ΚΛΕΦΤΑΡΜΑΤΟΛΟΙ, ΛΗΣΤΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΛΗΣΤΕΙΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΛΕΦΤΑΡΜΑΤΟΛΟΙ, ΛΗΣΤΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΛΗΣΤΕΙΑ"

Transcript

1 RIKI VAN BOESCHOTEN ΚΛΕΦΤΑΡΜΑΤΟΛΟΙ, ΛΗΣΤΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΛΗΣΤΕΙΑ Από τις αρχές του 19ου αιώνα πολύ μελάνι έχει χυθεί για την ερμηνεία των δημοτικών και των κλέφτικων τραγουδιών. Χονδρικά μπορούμε να διακρίνουμε δύο απόψεις. Η πρώτη είναι εκείνη της παραδοσιακής λαογραφίας, η οποία χαρακτηρίζεται από μια εθνοκεντρική και εκτός τόπου και χρόνου θεώρηση πραγμάτων, όπου ο «λαός» αντιμετωπίζεται σαν μια αδιάκριτη και ομογενής κατηγορία, πεμπτουσία της εθνικής ταυτότητας. Σύμφωνα με τη θεώρηση αυτή οι κλεφταρματολοί ήταν εθνικοί ήρωες που αγωνίζονταν «υπέρ θρησκείας και πατρίδος». Η άποψη αυτή μπορεί να θεωρηθεί ξεπερασμένη και διαψεύδεται, εξάλλου, από τα ίδια τα τραγούδια 1. Εντάσσεται ιστορικά στην περίοδο διαμόρφωσης μιας εθνικής ιδεολογίας με σκοπό τη νομιμοποίηση του έθνουςκράτους. Στο άρθρο αυτό δεν θα ασχοληθώ με την επιβίωση της άποψης αυτής στην Ελλάδα και παραπέμπω απλώς στη σχετική βιβλιογραφία (βλέπε π.χ. Πολίτης 1973, Κολιόπουλος 1979, Βελουδής 1976, Herzfeld 1982, Danforth 1984, Δαμιανάκος 1987, 41-70). Εδώ μας ενδιαφέρει περισσότερο η δεύτερη, πιο πρόσφατη άποψη, την οποία θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε «κοινωνική». Η θεώρηση αυτή, που διαμορφώθηκε σε αντιπαράθεση με την πρώτη, συγκεντρώνει την προσοχή της στο κοινωνικό υπόβαθρο του λαϊκού πολιτισμού. Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει μια καλύτερη κατανόηση του φαινομένου, αλλά ταυτόχρονα ανοίγει το δρόμο για μια εξιδανίκευση διαφορετική από την πρώτη, εφόσον θεωρεί τον λαϊκό πολιτισμό συχνά σαν προϊόν αποκλειστικά των «καταπιεζόμενων τάξεων» σε αντιπαράθεση με την επίσημη, κυρίαρχη ιδεολογία. Η αντίληψη του λαϊκού πολιτισμού σαν «αντι-κουλτούρα» δεν είναι εντελώς καινούργια και διαμορφώ- 1. Van Boeschoten Στο έργο αυτό αποδεικνύω, με βάση διαχρονική ανάλυση έγκυρου δείγματος κλέφτικων τραγουδιών, ότι μια τέτοια εθνική ιδεολογία εμφανίζεται μόλις στα τέλη του 19ου αιώνα.

2 10 Riki van Boeschoten θηκε κατ' αρχήν από ξένους ερευνητές. Ήδη ο Γκράμσι έβλεπε το λαϊκό πολιτισμό σαν την κοσμοθεωρία «χρονολογικά και γεωγραφικά καθορισμένων στρωμάτων της κοινωνίας σε αντιπαράθεση με την επίσημη ιδεολογία» (1950). Παρατήρησε όμως ότι η λαϊκή αυτή αντίληψη είναι διαφοροποιημένη: άλλοτε εκφράζει ριζοσπαστικές κι άλλοτε απολιθωμένες και συντηρητικές απόψεις. Στη δεκαετία του 1970 Ιταλοί ανθρωπολόγοι επεξεργάστηκαν διεξοδικότερα τις ιδέες αυτές. Ο Lombardi Satriani (1973), ενώ βλέπει κι αυτός το λαϊκό πολιτισμό σαν έκφραση των «καταπιεζόμενων τάξεων», αναγνωρίζει ότι η σχέση με την κυρίαρχη ιδεολογία δεν είναι μονοδιάστατη, αλλά αρθρώνεται σε διάφορα επίπεδα. Αναλύοντας τις αντιλήψεις που εκφράζονται στα ιταλικά δημοτικά τραγούδια, διαπίστωσε ότι άλλοτε απορρίπτεται συνειδητά η επίσημη ιδεολογία, άλλοτε αμφισβητείται μόνο έμμεσα, όταν δίπλα στα υποτιθέμενα γενικά αποδεκτά σύμβολα προβάλλεται ένα εναλλακτικό μοντέλο. Τέλος, ο Satriani παρατήρησε ότι συχνά δεν υπάρχει ούτε άρνηση, ούτε αμφισβήτηση, αλλά απόλυτη συμμόρφωση με την κυρίαρχη ιδεολογία. Όσον αφορά το ληστρικό φαινόμενο, η «κοινωνική» αυτή ερμηνεία των λαϊκών πολιτισμικών φαινομένων διαφαίνεται και στις αντιλήψεις του Hobsbawm περί «πρωτόγονης επανάστασης» και «κοινωνικής ληστείας». Σύμφωνα με το συγγραφέα αυτόν, η κοινωνική ληστεία αποτελεί παγκόσμιο κοινωνικό φαινόμενο που παρατηρείται σε παραδοσιακές αγροτικές κοινωνίες, προκαπιταλιστικές ως προς τη δομή τους ή σε μεταβατικό στάδιο προς τη σύγχρονη βιομηχανική κοινωνία. Θεωρεί την κοινωνική ληστεία προπολιτική μορφή κοινωνικής διαμαρτυρίας: οι κοινωνικοί ληστές αντιμετωπίζονται σαν εγκληματίες από την κυρίαρχη δομή εξουσίας, αλλά οι αγρότες τους βλέπουν σαν «ήρωες, εκδικητές, αγωνιστές υπέρ της δικαιοσύνης, ίσως και ηγέτες της απελευθέρωσης» (Hobsbawm 1972α, 17). Όσον αφορά την κοινωνική ληστεία στα Βαλκάνια, ο Hobsbawm τη βλέπει σαν την «ανώτερη μορφή της πρωτόγονης ληστείας, εκείνη που μοιάζει περισσότερο με μια μόνιμη και συνειδητή εστία αγροτικής εξέγερσης» (ό.π. 71). Οι απόψεις του Hobsbawm βρήκαν πολλούς οπαδούς, αλλά δέχτηκαν και πολλαπλές κριτικές. Οι συγγραφείς Carr (1959), Blök (1972), Κολιόπουλος (1980) και Adanir (1982) υποστήριξαν ότι η μορφή του κοινωνικού ληστή εξιδανικεύεται και ότι τονίζεται υπερβολικά το στοιχείο της ταξικής σύγκρουσης. Ένα δεύτερο σημείο κριτικής αφορά το γεγονός ότι ο Hobsbawm παραγνωρίζει τους δεσμούς των κοινωνικών ληστών με την ευρύτερη κοινωνία (Blök 1972) και ότι υποτιμάται η εξάρτηση τους από την τοπική δομή εξουσίας (Κολιόπουλος 1980, Adanir 1982). Επισημάνθηκε επίσης ότι οι κοινωνικοί ληστές όχι μόνο δεν υποδαύλιζαν αγροτικές εξεγέρσεις, αλλά συχνά συνέβαλλαν άμεσα ή έμμεσα στην αδρανοποίηση αγροτικών κινημάτων (Blök 1972, Κολιόπουλος 1980). Όσον αφορά ειδικά τους κοινωνικούς ληστές στα Βαλκάνια, υποστηρίχθηκε ότι η συμμετοχή τους σε εθνικά ή κοινωνικά κινήματα

3 Κλεφτχρματολοί, ληστές και κοινωνική ληστεία 11 συχνά δεν οφειλόταν σε ιδεολογικά κίνητρα, αλλά στην επιδίωξη ατομικών συμφερόντων (Κολιόπουλος 1980, Adanir 1982). Τέλος, μερικοί ερευνητές κατηγόρησαν τον Hobsbawm ότι εκλαμβάνει το μύθο που εκφράζεται στα ληστρικά τραγούδια σαν κοινωνική πραγματικότητα (Blök 1972, Adanir 1982). Σε μεταγενέστερες εργασίες ο Hobsbawm αναγνώρισε την αντι-αγροτική διάσταση της κοινωνικής ληστείας, εμμένει όμως στην εμπειρική του προσέγγιση και εξακολουθεί να περιγράφει την κοινωνική ληστεία σαν «μορφή εξέγερσης εκ μέρους ατόμων που αρνούνται την υποταγή του κοινού αγρότη και κατ' αυτόν τον τρόπο υιοθετούν αυτόματα στο βαθμό που δεν συντάσσονται με τους εχθρούς των αγροτών ένα διαφορετικό ρόλο που συνεπάγεται κοινωνική διαμαρτυρία» (Hobsbawm 1974, υπογράμμιση δική μου). Τόσο το θέμα της κοινωνικής σημασίας των λαϊκών πολιτισμικών εκδηλώσεων, όσο και το θέμα της κοινωνικής ληστείας ήρθαν πρόσφατα στην ελληνική επικαιρότητα με την έκδοση του αξιόλογου βιβλίου του Στάθη Δαμιανάκου «Παράδοση ανταρσίας και λαϊκός πολιτισμός» (Πλέθρον 1987). Στο άρθρο αυτό θα διατυπώσω ορισμένες κριτικές παρατηρήσεις για τις απόψεις του συγγραφέα, αντιπαραθέτοντας τις με τα πορίσματα δικής μου έρευνας (Van Boeschoten 1987) σχετικά με το ιδεολογικό και κοινωνικό υπόβαθρο των κλέφτικων και ληστρικών τραγουδιών. Το βιβλίο του Δαμιανάκου συγκεντρώνει άρθρα που έγραψε παλιότερα για επί μέρους πτυχές του λαϊκού πολιτισμού. Η κοινή οπτική γωνία με την οποία εξετάζει τα θέματα αυτά δικαιολογεί την συνένωση τους σ' ένα ενιαίο βιβλίο. Εδώ θα ασχοληθώ μόνο με δύο από τα άρθρα αυτά, που αφορούν τη μεθοδολογική προσέγγιση αφενός και το φαινόμενο της κοινωνικής ληστείας αφετέρου. Η επιλογή αυτή γίνεται για ένα συγκεκριμένο λόγο: ενώ για το ρεμπέτικο τραγούδι και το λαϊκό χιούμορ του Καραγκιόζη ο όρος «παράδοση ανταρσίας» φαίνεται πετυχημένος, η εφαρμογή του στο φαινόμενο της κοινωνικής ληστείας είναι, κατά την άποψη μου, κάπως προβληματική. Η μεθοδολογία που χρησιμοποιεί ο Δαμιανάκος είναι απόλυτα σωστή: μια κοινωνιολογική και διεπιστημονική ανάγνωση του λαϊκού πολιτισμικού γεγονότος, η οποία χρησιμοποιεί παράλληλα με τα γραπτά τεκμήρια και τις προφορικές πηγές. Η προσέγγιση αυτή είναι αναγκαία, γιατί «η επίσημη επιστημονική παράδοση ελάχιστα ενδιαφέρθηκε να καταλάβει τον τρόπο ζωής και σκέψης των λαϊκών στρωμάτων μέσα από τα ίδια αυτά λαϊκά στρώματα και προς όφελος τους» (1987, 24). Ορθή είναι και η παραπομπή σε δύο έννοιες-κλειδιά της κοινωνιολογικής θεωρίας, την έννοια του πολιτισμικού δυϊσμού και την έννοια των σχέσεων ανάμεσα σε περιρρέουσα κοινωνία και επιτόπιες συμβιωτικές ομάδες. Αλλά ο τρόπος που χειρίζεται τις έννοιες αυτές προκαλεί ορισμένα ερωτήματα και δημιουργεί αντιφάσεις στο επίπεδο της ανάλυσης. Ο πολιτισμικός δυϊσμός σημαίνει συνύπαρξη μέσα σε ένα κοινωνικό σχηματισμό δύο διαφορετικών παραδόσεων, της μιας «λόγιας» και της άλλης «λαϊ-

4 12 Riki van Boeschoten κής». Η διχοτόμηση αυτή στο ιδεολογικό επίπεδο συνεπάγεται μια άλλη διχοτόμηση στο κοινωνικό επίπεδο ανάμεσα στην τάξη των κυρίαρχων και την τάξη των κυριαρχούμενων (ό.π. 27). Ένα πρώτο πρόβλημα που δημιουργεί ο χειρισμός της έννοιας αυτής είναι ότι η διχοτόμηση αυτή φαίνεται πολύ απόλυτη και αποκλείει την αλληλεπίδραση των δύο πόλων. Αυτό φαίνεται σαφέστερα στην ανάλυση της κοινωνικής ληστείας, όπου ο συγγραφέας παραπέμπει στην έννοια του «παρακοινωνιακού φαινομένου», που εισήγαγε ο Γ. Κοντογιώργης (1979). Σύμφωνα με την άποψη αυτή οι κοινωνικοί ληστές (κλεφταρματολοί και ληστές) αποτελούν ομάδες με μια «δομική, ιδεολογική και ηθική αυτονομία» σε σχέση με την υπόλοιπη «φρόνιμη» κοινωνία, στην οποία αντιπαρατίθενται. Ο Δαμιανάκος χαρακτηρίζει μάλιστα τη στάση αυτή ως μια «σχεδόν θεσμοθετημένη έκφραση αντιπαράθεσης στην καθεστηκυία τάξη» (ό.π. 75). Φαίνεται λοιπόν ότι ο Δαμιανάκος δεν βλέπει το διαφοροποιημένο περιεχόμενο, που βρήκαν οι Ιταλοί ερευνητές στα δικά τους τραγούδια. Παραγνωρίζεται επίσης η διαχρονική διάσταση του πολιτισμικού δυϊσμού: ενώ υπάρχει πάντα μια αλληλεπίδραση μεταξύ λόγιας και λαϊκής παράδοσης (αρκεί να αναλογιστεί κανείς τον Ερωτόκριτο ή το Διγενή Ακρίτα), ο χωρισμός μεταξύ των δύο πόλων είναι πιο εμφανής σε κοινωνίες όπου τα «πιο φτωχά κοινωνικά στρώματα» είναι απομονωμένα από την υπόλοιπη κοινωνία 2. Αντίθετα, όταν τα στρώματα αυτά ενσωματώνονται στο έθνος-κράτος και στους συγκεντρωτικούς θεσμούς του (εθνική παιδεία, στρατός, πολιτικά κόμματα), η επίδραση της λόγιας παράδοσης γενικεύεται. Αυτό φαίνεται και στα κλέφτικα τραγούδια όπου η επίδραση αυτή, τόσο στη μορφή όσο και στο περιεχόμενο, εμφανίζεται στα τέλη του 19ου αιώνα (Van Boeschoten 1987). Ένα δεύτερο πρόβλημα είναι το γεγονός ότι υπάρχει κάποια ασάφεια στον προσδιορισμό των δύο πόλων της διχοτόμησης που περιγράψαμε παραπάνω. Ποια είναι η κυρίαρχη ιδεολογία και ποια είναι εκείνη των κυριαρχούμενων; Και, στο κοινωνικό επίπεδο, ποιοί είναι οι κυρίαρχοι και ποιοι είναι οι κυριαρχούμενοι; Εδώ υπάρχουν ορισμένες αντιφάσεις στην ανάλυση του Δαμιανάκου. Ενώ ξεκινάει από την προϋπόθεση ότι ο λαϊκός πολιτισμός εκφράζει τους κυριαρχούμενους, δεν είναι πολύ σαφές πού τοποθετεί τους κλεφταρματολούς/ ληστές. Όταν λέει ότι οι κοινωνικοί ληστές αντιπαρατίθενται στο κατεστημένο και στις αγροτικές κοινωνίες που υποτάσσονται σ ' αυτό (σ. 75), υπάρχει μια 2. Η συζήτηση αυτή αφορά ουσιαστικά τη διαμάχη μεταξύ της θεωρίας της «ηγεμονίας» (της κυρίαρχης ιδεολογίας) και της θεωρίας της «αυτονομίας» (της λαϊκής ιδεολογίας). Σημαντική συμβολή στη συζήτηση αυτή είναι και το έργο του James Scott, ο οποίος αναγνωρίζει ότι παράλληλα με τη «μεγάλη παράδοση» (λόγια, επίσημη, κυρίαρχη) υπάρχει και η «μικρή» (η λαϊκή), η οποία διαθέτει κάποια αυτονομία (Scott 1977, 1985). Για την Ελλάδα βλέπε ένα ενδιαφέρον πρόσφατο άρθρο του Gallant για τη λαϊκή θρησκεία στην Κεφαλλονιά και το ρόλο της στην αντίσταση κατά της Βρεταννικής αποικιοκρατίας (Gallant 1990).

5 Κλεφτχρματολοί, ληστές και κοινωνική ληστεία 13 διαφορετική διχοτόμηση, εκείνη μεταξύ των ληστών και των υποταγμένων, όπου οι ληστές δεν είναι ούτε κυρίαρχοι, ούτε κυριαρχούμενοι. Όπως θα δούμε παρακάτω, είναι ακριβώς αυτή η εικόνα, που εμφανίζεται στα κλέφτικα τραγούδια. Ένα άλλο ερώτημα που τίθεται είναι ποια είναι η κυρίαρχη ιδεολογία σε μια κατακερματισμένη κοινωνία όπου ο χωρισμός μεταξύ λόγιας και λαϊκής παράδοσης είναι, αν όχι απόλυτος, τουλάχιστο πολύ έντονος. Αφού ο Δαμιανάκος σωστά αναγνωρίζει μια «κυρίαρχη ικανότητα» στους κλεφταρματολούς στο επίπεδο των σχέσεων εξουσίας, τότε γιατί να μην έχουν και μια κυριαρχική ικανότητα στο ιδεολογικό επίπεδο; Το θέμα αυτό συσχετίζεται με το καίριο ερώτημα γιατί οι αγρότες θαύμαζαν και τραγουδούσαν τους κλεφταρματολούς, οι οποίοι τους καταφρονούσαν. Στο θέμα αυτό θα επανέλθουμε αργότερα. Ένα τρίτο πρόβλημα που συνδέεται με το παραπάνω είναι εκείνο της ομάδας αναφοράς. Πολύ σωστά ο Δαμιανάκος συγκεντρώνει την προσοχή του στο θέμα αυτό, γιατί είναι το κλειδί για να καταλάβουμε την κοινωνική σημασία του λαϊκού πολιτισμού. Ο συγγραφέας ταυτίζει το κοινωνικό υπόβαθρο του λαϊκού πολιτισμού με «τα πιο φτωχά κοινωνικά στρώματα, ή εκείνα που υφίστανται τη μεγαλύτερη εκμετάλλευση» (ό.π. 34). Και παρακάτω ισχυρίζεται ότι ο λαϊκός πολιτισμός, πέρα από το ρόλο της διαφύλαξης της συνοχής της συμβιωτικής ομάδας, επιφορτίζεται και με ένα άλλο ρόλο, εκείνο της «αντίστασης και της αντιπαράθεσης των καταπιεζομένων ενάντια στους δυνάστες τους» (ό.π. 36). Σε γενικές γραμμές, αυτό έχει φυσικά μια δόση αλήθειας. Αλλά όταν προχωράει στην ανάλυση του ληστρικού φαινομένου, δημιουργείται πάλι η ίδια αντίφαση, που έχουμε ήδη αναφέρει - στους καταπιεζόμενους που αντιστέκονται στους δυνάστες τους συγκαταλέγονται οι κλεφταρματολοί/ληστές και οι κτηνοτρόφοι, αλλά αποκλείονται οι αγρότες. Η αναζήτηση της ομάδας αναφοράς είναι πιο περίπλοκη απ' ό,τι φαίνεται από την ανάλυση του Δαμιανάκου. Ενώ αποδεικνύει πολύ πειστικά τους δεσμούς που συνδέουν τη ληστεία με τις κτηνοτροφικές κοινωνίες (συμμετοχή σε ληστοσυμμορίες, τρόποι ζωής, πολιτισμικές πρακτικές, κοινωνικές αξίες, κοινωνική οργάνωση και κοινά συμφέροντα), η ανάλυση σταματάει εκεί. Θα χρειαζόταν μια πιο διεξοδική ανάλυση την κοινωνικών αξιών των επιμέρους ομάδων που συγκροτούν την επιτόπια συμβιωτική ομάδα (κλεφταρματολοί, κτηνοτρόφοι, αγρότες) και θα έπρεπε να εξεταστεί αν υπάρχει ενδεχομένως κάποια διαφοροποίηση στο σύστημα των αξιών των ομάδων αυτών. Φυσικά δεν είναι εύκολο να εντοπιστούν οι κοινωνικές αξίες του παρελθόντος, αλλά η ανθρωπολογική ανάγνωση των κλέφτικων τραγουδιών και η σύγκριση τους με σύγχρονες ανθρωπολογικές έρευνες μπορούν να συμβάλουν σε μια καλύτερη κατανόηση του φαινομένου. Ένα τελευταίο πρόβλημα αφορά τις σχέσεις των κοινωνικών ληστών με την περιρρέουσα κοινωνία και με την τοπική συμβιωτική ομάδα. Η κοινωνία αλληλογνωριμίας, όπως εύστοχα την αποκαλεί ο Δαμιανάκος, χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη δικτύων αλληλοεξαρτήσεων (σχέσεις συγγενείας, πελατείας),

6 14 Riki van Boeschoten τη σύγχυση των κοινωνικών ρόλων και τον κοινωνικό έλεγχο. Τέτοιες σχέσεις συνδέουν και τους κοινωνικούς ληστές τόσο με την τοπική κοινότητα όσο και με τους φορείς της πολιτικής εξουσίας. Πώς συνδυάζεται η εξάρτηση αυτή με την αυτονομία που έχουν κατά τη γνώμη του ως μέλη της παρακοινωνιακής ομάδας; Το πρόβλημα αυτό δεν αγνοείται από το συγγραφέα, ο οποίος αναφέρει επανειλημμένα τη θεμελιακή αμφισημία που χαρακτηρίζει την ομάδα αυτή, δηλαδή την «ταλάντευση τους ανάμεσα στο στρατόπεδο των καταπιεζομένων και το στρατόπεδο των καταπιεστών» (ό.π. 77). Δεν είναι τόσο ένα πρόβλημα στο επίπεδο της ανάλυσης όσο ένα πρόβλημα που αφορά την ίδια τη φύση των κοινωνικών ληστών. Κι όμως ο τρόπος προσέγγισης του Δαμιανάκου δημιουργεί την εντύπωση ότι δεν ερμηνεύει σωστά την κοινωνική σημασία της δράσης των κλεφταρματολών, γιατί δίνει υπερβολική έμφαση στην εξέγερση. Ενώ σωστά παρατηρεί ότι η δράση των κλεφταρματολών εντάσσεται στα πλαίσια της σύγκρουσης που τους αντιπαραθέτει με τους φορείς της κοινοτικής εξουσίας σχετικά με την εκμίσθωση των φόρων (ό.π. 101), ο Δαμιανάκος δεν καταλήγει στο εύλογο συμπέρασμα ότι, όταν εξεγείρονται, το κάνουν κυρίως με σκοπό να αποκτήσουν τα ίδια προνόμια με τους αντιπάλους τους. Όσον αφορά τους ληστές του 19ου αιώνα, η λαθεμένη αυτή ερμηνεία είναι ακόμα πιο προφανής παρατηρεί μεν τη μετατροπή μέρους των ληστών σε «γραφειοκρατική πελατεία» των πολιτικών κομμάτων, αλλά παραγνωρίζει το ρόλο της «πολιτικής ληστείας» στην πολιτική καταπίεση των ψηφοφόρων στην ύπαιθρο. Και τέλος, θεωρεί ως απόδειξη της κοινωνικής σημασίας των ληστών την υποτονικότητα του αγροτικού κινήματος στην Ελλάδα. Αυτό το επιχείρημα είναι δίκοπο μαχαίρι, γιατί θα μπορούσε εξίσου να υποστηριχθεί ότι η έλλειψη αγροτικού κινήματος οφείλεται ακριβώς στην τρομοκράτηση των ψηφοφόρων από τους ληστές και στη λειτουργία της ληστείας ως ασφαλιστικής δικλίδας. Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι ένα ριζοσπαστικό αγροτικό κίνημα εμφανίζεται (κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα) ακριβώς μετά την καταστολή της ληστείας κατά το μεσοπόλεμο 3. Ας δούμε τώρα σε τί βαθμό τα κλέφτικα τραγούδια μπορούν να συμβάλουν στην απάντηση των ερωτημάτων που θέσαμε. Πρωτ' απ' όλα οφείλω να διατυπώσω ορισμένες μεθοδολογικές παρατηρήσεις. Ξεκινάω από την προϋπόθεση ότι τα κλέφτικα τραγούδια αντανακλούν μόνο εν μέρει την ιστορική πραγματικότητα. Τα θεωρώ κυρίως σαν εθνογραφικά κείμενα" δεδομένου ότι είναι 3. Βλέπε Van Boeschoten 1987, Στην έρευνα που κάνω τώρα στο Νομό Γρεβενών επιβεβαιώνεται ο σημαντικός ρόλος του αγροτικού κινήματος στη δεκαετία του 1930 σαν προζύμι για τις ριζικές αλλαγές κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Επίσης αποδεικνύεται ότι οι πρώην ληστές της περιοχής αυτής όχι μόνο δεν ήταν «παρακοινωνιακοί», αλλά αντίθετα ήταν καλά εδραιωμένοι στη «φρόνιμη» κοινωνία (χωροφύλακες, τσελιγγάδες). Μάλιστα ήταν αυτοί οι ίδιοι ακριβώς που άρχισαν να καταδιώκουν τους πρώην Εαμίτες αμέσως μετά το 1945.

7 Κλεφτχρμχτολοί, ληστές χχι κοινωνική ληστεία. 15 προϊόντα μιας συλλογικής επεξεργασίας, εκφράζουν κοινά αποδεκτές κοινωνικές αξίες και την κοσμοθεωρία των ομάδων που τα τραγούδησαν. Η αντιπαράθεση των κειμένων αυτών με το κοινωνικό, ιστορικό και ιδεολογικό υπόβαθρο δείχνει τη μυθική διάσταση τους και τη σχέση με την ιδεολογία της ευρύτερης κοινωνίας. Η παρακάτω ανάλυση βασίζεται σε μια διαχρονική ανάλυση περιεχομένου ενός έγκυρου δείγματος 250 περίπου τραγουδιών 4 που αφορούν την περίοδο Θα ασχοληθώ με τρεις πτυχές της προβληματικής που ανέπτυξα παραπάνω: σχέσεις με την τοπική κοινότητα, σχέσεις εξουσίας και ομάδες αναφοράς. Σχέσεις με την τοπική κοινότητα Οι σχέσεις μεταξύ κλεφταρματολών και χωρικών περιγράφονται στα τραγούδια ως σχέσεις αλληλοεξάρτησης και αμοιβαίας δυσπιστίας. Οι κλεφταρματολοί ήταν εξαρτημένοι από τους χωρικούς όσον αφορά την τροφοδοσία, την πληροφόρηση και τη στρατολόγηση. Επίσης τους επέβαλλαν χαράτσι και με τον όρο αυτό εννοείται τόσο ο νόμιμος μισθός του αρματολού που πληρωνόταν από το κοινοτικό ταμείο όσο και οι επιπλέον επιβαρύνσεις που απαιτούσαν κλέφτες και αρματολοί από τους χωρικούς. Στην περίπτωση που ο μισθός καθυστερούσε, οι αρματολοί έκαιγαν τα χωριά (βλέπε π.χ. το τραγούδι του Γιωργοδερβενά, Wace-Thompson 1914, 154). Το οφειλόμενο ποσό ήταν κάποτε αξιόλογο: οι χωρικοί της Σκριπού ήταν τόσο χρεωμένοι που αναγκάστηκαν να πουλήσουν τη γη τους στον Αλή Πασά, και ο μισθός του αρματολού αντιστοιχούσε σε 15% περίπου του χρέους αυτού (Ασδραχάς 1982, 11). Ωστόσο, το κονδύλι αυτό δεν ήταν η κύρια πηγή εισοδήματος των αρματολών. Σύμφωνα με τον Κασομούλη, δεν χρειαζόντουσαν το ποσό αυτό, γιατί δεν πλήρωναν φόρους και είχαν «άλλα εισοδήματα» (1940 1:261). Τα κλέφτικα τραγούδια μας δείχνουν ποια ήταν τα εισοδήματα αυτά: τοκογλυφία, ληστεία και λύτρα. Με άλλα λόγια, τόσο οι κλέφτες, όσο και οι αρματολοί ζούσαν σε βάρος του πληθυσμού και θεωρούσαν τη δραστηριότητα τους ως επαγγελματική απασχόληση. Αυτό φαίνεται, λόγου χάρη από τη χρήση του όρου «ψωμί» που τόσο στα κλέφτικα, όσο και στον Κασομούλη είναι συνώνυμος με «αρματολίκι» (Κασομούλης 1940 Ι: 319, 295). Οι χωρικοί ήταν εξαρτημένοι από τους κλεφταρματολούς όσον αφορά την προστασία από τις αυθαιρεσίες της Οθωμανικής και Χριστιανικής εξουσίας. Υπάρχουν πολλά τραγούδια που περιγράφουν πώς κλεφταρματολοί προστατεύουν τα χωριά από φοροεισπράχτορες ή από επιδρομές Τουρκαλβανών. Για το λόγο αυτό οι χωρικοί τους θαυμάζουν. Ταυτόχρονα όμως τους φοβούνται και 4. Για τον τρόπο συγκρότησης του δείγματος και τα συναφή μεθοδολογικά προβλήματα, βλέπε Van Boeschoten 1987,

8 16 Riki van Boeschoten δεν αισθάνονται απόλυτα αλληλέγγυοι μ' αυτούς. Πρόκειται για μια συμβατική σχέση, όπου η προδοσία είναι πάντα πιθανή. Τπάρχει μια λεπτή ισορροπία μεταξύ εμπιστοσύνης και δυσπιστίας, η οποία διαταράσσεται μόλις ένα από τα μέρη παραβιάσει τη σιωπηρή συμφωνία, στην οποία βασίζεται η σχέση τους. Η στάση αυτή φαίνεται στο ποίημα ενός στιχοπλόκου που, κατά την επανάσταση του Μπλαχάβα (1808), πήρε το μέρος των Αλβανών, επειδή οι αρματολοί «που πρώτα ήταν νοικοκυραίοι, τώρα τόρριξαν στη ληστεία και στην κλεψιά». Γι' αυτό τους προτρέπει: «κάποτε και που να χαρατζώνεις πάλιν πίσω να τροπώνεις να περάσεις τη ζωή σου με την πρώτη την τιμή σου» (Α. Βακαλόπουλου 1965) Αλλά η ίδια στάση υπάρχει και στα κλέφτικα τραγούδια, που αναγνωρίζουν στους χωρικούς το δικαίωμα είτε να προδώσουν τους κλεφταρματολούς/ληστές είτε και να τους σκοτώσουν, όταν υπερβαίνουν τα παραδεχτά όρια 5. Χαρακτηριστικό από την άποψη αυτή είναι το ακόλουθο τραγούδι για τη δολοφονία του ληστή Καρατζά από τους Βλάχους: «Πουλύ χαράτσι ιγύριβι 'πο 'να μιαζηι<1 το πράμα Μπροστά τον (Ιέρνουν μι του καλό να πάνι 'ς το καλό τους Κάτσι Γιωργάκη φρόνιμα, κάτσι ταπινουμένα Νιψές μας ιξιγύμνουσι αυτός ο σκύλος ΖΗ,ούρκας Μας πήρι λίρις ικατό κι ιβδουμίντα κάππις Αυτός καλά σας έκαμι, κι 'γώ τί θα σας κάνου; Πουλύ χαράτσι ιγύριβι 'πο 'να μιοίζηκΐ το πράμα Σαν άόκουσι ο ϋίλι Ζήσ', πουλύ του κακουφάν ι Κι το τσικούρι άδραξι κι 'ς το κιφάλι τ' χώνει» (Wace-Thompson 1914, 163). Το τραγούδι αυτό δείχνει επίσης ότι οι κλεφταρματολοί δεν έρχονταν σε σύγκρουση μόνο με τους αγρότες, αλλά και με τους κατ' εξοχήν σύμμαχους τους, τους κτηνοτρόφους. Σχέσεις εξουσίας Ας έρθουμε τώρα στην ανάλυση των σχέσεων εξουσίας. Αν θέλουμε να δούμε εάν οι κλεφταρματολοί ερχόταν σε αντιπαράθεση με την καθεστηκυία τάξη, θα πρέπει πρώτα να εξετάσουμε ποια ήταν αυτή η καθεστηκυία τάξη. Η Οθωμα- 5. Το «ηθικό συμβόλαιο» αυτό παρουσιάζει κάποια ομοιότητα με την «ηθική της ζωάρκειας» (subsistence ethics), όπως την περιέγραψε ο Scott (1976), σύμφωνα με την οποία αγρότες μπορούν να αποδέχονται την εκμετάλλευση, αλλά μόνο στο βαθμό που εξασφαλίζεται στον καθένα το ελάχιστο απαραίτητο για την επιβίωση του.

9 Κλεφταρμχτολοί, ληστές xou κοινωνική ληστεία. 17 νική εξουσία περιστρεφόταν γύρω από το σύστημα συλλογής των φόρων (Ασδραχάς 1965). Επομένως, θεωρητικά, ένα καλός, «φρόνιμος» πολίτης ήταν ένας πολίτης που πλήρωνε τους φόρους του στο Σουλτάνο, με άλλα λόγια, ένας ραγιάς. Όμως, στην περίοδο της παρακμής του Οθωμανικού κράτους η πραγματικότητα ήταν πολύ διαφορετική. Τπήρχε ένα σύστημα εκμίσθωσης των φόρων, που οφελούσε τους τοπικούς άρχοντες, και μόνο ένα μικρό τμήμα των φόρων κατέληγε στο Δημόσιο Ταμείο. Στο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος τα πράγματα δεν ήταν πολύ διαφορετικά. Ο Αμπού αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το 1845 μόνο το 1% των οφειλόμενων φόρων κατέληξε στο Δημόσιο Ταμείο (Αμπού 1860, 260). Η κύρια σύγκρουση που χαρακτήριζε την κοινωνία αυτή δεν ήταν μεταξύ κυρίαρχων και κυριαρχούμενων, αλλά μεταξύ τοπικών αρχόντων (Χριστιανών και Οθωμανών) και κλεφταρματολών σχετικά με την εκμίσθωση των φόρων. Η ίδια σύγκρουση κυριαρχεί και στα κλέφτικα τραγούδια. Σ ' αυτά η κοινωνία χωρίζεται σε φοροεισπράχτορες και φορολογούμενους (ραγιάδες), όπου οι τελευταίοι καταφρονούνται ως «προσκυνημένοι». Η μέχρι τώρα έρευνα δεν έχει δείξει εάν οι αρματολοί είχαν αποκτήσει το δικαίωμα να εισπράττουν φόρους, αλλά δεν χωράει αμφιβολία ότι ήταν επιδίωξη τους. Ο διορισμός ως αρματολού θεωρούνταν ένα πρώτο βήμα προς την κατεύθυνση αυτή. Για να το πετύχουν αυτό, οι κλέφτες έκαιγαν χωριά και τρομοκρατούσαν την ύπαιθρο: «Αγάδες, /άνετε καλά, γιατί σας καίμε τα χωριά γρήγορα τ' αρματολίκι γιατ' ερχόμαστε σα λύκοι» (ΑΑ 1:261) Παρόλο που τα υλικά κίνητρα της σύγκρουσης δεν αποσιωπούνται στα κλέφτικα τραγούδια, συχνότερα η σύγκρουση μεταμορφώνεται σε μια ηθική σύγκρουση, που εκφράζεται με την άρνηση των κλεφταρματολών να προσκυνήσουν. Η προκλητική αυτή στάση δικαιώνει τη δράση τους στα μάτια των χωρικών και οδήγησε, υποθέτω, το Δαμιανάκο να χαρακτηρίζει το πολιτισμικό τους ήθος ως παράδοση ανταρσίας και ανυποταγής. Δεν πρέπει όμως να ξεχάσουμε ότι ο απώτερος στόχος της στάσης αυτής δεν ήταν η υπεράσπιση των καταπιεσμένων, αλλά η μετάβαση στην τάξη των κυρίαρχων, έστω κι αν δεν το πέτυχαν ποτέ. Όπως σωστά υποστηρίζει ο Ασδραχάς, «η οικονομική βάση του αρματολού δεν επιτρέπει την ενσωμάτωση του στο διευθυντικό στρώμα της γεωκτητικής τάξης κι ακόμη την παραγωγή του σε στρώμα συνολικά ενταγμένο μέσα στον κορμό της την έλλειψη της οικονομικής βάσης την υποκαθιστά με κυριαρχική ικανότητα κ' έτσι η σύγκρουση, στο βαθμό που εκδηλώνεται, γύρω από την εκμίσθωση και είσπραξη των φόρων, δεν συνιστά ενδοταξικό γεγονός» (Ασδραχάς 1965, 492). Κι όμως, όταν ήταν στο αποκορύφωμα της δύναμης τους, κατά το δεύτερο ήμισυ του 18ου αιώνα, οι αρματολοί (ειδικά οι Ρουμελιώτες) είχαν μια εξουσία συγκρίσιμη με εκείνη των τοπικών αρχόντων. Μετά

10 18 Riki van Boeschoten την Επανάσταση, όταν με την εδραίωση των συγκεντρωτικών θεσμών του νέου κράτους άρχισαν σιγά-σιγά να χάνουν την επιρροή τους, όραμα τους έγινε η επαναφορά της παλιάς τάξης πραγμάτων. Αυτός είναι εξάλλου ένας από τους λόγους διατήρησης των τραγουδιών αυτών καθ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Υπάρχει όμως και ένα άλλο στοιχείο που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας. Εκτός από την (υλική ή ηθική) σύγκρουση υπήρχε και ένα εναλλακτικό σχήμα συμπεριφοράς: η συνεργασία ή και το (προσωρινό) προσκύνημα. Υπάρχουν αρκετές ιστορικές μαρτυρίες που τεκμηριώνουν την τακτική αυτή και στην προσωπική τους αλληλογραφία οι καπεταναίοι την αναγνώριζαν ως νόμιμο μέσο για να διατηρήσουν την εξουσία τους (βλέπε π.χ. Φυσεντζίδης 1893, 45, 206). Αλλά η προοπτική της συνεργασίας δεν λείπει και από τα κλέφτικα τραγούδια. Αρκετά τραγούδια αναφέρουν το προσκύνημα καπεταναίων στον Αλή Πασά ή τη συνεργασία μαζί του για να διώξουν άλλους αρματολούς (ΑΑ 1:199, 253, 226, ΑΑ 3:70). Και τέλος ο Στουρνάρης, που ήταν γνωστός για τη διπλωματική του στάση απέναντι στις Τουρκικές αρχές, πεθαίνοντας έδωσε την παρακάτω συμβουλή στο διάδοχο του: «Γέροντες θέλουν χαΐδεμα κι αγάδες θέλουν άσπρα κι ο καπιτάνος δόκιμος για να τους κυβερνήσει» (ΑΑ 1:188) Τα προηγούμενα οδηγούν σε δύο συμπεράσματα: η αντιπαράθεση των κλεφταρματολών στην καθεστηκυία τάξη ήταν πε^'. ότερο μύθος παρά πραγματικότητα, μύθος που έρχεται σε αντίθεση e. bió\ ο με την ιστορική πραγματικότητα, αλλά και με μέρος των κλέφτικ >ν α^αγουδιών. Κατά δεύτερο λόγο φαίνεται ότι στα κλέφτικα τραγούδια δεν υπάρχει σύγκρουση μεταξύ κυρίαρχων και κυριαρχούμενων, αλλά μεταξύ κλεφταρματολών και προσκυνημένων, όπου οι κλεφταρματολοί δεν ανήκουν ούτε στην πρώτη ούτε στη δεύτερη ομάδα, άλλα είναι πιο κοντά στην πρώτη. Οι μόνοι κυριαρχούμενοι που αναφέρονται στα τραγούδια, οι ραγιάδες, αντιμετωπίζονται με περιφρόνηση. Ομάδες αναφοράς Ως προς την ομάδα αναφοράς, είναι φανερό ότι τα κλέφτικα εκφράζουν κατά κύριο λόγο τους ίδιους τους κλεφταρματολούς. Αυτό φαίνεται πρωτ' απ' όλα από τα θέματα που έχουν κεντρική θέση στο μύθο τους: προσωπική ανεξαρτησία, αρματολίκι και χαράτσι, στόχοι που ήταν ανεπίτευχτοι για αγρότες και κτηνοτρόφους και, σε κάποιο βαθμό και για τα απλά μέλη των ληστοσυμμοριών. Από την άποψη αυτή, τα κλέφτικα εκφράζουν περισσότερο τους αρχηγούς παρά το «λαό». Πράγματι, στο σημείο αυτό θα πρέπει να κάνουμε μια διάκριση μεταξύ αρματολών και κλεφτών αφενός, και μεταξύ καπεταναίων και παλικαριών αφετέρου. Στην περίοδο της ακμής του Οθωμανικού κράτους οι κλέφτες έμοιαζαν περισσότερο με κοινωνικούς ληστές. Άλλοι ήταν απλοί ληστές, άλ-

11 Κλεφταρματολοί, ληστές χαι κοινωνική ληστεία 19 λοι εξέφραζαν κάποια μορφή κοινωνικής διαμαρτυρία, όπως φαίνεται από τη διάκριση στα τούρκικα έγγραφα του 17ου αιώνα μεταξύ του «ληστή» και του «αρχιεπαναστάτη» (πρβλ. Βασδραβέλλη :50, 61). Στις παραμονές της Επανάστασης οι δύο κατηγορίες είχαν συγχωνευθεί σε μια ομάδα ισχυρών ατόμων με ημι-αυτόνομη εξουσία. Μετά τη δημιουργία του ανεξάρτητου κράτους άρχισαν να χάνουν την εξουσία αυτή και μετατράπηκαν ξανά σε ληστές. 0 Blök, που κατάλαβε πρώτος αυτή τη σχέση μεταξύ της κοινωνικής ληστείας και του βαθμού εδραίωσης του έθνους-κράτους, διατύπωσε την εξής υπόθεση: «όσο πιο πετυχημένη η δράση του ληστή, τόσο μεγαλύτερη η προστασία που χορηγείται στους ληστές» (1972, 498). Μπορούμε όμως και να αντιστρέψουμε το αξίωμα αυτό: όσο μεγαλύτερη η εδραίωση του έθνους-κράτους, τόσο μικρότερη η προστασία που χορηγείται στους ληστές. Έτσι οι ληστές του 19ου αιώνα παρουσίαζαν μεγαλύτερη ομοιότητα με τους κοινωνικούς ληστές από ό,τι οι κλεφταρματολοί του προηγούμενου αιώνα. Χαρακτηριστικό από την άποψη αυτή είναι το γράμμα του ληστή Λαφαζάνη, στο οποίο εξηγεί γιατί απήγαγε το βουλευτή Σωτηρόπουλο (1866): «Πρώτον δια να δώσωμεν εν μάθημα εις τους πληρεξούσιους, τους βουλευτάς, τους υπουργούς και τους πολιτικούς εν γένει, οι οποίοι, αφού εξεγέλασαν τόσους αθώους ανθρώπους και τους είχαν δεξί χέρι εις όλας τας επαναστάσεις και τα κινήματα, τώρα, διότι επήρεν ο νους τους αέρα από την επανάστασιν και εκάμαμεν από ένα έγκλημα, κάνουν ότι δεν μας γνωρίζουν και μας κόφτουν καθ' ημέρα με την λαιμο^όμον, και δεύτερον, διότι ηθέλαμεν να κάμωμεν μιαν πράξη, η οποία να προξενήσει μεγάλον κρότον» (Σωτηρόπουλος 1867, 14) Υπάρχουν και άλλα σημεία στα κλέφτικα τραγούδια, όπου μπορούμε να αναγνωρίσουμε τη φωνή των κλεφταρματολών. Το ανδρικό πρότυπο του παλικαριού, που συνδέεται με τη χρήση ένοπλης βίας, την κλεψιά, τη λεβεντιά, την τόλμη και την αυτοπροβολή. Η αυτοδικία και η σημασία που αποδίδεται στα όπλα. Σημαντικό είναι επίσης το γεγονός ότι οι κλεφταρματολοί τοποθετούν τον εαυτό τους εκτός της παραγωγικής διαδικασίας. Αυτό εκφράζεται στη στάση τους απέναντι στην εργασία και την ιδιοκτησία. Αρνούνται να ενσωματωθούν στην παραγωγική διαδικασία, αλλά θεωρούν τη ληστεία και τον εκβιασμό ως εργασία. Πιστεύουν ότι η ιδιοκτησία (κυρίως χρήματα και κινητά) αποκτάται μέσω μη παραγωγικών διαδικασιών, δηλαδή με τη βία, και πρέπει να χρησιμοποιηθεί για μη παραγωγικούς σκοπούς (επίδειξη, εξαγορά, πελατεία). Τέλος, η σημασία που αποδίδεται στον πολιτικό ρόλο των δεσμών της πνευματικής συγγένειας αντικατοπτρίζει τον τρόπο με τον οποίο οι κλεφταρματολοί χρησιμοποιούσαν τις πελατειακές σχέσεις για να σταθεροποιήσουν την εξουσία τους (πρβλ. Gallant 1988). Κατά δεύτερο λόγο τα κλέφτικα τραγούδια εκφράζουν τους κτηνοτρόφους.

12 20 Riki van Boeschoten Αυτό φαίνεται πρωτ ' απ ' όλα από το γεγονός ότι οι κτηνοτρόφοι αναφέρονται συχνά ως κύριο στήριγμα των κλεφτών. Σημαντική είναι επίσης η σημασία που αποδίδεται στη διαφύλαξη της τιμής των γυναικών, που σε ποιμενικές κοινωνίες αποτελεί το βασικότερο στοιχείο του ανδρικού φιλότιμου (J. Schneider 1971, 18, Campbell 1964). Μερικές από τις κοινωνικές αξίες που αναφέρονται στα κλέφτικα τραγούδια χαρακτηρίζουν τόσο τους κλεφταρματολούς, όσο και τους κτηνοτρόφους, όπως το πρότυπο του παλικαριού, η ανδρική παρθενιά, η αυτοδικία, ο πολιτικός ρόλος της πνευματικής συγγένειας και η αδιαφορία για τα ακίνητα. Υπάρχουν όμως και διαφορές, που άλλοτε εκφράζουν μια διαφορετική έμφαση, και άλλοτε αντανακλούν μια ουσιαστικά διαφορετική στάση. Έτσι η χρήση της ένοπλης βίας έχει λιγότερο κεντρική θέση στο ανδρικό πρότυπο των κτηνοτρόφων. Παρόλο που η αυτοδικία είναι γενικά αποδεκτή και οι κτηνοτρόφοι λύνουν πιο εύκολα τις διαφορές τους με τη βία παρά οι αγρότες, έχουν περισσότερες κοινωνικές υποχρεώσεις από τους κλεφταρματολούς, στις οποίες έχει εξέχουσα θέση η προστασία της οικογένειας τους. Ο πολιτικός ρόλος της πνευματικής συγγένειας είναι επίσης κάπως διαφορετικός. Ενώ οι κτηνοτρόφοι χρησιμοποιούν τις πελατειακές σχέσεις κυρίως για να έρθουν σε επαφή με την κρατική μηχανή και για να αποκτήσουν οικονομικά οφέλη, οι κλεφταρματολοί τις χρησιμοποιούν για προστασία ή για την επίλυση συγκρούσεων στο επίπεδο των σχέσεων εξουσίας. Σε δυο σημεία η ιδεολογία των κλέφτικων τραγουδιών διαφέρει ουσιαστικά από τις κοινωνικές αξίες των κτηνοτρόφων: η στάση απέναντι στην εργασία και η στάση απέναντι στην ιδιοκτησία. Παρόλο που οι κτηνοτρόφοι περιφρονούν την αγροτική εργασία, εκτιμούν τη δική τους δουλειά, τουλάχιστο στο βαθμό που εντάσσεται στο πλαίσιο των ανεξάρτητων εργασιακών σχέσεων (η οικογενειακή επιχείρηση). Παρόλο που οι κτηνοτρόφοι αδιαφορούν για ακίνητα (σπίτια, γη) και δέχονται την κλεψιά, δίνουν μεγάλη σημασία στο κοπάδι και στα αντικείμενα του νοικοκυριού. Όπως παρατήρησε ο Campbell, το «βιό» είναι για τους Σαρακατσάνους ουσιαστικό στοιχείο κοινωνικού γοήτρου. Και στις δύο περιπτώσεις η στάση των κτηνοτρόφων δεν απουσιάζει από τα κλέφτικα, αλλά παίζει περιθωριακό ρόλο σε σχέση με τη συνολική ιδεολογία των τραγουδιών. Τέλος, υπάρχουν και ορισμένα στοιχεία της ιδεολογίας των κλέφτικων τραγουδιών που αντανακλούν γενικά αποδεκτές κοινωνικές αξίες των αγροποιμενικών κοινωνιών. Τέτοιες αξίες είναι π.χ. η έννοια του «φιλότιμου», η κοινωνική σημασία του δώρου και η κεντρική θέση που έχουν οι οικογενειακές σχέσεις σαν πηγή απόλυτης αλληλεγγύης. Αυτό που λείπει εντελώς στα κλέφτικα είναι αξίες που χαρακτηρίζουν περισσότερο τις αγροτικές κοινωνίες: το ανδρικό πρότυπο του νοικοκύρη, σε αντιπαράθεση με το παλικάρι, η εκτίμηση της αγροτικής εργασίας και η προτίμηση για την επίλυση συγκρούσεων στα δικαστήρια ή με βάση την αρχή της συμφιλίωσης και όχι μέσω της βίας (πρβλ. Bialor 1963, , DuBoulay 1974, Herzfeld 1980).

13 Κλεφταρματολοί, ληστές και κοινωνική ληστεία 21 Τίθεται λοιπόν το ερώτημα γιατί οι αγρότες, που καταφρονούνται στα κλέφτικα τραγούδια ως προσκυνημένοι ραγιάδες και οι αξίες των οποίων δεν εκφράζονται, θαύμαζαν τους κλεφταρματολούς και τραγούδησαν τα τραγούδια τους. Ο Δαμιανάκος δίνει μια πολύ απλή απάντηση στο ερώτημα αυτό. Υποστηρίζει ότι μόνο οι πιο φτωχοί αγρότες τραγούδησαν τα κατορθώματα τους, προσθέτοντας ότι «θα αποτελούσε ασφαλώς παραδοξολογία να υποστηρίξει κανείς ότι οι τοπικοί καταπιεστές και άρπαγες μπορούσαν ποτέ να τραγουδηθούν από τα ίδια τους τα θύματα» (1987, 52). Τα πράγματα φαίνονται όμως πιο περίπλοκα. Μια πρώτη παρατήρηση που μπορούμε να κάνουμε είναι ότι η ιδεολογία των κλέφτικων τραγουδιών ήταν για τους αγρότες μια «κυρίαρχη ιδεολογία», στο βαθμό που οι στόχοι που εκφράζονται σ' αυτά έρχονταν σε αντίθεση με τα δικά τους συμφέροντα και στο βαθμό επίσης που οι αγρότες δεν είχαν μια δική τους αυτόνομη μορφή έκφρασης. Ταυτόχρονα όμως αναγνώριζαν ως ένα βαθμό τον εαυτό τους στα τραγούδια αυτά. Ένας λόγος για την απήχηση αυτή είναι το γεγονός ότι είχαν τους ίδιους εχθρούς. Τόσο οι κλεφταρματολοί όσο και οι αγρότες ήταν εξαρτημένοι από τους τοπικούς άρχοντες: στην πρώτη περίπτωση επρόκειτο για σχετική εξάρτηση, στη δεύτερη η εξάρτηση ήταν απόλυτη. Είναι ακριβώς για να συγκαλυφθεί η πραγματικότητα αυτή, που η σύγκρουση μεταξύ κλεφταρματολών και αρχόντων παίρνει τη μορφή μιας ηθικής σύγκρουσης. Η ηθική αυτή σύγκρουση μετατρέπει τον κλεφταρματολό σε ήρωα που συμβολίζει την ανυποταγή στο κράτος και στους φορείς του. Και η προκλητική αυτή στάση νομιμοποιεί τη δράση του στα μάτια των χωρικών. Με την έννοια αυτή οι κλέφτες είναι για τους αγρότες, όπως λέει ο Blök, μια «κατασκευασμένη ομάδα αναφοράς», που παραπέμπει σε μια κατασκευασμένη, στερεότυπη κοινωνική κατηγορία, αντί για μια πραγματική ομάδα, με τα πρότυπα των οποίων έχει ταυτιστεί το υποκείμενο (πρβλ. Blök 1972, 500). Έτσι ο κλέφτικος τρόπος ζωής ήταν το ιδανικό όλων των χωρικών. Για τους αγρότες που δεν έπαιρναν τα βουνά, η μόνη δυνατή ελευθερία ήταν μια περιορισμένη προστασία από αυθαιρεσίες. Το γεγονός ότι οι κλεφταρματολοί εξασφάλιζαν την προστασία αυτή, μας δίνει μια δεύτερη εξήγηση για την απήχηση των κλέφτικων τραγουδιών ανάμεσα στους αγρότες. Για το λόγο αυτό η σχέση μεταξύ κλεφταρματολών και χωρικών εξιδανικεύεται στα τραγούδια. Ένας τρίτος λόγος έγκειται στο γεγονός ότι τα τραγούδια αναγνωρίζουν στους χωρικούς το δικαίωμα να τιμωρούν (με προδοσία ή φυσική βία) εκείνους τους κλεφταρματολούς που παραβιάζουν το ηθικό συμβόλαιο που τους συνδέει. Τα τραγούδια αυτά είναι πιθανόν τα μόνα, όπου ακούγεται η φωνή των χωρικών. Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι ούτε οι κλεφταρματολοί, ούτε οι χωρικοί αμφισβητούσαν τη νομιμότητα της δομής εξουσίας. Και οι δύο ομάδες προσπαθούσαν να βελτιώσουν τη θέση στα πλαίσια αυτής της δομής: οι μεν

14 22 Riki van Boeschoten πρώτοι προσπαθώντας να εξασφαλίσουν το δικαίωμα να επιβάλλουν χαράτσι, είτε ενσωματώνοντας τον εαυτό τους στη δομή αυτή ως αρματολοί, είτε τοποθετώντας τον εαυτό τους προσωρινά εκτός της δομής ως κλέφτες οι δε δεύτεροι προσπαθώντας να προστατευτούν από υπερβολικές αυθαιρεσίες. Ο τελικός σκοπός της δράσης τους φαίνεται ότι ήταν η διατήρηση μιας ορισμένης ισορροπίας και ενός modus vivendi. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΑΑ = Ακαδημία Αθηνών 1963: Ελληνικά Δημοτικά τραγούδια, τ. Α', Γ', Αθήνα. Adanir Fikret 1982: «Heiduckentum und Osmanische Herrschaft Sozialgeschichtliche Aspekte der Diskussion um das Frühneuzeitliche Räuberwesen in Südosteuropa», SüdostForschungen 41, About, E. 1860: La Grèce contemporaine (4η έκδοση), Παρίσι. Ασδραχάς, Σπ. 1965: «Από τη συγκρότηση του αρματολισμού», Επιθεώρηση Τέχνης 126, : Ελληνική κοινωνία και οικονομία, 18-19ος αι. Υποθέσεις και προσεγγίσεις, Αθήνα. Βακαλόπουλος, Α.Ε. 1965: «Νέα Στοιχεία για τα ελληνικά αρματολίκια και για την επάνοδο του Θ. Μπλαχάβα στη Θεσσαλία στα 1808», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης 9, Βασδραβέλλης Ι. Κ. 1954: Ιστορικά αρχεία Μακεδονίας, τ. 2, Θεσσαλονίκη. Βελουδής, Γ. 1976: «Νοθεία και παραχάραξη του δημοτικού τραγουδιού», Το Βήμα, Bialor, Ρ. 1963: «Intra-village tension leading to conflict and the resolution and avoidance of conflict in a Greek farming, community», στο: Peristiany, J.G. (έκδ.), Contributions to Mediterranean Sociology, Παρίσι. Blok, A. 1972: «The Peasant and the Brigand, Social Banditry Reconsidered», Comparative Studies in Society and History 14, Campbell, J. K. 1964: Honour, Family and Patronage: A Study of institutions and Moral Values in a Greek Mountain Community, Oxford. Carr, R : «Review of Hobsbawm, Primitive Rebels», Economic Historv Review B, XII, Δαμιανάκος, Στ. 1987: Παράδοση ανταρσίας και λαϊκός πολιτισμός, Αθήνα. Danforth, Loring M.

15 Κλεφτ αρματολοί, ληστές και κοινωνική ληστεία : «The Ideological Context of the Search for Continuities in Greek Culture», Journal of Modern Greek Studies, Μάιος 1984, Duboulay, J. 1974: Portrait of a Greek Mountain Village, Oxford. Gallant, T. W. 1988: «Greek Bandits: Lone Wolves or a Family Affair?», Journal of Modern Greek Studies 6/2, Gallant, Th. 1990: «Peasant Ideology and Excommunication for Crime in a Colonial Context: The Ionian Islands (Greece) », Journal of Social History 23/3, Gramsci, A. 1950: ((Osservazioni sul folclore», στο: Letteratura e vita nazionale, Τορίνο. Herzfeld, M. 1980: «Honour and Shame. Problems in the Comparative Analvsis of Moral Systems», Man 15, : Ours Once More. Folklore, Ideology and the Making of Modern Greece. Texas (USA). Hobsbawm, E. 1972: (a) Bandits. Pelican Books, Suffolk. (1η έκδοση 1969). 1972: (b) «Social Bandits. Reply», Comparative Studies in Society and History, 14, : «Social Banditry», στο: Rural Protest: Peasant Movements and Social Change, (Η. E. Landsberger εκο\), Edinburgh. Κασομούλης, Ν : Ενθυμήματα, στρατιωτικά, I-I 11, εκδ. Βλαχογιάννης, Αθήνα. Κολιόπουλος, Ι. 1979: Ληστές, Αθήνα. 1980: «Περί "κοινωνικών" και άλλων ληστών στη Νεώτερη Ελλάδα», Δελτίο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρίας, 23, Κοντογιώργης, Γ. 1979: Η ελλα8ικη λαϊκή ι8εολογία, Αθήνα. Lombardi Satriani, L. M. 1973: Folklore e Profitto, Rimini. Πολίτης, A. 1973: Το δημοτικό τραγούδι: κλέφτικα, Αθήνα. Schneider, J. 1971: «Of Vigilance, Honor, Shame and Access to Resources in Mediterranean Societies», Ethnology X/l, Scott, J. 1976: The Moral Economy of the Peasant, New Heaven, Yale University Press. 1977: «Protest and Profanation: Agrarian Revolt and the Little Tradition», Theory and Society 4/ : Weapons of the Weak. Everyday Forms of Peasant Resistance, New Haven. Yale Lniversitv Press. Σωτηρόπουλος, Σ. 1867: Τριάκοντα έξ ημερών αιχμαλωσία, Αθήνα. Φυσεντζίδης, Ν. 1893: Ανέκ8οται αυτόγραφοι επιστολαί των επισημότερων Ελλήνων οπλαρχηγών, Αλεξάνδρεια. Van Boeschoten, R. 1987: From armatolik to people's rule. Investigation into the collective memory of rural

16 24 Riki van Boeschoten Greece Ì Διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ. Υπό έκδοση, εκδόσεις Hakkert, Άμστερνταμ. Wace, Α. J. Β. Thompson, M. S. 1914: The Nomads of the Balkans. An Account of Life and Customs among the Vlachs of Northern Pindus, Λονδίνο 1 ελλην. έκδοση 1989.

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α1 α. σχολικό βιβλίο, σελ. 46. Φεντερασιόν: ήταν μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοικτή σε νέες ιδέες

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η πρώτη λέξη του

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Βιογραφικό σημείωμα Ο Πολυμέρης Βόγλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1964. Σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκπόνησε τη διατριβή του στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 Θέμα Α1 Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α) Με τη βιομηχανική επανάσταση καθώς η κατοχή γης έπαυε προοδευτικά να είναι πηγή εξουσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική Υπάρχουν τριβές αλλά από ζήλο... Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ «Είμαι ικανοποιημένος από τη δεκαεννιάμηνη πορεία της κυβέρνησης.

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για ένα τόσο εξαιρετικά σημαντικό θέμα που αγγίζει και αφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε τόσο άσχημη κατάσταση, όσο τον καιρό αυτόν. Ο λόγος;

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας 3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας Η νεοκλασική θεωρία της προσφοράς εργασίας που αναπτύξαμε προηγουμένως υποστηρίζει ότι οι επιλογές

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 4: Κοινωνικές Τάξεις & Κοινωνικές Ανισότητες στην Ύπαιθρο (1/2) 2ΔΩ

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015 ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Αθ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2. Δομολειτουργισμός

Ενότητα 2. Δομολειτουργισμός Ενότητα 2 Λειτουργισμός και θεωρίες κοινωνικής σύγκρουσης Δομολειτουργισμός ΗΠΑ, δεκαετία του 50 και μετά Επιρροές: λειτουργισμός, και ιδίως το έργο του Durkheim, και οργανικισμός Μελέτη μακρο- επιπέδου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ 33Οι επιπτώσεις της Βιομηχανικής Επανάστασης 33Η ανάπτυξη της εκπαίδευσης 33Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ιστορία της τέχνης 3 3 Η Ευρώπη και ο

Διαβάστε περισσότερα

Κλέφτικο τραγούδι: [Της νύχτας οι αρµατολοί] (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 163-164)

Κλέφτικο τραγούδι: [Της νύχτας οι αρµατολοί] (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 163-164) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Κλέφτικο τραγούδι: [Της νύχτας οι αρµατολοί] (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 163-164) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Αφού µελετήσετε τη διήγηση του Κολοκοτρώνη

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 4 Φεβρουαρίου 2013 ΝΟΕΣ ΔΟΕΣ ΤΟΕΣ ΝΟΕΣ ΑΠΟΔΗΜΟΥ. Γραφείο Προέδρου Γραφείο Γενικού Δ/ντή. Συντρόφισσες, σύντροφοι

Αθήνα, 4 Φεβρουαρίου 2013 ΝΟΕΣ ΔΟΕΣ ΤΟΕΣ ΝΟΕΣ ΑΠΟΔΗΜΟΥ. Γραφείο Προέδρου Γραφείο Γενικού Δ/ντή. Συντρόφισσες, σύντροφοι Συντονιστής Οργανωτικής Γραμματείας ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιπποκράτους 22 & Ναυαρίνου, 106 80 Αθήνα Τηλ.: 210 3665301-03 - Fax: 210 3665089 www.pasok.gr - e-mail: syntonistis@pasok.gr Αθήνα, 4 Φεβρουαρίου 2013 ΠΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ... 2 1. Συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας ορισμένου και αορίστου χρόνου... 2 1.1 Σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου... 3

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ,

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ, ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ (ανά κατεύθυνση) Για τους εισαχθέντες 1987-99 και για τους εισαχθέντες 1999-02 απαιτούνται τουλάχιστον 6 ΥΕΣ, εκ των οποίων, 1 τουλάχιστον από κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας

Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας Τα κυριότερα χαρακτηριστικά της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας είναι η συνέχεια στόχων και στρατηγικών επιλογών στη βάση των πολιτικών αντιλήψεων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ 1.α. Το κείμενο: Ο Μακρυγιάννης άρχισε να γράφει τα Απομνημονεύματα στις 26 Φεβρουαρίου του 1829 στο Άργος όπου είχε οριστεί Γενικός Αρχηγός της Εκτελεστικής Δυνάμεως

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 19341 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 4\12\2014 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Πυρίδου Κωνσταντίνα ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1 Α. Σχεδιαγραμματική απεικόνιση της περίληψης ΘΕΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Ενότητα 9: Συμμετοχική Παρατήρηση (1/2) 2ΔΩ Διδάσκοντες: Χ. Κασίμης- Ελ. Νέλλας Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Μαθησιακοί στόχοι Η εκμάθηση

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο κεντρικός λόγος της παιδείας σε μια δημοκρατική κοινωνία είναι αναμφισβήτητος. Και δεν μιλώ για την παιδεία που παρέχει το «υπουργείο Παιδείας». Η παιδεία

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία».

κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία». } Σχολή της Φρανκφούρτης: η έννοια της «µαζικής κουλτούρας» και της«πολιτιστική βιοµηχανία». } η«µαζική κουλτούρα» δεν είναι η κουλτούρα που προέρχεται από τις µάζες, αλλά αυτή που προορίζεται για αυτές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Τίτλος μαθήματος ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΚΤ1121 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

Συνεντεύξεις «πρόσωπο με πρόσωπο (face to face). Κοινές ερωτήσεις για όλους τους συμμετέχοντες.

Συνεντεύξεις «πρόσωπο με πρόσωπο (face to face). Κοινές ερωτήσεις για όλους τους συμμετέχοντες. Κεντρικά ερωτήματα: Ποιες είναι οι διαστάσεις της συζήτησης για την κρίση στο Δημόσιο Διάλογο; Ήταν η υιοθέτηση του πακέτου διάσωσης για την Ελλάδα και η ένταξη της Ελλάδας στο μηχανισμό στήριξης μονόδρομος

Διαβάστε περισσότερα

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ 2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ [94] ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΟΙ ΑΞΙΕΣ ΜΕΤΑΒΙΒΑΖΟΝΤΑΙ υλικές-οικονομικές πολιτικές πνευματικές ηθικές κοινωνικές αισθητικές θρησκευτικές ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΦΟΡΕΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ Οικογένεια

Διαβάστε περισσότερα

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση Φύλλο Εργασίας 1. Αφού συμβουλευτείτε τη σελίδα 44 του βιβλίου σας καθώς και το χάρτη που παρατίθεται, να συμπληρώσετε την πιο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΑΚΙΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ

ΦΥΛΑΚΙΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΦΥΛΑΚΙΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ Αποτελεί νέο στοιχείο στη ζωή μας η συνειδητοποίηση ότι ο φυλακισμένος, «εχθρός» της κοινωνίας, ο εκτός νόμου άνθρωπος του υπόκοσμου είναι μια ανθρώπινη οντότητα, που αντί να

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ. Σελίδα 1

ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ. Σελίδα 1 ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΑΝΘ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: ΘΕΜΑ 162ον (17691) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 11/12/14 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ 1. Φ.Β. Σελ. 86 Ήδη όμως, κύριοι βουλευτές...για τα συμφέροντα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Κυριακή 18 Νοεμβρίου 2012 Α. Το κείμενο αναφέρεται στη σχέση του τύπου με τη δημοκρατία. Κατά το συγγραφέα, ο τύπος πρέπει να είναι αμερόληπτος,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Διαθεματικότητα -Ιδανικό της ολιστικής γνώσης -Διασυνδέσεις με νόημα μεταξύ γνωστικών περιοχών -Μελέτη σύνθετων ερωτημάτων

Διαβάστε περισσότερα

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Χριστίνα Παπασολομώντος Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Μέλος Ομάδας Συντονισμού για Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΣ

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Για τη δημοκρατία έγιναν κινήματα, εξεγέρσεις, επαναστάσεις, εμφύλιοι πόλεμοι. διώχθηκαν, βασανίστηκαν άνθρωποι και τιμήθηκαν τυραννοκτόνοι. Αποτέλεσε όχι μόνο το σκοπό κοινωνικών και

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία της Ιστοριογραφίας

Ιστορία της Ιστοριογραφίας Ιστορία της Ιστοριογραφίας Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 2) Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Πολυμέρης Βόγλης Παραδοσιακή ιστοριογραφία Εδραιώνεται τον 19 ο αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Η κατηγοριοποίηση των θεμάτων της ΤΡΑΠΕΖΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ στο μάθημα της ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ έγινε με βάση την τρέχουσα πορεία της ύλης στο μάθημα, αλλά και με βάση τη ροή της ύλης,

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα.

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Τα άτομα κατασκευάζουν με ενεργό τρόπο τον κοινωνικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α ΘΕΜΑ Α1 α. Να περιγράψετε το πρόγραµµα του καθενός από

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 1.ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ,ΓΕΝΙΚΑ Ο σύγχρονος πολιτισμός αναπτύσσεται με κέντρο και σημείο αναφοράς τον Άνθρωπο. Η έννομη τάξη, διεθνής και εγχώρια, υπάρχουν για να υπηρετούν

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας. Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου

Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας. Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου Βασικές Θεωρίες Αστικής Κοινωνιολογίας Σημειώσεις της Μαρίας Βασιλείου Ηπόλη, όπως την αντιλαμβανόμαστε, είναι μια ιδέα του Διαφωτισμού Ο Ρομαντισμός την αμφισβήτησε Η Μετανεωτερικότητα την διαπραγματεύεται

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια σε Κεφάλαιο από το βιβλίο «Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή» της ΣΤ' Δημοτικού

Σχόλια σε Κεφάλαιο από το βιβλίο «Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή» της ΣΤ' Δημοτικού Σχόλια σε Κεφάλαιο από το βιβλίο «Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή» της ΣΤ' Δημοτικού Μ. Χρήστου Στο Δημοτικό Σχολείο, τα σχολικά εγχειρίδια που χρησιμοποιούνται τα τελευταία χρόνια είναι εμπλουτισμένα με

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ Νομοθεσία απασχόλησης για θέματα αναπηρίας Η εργασία είναι δικαίωμα όλων των ανθρώπων συμπεριλαμβανομένου των ανθρώπων με αναπηρία όπως αυτό ορίζεται και προστατεύεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ - ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ - ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ - ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ 2 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ Μάθημα : «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ & ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από τους μαθητές του 2 ου Γυμνασίου Μυτιλήνης με την καθοδήγηση της

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου

Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου «Παγκόσμια Ευρώπη: οι Διεθνείς Διαστάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης» Αθήνα 30 Ιανουαρίου 2007 1 Προσφωνήσεις. Αυτή την

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ Σκοπός του έργου Σκοπός του έργου είναι: 1. η δημιουργία μιας on line εφαρμογής διαχείρισης ενός επιστημονικού λεξικού κοινωνικών όρων 2. η παραγωγή ενός ικανοποιητικού

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Θεωρητικό πλαίσιο και ανάλυση αποτελεσμάτων της πανελλαδικής ποσοτικής έρευνας VPRC Φεβρουάριος 2007 13106 / Διάγραμμα 1 Γενικοί

Διαβάστε περισσότερα

Βιογραφικά είδη. Σοβαρό, επίσηµο, τυπικό

Βιογραφικά είδη. Σοβαρό, επίσηµο, τυπικό Βιογραφικά είδη (Βιογραφία, µυθιστορηµατική βιογραφία, αυτοβιογραφία, µυθιστορηµατική αυτοβιογραφία, βιογραφικό σηµείωµα, αυτοβιογραφικό σηµείωµα, αποµνηµονεύµατα, ηµερολόγιο, συστατική επιστολή) Περιεχόµενο

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες και υλικό του μαθήματος είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά στην πλατφόρμα eclass.uth.gr

Πληροφορίες και υλικό του μαθήματος είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά στην πλατφόρμα eclass.uth.gr Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κωδικός μαθήματος: SEAB109 (3Ω/Υ) Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο σπουδών: 3o και 4 ο Μονάδες ECTS: 6 Διδάσκων: Γιάννης Πεχτελίδης e mail: pechtelidis@uth.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περίληψη (Abstract),(

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περίληψη (Abstract),( ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περίληψη (Abstract),( στην ελληνική και αγγλική γλώσσα Λέξεις κλειδιά Εισαγωγή Επικρατούσες απόψεις Ορισμοί Η Η επιστημονική υπόθεση Περιγραφή αιτιολόγηση της έρευνας ή εφαρμογής Αποτελέσματα

Διαβάστε περισσότερα

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες.

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. Αξιολόγηση µαθήµατος: γραπτές εξετάσεις. ιαπολιτισµική κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Ο τάφος του Βίτγκεντάιν στο Κέιμπριτζ κοσμείται από το ομοίωμα μιας ανεμόσκαλας: «Οι προτάσεις μου αποτελούν διευκρινίσεις, όταν αυτός που με καταλαβαίνει, τελικά τις αναγνωρίσει

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Καταναλωτικής λ ή Εμπιστοσύνηςύ. Ιούλιος 2012

Έρευνα Καταναλωτικής λ ή Εμπιστοσύνηςύ. Ιούλιος 2012 Έρευνα Καταναλωτικής λ ή Εμπιστοσύνηςύ 1 ΤΥΠΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΔΟΜΗΜΕΝΟΥ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ 19/4/2012 25/6/2012 ΜΕΘΟΔΟΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ ΤΥΧΑΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Φιλοσοφία της παιδείας

Φιλοσοφία της παιδείας Ενότητα 1 η : Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Παιδείας Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A') ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΣΤΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΟΝΝΕΔ 06-03-2010 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΣΤΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΟΝΝΕΔ 06-03-2010 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΣΤΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΟΝΝΕΔ 06-03-2010 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΟΝΝΕΔΙΤΙΣΣΕΣ ΚΑΙ ΟΝΝΕΔΙΤΕΣ, Όλοι όσοι βρισκόμαστε σήμερα εδώ, νιώθουμε ιδιαίτερα περήφανοι για την παράταξή μας. Και αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

1.1. Μάθε τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις σου. Δικαιώματα. Συμμετοχή. Ελευθερία έκφρασης. Ασφαλές περιβάλλον. Σεβασμός.

1.1. Μάθε τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις σου. Δικαιώματα. Συμμετοχή. Ελευθερία έκφρασης. Ασφαλές περιβάλλον. Σεβασμός. 1.1. Μάθε τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις σου «Δεν υπάρχουν δικαιώματα, όποια κι αν είναι αυτά, χωρίς αντίστοιχες υποχρεώσεις.» Samuel Taylor Coleridge Δικαιώματα Το δικαίωμα προστατεύει τα άτομα ή τις

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης

Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΕΘΕΑ-ΑΛΦΑ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ. Ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης ΒΑΣΙΚΟΙ ΑΞΟΝΕΣ τέχνη επικοινωνία προσωπική ανάπτυξη κοινωνική συνοχή Ο πολιτισμός

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα