι αντισταθμιστικοί μηχανισμοί συναισθηματικής απόκρισης μπορεί να γίνουν δυσπροσαρμοστικοί (υπερδραστηριότητα ή υποδραστηριότητα), με το σύστημα του στρες να αδυνατεί να επιστρέψει στην προ-τραυματικών γεγονότων ομοιόσταση. 12 Τα παιδιά που εκτίθενται συχνά σε απειλητικά ερεθίσματα ή σε χαοτικό περιβάλλον φροντίδας και ανατροφής αναπτύσσουν ευαισθητοποιημένο και δυσλειτουργικό σύστημα απόκρισης στο στρες. 12,13 Η ευαισθητοποίηση του συστήματος, δηλαδή η υπερδραστηριότητά του, μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα εκδήλωση άγχους, υπερκινητικότητας, παρορμητικότητας, υπέρτασης, δυσφορίας, ταχυκαρδίας και προβλημάτων ύπνου. Οι ορμόνες του στρες, όπως η CRH και η κορτιζόλη, έχουν ισχυρές οργανωτικές δράσεις στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο και στον υπόλοιπο οργανισμό. Μνήμη και ψυχικό τραύμα ή στρες Το οργανωτικό πλαίσιο της ανάπτυξης του παιδιού βασίζεται στη μνήμη και τη μάθηση. Οι δύο βασικές υποφλοιικές εγκεφαλικές δομές που επιτρέπουν και υποστηρίζουν τον σχηματισμό μνημονικών εγγραφών είναι ο ιππόκαμπος και η αμυγδαλή. Η δημιουργία της άδηλης (ασυνείδητης) μνήμης, όπως προαναφέρθηκε, πρωτίστως συνδέεται με την αμυγδαλή, ενώ η έκδηλη (συνειδητή) μνήμη συνδέεται με τον ιππόκαμπο. Οι άδηλες μορφές μάθησης μπορεί να είναι συνειρμικές (κλασική εξαρτημένη μάθηση) ή μη συνειρμικές (εθισμός ή ευαισθητοποίηση). 6,14 Οι διεργασίες της άδηλης μνήμης συμπεριλαμβάνουν μορφές αντιληπτικής, κινητικής και συναισθηματικής (σπλαγχνικής) μνήμης, οι οποίες ανασύρονται ακούσια και δεν εκφράζονται εύκολα λεκτικά. Η ύπαρξή τους συνάγεται από έμμεσες ενδείξεις μάθησης. Σχετικές μελέτες έχουν δείξει ότι τα βρέφη, ήδη από τη γέννησή τους, διαμορφώνουν άδηλες αναμνήσεις που ανιχνεύονται σε επίπεδο νευροφυσιολογικών αντιδράσεων (π.χ. καρδιακός ρυθμός, ηλεκτροεγκεφαλογράφημα) και είναι εμφανείς και σε επίπεδο συμπεριφοράς (π.χ. τα βρέφη αναγνωρίζουν τη φωνή της μητέρας ή τα βρέφη αφιερώνουν περισσότερο χρόνο κοιτάζοντας άγνωστα αντικείμενα, σε σύγκριση με γνώριμα). Η άδηλη μνήμη εμπλέκει, εκτός από την αμυγδαλή, και την παρεγκεφαλίδα, καθώς και τα ειδικά αισθητικά και κινητικά συστήματα που ενέχονται στη δεξιότητα που μαθαίνεται. Είναι αποτέλεσμα εξάσκησης/εξοικείωσης ή επαναλαμβανόμενης έκθεσης σε ερεθίσματα ή εμπειρίες. 6,14 Αντίθετα, η έκδηλη (δηλωτική) μνήμη, η οποία αναπτύσσεται στην ηλικία των 2 ετών περίπου, αναφέρεται στη συνειδητή μνήμη και συνδέεται στενά με τη γλωσσική ανάπτυξη. Επιτρέπει στο παιδί να μιλήσει για τον εαυτό του στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον ή σε διαφορετικά μέρη ή σε διαφορετικές καταστάσεις, μέσω της διεργασίας της συνειδητής ανάκλησης. 14 Η έκδηλη μνήμη εμπλέκει τον ιππόκαμπο, ωστόσο για τη μακροχρόνια αποθήκευση και διατήρηση συγκεκριμένων γεγονότων για μεγάλο χρονικό διάστημα απαιτείται η συνεργασία του ιπποκάμπου, των συνειρμικών περιοχών του νεοφλοιού, όπου αποθηκεύονται οι μακρόχρονες αναμνήσεις, και των μεταξύ τους συνδέσεων. 6,9 Τα διαθέσιμα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι ο σχηματισμός του ιπποκάμπου φτάνει σε ικανοποιητικό επίπεδο ωριμότητας από τα πρώτα χρόνια της ανθρώπινης ζωής, και επομένως μπορεί να υποστηρίξει την ανάκληση γεγονότων για λίγες ημέρες ή εβδομάδες, αλλά όχι για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Η μεταγενέστερη ωρίμανση των συνειρμικών περιοχών του νεοφλοιού και των συνδέσεων μεταξύ αυτών και του ιπποκάμπου είναι πιθανόν να επηρεάζει την ανθεκτικότητα των εγγραφών της έκδηλης μνήμης στα πρώτα στάδια της ζωής του παιδιού. 14

7 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLΕΜΕΝΤ Ι, 2012 ΝΕΥΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΤΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ ΤΡΑΥΜΑΤΟΣ 33 Τα βρέφη ή τα μικρής ηλικίας παιδιά που έχουν υποστεί κακοποίηση ή άλλη τραυματική εμπειρία μπορεί να μη διατηρούν ή να μην είναι σε θέση να ανακαλέσουν λεκτικά, δηλαδή συνειδητά, τις εμπειρίες τους. Ωστόσο, μπορεί να διατηρούν άδηλη μνήμη της έντασης του συναισθήματος και των αντιδράσεων επί της εμπειρίας, η ανάκληση της οποίας ενεργοποιείται εύκολα, λόγω του χαμηλότερου ουδού απόκρισης στο στρες, από ποικιλία ερεθισμάτων υπενθύμισης (π.χ. ηχητικό ή οσφρητικό ερέθισμα που έχει συνδεθεί με την κακοποίηση) ή στρεσογόνο παράγοντα. Οι άδηλες αναμνήσεις συχνά αφορούν σε μεμονωμένα οπτικά, ηχητικά, οσφρητικά ερεθίσματα ή σωματικές αισθήσεις που δεν συνδέονται με άλλες εμπειρίες ζωής. Το παιδί εμφανίζει μαθημένη συναισθηματική (φοβική) αντίδραση ή φαινόμενα αναβίωσης (π.χ. εφιάλτες) ή αποδιοργανωμένη συμπεριφορά ή συμπτώματα ΔΕΠΥ (συμπτώματα υπερδιέγερσης, όπως επαγρύπνηση και υπερκινητικότητα), τα οποία όμως εντάσσονται στο πλαίσιο μετατραυματικής διαταραχής του στρες. 15 Το αποτέλεσμα λοιπόν της ψυχοτραυματικής εμπειρίας κατά τη βρεφονηπιακή ηλικία είναι ορατό ως αλλαγή συμπεριφοράς, όμως αυτό που προκάλεσε την αλλαγή δεν μπορεί να προσπελαστεί συνειδητά από το άτομο, ειδικά όταν η μνημονική εγγραφή είχε γίνει στο προ-γλωσσικό στάδιο της ανάπτυξης. Επιπτώσεις της κακοποίησης ή παραμέλησης στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο Ο εγκέφαλός μας προσπαθεί να κατανοήσει το γύρω περιβάλλον και να αλληλεπιδράσει με αυτό με τρόπους που θα προάγουν την επιβίωση και την ανάπτυξη του ανθρώπινου οργανισμού. Συνεπώς, η μικρής διάρκειας έκθεση του παιδιού σε ήπιο έως μέτριο στρες, αφού το προετοιμάζει στην αντιμετώπιση των δύσκολων καταστάσεων, δεν αποτελεί πρόβλημα, αλλά αντίθετα προάγει την προσαρμοστικότητά του στο περιβάλλον. Ο αναπτυξιακός αυτός στόχος επιλύεται με τρόπο αποτελεσματικό στο πλαίσιο θετικών σχέσεων και αλληλεπιδράσεων μεταξύ του παιδιού και των ατόμων που το φροντίζουν. Μεγαλύτερου βαθμού στρες γίνεται ανεκτό από το παιδί όταν αυτό στηρίζεται από τον ενήλικο. Ωστόσο, η παρατεταμένη έκθεση του παιδιού σε σοβαρού βαθμού ή ανεξέλεγκτο και απρόβλεπτο στρες στα πρώτα χρόνια της ζωής του έχει «τοξικά» αποτελέσματα στην ανάπτυξη του εγκεφάλου του, αφού δυνητικά επιφέρει σημαντικές, και πιθανόν μη αναστρέψιμες, αλλαγές στη δομή και οργάνωση του εγκεφάλου, προκαλώντας αρνητικές επιπτώσεις στη σωματική, γνωστική και κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού. 13 Κακοποίηση σωματική, σεξουαλική και συναισθηματική Τα παιδιά που βιώνουν το άγχος της κακοποίησής τους εστιάζουν τις προσπάθειές τους στην επιβίωση και την αντιμετώπιση των απειλών στο περιβάλλον τους. Το χρόνιο στρες προκαλεί έντονη υπερδραστηριότητα του μεταιχμιακού συστήματος, το οποίο είναι υπεύθυνο για τις συναισθηματικά φορτισμένες αναμνήσεις και ενσωματώνει τα εξαρτημένα αντανακλαστικά και τη μάθηση από τα προηγούμενα βιώματα (π.χ. συντελεστικός φόβος/conditioned fear). Το παιδί γίνεται επιρρεπές σε χρονία υπερεγρήγορση και επαγρύπνηση, ο εγκέφαλός του γίνεται υπερευαίσθητος στην αναγνώριση συναισθηματικών εκφράσεων στα πρόσωπα που σηματοδοτούν απειλή και συμμετέχει στη συναισθηματική (και συμπεριφορική) απάντηση σε αυτά τα οπτικά ερεθίσματα. Οι άλλες εγκεφαλικές περιοχές, όπως αυτές που εμπλέκονται στη σύνθετη και αφαιρετική σκέψη, ενεργοποιούνται λιγότερο συχνά και το παιδί γίνεται λιγότερο ικανό στην επεξεργασία αυτού του τύπου πληροφοριών. Επιπλέον, ο μειωμένος ανασταλτικός έλεγχος του φλοιού στη λειτουργία των υποφλοιικών δομών, καθώς και η διατήρηση ενεργοποίησης των εγκεφαλικών ημισφαιρίων χωριστά, λόγω της μειωμένης δραστηριότητας του μεσολοβίου, μειώνουν την ικανότητα του παιδιού για σύνθετη επεξεργασία πληροφοριών και προσαρμοστική απάντηση. 1 Οι πρώιμες εμπειρίες κακοποίησης μπορούν να μεταβάλουν την ικανότητα του παιδιού να αλληλεπιδρά θετικά με τους άλλους μέσω τροποποίησης της νευροχημικής ισορροπίας του εγκεφάλου. Τα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι η συναισθηματική κακοποίηση ή αποστέρηση στη βρεφονηπιακή ηλικία μπορεί να επιφέρει μόνιμη δυσλειτουργία της νευροδιαβίβασης της σεροτονίνης, η οποία συμβάλλει στην ανάπτυξη των διαταραχών διάθεσης. 1 Όταν το παιδί μεγαλώνει σε ένα απειλητικό και χαοτικό (απρόβλεπτο) περιβάλλον, ο εγκέφαλός του μπορεί να βρίσκεται σε συνεχή υπερεγρήγορση και επαγρύπνηση για την αντιμετώπιση ενδεχόμενης

8 34 Ι. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 απειλής προκειμένου να επιβιώσει. Εάν η κατάσταση αυτή χρονίσει και ο εγκέφαλος του παιδιού έχει επικεντρωθεί, ως επί το πλείστον, στην ανάπτυξη και ενίσχυση των στρατηγικών επιβίωσής του, άλλες στρατηγικές αντιμετώπισης προβλημάτων δεν αναπτύσσονται πλήρως, και ενδεχομένως το παιδί να εμφανίσει δυσκολίες στη λειτουργικότητά του ακόμη κι όταν βρεθεί σε υποστηρικτικό και στοργικό περιβάλλον με πλούσια ερεθίσματα. Παραμέληση Ενώ η χρονία κακοποίηση-παραμέληση μπορεί να οδηγήσει σε ευαισθητοποιημένη-υπερβολική φοβική αντίδραση, η παραμέληση και μόνο μπορεί να οδηγήσει σε άλλου είδους προβλήματα. Ο υποσιτισμός, τόσο πριν όσο και μετά τη γέννηση, είναι ένα τυπικό παράδειγμα παραμέλησης που μπορεί να οδηγήσει στην καθυστέρηση ανάπτυξης του εγκεφάλου και σε επιβράδυνση της μετάδοσης των ηλεκτρικών σημάτων. 16 Αυτό οφείλεται εν μέρει στην αρνητική επίδραση του υποσιτισμού στη διεργασία της μυελίνωσης στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο. Η συχνότερη μορφή υποσιτισμού είναι η έλλειψη σιδήρου, η οποία μπορεί να επηρεάσει τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο και να έχει ως αποτέλεσμα την ψυχοκινητική καθυστέρηση, την εκδήλωση άγχους ή/και κατάθλιψης, και δυσκολίες συγκέντρωσης. 16 Η στέρηση «απαραίτητης φροντίδας» (π.χ. παροχή ερεθισμάτων, ενθάρρυνση, απτική επαφή και ζεστασιά) στη βρεφική ηλικία, αποδυναμώνει ή καταργεί τα αδρά ανεπτυγμένα νευρωνικά κυκλώματα, λόγω της περιορισμένης χρήσης τους, με αποτέλεσμα το παιδί να αδυνατεί να κατακτήσει τα αναπτυξιακά ορόσημα. Για παράδειγμα, η ανάπτυξη του λόγου εξαρτάται από τη μίμηση και τη μάθηση μέσω του μηχανισμού της συνειρμικής κλασικής και συντελεστικής εξαρτημένης μάθησης. Η μητέρα, κατά την αλληλεπίδραση με το βρέφος της, χρειάζεται να ενισχύει τις φωνοποιήσεις (babbling) του που μοιάζουν με λέξεις, και έτσι αυτό τείνει να επαναλαμβάνει πολλές φορές αυτούς τους ήχους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της ανάπτυξης στον εγκέφαλο του νευρωνικού κυκλώματος που θα του επιτρέψει την εκφορά λέξεων. Εάν οι φωνοποιήσεις του βρέφους, στην ηλικία των 6 7 μηνών, αγνοηθούν από τη μητέρα, δηλαδή εάν εκείνη δεν ανταποκριθεί με φωνητικά παιχνίδια και επομένως δεν εγκατασταθεί η περίοδος ανταλλαγής και αμοιβαιότητας βρέφουςμητέρας στις φωνητικές εκφράσεις, τότε η ανάπτυξη του λόγου μπορεί να καθυστερήσει. Μελέτες υποστηρίζουν ότι τα παιδιά που έχουν παραμεληθεί δεν δείχνουν την αυξημένη ταχύτητα ανάπτυξης του λόγου (εκφορά λέξεων) που αναμένεται μεταξύ 18 και 24 μηνών. 17 Αυτού του είδους η καθυστέρηση παρατηρείται και σε άλλους τομείς της ανάπτυξης, όπως στη σωματική, κοινωνικο-συναισθηματική και νοητική ανάπτυξη. 17 Γενικευμένη παραμέληση Ο όρος «γενικευμένη παραμέληση» ( global neglect ), που έχει χρησιμοποιηθεί εκτενώς από τους ερευνητές, αναφέρεται στη σοβαρού βαθμού αποστέρηση του βρέφους από ερεθίσματα σε περισσότερους από έναν τομείς, π.χ. ηχητικά, λεκτικά, απτικά, όπως είναι το άγγιγμα, και από την αλληλεπίδραση με τους άλλους. Μελέτες υιοθετημένων παιδιών από τη Ρουμανία, στις αρχές της δεκαετίας 90, έδειξαν καταστροφικές συνέπειες αυτής της ακραίας μορφής παραμέλησης στην ψυχοκινητική τους ανάπτυξη. Τα παιδιά αυτά βρέθηκαν να έχουν μικρότερο μέγεθος εγκεφάλου λόγω ακραίας μορφής αποστέρησης ερεθισμάτων, η οποία πιθανότατα οδήγησε στην ανάπτυξη μικρότερου αριθμού νευρωνικών οδών. 18 Οι μελέτες αυτές ανέδειξαν ως σημαντικό παράγοντα τον χρόνο τα παιδιά που υιοθετήθηκαν στη βρεφική ηλικία έδειξαν μεγαλύτερη πρόοδο από τα παιδιά που υιοθετήθηκαν μετά τον δεύτερο χρόνο της ζωής τους. 19 Επίδραση στο συναίσθημα και στη συμπεριφορά Εμμένουσα φοβική αντίδραση Το χρόνιο στρες ή η έκθεση σε επαναλαμβανόμενα τραυματικά γεγονότα μπορεί να έχουν ως αποτέλεσμα την εμμένουσα φοβική κατάσταση του οργανισμού. 20 Η χρονία ενεργοποίηση των συγκεκριμένων εγκεφαλικών περιοχών που εμπλέκονται στη φοβική αντίδραση, όπως του ΥΥΕ άξονα, μπορεί να «φθείρει» άλλες περιοχές του εγκεφάλου, όπως τον ιππόκαμπο, που ενέχονται στις γνωστικές λειτουργίες, όπως π.χ. στη μνήμη. Όπως προαναφέρθηκε, ο ΥΥΕ άξονας αντιδρά στο στρες ή τον φόβο με την έκκριση μεγάλης ποσότητας κορτιζόλης, η οποία δυνητικά καταστρέφει νευρώνες στις περιοχές εκείνες που είναι πλούσιες σε υποδοχείς γλυκοκορτικοειδών (π.χ. ιππόκαμπος). Η χρόνια ενεργοποίηση των νευρωνικών δικτύων που ενέχονται στη φοβική αντίδραση

9 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLΕΜΕΝΤ Ι, 2012 ΝΕΥΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΤΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ ΤΡΑΥΜΑΤΟΣ 35 μπορεί να δημιουργήσει μόνιμες αναμνήσεις από τις τραυματικές εμπειρίες, οι οποίες θα διαμορφώσουν την αντίληψη του παιδιού για τον κόσμο και την αντίδρασή του στο περιβάλλον. Ενώ η προσαρμογή αυτή μπορεί να αποτελεί αναγκαία και απαραίτητη συνθήκη για την επιβίωσή του σε έναν απειλητικό κόσμο, εντούτοις μπορεί να αποτελέσει τη βάση ενός δυσλειτουργικού τρόπου αντιμετώπισης προβλημάτων καθόλη τη διάρκεια της ζωής του, που δύσκολα επιδέχεται αλλαγής, ακόμη και σε συνθήκες βελτιωμένου περιβάλλοντος. Υπερεγρήγορση Η παρατεταμένη έκθεση στις ορμόνες του στρες κατά την προγεννητική και μεταγεννητική περίοδο επιδρά στην ανάπτυξη του εγκεφάλου και την ψυχική υγεία. Το μητρικό στρες, το άγχος και η κατάθλιψη έχουν ως αποτέλεσμα την υπερδραστηριότητα του ΥΥΕ άξονα, που ρυθμίζει την έκκριση των ορμονών του στρες και διαμεσολαβεί στη συμπεριφορική προσαρμοστική αντίδραση του βρέφους σε στρεσογόνα γεγονότα. 20,21 Οι πρώιμες εμπειρίες, ειδικότερα η ποιότητα και η ποσότητα της μητρικής φροντίδας, μαζί με ορισμένους γενετικούς παράγοντες, ρυθμίζουν τη δραστηριότητα των γονιδίων που σχετίζονται με το στρες και τον ΥΥΕ άξονα, συμβάλλοντας στη μετέπειτα ευαλωτότητα για εκδήλωση ψυχικής διαταραχής. 22 Τα παιδιά που εκτίθενται σε χρόνιο στρες εμφανίζουν χαμηλό ουδό εγρήγορσης, με αποτέλεσμα να αντιδρούν έντονα σε ερεθίσματα τα οποία άλλα παιδιά δεν αντιλαμβάνονται ως απειλητικά. Δείχνουν ιδιαίτερη προσοχή σε μη λεκτικές συμπεριφορές, όπως στη βλεμματική επαφή ή στο άγγιγμα, τις οποίες εύκολα και γρήγορα ερμηνεύουν ως σημεία ενδεικτικά παρόντος κινδύνου. Η διαρκής εγρήγορση-επαγρύπνηση και η συναισθηματική φόρτιση επιδρούν αρνητικά στη μάθηση, και το παιδί δύναται να εμφανίσει ασυνήθιστη ή αλλόκοτη συμπεριφορά, ακόμη κι όταν βρεθεί σε ασφαλές περιβάλλον, όπως π.χ. στη σχολική τάξη. Απόσχιση (Dissociation) Η ενεργοποίηση του ΑΝΣ αποτελεί μία διαφορετική απάντηση στο στρες από εκείνη της νευροβιολογικής διέγερσης, η οποία οδηγεί στην επιβράδυνση της καρδιάς και την πτώση της αρτηριακής πίεσης, καθώς και στην αποσχιστική (αποσυνδετικoύ-τύπου) κατάσταση. Η πιθανότητα μιας αποσχιστικής απόκρισης στο στρες αυξάνει όταν ένα παιδί δεν είναι σε θέση να διαφύγει μια τρομακτική εμπειρία (π.χ. σωματικός πόνος). Εμφανίζεται όταν τα βρέφη ή παιδιά εγκαταλείπουν τις αρχικές συμπεριφορές συναγερμού (π.χ. κλάμα), αφού με αυτές δεν επιτυγχάνουν την προσοχή ή τη βοήθεια από το σημαντικό άτομο φροντίδας, και γίνονται υπάκουα, υποκινητικά (παγώνουν), παθητικά, εμφανίζουν περιορισμένη έκφραση συναισθήματος, και τελικά αποσυνδέονται από τον εξωτερικό κόσμο και αποσύρονται στον εσωτερικό κόσμο. Κοινοί ψυχολογικοί αμυντικοί μηχανισμοί, όπως η αποφυγή, το μούδιασμα, η φούγκα, η κατατονία ή η λιποθυμία, αποτελούν συχνές εκδηλώσεις. 23 Η απόσχιση συναντάται συχνότερα σε κορίτσια και παιδιά μικρής ηλικίας. 15 Αυτός ο τύπος της αντίδρασης μπορεί να έχει επιπτώσεις στην κωδικοποίηση και αποθήκευση αναμνήσεων. Ο εγκέφαλος μπορεί να χρησιμοποιεί τον μηχανισμό της απόσχισης για να «απαλύνει» τις αναμνήσεις ενός κακοποιητικού γονέα, προκειμένου να προστατεύσει τη διατήρηση του δεσμού με αυτόν μέσα από την αμνησία της τραυματικής εμπειρίας. 24,25 Ωστόσο, οι άδηλες αναμνήσεις μιας τέτοιας εμπειρίας διατηρούνται, και το παιδί, όταν εκτίθεται σε ερεθίσματα υπενθύμισής της, μπορεί να τις ανασύρει ασυνείδητα, εμφανίζοντας φαινόμενα αναβίωσης (flashbacks) ή εφιάλτες. Τα παιδιά που αναπτύσσουν τον μηχανισμό απόσχισης ως προσαρμοστική συναισθηματική αντίδραση στο στρες είναι πιθανόν να καταφεύγουν σε αποσυνδετικού τύπου καταστάσεις κάθε φορά που αντιμετωπίζουν στρεσογόνα γεγονότα ζωής. 24 Δεσμός (Attachment) Ένα από τα ισχυρότερα στρεσογόνα ερεθίσματα για το βρέφος και το νήπιο είναι η απώλεια της επαφής με τη μητέρα του ή το υποκατάστατό της. Πειράματα σε θηλαστικά, συμπεριλαμβανομένων των πιθήκων, όπου τα νεογνά αποχωρίστηκαν από τις μητέρες τους για παρατεταμένο διάστημα, έδειξαν διά βίου αλλαγές που χαρακτηρίζονταν από δυσπροσαρμοστικές συμπεριφορές και υπερβολική αντίδραση του συστήματος του στρες σε στρεσογόνα ερεθίσματα. Η δημιουργία, λοιπόν, επιλεκτικών δεσμών στη βρεφονηπιακή ηλικία εξυπηρετεί τόσο την παροχή συναισθηματικής ασφάλειας και προστασίας από τις ψυχοπιεστικές καταστάσεις όσο και την παροχή της απαραίτητης φροντίδας και εκείνων των ψυχοσυναισθηματικών στηριγμάτων που θα

10 36 Ι. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 βοηθήσουν το παιδί να δομήσει τη δική του προσωπικότητα και επιθυμία. Η ποιότητα αυτών φαίνεται να έχει μετέπειτα επιπτώσεις στην κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη και στις ψυχοπαθολογικές εκδηλώσεις. Τα ερευνητικά δεδομένα κατέδειξαν ότι τα παιδιά βρεφονηπιακής ηλικίας που έχουν υποστεί κακοποίηση ή/και παραμέληση αναπτύσσουν ανασφαλή δεσμό με το άτομο φροντίδας (συνήθως μητέρα) που το κακοποίησε. 26 Ο ανασφαλής δεσμός αποτελεί έναν σοβαρό παράγοντα κινδύνου για τη μετέπειτα αναπτυξιακή πορεία και εμφάνιση ψυχοπαθολογίας. Συγκεκριμένα, ο ανασφαλής δεσμός τύπου αποδιοργάνωσης παρατηρείται σε υψηλό ποσοστό (82%) σε παιδιά βρεφονηπιακής ηλικίας που έχουν κακοποιηθεί. 27 Ο δε ανασφαλής δεσμός τύπου αμφιθυμίας συσχετίζεται με κοινωνική απόσυρση στη μέση παιδική ηλικία 28 και διαταραχές άγχους στην εφηβεία, 29 ενώ ο ανασφαλής δεσμός τύπου αποφυγής συσχετίζεται με εκδηλώσεις αντικοινωνικής συμπεριφοράς. 28 Μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της κακοποίησης και της παραμέλησης Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι ακόμη και χρόνια μετά την τραυματική εμπειρία, συμπεριλαμβανόμενης της σεξουαλικής κακοποίησης, ανευρίσκονται χαμηλότερες τιμές κορτιζόλης με πιθανά αυξημένη την αρνητική παλίνδρομη ρύθμιση απελευθέρωσής της. Συγκεκριμένα, σε παιδιά ηλικίας 4 6 ετών που έχουν υποστεί κακοποίηση δεν έχουν βρεθεί αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης (σιέλου) σε στρεσογόνες καταστάσεις, γεγονός που συνηγορεί υπέρ υποενεργού άξονα ΥΥΕ. Αυτή η υποδραστηριότητα του ΥΥΕ άξονα σε συνθήκες επαναλαμβανόμενου ή χρόνιου στρες έχει ερμηνευτεί ως πιθανή φυσιολογική προσαρμογή του ανθρώπινου οργανισμού σε χρόνιο στρες (προσαρμοστική ρύθμιση προς τα κάτω του ΥΥΕ άξονα), με τη μορφή μιας ενισχυμένης αρνητικής παλίνδρομης αλληλορύθμισης στο επίπεδο του ιπποκάμπου, του υποθαλάμου ή της υπόφυσης, και ενδέχεται να αποτελεί αντισταθμιστικό μηχανισμό για την προστασία του εγκεφάλου από τα χρονίως αυξημένα επίπεδα γλυκοκορτικοειδών που επιδρούν τοξικά σε αυτόν, καταστρέφοντας νευρώνες και συνδέσεις. Μια άλλη εναλλακτική ερμηνεία είναι ότι το στρεσογόνο ερέθισμα δεν αποτελεί καινούργιο ερέθισμα, καθώς μετά από μακροχρόνια έκθεση στη στρεσογόνο κατάσταση το παιδί εξοικειώνεται με αυτήν και συνεπώς δεν εμφανίζει τη συνήθη νευροφυσιολογική απόκριση. Οι νευροαπεικονιστικές και νευροφυσιολογικές μελέτες σχετικά με τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της κακοποίησης και της παραμέλησης στην ανάπτυξη του εγκεφάλου έχουν δείξει τα εξής: (α) μειωμένη αύξηση του αριστερού εγκεφαλικού ημισφαιρίου και επικράτηση του δεξιού ημισφαιρίου (αυξάνει τον κίνδυνο για κατάθλιψη), (β) υπερδραστηριότητα του μεταιχμιακού συστήματος (αυξάνει τον κίνδυνο για ανάπτυξη της διαταραχής πανικού και μετατραυματικής διαταραχής του στρες), (γ) μείωση του όγκου του ιπποκάμπου και απορρύθμιση του μεταιχμιακού συστήματος (αυξάνει τον κίνδυνο για εκδήλωση διαταραχών αποσχιστικού τύπου και διαταραχών της μνήμης), (δ) δυσλειτουργία στη σύνδεση μεταξύ του αριστερού και του δεξιού ημισφαιρίου του εγκεφάλου (συσχετίζεται με τα συμπτώματα ΔΕΠΥ), (ε) μείωση του συνολικού όγκου της λευκής και φαιάς ουσίας. 33 Η μείωση του όγκου της εγκεφαλικής ουσίας κατά 7%, που εμφανίζουν τα παιδιά με πρώιμη αποστέρηση, έχει συσχετιστεί με αύξηση των επιπέδων κορτιζόλης και κατεχολαμινών στον εγκέφαλο. 13,33 Ενδιαφέρον εύρημα στη μελέτη παιδιών που έχουν υποστεί σοβαρού βαθμού αποστέρηση ήταν η συσχέτιση μεταξύ μικρότερου όγκου της αριστερής αμυγδαλής και μεγαλύτερου χρόνου ιδρυματοποίησης του παιδιού. 33 Συμπεράσματα Η έκθεση σε χρόνιο στρες ή ψυχικό τραύμα κατά την πρώιμη παιδική ηλικία είναι το κλειδί για τη μετέπειτα ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη. Ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος μεταβάλλεται συνεχώς από τα περιβαλλοντικά ερεθίσματα και τα παιδιά είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στις δυσμενείς επιπτώσεις του χρόνιου στρες που συμβάλλει στην ανάπτυξη χρονίας μετατραυματικής διαταραχής του στρες, διαταραχών άγχους και διάθεσης, διαταραχών μνήμης και μάθησης, καθώς και άλλων ψυχοπαθολογικών καταστάσεων. Οι ακριβείς διαγνωστικές αξιολογήσεις των παιδιών που παραπέμπονται σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων πρέπει να είναι πάγια κλινική πρακτική, καθώς μια λανθασμένη διάγνωση ενδέχεται να έχει περαιτέρω δυσμενείς επιπτώσεις για την ψυχοκοινωνική έκβαση του παιδιού. Πολλά παιδιά διαγιγνώσκονται λανθασμένα ως πάσχοντα από ΔΕΠΥ και αντιμετωπίζονται με ψυχοδιεγερτικά φάρμακα, τα οποία όμως επιδει

11 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLΕΜΕΝΤ Ι, 2012 ΝΕΥΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΤΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ ΤΡΑΥΜΑΤΟΣ 37 νώνουν περαιτέρω τα συμπτώματα. 34 Η ανάγκη για νευροψυχολογική εξέταση παιδιών που έχουν εκτεθεί σε πρώιμο ψυχικό τραύμα ή στρες είναι καθοριστικής σημασίας, καθώς δίνει τη δυνατότητα της αναγνώρισης και κατανόησης της νευροβιολογικής επίδρασης του τραύματος και στη συνέχεια της ανάπτυξης ειδικών παρεμβάσεων που θα μειώσουν τη νευροβιολογική επίδραση του στρες. Neurobiological inscriptions of psychological trauma during early childhood I. Giannopoulou 2nd Department of Psychiatry, National and Kapodistrian University of Athens, "Attikon" General Hospital, Athens & Community Mental Health Center of Peristeri, Peristeri, Greece Psychiatriki 2012, 23:S27 S38 Neurodevelopment is a highly complex process, influenced by a wide range of interacting genetic and environmental factors. Recent developments in fetal, neonatal and infant behavioural genetics and brain imaging methods have allowed for more detailed investigation of the effects of early adverse environment on the developing brain. This review aims to provide background for neurobiological understanding of how the prolonged exposure to stress or trauma during early childhood affects subsequent cognitive, emotional and social development. Initially, a brief overview of brain development is provided focusing, in particular, on the limbic system structures, which are closely linked to emotional experiences and reactions, learning and memory. Emphasis is placed on the concept of neural plasticity, which is the biological base of memory and learning the two most important mechanisms through which the environment affects the behavior. Moreover, the concept of sensitive periods, that is to say periods of "vulnerability" or "opportunity" during which particular experiences affect brain growth, functional organization and maturation, is discussed. Brief overview of the neuroendocrine stress response system and the long-term effects of prolonged exposure to stress hormones on early brain development clarify further why children are more vulnerable than adults to the effects of stress. The section dealing with the memory, which is closely linked to the limbic system, attempts to discuss how early exposure to chronic stress or psychological trauma, through neurobiological effects and the process of learning, can lead to dysfunctional behaviors, which in its extreme form can be mental disorders. The two types of memory are discussed: (a) the implicit (nondeclarative), which develops during the prelingual stage of child s development and refers to unconscious memories of previous experiences, and (b) the explicit (declarative) memory, which is closely linked to language development and refers to memories that can be consciously recalled. Given that prenatal or postnatal early experiences can alter the course of brain development, the exposure to maltreatment, whether it takes the form of physical, sexual or emotional abuse, or the kind of extreme neglect and deprivation during the early years of life, is related to alterations in brain structure and function, which in turn contributes to development of chronic post-traumatic disorder (PTSD), anxiety, mood and attachment disorders, memory and learning problems, and other psychopathological conditions. Finally, it is pointed out that a comprehensive and detailed diagnostic assessment of young children who are referred to the child and adolescent mental health services because of presenting with behavioural and emotional disturbances should be an established good clinical practice, given that a wrong diagnosis may have further deleterious effects on the child s psychosocial development. The need for neuropsychological assessment of children who have been exposed to early trauma or stress is thought to have important implications for the recognition and the neurobiological understanding of early trauma, which in turn allows for the development and implementation of appropriate interventions. Key words: Brain, development, stress, psychological trauma.

12 38 Ι. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 Βιβλιογραφία 1. Child Welfare Information Gateway. Effects of Maltreatment on Brain Development. Washington, DC: US Department of Health &Human Services 2009, Retrieved January 2011, 2. Teicher MH, Ito Y, Glod CA, Schiffer F, Gelbard HA. Neurophysiological mechanisms of stress response in children. In: Pfeffer C (ed) Severe Stress and Mental Disturbance in Children American Psychiatric Press, Washington, DC, 1996: Teicher MH, Ito Y, Glod CA, Anderson SL, Dumont N, Ackerman E. Preliminary evidence for abnormal cortical development in physically and sexually abused children using EEG coherence and MRI. Ann NY Acad Sci 1997, 821: Iversen SD, Kupfermann I, Kandel ER. Συναισθηματικές Καταστάσεις και Συναισθήματα. In: Kandel ER, Schwartz JH, Jessell TM (eds) Βασικές Αρχές Νευροεπιστημών (Principles of Neural Science, 4th edition), McGraw-Hill Companies. Μετάφραση, Γενική Επιμέλεια Ελληνικής Έκδοσης: Βασιλόπουλος Δ, Σολδάτος Κ. Ιατρικές Εκδόσεις Π.Χ. Πασχαλίδης, 2006: Gallagher M, Chiba A. The amygdale and emotion. Curr Opin Neurobiol 1996, 5: Kandel ER, Kupfermann I, Iversen SD. Μάθηση και Μνήμη. In: Kandel ER, Schwartz JH, Jessell TM (eds) Βασικές Αρχές Νευροεπιστημών (Principles of Neural Science, 4th edition, McGraw-Hill Companies. Μετάφραση, Γενική Επιμέλεια Ελληνικής Έκδοσης: Βασιλόπουλος Δ, Σολδάτος Κ. Ιατρικές Εκδόσεις Π.Χ. Πασχαλίδης 2006: Van der Kolk B. Biological considerations about emotions, trauma, memory, and the brain. In: Ablon SL, Brown D, Khantzian EJ, Mack JE (eds) Human Feelings: Explorationsin Affect Development and Meanings, Analytic Press, Hillsdale, NJ, 1993: Nutt DJ.The psychobiology of posttraumatic stress disorder. J Clin Psychiatry 2000, 61: Bremner JD, Narayan M. The effects of stress on memory and the hippocampus life cycle: Implication for childhood development and aging. Dev Psychopathol 1998, 10: Bremner J, Narayan M, Staib LH. Southwick SM, McGlashan T, Charney DS. Neural correlates of memories of childhood sexual abuse in women with and without posttraumatic stress disorder. Am J Psychiatry 1999, 156: Weinstein D, Staffelbach D, Biaggio M. Attention-deficit hyperactivity disorder and posttraumatic stress disorder: Differential diagnosis in childhood sexual abuse. Clin Psychol Rev 2000, 20: Perry BD, Pollard R. Homeostasis, stress, trauma, and adaptation. Child Adolesc Psychiatr Clin N Am 1998, 7: Glaser D. Child abuse and neglect and the brain: A review. J Child Psychol Psychiatr Allied Disc 2000, 41: Bremner JD, Narayan M. The effects of stress on memory and the hippocampus life cycle: Implication for childhood development and aging. Dev Psychopathol 1998, 10: Perry BD, Pollard R, Blakley T, Baker W, Vigilante D. Childhood trauma, the neurobiology of adaptation and use-dependent development of the brain: How states become traits. Infant Men Health J 1995, 16: Shonkoff JP, Phillips DA. From neurons to neighborhoods: The science of early childhood development. National Academy Press, Washington, DC, Scannapieco M. Developmental outcomes of child neglect. The APSAC Advisor, Winter Elmhurst, IL: American Professional Society on the Abuse of Children, Perry BD. Childhood experience and the expression of genetic potential: What childhood neglect tells us about nature and nurture? Brain Mind 2002, 3: Rutter M, O Connor T, Beckett C, Castle J, Croft C, Dunn J and the ERA. Research Team. Recovery and deficit following profound early deprivation. In: Selman P (ed) Intercountry adoption: Developments, trends and perspectives. British Agencies for Adoption & Fostering, London, 2000: Yehuda R. Sensitization of the hypothalamic-pituitary-adrenal axis in posttraumatic stress disorder. Ann NY Acad Sci 1997, 821: Perry BD. Applying principles of neurodevelopment to clinical work with maltreated and traumatized children: The neurosequential model of therapeutics. In: Webb NB (ed) Working with traumatized youth in child welfare. The Guilford Press, New York, 2006: Andersen SL. Trajectories of brain development: Point of vulnerability or window of opportunity. Neurosc Behav Review, 2003, 27: Perry BD, Pollard R. Homeostasis, stress, trauma, and adaptation. Child Adolesc Psychiatr Clin North Am 1998, 7: Joseph R. The neurology of traumatic dissociative amnesia: Commentary and literature review. Child Abuse Negl 1999, 22: Stien PT, Kendall J. Psychological trauma and the developing brain: Neurologically based interventions for troubled children. The Haworth Maltreatment and Trauma Press. New York, Crittenden PM, Ainsworth MDS. Child maltreatment and attachment. In: Cicchetti D, Carlson V (eds) Child Maltreatment: theory, research on the causes and consequences of child abuse and neglect. Cambridge University Press, New York, 1989: Carlsom V. Cicchetti D, Barnett D, Braunwald K. Finding order in disorganization: lessons from research on maltreated infants attachments to their caregivers. In: Cicchetti D, Carlson V (eds) Child Maltreatment: theory, research on the causes and consequences of child abuse and neglect. Cambridge University Press, New York, 1989: Renken B, Egeland B, Marvinney D, Mangelsdorf S, Srouffe LA. Early childhood antecedents of aggression and passive withdrawal in early elementary school. J Personality 1989, 5: Warren SL, Huston L, Egeland B, Stroufe LA. Child and adolescent anxiety disorders and early attachment. J Am Acad Child Adolesc Psychiatr 1997, 36: Gollier J, Jehuda R. Neuroendocrine activity and memoryrelated impairments in post-traumatic stress disorder. Dev Psychopathol 1998, 10: De Bellis M, Chrousos G, Dorn L, Burke L, Helmers K, Kling M et al. Hypothalamic-pituitary-adrenal axis disregulation in sexually abused girls. J Clin Endocrinol Metab 1994, 78: Carlson M, Earls F. Psychological and neuroendocrinological sequelae of early social deprivation in institutionalized children in Romania. Ann NY Acad Sci 1997, 80: Teicher MD. Wounds that time won t heal: The neurobiology of child abuse. Cerebrum: The Dana Forum on brain science 2000, 2: Schwarz ED, Perry BD. The post-traumatic response in children and adolescent. Child Adolesc Psychiatr Clin N Am 1994, 2: Αλληλογραφία: Ι. Γιαννοπούλου, Παιδοψυχίατρος-Διευθύντρια, Β Ψυχιατρική Κλινική ΕΚΠΑ, ΠΓΝΑ «Αττικόν», Ρίμινι 1, Χαϊδάρι, Αθήνα Tηλ.: (+30) , Fax: (+30)

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

EMDR Πρωτόκολλο. Πέννυ Παπανικολοπούλου M.Sc. Ph.D Σεπτέμβριος 2011

EMDR Πρωτόκολλο. Πέννυ Παπανικολοπούλου M.Sc. Ph.D Σεπτέμβριος 2011 EMDR Πρωτόκολλο Πέννυ Παπανικολοπούλου M.Sc. Ph.D Σεπτέμβριος 2011 Τηλεσκοπική Επεξεργασία / Telescopic Processing Σημείο Αναστάτωσης EMD Περιορισμένη Εστίαση σε κάθε σημείο αναστάτωσης Στρατηγική EMDr

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Πρόσφατες εργασίες έχουν αποδείξει ότι στη μνήμη παρεμβαίνουν πολλές περιοχές του εγκεφάλου Παρ όλα αυτά, υπάρχουν διαφορετικοί τύποι μνήμης και ορισμένες

Διαβάστε περισσότερα

Καραλέξη Μαρία, Θωμόπουλος Θωμάς, Πετρίδου Ελένη Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, ΕΚΠΑ

Καραλέξη Μαρία, Θωμόπουλος Θωμάς, Πετρίδου Ελένη Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, ΕΚΠΑ Καραλέξη Μαρία, Θωμόπουλος Θωμάς, Πετρίδου Ελένη Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Το στρες Πρώτη νευροενδοκρινολογική απάντηση Δεύτερη νευροενδοεκρινολογική απάντηση Ο υποθάλαμος Κορτιζόλη

Διαβάστε περισσότερα

DANA ALLIANCE FOR BRAIN

DANA ALLIANCE FOR BRAIN ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «Η λειτουργία του Ύπνου και η σημασία της για τη Μνήμη και τη Μάθηση αλλά και τη Σωματική και Ψυχική Υγεία» Ενημερωτική Εκδήλωση την Τετάρτη 27 Μαρτίου 2013, στο Ίδρυμα Ευγενίδου Αθήνα, Παρασκευή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΤΙΤΛΟΣ: Η Σημασία του στρες και του ύπνου στη ζωή του/της

Διαβάστε περισσότερα

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Ενότητα 2: Κατηγοριοποιήσεις Μάθησης & Μνήμης Κωνσταντίνος Παπαθεοδωρόπουλος Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί ενότητας Ανάλυση των γενικών αξόνων που

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

«Εκπαιδευτικές παρεμβάσεις σε νήπια και παιδιά πρώτης σχολικής ηλικίας με ΔΕΠΥ

«Εκπαιδευτικές παρεμβάσεις σε νήπια και παιδιά πρώτης σχολικής ηλικίας με ΔΕΠΥ «Εκπαιδευτικές παρεμβάσεις σε νήπια και παιδιά πρώτης σχολικής ηλικίας με ΔΕΠΥ Δρ Ιωάννα Γιαννοπούλου, Δ/ντρια ΕΣΥ Παιδοψυχίατρος, Κ.Ψ.Υ. Περιστερίου & Β Ψυχιατρική Κλινική ΕΚΠΑ του ΠΓΝ «Αττικόν» ΔΕΠΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ

ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΒΡΑΧΥΠΡΟΘΕΣΜΗ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΗ ΜΝΗΜΗ ΧΑΜΗΛΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΑΝΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Απεικονιστικές μέθοδοι Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι εμπίπτουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας. Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη

Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας. Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη Περιεχόμενα Εισαγωγή Γνώση και κατανόηση του αυτισμού Διαγνωστικά εργαλεία για την ανίχνευση του αυτισμού Βασικές αρχές αποτελεσματικής

Διαβάστε περισσότερα

23/5/2013 ΟΜΑΛΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΒΡΕΦΟΥΣ- ΠΡΩΤΟΣ ΧΡΟΝΟΣ ΖΩΗΣ. ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΒΡΕΦΟΥΣ (Κλάμα, Σίτιση, Ύπνος) & ΑΠΩΤΕΡΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

23/5/2013 ΟΜΑΛΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΒΡΕΦΟΥΣ- ΠΡΩΤΟΣ ΧΡΟΝΟΣ ΖΩΗΣ. ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΒΡΕΦΟΥΣ (Κλάμα, Σίτιση, Ύπνος) & ΑΠΩΤΕΡΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΒΡΕΦΟΥΣ (Κλάμα, Σίτιση, Ύπνος) & ΑΠΩΤΕΡΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΟΜΑΛΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΒΡΕΦΟΥΣ- ΠΡΩΤΟΣ ΧΡΟΝΟΣ ΖΩΗΣ Σχετίζεται με την ικανότητα του βρέφους να ρυθμίζει τις φυσιολογικές παραμέτρους

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ «Δεν ζω με την Νόσο του Crohn. Αυτή ζει μαζί μου» Amy Tracher Psy.D Ph.d, ασθενής και συγγραφέας του «Coping with Crohn s Disease: Manage Your Physical Symptoms and Overcome

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ.

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Προσοχή - Συγκέντρωση Η συγκέντρωση αναφέρεται στην ικανότητα συνειδητής κατεύθυνσης της προσοχής σε ένα συγκεκριμένο μέρος του πεδίου

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 3 Η φυσιολογία των γνωστικών διεργασιών Πέτρος Ρούσσος Η νευροψυχολογική βάση των γνωστικών διεργασιών Γνωστική νευροεπιστήμη: μελετάει τους τρόπους με τους οποίους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 10η: Αυτισμός Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Μνήμη και μάθηση. Συμπεριφορικό επίπεδο Κυτταρικό επίπεδο. Παρασκευή, 5 Απριλίου 13

Μνήμη και μάθηση. Συμπεριφορικό επίπεδο Κυτταρικό επίπεδο. Παρασκευή, 5 Απριλίου 13 Μνήμη και μάθηση Συμπεριφορικό επίπεδο Κυτταρικό επίπεδο Κατηγορίες μνήμης Βραχύχρονη/Μακρόχρονη μνήνη Έκδηλη μνήμη (ιππόκαμπος/φλοιός) Άδηλη μνήμη (αμυγδαλή, παρεγκεφαλίδα) Συνειρμική Μη συνειρμική Διαδικαστική

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ.

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. «ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. Άρτεμις Τσίτσικα - Λέκτορας Εφηβικής Παιδιατρικής Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας I. Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές II. III. Ειδικές Αναπτυξιακές Διαταραχές

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Δρ. Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντ. Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών & Εφήβων Διευθύντρια ψυχιατρικού Τομέα Σισμανόγλειο

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Γ ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Βάγια Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Βάγια Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος «Ενδυνάμωση και υποστήριξη ομάδων οικογενειών ατόμων με αυτισμό» Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ΙΙ ΕΠΕΑΕΚ Ενέργεια 1.1.4 Εκπαίδευση Ατόμων με Ειδικές Ανάγκες Πράξη 1.1.4 α Φορέας Υλοποίησης:

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος της διευθύντριας της σειράς... 13 Προλογικό σημείωμα 1... 17 Προλογικό σημείωμα 2... 21 Ευχαριστίες... 25 Αντί προλόγου...

Πρόλογος της διευθύντριας της σειράς... 13 Προλογικό σημείωμα 1... 17 Προλογικό σημείωμα 2... 21 Ευχαριστίες... 25 Αντί προλόγου... Περιεχόμενα Πρόλογος της διευθύντριας της σειράς... 13 Προλογικό σημείωμα 1... 17 Προλογικό σημείωμα 2... 21 Ευχαριστίες... 25 Αντί προλόγου... 27 Εισαγωγή στην Ψυχοτραυματολογία 1. Τι είναι τραύμα;...

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ Ε Λ Ε Ν Η Κ Α Ρ Α Υ Ι Α Ν Ν Η, P S Y. D. Ε Γ Γ Ε Γ Ρ Α Μ Μ Ε Ν Η Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ο Σ Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Σ Α

Διαβάστε περισσότερα

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία.

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Α. Ξεκαλάκη Παιδίατρος Δ/νση Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Παιδιατρικής Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού Προαγωγή της υγείας Αρχικός ορισμός: Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 Το αντικείμενο του συγγράμματός μας... 13 Οι στόχοι και το κοινό μας... 14 Οργάνωση του βιβλίου... 15 Άλλα χαρακτηριστικά του βιβλίου... 16 Ευχαριστίες... 18 ΜΕΡΟΣ Ι Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Χαρακτηριστικά Αυτισμού Καλής Λειτουργικότητας ( ομιλία, κινητικός συντονισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Γιαννάκη Ειρήνη Α.Μ: 12066 Τμήμα Λογοθεραπείας- Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ

Γιαννάκη Ειρήνη Α.Μ: 12066 Τμήμα Λογοθεραπείας- Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ «Η ψυχοκινητική καθυστέρηση ως σημαντικό κομμάτι πολλών διαταραχών. Μέθοδοι ψυχοκινητικής ανάπτυξης καθώς και υλικό (ασκήσεις) ως εναλλακτική μορφή επικουρικής αγωγής στη λογοθεραπεία». Γιαννάκη Ειρήνη

Διαβάστε περισσότερα

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω.

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω. Αντιμετωπίζοντας το στρες για μια χαρούμενη και δημιουργική ζωή Το στρες μπορεί από εχθρός μας να γίνει σύμμαχος Ένα ποσοστό άγχους είναι αναγκαίο στη ζωή μας γιατί μας βοηθάει να ενεργοποιηθούμε και να

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

CISM in Air Traffic Control. An Introduction to Critical Incident Stress Management CISM

CISM in Air Traffic Control. An Introduction to Critical Incident Stress Management CISM 1 CISM in Air Traffic Control An Introduction to Critical Incident Stress Management CISM Ατύχημα San Diego 1978 2 Ατύχημα Chicago 1979 3 Ατύχημα Air Florida, Washington 1982 4 Ατύχημα Sioux City 19-7-

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια ιαδικασίας Μάθησης-Μνήµης. 1. Πρόσκτηση Acquisition 2. Εγκατάσταση Consolidation 3. Ανάκληση Retrieval

Στάδια ιαδικασίας Μάθησης-Μνήµης. 1. Πρόσκτηση Acquisition 2. Εγκατάσταση Consolidation 3. Ανάκληση Retrieval ΜΑΘΗΣΗ & ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΣΗ & ΜΝΗΜΗ Στάδια ιαδικασίας Μάθησης-Μνήµης 1. Πρόσκτηση Acquisition 2. Εγκατάσταση Consolidation 3. Ανάκληση Retrieval ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΜΝΗΜΟΝΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΜΝΗΜΗΣ ηλωτική ή

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/

Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/ Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/ Φοιτήτρια : Τεκτονίδου Βαρβάρα (12871) Καθηγήτρια: Παίλα Νικολέτα T.E.I Ηπείρου, 2014 Ταξινόμηση φωνολογικών/αρθρωτικών διαταραχών Αναπτυξιαξή

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ Ορίζουμε ως διαβιβαστή μια ουσία που απελευθερώνεται από έναν νευρώνα σε μια σύναψη και που επηρεάζει ένα άλλο κύτταρο, είτε έναν νευρώνα είτε ένα κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Χαλάνδρι 02/05/2010 Αριστοτέλους 42 Χαλάνδρι Τ.Κ. 15234 Τηλ./210-6800823 e-mail: papdimit@yahoo.gr ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ανάπτυξη της γλώσσας αποτελεί µια πολύχρονη, πολύπλοκη και προοδευτική

Διαβάστε περισσότερα

ηδιεργασία µε την οποία αποκτούµε γνώσεις για τον κόσµο η οποία θα οδηγήσει στην τροποποίηση µιας συµπεριφοράς

ηδιεργασία µε την οποία αποκτούµε γνώσεις για τον κόσµο η οποία θα οδηγήσει στην τροποποίηση µιας συµπεριφοράς Μάθηση και Μνήµη Μάθηση Μνήµη Μάθηση: Μνήµη: ηδιεργασία µε την οποία αποκτούµε γνώσεις για τον κόσµο η οποία θα οδηγήσει στην τροποποίηση µιας συµπεριφοράς ηαποθήκευσητωνπληροφοριώναυτών η ικανότητα να

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Μνήμη και Μάθηση Νόσος του Alzheimer

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Μνήμη και Μάθηση Νόσος του Alzheimer ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Μνήμη και Μάθηση Νόσος του Alzheimer Περιγραφή της περίπτωσης (Ι) Γυναίκα 43 ετών διακομίσθηκε στο τμήμα επειγόντων περιστατικών από την οικογένειά της λόγω διαταραχών μνήμης. Η ασθενής

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική υστέρηση. είναι η κατάσταση που χαρακτηρίζεται από. σημαντικά υποβαθμισμένη νοητική λειτουργία (κάτω από το μέσο όρο), που εμφανίζεται κατά

Νοητική υστέρηση. είναι η κατάσταση που χαρακτηρίζεται από. σημαντικά υποβαθμισμένη νοητική λειτουργία (κάτω από το μέσο όρο), που εμφανίζεται κατά ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος Σοφία Μπάτσιου Μάρτιος 2012 Να κατανοήσετε το πρόβλημα της νοητικής υστέρησης, τα χαρακτηριστικά των μαθητών με νοητική

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτισμός και ψυχοπαθολογία:

Πολιτισμός και ψυχοπαθολογία: Πολιτισμός και ψυχοπαθολογία: Επιπτώσεις στη συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία με μετανάστες και τις οικογένειές τους Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών vpavlop@psych.uoa.gr http://www.psych.uoa.gr/~vpavlop

Διαβάστε περισσότερα

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Ενότητα 3: Ενεργός Μνήμη - Μη Συνειρμική Μάθηση & Μνήμη - Κλασσική Εξαρτημένη Μάθηση Κωνσταντίνος Παπαθεοδωρόπουλος Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί

Διαβάστε περισσότερα

21-24 μήνες...84 Ενδεικτικές καθημερινές αναπτυξιακές δραστηριότητες για εσάς και το παιδί σας (6-24 μηνών)...90 2 έως 3 ετών...93 Η εκπαίδευση στη

21-24 μήνες...84 Ενδεικτικές καθημερινές αναπτυξιακές δραστηριότητες για εσάς και το παιδί σας (6-24 μηνών)...90 2 έως 3 ετών...93 Η εκπαίδευση στη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος...9 Εισαγωγή...11 Βασικές αρχές της ανάπτυξης... 13 Βρεφική ανάπτυξη (σωματική, κινητική, γνωστική, γλωσσική, ψυχοσυναισθηματική)...18 Η ανάπτυξη του εγκεφάλου...22 Η σημασία των ερεθισμάτων...24

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Ευάγγελος Καφετζόπουλος ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Μια σύντοµη ανασκόπηση των σύγχρονων ερευνών Ο εγκέφαλος του ανθρώπου έχει συχνά χαρακτηριστεί σαν ένα «µαύρο κουτί» (black box), που δέχεται ερεθίσµατα

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης²

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Οικοτροφείο ΕΠΑΚΜΟΣ, Εταιρία Συστημικής Θεραπείας και Παρέμβασης

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής. και υπερκινητικότητα: Δρ Μαρίνα Πατσίδου Ηλιάδου. Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ

Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής. και υπερκινητικότητα: Δρ Μαρίνα Πατσίδου Ηλιάδου. Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητα: Δρ Μαρίνα Πατσίδου Ηλιάδου Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ Η περίπτωση του Ορέστη Προνήπιο Χωρίς προβλήματα στο νοητικό επίπεδο. Έχει πολύ καλό γνωστικό επίπεδο,

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβιατρική Φροντίδα UNESCO Chair in Adolescent Medicine and Health Care

Εφηβιατρική Φροντίδα UNESCO Chair in Adolescent Medicine and Health Care Εφηβιατρική Φροντίδα UNESCO Chair in Adolescent Medicine and Health Care Φλώρα Μπακοπούλου Ειδικό Κέντρο Εφηβικής Ιατρικής (Ε.Κ.Ε.Ι.) Α Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ)

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΕΠΥ; Αποτελεί μια ομάδα διαταραχών όπου τα συμπτώματα εμφανίζονται πριν από την ηλικία των 12 ετών. Τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων Α.Καραπέτσας

Διδάσκων Α.Καραπέτσας Διδάσκων Α.Καραπέτσας Άνδρες και γυναίκες είναι εξίσου έξυπνοι, κάθε φύλο όμως με το δικό του τρόπο. (Science Illustrated, Σεπτέμβριος,2010) 2 Διαφέρουμε εγκεφαλικά? 3 Ο Richard Haier, (του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις

Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις Biomedical Imaging & Applied Optics University of Cyprus Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις Διάλεξη 19 Οι Συναισθηματικοί Μηχανισμοί στον Εγκέφαλο (Βrain Mechanisms of Emotion) Εισαγωγή Συναισθήματα (Emotions)

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Νευρικό σύστημα (σύντομη θεωρία ερωτήσεις)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Νευρικό σύστημα (σύντομη θεωρία ερωτήσεις) ΕΡΑΣΜΕΙΟΣ ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Ιδιωτικό Γενικό Λύκειο Όνομα: Ημερομηνία:./ / ΤΑΞΗ : A Λυκείου ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Νευρικό σύστημα (σύντομη θεωρία ερωτήσεις) ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ - ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Συμβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΙΣΜΟΣ. Μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας

ΑΥΤΙΣΜΟΣ. Μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας ΑΥΤΙΣΜΟΣ Μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας ΟΡΙΣΜΟΣ Οι Neisworth και Wolfe (2005) ορίζουν τον αυτισμό ως «αναπτυξιακή διαταραχή που χαρακτηρίζεται από σημειωμένη δυσκολία στην επικοινωνία και τις κοινωνικές

Διαβάστε περισσότερα

Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας.

Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας. Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας. Ανάργυρος Β.Καραπέτσας Χειμερινό εξάμηνο: 2013 2014 Εισαγωγή Σε αυτό το άρθρο υποστηρίζεται ότι οι νευροψυχολογικές μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν σωστά όσα βλέπουν, ακούν και γενικά αισθάνονται.

είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν σωστά όσα βλέπουν, ακούν και γενικά αισθάνονται. Β έτος ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Σοφία Μπάτσιου Απρίλιος 2012 είναι μια ισόβια αναπτυξιακή διαταραχή, μια αναπηρία που εμποδίζει τα άτομα να κατανοούν

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα 22 Μαρτίου 2014 Ανδρέας Ευαγόρου Ψυχολόγος Εφηβεία Ψυχική και σωματική ανάπτυξη Πέρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή Ενδοψυχικές αναδομήσεις Ανάγκη αυτονομίας

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά

Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά Ιουλιέττα Καλλή-Λαούρη, M.D., Ph.D. Παιδοψυχίατρος, Ψυχοθεραπεύτρια Παιδιών & Εφήβων 1 ο Παγκύπριο

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

Safer internet. a multiannual Community Programme on promoting safer use of the Internet and new online technologies.

Safer internet. a multiannual Community Programme on promoting safer use of the Internet and new online technologies. Ευρωπαϊκή Μελέτη για τις συμπεριφορές εξάρτησης στο Διαδίκτυο - EU NET ADB Άρτεμις Τσίτσικα Λέκτορας Εφηβικής Ιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών Επιστ. Υπεύθυνος Προγράμματος «Αριάδνη» ρ η Επιστ. Υπεύθυνος

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμοσμένη Γνωστική Ψυχολογία. Πέτρος Ρούσσος

Εφαρμοσμένη Γνωστική Ψυχολογία. Πέτρος Ρούσσος 4 Εφαρμοσμένη Γνωστική Ψυχολογία (ΨΧ 90) Πέτρος Ρούσσος Η μνήμη στο εργαστήριο και στην καθημερινή ζωή Ebbinghaus (1885) vs. Bartlett (1932) Neisser (1976): οικολογική εγκυρότητα Banaji & Crowder (1989)

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Εισαγωγή Η διάγνωση καρκίνου του μαστού αποτελεί ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός 1,2 Στην τελευταία έκδοση του Diagnostic and Statistical

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΥΠΝΟΣ αναζωογόνηση του οργανισμού επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα επηρεάζει τη σωματική και διανοητική υγεία ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ τακτική,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Εισήγηση στο 12 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας (Μάιος, 2009) Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Μπετίνα Ντάβου, Πανεπιστήμιο Αθηνών Κατερίνα Σπετσιώτου, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙA Γνωστικές λειτουργίες Γνωστική λειτουργία (cognition) είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα άτομο αντιλαμβάνεται τον κόσμο και δρα μέσα σε αυτόν. Είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Περίγραμμα Εισηγήσεων

Περίγραμμα Εισηγήσεων Περίγραμμα Εισηγήσεων Τίτλος Μαθήματος: Αναπτυξιακή ψυχολογία Κωδικός Μαθήματος: 724 Διάλεξη 1 Εισαγωγή στην αναπτυξιακή ψυχολογία πρέπει να γνωρίζουν: τους στόχους και το αντικείμενο της Εξελικτικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

K. I. Boυμβουράκης Αν. Καθηγητής Νευρολογίας Β Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Π.Γ.Ν. ΑΤΤΙΚΟΝ

K. I. Boυμβουράκης Αν. Καθηγητής Νευρολογίας Β Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Π.Γ.Ν. ΑΤΤΙΚΟΝ K. I. Boυμβουράκης Αν. Καθηγητής Νευρολογίας Β Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Π.Γ.Ν. ΑΤΤΙΚΟΝ κατάσταση ετοιμότητος του μυός ενός βαθμού μόνιμης σύσπασης που διατηρούν οι μύες στην ηρεμία αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ ΠANEΠIΣTHMIO IΩANNINΩN - IATPIKH ΣXOΛH TOMEAΣ YΓEIAΣ TOY ΠAIΔIOY T.Θ. 1186, 451 10 IΩANNINA, - Tηλ. 2651-007544 - Fax: 2651-007032 Ηλ. ταχυδροµείο: paediatr@cc.uoi.gr - Ιστός: http://users.uoi.gr/paediatr

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους

Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους ΠΑΙ ΙΚΗ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους σωµατικούς τραυµατισµούς που

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι

Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι Αλέξανδρος Ζησόπουλος Ουρολόγος ΕΦΗΒΕΙΑ Η εξελικτική διεργασία στη ζωή του ανθρώπου που αρχίζει ''βιολογικά'' µε τις µεταβολές της φυσιολογίας της ήβης και τελειώνει ''ψυχολογικά''

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 a Nevile H. Golden, MD, b Evelyn Attia, MD a Division of Adolescent Medicine, Stanford University

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης»

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» Εκπόνηση : Χατζή Κατερίνα ΑΜ:11625 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα