áñ åéá ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΟΥΡΟΛΟΙΜΩΞΕΙΣ-ΚΑΘΕΤΗΡΕΣ ΟΔΙΚΑ ΤΡΟΧΑΙΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΣ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΟΣ ΕΡΕΘΙΣΜΟΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "áñ åéá ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΟΥΡΟΛΟΙΜΩΞΕΙΣ-ΚΑΘΕΤΗΡΕΣ ΟΔΙΚΑ ΤΡΟΧΑΙΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΣ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΟΣ ΕΡΕΘΙΣΜΟΣ"

Transcript

1 áñ åéá ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ áñ åéá ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ ΠΕΡΙΟΔIKO ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ Νοέμβριος Δεκέμβριος 2009, Τόμος 26, Τεύχος 6 ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΟΥΡΟΛΟΙΜΩΞΕΙΣ-ΚΑΘΕΤΗΡΕΣ GENETICALLY MODIFIED FOOD CATHETER-ASSOCIATED URINARY INFECTIONS ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2009, ΤOμος 26, ΤεYχος 6, ΣΕΛ ΟΔΙΚΑ ΤΡΟΧΑΙΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΣ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΟΣ ΕΡΕΘΙΣΜΟΣ «ΤΕΛΙΚΟ ΣΗΜΕΙΟ» ΣΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΖΩΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ-ΔΕΙΚΤΗΣ GENSINI ΚΟΙΛΙΑΚΗ ΑΡΡΥΘΜΙΟΓΕΝΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΛΕΥΚΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ROAD TRAFFIC ACCIDENTS NEUROMUSCULAR ELECTRICAL STIMULATION ENDPOINT IN ANIMAL EXPERIMENTS CARDIOVASCULAR RISK FACTORS-GENSINI SCORE VENTRICULAR ARRHYTHMOGENEITY-METABOLIC SYNDROME CARE OF CANCER PATEINTS ANASTASIOS LEUKIAS GEORGIADHS SYSTEMIC REVIEW AND META-ANALYSIS CONTINUING MEDICAL EDUCATION OFFICIAL JOURNAL OF THE ATHENS MEDICAL SOCIETY November December 2009, Volume 26, No 6 ISSN Cited in EMBASE/Excerpta Medica INDEX COPERNICUS, SCOPUS and in IATROTEK archives of HELLENIC MEDICINE

2

3 áñ åéá ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ ÄÉÌÇÍÉÁÉÁ ÅÊÄÏÓÇ ÔÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ ÅÔÁÉÑÅÉÁÓ ÁÈÇÍÙÍ Περιλαμβάνεται στο EMBASE (Excerpta Medica) Index Copernicus, Scopus και στο ΙΑΤΡΟΤΕΚ Τα Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής δέχονται για δημοσίευση ανασκοπήσεις, ερευνητικές εργασίες, ενδιαφέρουσες περιπτώσεις, γενικά θέματα, βραχείες δημοσιεύσεις, άρθρα Συνεχιζόμενης Ιατρικής Εκπαίδευσης και γράμματα προς τη Σύνταξη, στην Ελληνική ή στην Αγγλική γλώσσα. Αποστέλλεται ένα αντίγραφο των προς δημοσίευση άρθρων, στη διεύθυνση του Περιοδικού. Μαζί με τα υποβαλλόμενα άρθρα πρέπει απαραίτητα να υποβάλλεται, επακριβώς συμπληρωμένο, το «Συνοδευτικό έντυπο υποβολής εργασιών», υπόδειγμα του οποίου υπάρχει σε κάθε τεύχος του Περιοδικού. Όσον αφορά στη σύνταξη των εργασιών, το Περιοδικό ακολουθεί τις υποδείξεις της Διεθνούς Επιτροπής Συντακτών Ιατρικών Περιοδικών (Uniform Requirements for Manuscripts Submitted to Biomedical Journals, 1997). Εφιστάται ιδιαίτερα η προσοχή των συγγραφέων στη σύνταξη δομημένων περιλήψεων των ερευνητικών εργασιών (ελληνικής και αγγλικής) και στην αναγραφή των στοιχείων της σελίδας του τίτλου και στις δύο γλώσσες. Λεπτομερέστερες πληροφορίες, για τη σύνταξη και την υποβολή των εργασιών, υπάρχουν στο πρώτο τεύχος του τρέχοντος τόμου. Ό,τι δημοσιεύεται στο Περιοδικό δεν μπορεί να αναδημοσιευτεί χωρίς γραπτή άδεια του Διευθυντή Σύνταξης. Το υλικό των άρθρων που δημοσιεύ ονται, δεν επιστρέφεται στους συγγραφείς. Διόρθωση των τυπογραφικών δοκιμίων από τους συγγραφείς γίνεται μόνο μία φορά, χωρίς να επιτρέπονται εκτεταμένες αλλαγές των άρθρων. Η παραγγελία ανατύπων γίνεται με απευθείας συνεννόηση των συγγραφέων με τον εκδότη και το κόστος τους βαρύνει εξ ολοκλήρου τους συγγραφείς. Τα άρθρα που δεν φέρουν χρονολογικές ενδείξεις υποβολής και έγκρισης, έχουν γραφεί μετά από πρόσκληση της Συντακτικής Επιτροπής. Eκτύπωση TEXNOΓΡΑΜΜΑ M. Aυγέρη 12, Αγία Παρασκευή Tηλ.: , Fax: ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ 2009 Μαιάνδρου Αθήνα Τηλ.: Fax: Εκδότης-Διευθυντής: Γιάννης Χρ. Μελέτης ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΘΗΝΩΝ Χ. Ιατρού, Πρόεδρος Α. Σκουτέλης, Αντιπρόεδρος Ν. Μαγκίνα, Γενική Γραμματέας Ε. Θηραίος, Ειδικός Γραμματέας Μ.-Σ. Πομώνη-Γραμμένου, Ταμίας Μέλη Γ. Κουράκλης, Ι. Μελέτης, Λ. Ραλλίδης, Α. Τσακρής Επιμέλεια Έκδοσης - Διαφημίσεις Εγγραφές συνδρομητών - Επιταγές ÉÁÔÑÉÊÇ ÅÔÁÉÑÅÉÁ ÁÈÇÍÙÍ Μαιανδρου ΑΘΗΝΑ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Α. Ανδρουλάκη (Αθήνα), Παθολογική Ανατομική Α. Αντωνιάδης (Αθήνα), Περιπτώσεις Παθολογίας Ν. Δαλιάνης (Αθήνα), Υπερηχο-Στεφανιογραφία Ε. Διαμάντη-Κανδαράκη (Αθήνα), Ενδοκρινολογία Μ. Ελισάφ (Ιωάννινα), Οξεοβασική ισορροπία- Ηλεκτρολύτες Σ. Εφραιμίδης (Ιωάννινα), Κλινικοεργαστηριακές Συζητήσεις Χ. Κλωνάρης (Αθήνα), Αγγειολογία Γ. Κουράκλης (Αθήνα), Χειρουργική Π. Κωνσταντοπούλου (Αθήνα), Ρευματολογία Π. Μπομπότση (Αθήνα), Γαστρεντερολογία - Ενδοσκοπήσεις Ν. Νικητάκης (Αθήνα), Στοματολογία Δ. Παπαδόγιαννης (Αθήνα), Ηλεκτροκαρδιογράφημα Μ.-Σ. Πομώνη-Γραμμένου (Αθήνα), Ιατρική Απεικόνιση Μ. Σπελέτας (Λάρισα), Κλινική Ανοσολογία Π. Τόμος (Αθήνα), Θωρακοχειρουργική Χ. Φλούδας (Αθήνα), Περιπτώσεις Παθολογίας ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Γιάννης Χρ. Μελέτης, Διευθυντής Σύνταξης Ν. Μαγκίνα, Αναπληρώτρια Διευθύντρια Σύνταξης Ειδικοί Συντάκτες Α. Αίσωπος (Αθήνα), Καρδιολογία Μ. Αλεβιζάκη (Αθήνα), Ενδοκρι νολογία Κ. Βαγιανός (Αθήνα), Χειρουργική Γ. Βαϊόπουλος (Αθήνα), Ρευματολογία Ε. Γκόγκα (Αθήνα), Ογκολογία Λ. Θάνος (Αθήνα), Αξονική Τομογραφία Π. Καλοχαιρέτης (Αθήνα), Νεφρολογία Α. Καραφουλίδου (Αθήνα), Αιμοδοσία-Αιμόσταση Α. Κατσαρού-Κάτσαρη (Αθήνα), Δερματολογία Κ. Κωστίκας (Λάρισα), Πνευμονολογία Ε. Μαλάμου-Λαδά (Αθήνα), Μικροβιολογία Θ. Μουντοκαλάκης (Αθήνα), Παθολογία Α. Μπένος (Θεσσαλονίκη), Κοινωνική Ιατρική Δ. Μπούγας (Αθήνα), Ουρολογία Σ. Νανάς (Αθήνα), Εντατική Θεραπεία Α. Παπαβασιλείου (Αθήνα), Μοριακή Ιατρική Ε. Παπαβασιλείου (Αθήνα), Γαστρεντερολογία Π. Παπαγγελόπουλος (Αθήνα), Ορθοπαιδική Σ. Παπαγεωργίου (Αθήνα), Νευρολογία Θ. Παπαδάς (Πάτρα), Ωτορινολαρυγγολογία Ε. Πατσούρης (Αθήνα), Παθολογική Ανατομική Ε. Πετρίδου (Αθήνα), Επιδημιολογία Γ. Πετρίκκος (Αθήνα), Λοιμώξεις Ε. Πουλάκου (Αθήνα), Ιστορία Ιατρικής Π. Σκαπινάκης (Ιωάννινα), Ψυχιατρική Α. Σκλαβούνου (Αθήνα), Στοματολογία Λ. Σπάρος (Αθήνα), Εφαρμοσμένη Ιατρική Έρευνα Ε. Τέρπος (Αθήνα), Αιματολογία Γ. Υφαντόπουλος (Αθήνα), Οικονομικά Υγείας Ν. Χαρχαλάκης (Αθήνα), Μεταμόσχευση Μυελού Γ. Χατζής (Αθήνα), Ηπατολογία Προηγούμενοι Διευθυντές Σύνταξης Θ. Μουντοκαλάκης, Ι. Κολιόπουλος, Ε. Βαλάσση-Αδάμ, Γ. Ρηγάτος, Κ. Σολδάτος, Α.Ε. Γερμενής Γραμματεία M. Kατσαούνη, Ε. Γουρνά Επιμέλεια ελληνικών κειμένων Γ. Τσουφάκης, Κ. Γλυκού Επιμέλεια αγγλικών κειμένων Σ. Νάκου Συντήρηση ηλεκτρονικών σελίδων Ε. Βασιλάκου... Γιατροί 24 Ευρώ Φοιτητές 12 Ευρώ Εταιρείες Οργανισμοί - Βιβλιοθήκες 47 Ευρώ Κύπρος 24 Ευρώ Εξωτερικό $100 Μέλη Βαλκανικής Ιατρικής Ένωσης $50

4 Cited in EMBASE (Excerpta Medica) Index Copernicus, Scopus and the ΙΑΤΡΟΤΕΚ archives of HELLENIC MEDICINE BIMONTHLY JOURNAL OF THE ATHENS MEDICAL SOCIETY 23, Meandrou Street. GR Athens-Greece Τel.: Fax: Publisher-Director: J. Meletis EDITORIAL BOARD John Meletis, Editor-in-Chief N. Maguina, Associate Editor Section Editors Α. Aessopos (Athens), Cardiology Μ. Alevizaki (Athens), Endocrinology A. Benos (Thessaloniki), Social Medicine D. Bougas (Αthens), Urology H. Gogas (Αthens), Οncology Ν. Harhalakis (Athens), Bone Marrow Transplanta tion G. Hatzis (Αthens), Hepatology P. Kalocheretis (Athens), Nephrology Α. Karafoulidou (Αthens), Blood Banking-Ηemostasis Α. Katsarou-Katsari (Athens), Dermatology Κ. Kostikas (Larisa), Pneumonology H. Μalamou-Lada (Αthens), Microbiology T. Μountokalakis (Αthens), Internal Medicine S. Nanas (Αthens), Intensive Care T. Papadas (Patras), Otorinolaryngology P. Papagelopoulos (Αthens), Orthopedics Α. Papavassiliou (Αthens), Μolecular Medicine Ε. Papavassiliou (Αthens), Gastrenterology S. Papageorgiou (Αthens), Neurology Ε. Patsouris (Αthens), Pathology Ε. Petridou (Αthens), Epidemiology G. Petrikkos (Athens), Infections Ε. Poulakou (Athens), History of Medicine P. Skapinakis (Ioannina), Psychiatry A. Sklavounou (Athens), Stomatology L. Sparos (Αthens), Applied Medical Research Ε. Τerpos (Αthens), Hematology L. Thanos (Αthens), Computed Tomography Κ. Vagianos (Athens), Surgery G. Vaiopoulos (Αthens), Rheumatology J. Yfantopoulos (Αthens), Health Economics Pre-Editors T. Mountokalakis, J. Koliopoulos, H. Valassi-Adam, G. Rigatos, K. Soldatos, Α.Ε. Germenis Secretariat M. Katsaouni, E. Gourna Greek editing G. Tsoufakis, K. Glykou English editing S. Nakou Maintenance of E-pages E. Vassilakou THE ATHENS MEDICAL SOCIETY C. Iatrou, President A. Skoutelis, Vice President N. Maguina, Secretary General E. Thireos, Secretary M.-S. Pomoni-Gramenou, Treasurer Members G. Kouraklis, J. Meletis, L. Rallidis, A. Tsakris CONTINUING MEDICAL EDUCATION Α. Androulaki (Athens), Histopathology Α. Antoniadis (Athens), Cases of Internal Medicine P. Bombotsi (Athens), Gastroenterology-Εndoscopy Ν. Dalianis (Αthens), Echo-Coronary Angiography Ε. Damanti-Kandaraki (Αthens), Εndocrinology S. Efraimidis (Ιoannina), Clinicopathological Rounds Μ. Elisaf (Ιoannina), Acid-base Balance-Electrolytes P. Konstantopoulou (Athens), Rheumatology C. Klonaris (Greece), Vascular diseases G. Κouraklis (Αthens), Surgery N. Nikitakis (Athens), Stomatology D. Papadogiannis (Αthens), Electrocardiogram M.-S. Pomoni-Gramenou (Athens), Medical Imaging Μ. Spelatas (Larisa), Clinical Immunology P. Tomos (Αthens), Thoracic surgery C. Floudas (Αthens), Cases of Internal Medicine... CONTINUING MEDICAL EDUCATION ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Ηematology Quiz Case 16 Editing, Subscription and Advertising Enquiries ATHENS MEDICAL SOCIETY 23 Meandrou STR ATHENS, GR The Archives of Hellenic Medicine accept for consideration reviews, research articles, case reports, general articles, brief communications, educational articles and letters to the Editor. Α full copy is required to be sent to the Edi tor. The submitted manuscripts should be accompanied with the Submission form, accurately filled in. Submission forms can be found in every issue of the Journal. The manuscripts should be written in accordance with the Uniform Requirements for Manuscripts Submitted to Biomedical Journals (1997). Abstracts in English and in Greek should accompany the reviews and the research articles. Structured abstracts are required for research articles. In case the authors cannot provide a Greek abstract themselves, this will be done by the Editorial Board. Detailed information for authors can be found at the end of first issue of each volume. Written permission form the Editor is required to reprint any kind of material published in the Journal. Material submitted to the Journal and accepted for publication will not be returned to the authors. Galley proofs will be sent once to the authors for correction. No major chan ges are allowed at this stage. Reprints should be ordered directly to the publisher. No reprints are furnished gratis. Articles with no submission and acceptance dates have been invited. Printing TECHNOGRAMMA 12 M. Avgeri Str., Ag. Paraskevi, GR Tel.: , Fax: ANNUAL SUBSCRIPTION Greece Personal edition 24 EURO Student edition 12 EURO Library edition 47 EURO Cyprus 24 EURO Rest of the world: Flat rate $100 Members of the Balkan Medical Union $50 Copyright 2009 The Athens Medical Society

5 ÐΠ ΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ανασκοπησεις Γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα και οι επιπτώσεις τους στην υγεία Α.Α. Ντονά, Ι.Σ. Αρβανιτογιάννης 727 Ουρολοιμώξεις σε ασθενείς με ουροκαθετήρα. Παθογένεση πρόληψη K. Σκρεπέτης, Α. Μακρής 741 Οδικά τροχαία ατυχήματα. Επιδημιολογία, παράγοντες κινδύνου και μέτρα πρόληψης Μ. Καρδαρά, Α. Παπαζαφειροπούλου, Σ. Παππάς 751 Ηλεκτρικός νευρομυϊκός ερεθισμός ως εναλλακτική μορφή άσκησης στους βαρέως πάσχοντες Α. Μπούχλα, Ε. Καρατζάνος, Β. Γεροβασίλη, Ε. Ζέρβα, Σ. Νανάς 759 Η επιλογή του κατάλληλου «τελικού σημείου» (endpoint) στα πειράματα όπου χρησιμοποιούνται ζώα Ι. Σάββας, Τ. Αναγνώστου, Γ. Καζάκος 778 ερευνητικες εργασιες Συσχετισμός των παραγόντων καρδιαγγειακού κινδύνου με το δείκτη Gensini Μια ενδονοσοκομειακή μελέτη Ελλήνων ασθενών Β. Πεππές, Γ. Ράμμος, Ε. Μανιός, Ε. Κορομπόκη, Σ. Ρόκας, Ν. Ζακόπουλος 787 H κοιλιακή αρρυθμιογενετικότητα σχετίζεται με μυοκαρδιακή δυσλειτουργία και με δείκτες φλεγμονής και αθηροσκλήρυνσης στο μεταβολικό σύνδρομο Χ. Βούλγαρη, Ι. Μωυσσάκης, Δ. Περρέα, Δ. Κυριάκη, Ν. Κατσιλάμπρος, Ν. Τεντολούρης 798 Περιφερική προσέγγιση των δομών για τη φροντίδα των ογκολογικών ασθενών στην Ελλάδα Κ. Σουλιώτης, Κ. Αθανασάκης, Χ. Γκόλνα, Χ. Παπαδοπούλου, Γ. Κυριόπουλος 808 ιστορια της ιατρικης Αναστάσιος Λευκίας Γεωργιάδης ( ). Πρώτος Καθηγητής και Κοσμήτορας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Νεότερα ανέκδοτα στοιχεία Α. Τασούλης 818 εφαρμοσμενη ιατρικη ερευνα Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση Π. Γαλάνης 826 συνεχιζομενη ιατρικη εκπαιδευση Acid-Base Balance-Electrolyte Quiz Case 13 M.S. Elisaf, Μ. Doumas 842 Surgery Quiz Case 5 L. Lekakos, G. Tsourouflis, N. Karydis, G. Kouraklis 843 Medical Imaging Quiz Case 8 S. Tanteles, S. Mylona, M. Pomoni, L. Thanos 845 Hematology Quiz Case 16 J. Meletis, A. Sarantopoulos, J.V. Asimakopoulos, E. Papakostas, T. Chatzileonida, E. Bazani, Α. Αnastasopoulou, M. Michael, E. Chouliara, O. Kampouropoulou, E. Variami, N. Viniou, E. Terpos 847 Thoracic Surgery Quiz Case 9 C. Markakis, E. Spartalis, P. Paraskeva, P. Katsaronis, K. Konstantoudakis, P. Tomos 849 Internal Medicine Quiz Case 15 A.G. Antoniadis, A. Katsandris, F. Ntziora, C. Floudas, H. Gogas 851 Vascular Diseases Quiz Case 13 A. Katsargyris, N. Tsekouras, A. Matthaiou, F. Markatis, V. Psarros, M. Kafeza, K. Papoutsis, C. Klonaris 852 Oral Medicine and Pathology Quiz Case 9 N.G. Nikitakis, G. Kamperos, S. Titsinides, A. Sklavounou-Andrikopoulou 854 περιεχομενα τομου ΑΡΧΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2009, Τόμος 26, Τεύχος 6

6 CONTENTS reviews Health effects of genetically modified food Α.Α. Dona, I.S. Arvanitoyannis 727 Catheter-associated urinary tract infections: Pathogenesis and prevention K.M. Skrepetis, A. Makris 741 Road traffic accidents: Epidemiology, risk factors and prevention M. Kardara, A. Papazafiropoulou, S. Pappas 751 Neuromuscular electrical stimulation as an alternative means of exercise for the critically ill Α. Bouchla, E. Karatzanos, V. Gerovasili, E. Zerva, S. Nanas 759 Choosing an appropriate endpoint in experiments using animals I. Savvas, T. Anagnostou, G. Kazakos 778 original papers The impact of cardiovascular risk factors upon Gensini score. A hospital-based study in Greek patients V. Peppes, G. Rammos, E. Manios, E. Koroboki, S. Rokas, N. Zakopoulos 787 Association of ventricular arrhythmogeneity with myocardial dysfunction, low-grade inflammation and markers of atherosclerosis in the metabolic syndrome C. Voulgari, I. Moussakis, D. Perrea, D. Kyriaki, N. Katsilambros, N. Tentolouris 798 Regional distribution of oncology specific infrastructure for the care of cancer patients in Greece K. Souliotis, K. Athanasakis, C. Golna, C. Papadopoulou, J. Kyriopoulos 808 history of medicine Anastasiοs Leukias Georgiades ( ): First Professor and Dean of the Medical School of the University of Athens A. Tasoulis 818 applied medical research Systematic review and meta-analysis P. Galanis 826 continuing medical education Acid-Base Balance-Electrolyte Quiz Case 13 M.S. Elisaf, Μ. Doumas 842 Surgery Quiz Case 5 L. Lekakos, G. Tsourouflis, N. Karydis, G. Kouraklis 843 Medical Imaging Quiz Case 8 S. Tanteles, S. Mylona, M. Pomoni, L. Thanos 845 Hematology Quiz Case 16 J. Meletis, A. Sarantopoulos, J.V. Asimakopoulos, E. Papakostas, T. Chatzileonida, E. Bazani, Α. Αnastasopoulou, M. Michael, E. Chouliara, O. Kampouropoulou, E. Variami, N. Viniou, E. Terpos 847 Thoracic Surgery Quiz Case 9 C. Markakis, E. Spartalis, P. Paraskeva, P. Katsaronis, K. Konstantoudakis, P. Tomos 849 Internal Medicine Quiz Case 15 A.G. Antoniadis, A. Katsandris, F. Ntziora, C. Floudas, H. Gogas 851 Vascular Diseases Quiz Case 13 A. Katsargyris, N. Tsekouras, A. Matthaiou, F. Markatis, V. Psarros, M. Kafeza, K. Papoutsis, C. Klonaris 852 Oral Medicine and Pathology Quiz Case 9 N.G. Nikitakis, G. Kamperos, S. Titsinides, A. Sklavounou-Andrikopoulou 854 contents volume ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE Νοvember-December 2009, Volume 26, No 6

7 Ç õðïâïëþ ôùí åñãáóéþí óå çëåêôñïíéêþ ìïñöþ åðéôá ýíåé ôç äçìïóßåõóþ ôïõò óôï Ðåñéïäéêü êáé óôï Internet Óôåßëôå óå äéóêýôá ìüíï ôçí ôåëéêþ äéüñèùóç ôïõ Üñèñïõ óáò Áêïëïõèåßôå ðéóôü ôéò ðáñáêüôù ïäçãßåò u Ôá çëåêôñïíéêü áñ åßá ðñýðåé íá óõíïäåýïíôáé, áðáñáßôçôá, áðü Ýíôõðï áíôßãñáöï ôçò åñãáóßáò, ãñáììýíï óýìöùíá ìå ôéò ïäçãßåò ôïõ Ðåñéïäéêïý ãéá ôïõò óõããñáöåßò. u Ôï çëåêôñïíéêü áñ åßï ðñýðåé íá áíôáðïêñßíåôáé áêñéâþò óôï êåßìåíï ôçò åñãáóßáò. u ñçóéìïðïéåßôå, êáôü ðñïôßìçóç, åðåîåñãáóôþ êåéìýíïõ MS Word for Windows. u Áí äåí Ý åôå áõôþ ôç äõíáôüôçôá, ñçóéìïðïéåßôå ïðïéïíäþðïôå Üëëïí åðåîåñãáóôþ ìðïñåß íá óþóåé ôï êåßìåíü óáò óå ìïñöþ ASCII Þ text only. u Óþæåôå êáé óôýëíåôå ôï áñ åßï ôçò åñãáóßáò óáò óå äéóêýôá 3,5 öïñìáñéóìýíç óå DOS. u ñçóéìïðïéåßôå ôï ðëþêôñï tab êáé ü é ôï space óôçí áñ Þ ôùí ðáñáãñüöùí Þ óôç äéáìüñöùóç ôùí ðéíüêùí. u ÁöÞíåôå Ýíá êåíü äéüóôçìá ìåôü ôá óçìåßá óôßîçò. u Ìçí êüíåôå áñßèìçóç ôùí óåëßäùí ìå åìâüëéìïõò áñéèìïýò. ñçóéìïðïéåßôå ãé áõôü ôç äõíáôüôçôá ôïõ åðåîåñãáóôþ. u Ãéá óçìüíóåéò åíôüò ôïõ êåéìýíïõ ñçóéìïðïéåßôå ðëüãéïõò (italic) êáé ü é Ýíôïíïõò (bold) áñáêôþñåò. u ÃñÜöåôå ðüíù óôç äéóêýôá ôïí áñéèìü ôçò åñãáóßáò êáé ôï üíïìá ôïõ áñ åßïõ ðïõ ðåñéý åé. u ÓõóêåõÜæåôå ôç äéóêýôá ìå ôñüðï ðïõ íá ìçí êéíäõíåýåé êáôü ôç ìåôáöïñü. ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΥΠΟΒΟΛΗ ΕΡΓΑΣΙΩΝ Για διευκόλυνση της διαδικασίας κρίσεως συνιστάται η ηλεκτρονική υποβολή των εργασιών. Για τη σύνταξη των εργασιών ακολουθούνται οι υποδείξεις του Περιοδικού. Οι εργασίες υποβάλλονται με στο Διευθυντή Σύνταξης κ. Γιάννη Μελέτη, gr ή στην Ιατρική Εταιρεία Αθηνών, mednet.gr Το κείμενο και οι πίνακες της εργασίας θα πρέπει να στέλνονται υπό μορφή *.doc (MS office for Windows) και oι εικόνες υπό μορφή: JPEG (*.jpg, *.jpeg, *.jpe), CompuServe GIF (*.gif), TIFF (*.tif, *.tiff), BMP (*.bmp),photoshop (*.psd, *pdd) Submitting of manuscripts on diskette can considerably shorten publication time in the Journal and the Internet Send us only the final uptated version of your manuscript on diskette Follow carefully the following instructions u A printed copy of your manuscript written in accordance to the instructions of the Journal to the authors must accompany your diskette. u The prinded copy and the text file must correspond exactly. u Preferably, write your manuscript in MS Word for Windows. u In case MS Word is not available, use any other word processor able to save your file in ASCII or text only format. u Save and send the file of your manuscript on a 3.5 diskette formatted for DOS. u Do not use the spase bar to make indents or to construct tables. A tabulator or an indent command should be used for this purpose. u Put only one space after puctuation symbols. u Do not insert page numbers manually. Use the automatic pagination incorporated in your word processor. u To emphasize words or phrases in the text, use italic and not bold characters. u On the label of the diskette, write the number of your manuscript and the name of your file. u Pack your diskette safely. ONLINE MANUSCRIPT SUBMISSION PROCESS This facilitates the reviewing and Editorial process of manuscripts. Organization of the manuscript and instructions for authors are the same as describe to Instructions. Manuscript can be submitted on line via to: Prof. John Meletis, Editor-in-Chief, Journal Archives of Hellenic Medicine, or to Athens Medical Society, Please send the whole document transforming this as a *.doc file before submission. The supported extensions, fonts and other formats are the follows: Supported formats: *.doc (MS Office for Windows) Supported fonts: Arial, Times, Helvetica, Times New Romans and Courier Supported images: JPEG (*.jpg, *.jpeg, *.jpe), CompuServe GIF (*.gif), TIFF (*.tif, *.tiff), BMP (*.bmp), Photoshop (*.psd, *pdd).

8 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2009, 26(6): Γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα και οι επιπτώσεις τους στην υγεία Καθώς τα γενετικά τροποποιημένα (ΓΤ) τρόφιμα έχουν αρχίσει να εισβάλλουν στη διατροφή μας, υπάρχουν ανησυχίες σχετικά με την ασφάλειά τους. Στο παρόν άρθρο παρουσιάζονται οι ανησυχίες αυτές καθώς και οι περιορισμοί στις διαδικασίες που ακολουθούνται κατά την αξιολόγηση της ασφάλειας των ΓΤ τροφίμων. Οι μελέτες τοξικότητας ορισμένων ΓΤ τροφίμων έχουν δείξει ότι τα τρόφιμα αυτά μπορεί να εμφανίζουν τοξική επίδραση σε διάφορα όργανα και συστήματα. Η ανασκόπηση των ανωτέρω μελετών, όχι μεμονωμένα για κάθε ΓΤ τρόφιμο αλλά με βάση την επίδραση που ασκεί σε συγκεκριμένα όργανα, μπορεί να βοηθήσει στο σχηματισμό μιας καλύτερης εικόνας για τις πιθανές επιδράσεις των ΓΤ τροφίμων στην ανθρώπινη υγεία. Τα αποτελέσματα των περισσοτέρων μελετών δείχνουν ότι τα ΓΤ τρόφιμα μπορεί να προκαλέσουν ορισμένες κοινές τοξικές επιδράσεις στο ήπαρ, το πάγκρεας, τους νεφρούς και την αναπαραγωγή και ενδέχεται να μεταβάλλουν τις αιματολογικές, τις βιοχημικές και τις ανοσολογικές παραμέτρους στα πειραματόζωα. Ωστόσο, για τον προσδιορισμό της ασφάλειας των ΓΤ τροφίμων απαιτείται μελέτη της τοξικότητάς τους στα πειραματόζωα για αρκετά χρόνια καθώς και μακροχρόνιες κλινικές μελέτες. Τέλος, η χρήση ανασυνδυασμένης αυξητικής ορμόνης ή η έκφρασή της σε πειραματόζωα θα πρέπει να επανεξεταστεί, επειδή προκαλεί αύξηση του αυξητικού παράγοντα IGF-I, ο οποίος μπορεί να προάγει τον καρκίνο. Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2009, 26(6): Α.Α. Ντονά, 1 Ι.Σ. Αρβανιτογιάννης Εργαστήριο Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 2 Τμήμα Γεωπονίας, Φυτικής Παραγωγής και Αγροτικού Περιβάλλοντος, Σχολή Γεωπονικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Βόλος Health effects of genetically modified food Λέξεις ευρετηρίου Abstract at the end of the article Αλλεργιογόνο Ανασυνδυασμένη αυξητική ορμόνη Αντίσταση στα αντιβιοτικά Ασφάλεια τροφίμων Bt Γενετικά τροποποιημένα Επιδράσεις στην υγεία Καλλιέργειες Πειραματόζωα Πρόσληψη DNA Τοξική δράση Υποβλήθηκε Εγκρίθηκε ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχουν περάσει περίπου 15 χρόνια από την εισαγωγή των γενετικών τροποποιήσεων στα τρόφιμα και στην υπάρχουσα λίστα των τροφίμων διαρκώς προστίθενται νέα γενετικά τροποποιημένα (ΓΤ) τρόφιμα. Ποιος θα μπορούσε να πιστέψει ότι θα ερχόταν μια μέρα όπου το χοιρινό κρέας θα ήταν ένα «απαλλαγμένο από λίπη, υγιεινό τρόφιμο», όπως οι ιχθύες, ή ότι το παγωτό που θα κατανάλωναν τα παιδιά μας θα περιείχε μια πρωτεΐνη που περιέχεται στους ιχθύς; Είναι τα ΓΤ τρόφιμα ασφαλή για την ανθρώπινη υγεία; Οι μελέτες που αφορούν στην ασφάλειά τους είναι ακόμη λίγες, αν αναλογιστεί κανείς τις μελέτες τοξικότητας που πρέπει να συνοδεύουν οποιοδήποτε νέο φάρμακο κατατίθεται για έγκριση από τους αντίστοιχους οργανισμούς έγκρισης φαρμάκων. Τα αποτελέσματα των περισσοτέρων μελετών τοξικότητας που υπάρχουν στη διεθνή βιβλιογραφία ανασκοπούνται και συζητείται η σημασία των ευρημάτων αυτών. Όταν δεν υπάρχουν επαρκείς μελέτες ασφάλειας, η απουσία στοιχείων που να αποδεικνύουν ότι τα ΓΤ τρόφιμα δεν είναι ασφαλή για την υγεία δεν μπορεί να εκληφθεί ως απόδειξη για την ασφάλειά τους. Όσα δεν έχουν αποδειχθεί ασφαλή για τον άνθρωπο, για ποιο λόγο θα έπρεπε να εγκριθούν για τα ζώα; Ο άνθρωπος μπορεί εν αγνοία του να καταναλώσει ΓΤ προϊόντα, τα οποία αποτελούν ζωοτροφές, όπως οι καλλιέργειες που έχουν γενετικά τροποποιηθεί ώστε να αυξηθεί η παραγωγικότητα των ζώων. Αυτό συνέβη όταν ίχνη του ΓΤ καλαμποκιού Starlink, 1 τα οποία επιτρέπονταν μόνο για χρήση ως ζωοτροφή, βρέθηκαν στα Taco shells που είχαν ήδη φθάσει στην αγορά. Τι θα συμβεί στην περίπτωση που καταναλωθούν τρόφιμα τα οποία έχουν ρυπανθεί με ΓΤ καλλιέργειες που περιέχουν γονίδια για την παραγωγή φαρμάκων και άλλων χημικών ουσιών για τα οποία δεν έχει γίνει αξιολόγηση της τοξικότητάς τους; 1 Ο διάλογος σχετικά με την ασφάλειά τους συνεχίζεται. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι κάθε ΓΤ τρόφιμο, μέσω της τροφικής

9 728 Α.Α. Ντονά και Ι.Σ. Αρβανιτογιάννης αλυσίδας, θα καταλήξει σε μας. Θέματα όπως η ανησυχία του καταναλωτή για τους πιθανούς κινδύνους από την κατανάλωση ΓΤ τροφίμων έχουν ήδη συζητηθεί, αλλά πάντα υπάρχει κάτι να προστεθεί. Πριν από την ανάλυση αυτών των θεμάτων, θα περιγραφούν συνοπτικά οι κανονισμοί που διέπουν τον έλεγχο των ΓΤ τροφίμων. 2. ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΤΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Στην Ευρώπη, η είσοδος στην αγορά ΓΤ τροφίμων ακολουθεί την οδηγία της ΕΟΚ 1829/2003 για τα ΓΤ τρόφιμα και τις ζωοτροφές. Πολλαπλές οδηγίες για τη διαδικασία προσδιορισμού της ασφάλειας των ΓΤ τροφίμων έχουν αναπτυχθεί, 2,3 ενώ η νέα προσέγγιση που έχει σχεδιαστεί από την ENTRANSFOOD, η οποία παρέχει οδηγίες σχετικά με την επιλογή των κατάλληλων μεθόδων ελέγχου της ασφάλειας των ΓΤ τρoφίμων, απαιτεί να έχει γίνει πλήρης έλεγχος της περιεκτικότητάς τους σε σημαντικές θρεπτικές ουσίες και σε αντιδιατροφικές ουσίες. 4 Ένα άλλο σημαντικό θέμα για τον Ευρωπαίο καταναλωτή που παρακολουθεί τις μελέτες για τον καταναλωτή είναι η διαφορετική θέση των ΗΠΑ και της ΕΟΚ σχετικά με τα ΓΤ (νέα τρόφιμα). Ως νέο τρόφιμο ορίζεται το τρόφιμο ή το συστατικό ενός τροφίμου για το οποίο δεν υπάρχει σημαντική κατανάλωση στην ΕΟΚ πριν από το Μάιο του Όλα τα νέα τρόφιμα υπόκεινται σε έναν έλεγχο αξιολόγησης της ασφάλειάς τους πριν από την εισαγωγή τους στην αγορά σύμφωνα με τον κανονισμό νέων τροφίμων, (ΕΟΚ) αρ. 258/97. Η Food Standards Agency Board απαιτεί οι διαδικασίες ελέγχου της ασφάλειας των ΓΤ να είναι αρκετά ακριβείς, ώστε να διασφαλίζουν ότι τα εγκεκριμένα ΓΤ τρόφιμα είναι τόσο ασφαλή όσο και τα αντίστοιχα μη ΓΤ τρόφιμα και δεν αποτελούν επιπλέον κίνδυνο για τον καταναλωτή. Το κάθε ΓΤ τρόφιμο ελέγχεται ως προς την ασφάλεια, η οποία περιλαμβάνει τον τοξικολογικό, το διατροφικό και τον αλλεργιογόνο έλεγχο πριν από την έγκριση και την κυκλοφορία του στην αγορά. 5 Η καλλιέργεια νέων ΓΤ φυτών γίνεται και αυτή με αργά βήματα στην ΕΟΚ. Στις 7 Δεκεμβρίου 2005, η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) έλαβε την πρώτη θετική απόφαση για την καλλιέργεια της ΓΤ πατάτας ΕΗ Ωστόσο, η καλλιέργειά της θα περιοριστεί σε ένα κλειστό σύστημα αναδόχων. 6 Επιπρόσθετα, ο ρυθμός υιοθέτησης της καλλιέργειας ήδη εγκεκριμένων ΓΤ φυτών είναι βραδύς. 7 Με την εγγραφή 17 ΜΟΝ 810 υβριδίων καλαμποκιού στον κατάλογο των σπερμάτων στις 8 Σεπτεμβρίου 2004, η περιοχή καλλιέργειας του ΓΤ καλαμποκιού αυξήθηκε στη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ισπανία και επεκτάθηκε επίσης στην Τσεχία και την Πορτογαλία το Παρόλα αυτά, το 2005 η έκταση της καλλιέργειας του ΓΤ καλαμποκιού στην Ευρώπη ανέρχεται στα ha περίπου, ενώ παγκόσμια φθάνει τα 21,2 εκατομμύρια ha. 8 Τα αποτελέσματα της ασφάλειας των τροφίμων εκτιμώνται με βάση την αρχή της στοιχειώδους ισοδυναμίας, για την οποία έχουν ασκήσει κριτική οι Millstone et al, 9 οι οποίοι θεωρούν ότι έχει δημιουργηθεί για να αποτελέσει δικαιολογία για τη μη απαίτηση βιοχημικών και τοξικολογικών δοκιμασιών. Επιπρόσθετα, ο Burlingame 10 υπογραμμίζει ότι οι υπάρχουσες βάσεις δεδομένων για τη σύνθεση τροφίμων δεν αντανακλούν απαραίτητα και την πλήρη φυσική ποικιλία, αφού έχει αποδειχθεί ότι η περιεκτικότητα σε πρωτεΐνες μπορεί να διαφέρει τόσο για τις διαγονιδιακές σειρές όσο και για τις μη ΓΤ σειρές, οι οποίες χρησιμοποιούνται για τη γενετική τροποποίηση. Αν και η γενωμική, η πρωτεομική και η μεταβολομική θα μπορούσαν να παρέχουν μια συνολική εκτίμηση της γονιδιακής έκφρασης και μπορεί να έχουν τη δυνατότητα να μας παρέχουν τεράστιο αριθμό δεδομένων, η πιθανότητα πρόβλεψης της τοξικότητας ενός ΓΤ τροφίμου παραμένει μικρή λόγω των σύνθετων μεταβολικών οδών. 11 Δεδομένου ότι θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι οποιαδήποτε αναλυτική μέθοδος μπορεί να δώσει ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα για μια τοξική ουσία που έχει παραχθεί σε ένα ΓΤ τρόφιμο, η αρχή της στοιχειώδους ισοδυναμίας δεν θα πρέπει να αποτελεί τον περιοριστικό παράγοντα για την εκτίμηση της ασφάλειας ενός ΓΤ τροφίμου. Η αρχή της στοιχειώδους ισοδυναμίας μπορεί να παρέχει ορισμένα θεωρητικά σημεία στην πρόβλεψη της τοξικότητας ενός ΓΤ τροφίμου, αλλά στην πράξη η μόνη αξιόπιστη μέθοδος για να εκτιμηθεί αυτή είναι μέσω των δοκιμασιών τοξικότητας στα πειραματόζωα. Επιπρόσθετα, τα ΓΤ τρόφιμα θα έπρεπε να ακολουθούν την ίδια διαδικασία ελέγχου και έγκρισης που ακολουθούν τα φάρμακα και κλινικές μελέτες ώστε να μπορούν να ανιχνεύσουν οποιαδήποτε ενδεχόμενη ανεπιθύμητη ενέργεια στον άνθρωπο από την κατανάλωσή τους. 3. ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Η επικινδυνότητα των ΓΤ τροφίμων για τα ζώα και για τους πληθυσμούς που μπορεί να εκτεθούν σε αυτά μέσω της διατροφής περιλαμβάνει την πιθανότητα εκδήλωσης πλειοτρόπων ενεργειών και ενσωμάτωσης γονιδίων, τις επιδράσεις στα ζώα και στην ανθρώπινη υγεία από την αύξηση των αντιδιατροφικών ουσιών (anti-nutrients), τις επιδράσεις στην ανθρώπινη υγεία που οφείλονται στη χρήση ιικού DNA στα φυτά, την πιθανή μεταφορά γονιδίων αντίστασης στα αντιβιοτικά στα βακτήρια που βρίσκονται στο γαστρεντερικό και τη δυνητική συμμετοχή των ΓΤ

10 ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ 729 τροφίμων στις αλλεργικές αντιδράσεις Η πιθανότητα εκδήλωσης πλειοτρόπων ενεργειών και ενσωμάτωσης γονιδίων Υπάρχει ανησυχία σχετικά με την παραπάνω δράση, η οποία μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την παύση (silencing) γονιδίων, την πρόκληση μεταβολών στο επίπεδο έκφρασής τους ή την ενδεχόμενη ενεργοποίηση υπαρχόντων γονιδίων, τα οποία μέχρι τώρα παραμένουν μέσα στα κύτταρα ανενεργά. 12 Αυτή η αλληλεπίδραση των υπαρχόντων γονιδίων και των βιοχημικών οδών μπορεί να οδηγήσει σε διαταραχή του μεταβολισμού με απρόβλεπτους τρόπους και στη δημιουργία νέων τοξικών ουσιών ή σε αύξηση των ήδη υπαρχόντων, όπως συνέβη ήδη με δύο ΓΤ τρόφιμα, την τρυπτοφάνη και το γ-λινολεϊκό οξύ. 13,14 Επιπρόσθετα, η έρευνα της επιγενετικής, σήμερα, δείχνει ότι τα γονίδια ασκούν μερικό έλεγχο στη βιοχημεία των οργανισμών και οι οργανισμοί διαθέτουν ένα επίπεδο ελέγχου πάνω από τα γονίδια, το οποίο αλληλεπιδρά με τα γονίδια. Το γεγονός αυτό εξηγεί γιατί η γενετική μηχανική είναι τόσο απρόβλεπτη και με διαφορετικά αποτελέσματα σε κάθε προσπάθεια τροποποίησης που γίνεται, καθώς και γιατί τα προϊόντα αυτά δεν είναι πάντα σταθερά. Η πιθανότητα να υπάρχει μια άγνωστη ουσία στο ΓΤ τρόφιμο καθιστά αναγκαίο τον έλεγχο της τοξικότητας κάθε ΓΤ τροφίμου στα πειραματόζωα ως ολικό τρόφιμο και όχι ως απομονωμένη πρωτεΐνη, αν και, όπως τονίζoυν οι Kuiper et al, 4 υπάρχουν περιορισμοί στην εύρεση σχέσεων δόσης-αποτελέσματος Επιδράσεις στα ζώα και στην ανθρώπινη υγεία από την αύξηση των αντιδιατροφικών ουσιών Η εισαγωγή ενός νέου γονιδίου μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση της υπάρχουσας συγκέντρωσης των αντιδιατροφικών ουσιών, ορισμένες από τις οποίες δεν μπορούν να μειωθούν με τη θερμική κατεργασία. 15 Ένα από τα περισσότερο παγκοσμίως διαθέσιμα εμπορικά ΓΤ προϊόντα σήμερα είναι η ανθεκτική στο ζιζανιοκτόνο Roundup ready σόγια, που μπορεί να παρουσιάσει αύξηση των αντιδιατροφικών ουσιών. 16 Οι θερμοανθεκτικές αντιδιατροφικές ουσίες, όπως τα φυτοοιστρογόνα, οι γλυκινίνες και το φυτικό οξύ, έχει βρεθεί ότι προκαλούν προβλήματα στη γονιμότητα σε πρόβατα και σε βοοειδή, 17 αλλεργικές αντιδράσεις και δέσμευση του φωσφόρου και του ψευδαργύρου, με αποτέλεσμα αυτά να μην είναι πλέον διαθέσιμα για το ζώο. 18 Μια πιθανή αύξηση στη συγκέντρωση των αντιδιατροφικών ουσιών σε ένα ΓΤ τρόφιμο δεν θα έπρεπε να γίνει αποδεκτή, δεδομένου ότι μπορεί να καταναλωθεί ωμό (χωρίς να έχει υποστεί θερμική κατεργασία) Πιθανές επιδράσεις στην ανθρώπινη υγεία που οφείλονται στη χρήση ιικού DNA στα φυτά Οι περισσότερες ΓΤ καλλιέργειες χρησιμοποιούν τον ιό της ελαιοκράμβης (cauliflower) 35S (CaMV35S) ως προαγωγέα για την ενεργοποίηση του εισηγμένου γονιδίου. Υπάρχει διχογνωμία σχετικά με την πιθανότητα οριζόντιας μετάδοσης του ισχυρά λοιμογόνου CaMV35S και πρόκλησης ασθενειών, καρκινογένεσης, μεταλλαξιογένεσης, καθώς και ενεργοποίησης των ιών που βρίσκονται σε λανθάνουσα κατάσταση ή, τέλος, ακόμη και δημιουργίας νέων ιών. 19 Σύμφωνα με τους Ηο et al, 20 ο ιός CaMV που βρίσκεται στα μη ΓΤ τρόφιμα δεν είναι ισχυρά λοιμογόνος και δεν μπορεί να απορροφηθεί από το γαστρεντερικό των θηλαστικών, σε αντίθεση με τον CaMV35S που βρίσκεται στα ΓΤ τρόφιμα και ενέχεται για ειδικούς κινδύνους. Αντίθετα, σύμφωνα με άλλους ερευνητές, αν και ο άνθρωπος λαμβάνει τον ιό CaMV και τον επαγωγέα του 35S σε υψηλές δόσεις, δεν υπάρχουν στοιχεία που να υποδηλώνουν ότι προκαλεί ασθένεια στον άνθρωπο ή μπορεί να ανασυνδυαστεί με άλλους ανθρώπινους ιούς. 21 Ωστόσο, σύμφωνα με ευρήματα των Tepfer et al, 22 η παροδική έκφραση στα κύτταρα των θηλαστικών διαγονιδίων που έχουν μεταγραφεί από τον επαγωγέα CaMV35S δείχνει ότι υπάρχει η πιθανότητα τα γονίδια που ελέγχονται από τον επαγωγέα 35S να εκφραστούν στα ζώα. Αντίθετα, σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες των Paparini και Romano-Spica, 23 δεν ανιχνεύτηκε μεταφορά DNA στους μυς και αντιγραφή του CaMV35S με την τεχνική PCR, αν και τονίζεται ότι θα πρέπει να διεξαχθούν και άλλες μελέτες Πιθανή μεταφορά γονιδίων αντίστασης στα αντιβιοτικά στα βακτήρια που βρίσκονται στο γαστρεντερικό Υπάρχει ανησυχία σχετικά με την πιθανότητα τα γονίδια αντίστασης στα αντιβιοτικά που χρησιμοποιούνται ως ιχνηθέτες για τη σήμανση των ΓΤ καλλιεργειών να μεταφερθούν οριζόντια στα παθογόνα βακτήρια του γαστρεντερικού, μειώνοντας με αυτόν τον τρόπο την αποτελεσματικότητα της αντιμικροβιακής θεραπείας. Αν και αυτή η πιθανότητα θεωρείται μικρή, 24 έχουν χρησιμοποιηθεί άλλα γονίδια ιχνηθέτες, όπως η πράσινη φθορίζουσα πρωτεΐνη (GFP) της τσούχτρας (jelly fish). Η μόνη μελέτη που έχει γίνει αναφορικά με την τοξικότητα και την αλλεργιογόνο δράση της GFP σε αρσενικούς επίμυες για 26 ημέρες έδειξε ότι η GFP παρουσιάζει χαμηλό κίνδυνο για αλλεργιογόνο δράση. 25 Εδώ θα πρέπει να τονιστεί ότι μόνο ένα διαγονιδιακό φυτό, η ελαιοκράμβη (canola), που περιέχει GFP έχει ελεγχθεί ως προς την τοξικότητα. Όλοι οι διαγονιδιακοί οργανισμοί που περιέχουν ένα νέο γονίδιο ιχνηθέτη θα πρέπει να ελεγχθούν

11 730 Α.Α. Ντονά και Ι.Σ. Αρβανιτογιάννης ως προς την τοξικότητα σε χρόνιες μελέτες, δεδομένου ότι τα ΓΤ τρόφιμα θα λαμβάνονται εφόρου ζωής Πιθανή απορρόφηση των γονιδίων που έχουν εισαχθεί σε ένα γενετικά τροποποιημένο τρόφιμο από το γαστρεντερικό Μια από τις ανησυχίες σχετικά με τα ΓΤ τρόφιμα είναι η πιθανότητα τα γονίδια που εισάγονται σε ένα φυτό να προσληφθούν από το γαστρεντερικό και να ενσωματωθούν στο γενετικό υλικό του καταναλωτή. Πρόσφατες μελέτες δεν κατάφεραν να ανιχνεύσουν θραύσματα της ανθεκτικής στο glyphosate σόγιας σε διάφορους ιστούς που είχαν ληφθεί από χοίρους, οι οποίοι είχαν τραφεί με σόγια ανθεκτική στο glyphosate, και διαγονιδιακού και ενδογενούς φυτικού DNA στους μυς του στήθους στα κοτόπουλα. 26,27 Αντίθετα, οι Schubbert et al 28 έχουν δείξει ότι DNA απογυμνωμένου Μ13 βακτηριοφάγου μπορεί να ανιχνευτεί στο αίμα μυών στους οποίους είχε χορηγηθεί από το στόμα. Επιπρόσθετα, μικρά θραύσματα από ΓΤ φυτά έχουν ανιχνευτεί στα λευκά αιμοσφαίρια και στο γάλα των βοοειδών καθώς και στους ιστούς των πουλερικών και των μυών που είχαν τραφεί με ΓΤ καλαμπόκι και σόγια, αντίστοιχα Ακόμη, θραύσματα ανασυνδυασμένου cry1ab γονιδίου έχουν ανιχνευτεί στο γαστρεντερικό χοίρων που είχαν τραφεί με ΓΤ καλαμπόκι, το οποίο περιείχε το βάκιλο Bacillus thurigensis (Bt), ενώ δεν έχουν ανιχνευτεί στο αίμα. 33 Κατά συνέπεια, φαίνεται ότι μικρή ποσότητα από το DNA που έχει ληφθεί από το στόμα δεν διασπάται με τη φυσιολογική διαδικασία της πέψης. Το γεγονός ότι θραύσματα διαγονιδιακών γονιδίων δεν ανιχνεύονται στο αίμα, αλλά μπορεί να ανιχνευτούν στους ζωικούς ιστούς με την PCR, υποδηλώνει ότι βρίσκονται σε πολύ χαμηλές συγκεντρώσεις στην κυκλοφορία και απαιτούνται περισσότερο ευαίσθητες μέθοδοι ανίχνευσής τους. 34 Τέλος, οι Murray et al 35 έδειξαν ότι όλες οι δοκιμασίες PCR δεν μπορούν να ανιχνεύσουν DNA σε εκχυλίσματα καλαμποκιού που έχει μαγειρευτεί για λίγο χρόνο, γεγονός που σημαίνει ότι η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της PCR είναι ακόμη πιο δύσκολη. Λόγω αυτών των περιορισμών αναφορικά με την ανίχνευση ΓΤ DNA, θα πρέπει να επανεκτιμηθεί η άποψη ότι δεν μπορεί να συμβεί μεταφορά γονιδίων, γεγονός που άλλωστε συμφωνεί και με τα ευρήματα των Netherwood et al, 36 οι οποίοι έδειξαν ότι το διαγονίδιο από τη ΓΤ σόγια επέζησε κατά τη διάβασή του από το λεπτό έντερο ατόμων που είχαν υποστεί ειλεοτομή. Σύμφωνα με τους Flachowsky et al, 37 η πρόσληψη ΓΤ DNA από τα κύτταρα του γαστρεντερικού σωλήνα, φυσιολογικά, δεν θα πρέπει να έχει βιολογικές επιπτώσεις, επειδή το DNA θα διασπαστεί μέσα στο κύτταρο. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να διασπαστεί σε ασθενείς με σοβαρές παθήσεις του γαστρεντερικού. Στην περίπτωση όπου το DNA ενσω- ματωθεί στα χρωμοσώματα του ξενιστή, το ενδεχόμενο να αποκτήσει οποιαδήποτε βιολογική επίδραση στο κύτταρο παραμένει άγνωστο Πιθανή συμμετοχή των γενετικά τροποποιημένων τροφίμων στην αλλεργιογόνο αντίδραση Η εισαγωγή νέων πρωτεϊνών σε τρόφιμα, όπως η ποικιλία της ΓΤ σόγιας που εκφράζει τη μεθειονίνη από τα βραζιλιάνικα καρύδια 38 και η ποικιλία ΓΤ καλαμποκιού που έχει τροποποιηθεί έτσι ώστε να παράγει μια Bt ενδοτοξίνη, την cry9c, 39 μπορεί να επιφέρει επικίνδυνες ανοσολογικές αντιδράσεις, όπως αντιδράσεις υπερευαισθησίας. 40 Επιπρόσθετα, σύμφωνα με τους Prescott et al, 41 η εισαγωγή ενός γονιδίου που εκφράζει μια μη αλλεργιογόνο πρωτεΐνη, όπως το ΓΤ ρεβύθι, το οποίο εκφράζει τον αναστολέα της α-αμυλάσης, δεν σημαίνει ότι θα δημιουργήσει κι ένα προϊόν χωρίς αλλεργιογόνο δράση. Η μελέτη αυτή δείχνει την ανάγκη εκτίμησης κάθε νέας ΓΤ καλλιέργειας κατά περίπτωση και βελτίωσης των απαιτήσεων του προδοκιμαστικού ελέγχου των ΓΤ τροφίμων. Η Brassica juncea, ένα άλλο ΓΤ φυτό, το οποίο εκφράζει το γονίδιο της οξειδάσης της χολίνης, προκάλεσε χαμηλή IgE απάντηση στους μυς και η ανίχνευση για διασταυρούμενους επιτόπους έδειξε μια περιοχή παρόμοια με αυτή της πρωτεΐνης Hevea brasiliensis (Ηevb6) με μερικές αντιγονικές ιδιότητες, αν και σύμφωνα με τους Singh et al 42 δεν είχε αλλεργιογόνο δράση. Τα ευρήματα αυτά θα πρέπει να αξιολογηθούν πιο προσεκτικά και να επαναληφθούν σε άλλα είδη πειραματοζώων, ώστε να μπορεί να διερευνηθεί αν η IgE απάντηση μπορεί να παίζει ρόλο στην τοξικότητα. Όσον αφορά στην έκφραση του Bt σε πολλές καλλιέργειες, έχει βρεθεί ότι οι αγρότες που εκτίθενται στο παρασιτοκτόνο Bt μπορεί να εμφανίσουν ευαισθητοποίηση του δέρματος και να αναπτύξουν αντισώματα IgG στο εκχύλισμα των Bt σπόρων. 43 Η «αντιψυκτική» πρωτεΐνη που παράγεται από μια ΓΤ ζύμη (yeast) και εκφράζει μια πρωτεΐνη που λαμβάνεται από τους ιχθύς πρόκειται να χρησιμοποιηθεί σε τρόφιμα, όπως τα παγωτά. Έχοντας υπόψη ότι η αλλεργία στους ιχθύς είναι αποδεδειγμένη, ο πιθανός κίνδυνος εμφάνισης αλλεργίας από αυτές τις πρωτεΐνες σε ευαίσθητα άτομα ελλοχεύει, αν και η μόνη κλινική μελέτη που έχει διεξαχθεί με την αντιψυκτική πρωτεΐνη έδειξε ότι δεν διαθέτει αλλεργιογόνο δράση Προσδιορισμός της αλλεργιογόνου δράσης. Η μέθοδος αξιολόγησης της αλλεργιογόνου δράσης των ΓΤ τροφίμων σχεδιάστηκε το και στη συνέχεια τροποποιήθηκε. 2,46 Ο προσδιορισμός της επικινδυνότητας ενός ΓΤ φυτού ως σύνολο θα πρέπει να μπορεί να εκτιμήσει αν η αλλεργιογόνος δράση ή η τοξικότητά του έχει αυξηθεί.

12 ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ 731 Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν το μη ΓΤ φυτό-ξενιστής είναι γνωστό για την παρουσία αλλεργιογόνων ή τοξινών. Οι δοκιμασίες τοξικότητας συνήθως περιλαμβάνουν την υποχρόνια δοκιμασία 90 ημερών σε τρωκτικά, ενώ ο έλεγχος για αλλεργιογόνο δράση γίνεται με σύγκριση των αλλεργιογόνων ουσιών του ΓΤ φυτού με αυτού της συμβατικής ποικιλίας. Ένα άλλο σημείο που θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τη μεταφορά των αποτελεσμάτων των δοκιμασιών τοξικότητας και αλλεργιογόνου δράσης της ολικής ΓΤ καλλιέργειας/τροφίμου ή ζωοτροφής με τις μεμονωμένες ΓΤ τροποποιήσεις στις ΓΤ τροποποιήσεις που αφορούν σε περισσότερα από ένα γονίδια, είναι η πιθανότητα αλληλεπίδρασης των νεοεισηγμένων γονιδίων με τις ρυθμιστικές αλληλουχίες και πρωτεΐνες ή τα προϊόντα βιομετατροπής με το γονιδίωμα του ξενιστή που περιέχει τροποποιήσεις, οι οποίες αφορούν σε περισσότερα από ένα γονίδια (το ΓΤ stacked event). Δεδομένου ότι οι διαγονιδιακές DNA αλληλουχίες/πρωτεΐνες βρίσκονται σε ένα διαφορετικό γενετικό υπόστρωμα, το οποίο ονομάζεται stacked γενετικό υπόστρωμα, η αλληλεπίδρασή τους με το γονιδίωμα μπορεί να μεταβληθεί και ιδιαίτερα στην περίπτωση που συμμετέχουν ρυθμιστικές πρωτεΐνες, όπως αυτές στις πειραματικές, ανθεκτικές στο stress καλλιέργειες που περιγράφονται στη βιβλιογραφία. 47 Η κριτική σε αυτή τη μέθοδο προσέγγισης της αλλεργιογόνου δράσης περιλαμβάνει την περιορισμένη προγνωστική ικανότητα της ανάλυσης της αλληλουχίας αμινοξέων για εύρεση ομοιοτήτων στην αλληλουχία με γνωστά αλλεργιογόνα. 48 Η προσέγγιση της αξιολόγησης της αλλεργιογόνου δράσης περιλαμβάνει και τη συσχέτιση της in vitro δοκιμασίας προσδιορισμού της ικανότητας διάσπασης του ΓΤ με την αλλεργιογόνο δράση, 49 η οποία αμφισβητείται και αντί αυτής οι Pusztai et al 34 έχουν προτείνει την αντικατάσταση με in vivo δοκιμασία στα ζώα και στον άνθρωπο. Επίσης, έχει τονιστεί η αναγκαιότητα αξιολόγησης των μοντέλων των πειραματοζώων που χρησιμοποιούνται για τον προσδιορισμό της αλλεργιογόνου δράσης των ΓΤ τροφίμων. Μελέτες με πειραματόζωα, όπως ο BALB/C μυς, ο HLA διαγονιδιακός μυς, ο χοίρος και ο ατοπικός σκύλος, έχουν δείξει ότι δεν υπάρχει ένα και μόνο μοντέλο που να πληροί όλα τα κριτήρια του ιδανικού μοντέλου με το οποίο να είναι δυνατός ο έλεγχος όλων των ΓΤ τροφίμων για αλλεργιογόνο δράση, καθώς και για την επίδρασή τους στο δέρμα και στο γαστρεντερικό. 50 Επιπρόσθετα, η ικανότητα του μοντέλου να ευαισθητοποιεί ή να μεταβάλλει την ενδογενή έκφραση της αλλεργιογόνου πρωτεΐνης ενδέχεται να μην μπορεί να αποτυπωθεί σωστά λόγω των γενετικών διαφορών μεταξύ των ειδών. 51 Οι προβληματισμοί που έχουν προκύψει από τις κλινικές μελέτες σχετικά με την εκτίμηση της αλλεργιογόνου δράσης των ΓΤ τροφίμων έχουν συζητηθεί εκτενώς. 51 Ωστόσο, σε μια μελλοντική προσέγγιση του προβλήματος θα πρέπει να περιληφθούν τα ευρήματα από τις κλινικές μελέτες σε άτομα όχι μόνο με ιστορικό αλλεργίας αλλά και με προβλήματα ανοσοανεπάρκειας. Επίσης, έχει διατυπωθεί η άποψη ότι η κατανάλωση ορισμένων ΓΤ φυτών που εκφράζουν ένα γνωστό αλλεργιογόνο θα μπορούσε να βοηθήσει τα αλλεργικά άτομα, δεδομένου ότι στους επίμυες το ΓΤ λούπινο διεγείρει τη δημιουργία μιας προστατευτικής ρυθμιστικής απάντησης των Τ-κυττάρων και καταστέλλει την ανάπτυξη αλλεργίας στις αναπνευστικές οδούς. 48 Θα πρέπει να εξεταστεί το ενδεχόμενο να μην ενεργοποιηθεί ο προστατευτικός αυτός μηχανισμός σε αλλεργικά ανοσοκατασταλμένα άτομα. Επιπρόσθετα, δεν είναι γνωστό αν η έκφραση της αλλεργικής αντίδρασης παίζει προστατευτικό ρόλο έναντι άλλων ασθενειών που θα μπορούσαν να είχαν προκληθεί από την έκθεση σε αυτό το αλλεργιογόνο. 4. ΠΙΘΑΝΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΣΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΟΖΩΑ Πρόσφατα, έχουν αρχίσει να συγκεντρώνονται στοιχεία από έναν πολύ μικρό αριθμό δοκιμασιών τοξικότητας. Οι Ewen και Pusztai 52 ήταν οι πρώτοι που έδειξαν ότι κάθε ΓΤ φυτικό προϊόν θα πρέπει να ελεγχθεί προσεκτικά σε μοντέλα πειραματοζώων. Στην παρούσα εργασία γίνεται ανασκόπηση των επιδράσεων των περισσοτέρων ΓΤ τροφίμων στα πειραματόζωα και περιλαμβάνεται επίσης η επανεκτίμηση των αμφισβητούμενων στοιχείων που παρουσιάστηκαν από τη δοκιμασία τοξικότητας του ΓΤ καλαμποκιού Mon 863, το οποίο χορηγήθηκε για 90 ημέρες σε μελέτη που διεξήγαγε η εταιρεία Monsanto. 53 Σύμφωνα με τους Varzakas et al, 54 τα κράτη-μέλη της ΕΟΚ θα πρέπει να ελέγξουν προσεκτικά κάθε αίτηση έγκρισης των ΓΤ τροφίμων, επειδή οι εταιρείες προσπαθούν να αποκρύψουν πληροφορίες σχετικά με τις επιδράσεις των ΓΤ τροφίμων στην υγεία. Αν και η μακροχρόνια διατροφή με υψηλές ποσότητες ΓΤ τροφίμων στα πειραματόζωα μπορεί να οδηγήσει σε διαταραχή του διατροφικού ισοζυγίου, 54 πρέπει να αναφερθεί ότι είναι ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορεί να αποκαλυφθεί η τοξικότητα οποιασδήποτε ουσίας Επίδραση στο βάρος Το σωματικό βάρος μπορεί να μεταβληθεί σημαντικά, όπως έχει δειχθεί με την κατανάλωση καλαμποκιού Mon και ΓΤ ρυζιού σε επίμυες. 55

13 732 Α.Α. Ντονά και Ι.Σ. Αρβανιτογιάννης 4.2. Επίδραση στο γαστρεντερικό Επίμυες που είχαν διατραφεί με ΓΤ τομάτα FlavrSavr παρουσίασαν διάβρωση του βλεννογόνου του στομάχου και νέκρωση. Οι ΓΤ πατάτες που εκφράζουν τη λεκτίνη GNA προκάλεσαν διαφοροποίηση των κυττάρων του στομάχου, γεγονός που έχει ιδιαίτερη σημασία, αν ληφθεί υπόψη ότι οι διαβρώσεις του στομάχου μπορεί να οδηγήσουν σε απειλητικές για την υγεία αιμορραγίες, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους και στους ασθενείς που βρίσκονται σε αγωγή με μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα. 34 Η κατανάλωση ΓΤ τροφίμων μπορεί επίσης να επηρεάσει και το έντερο, όπως έδειξαν οι μελέτες σε επίμυες με τις ΓT πατάτες που εκφράζουν την τοξίνη Bt, οι οποίες προκάλεσαν ρήξη, δημιουργία πολλών πυρήνων, οίδημα και αύξηση της αποδόμησης των επιφανειακών κυττάρων του ειλεού. 56 Οι ΓΤ πατάτες που εκφράζουν την GNA προκάλεσαν αύξηση της διαφοροποίησης στο λεπτό και στο παχύ έντερο, 57 ενώ η ΓΤ σόγια τύπου Roundup ready προκάλεσε μέτρια φλεγμονή στο έντερο στους σολομούς. 15 Η πρόσφατη έρευνα στον τομέα της μεταφοράς γονιδίων οδήγησε στην παραγωγή ειδών με αυξημένες ικανότητες, όπως ταχεία ανάπτυξη, αντοχή στον παγετό, αντοχή στις παθήσεις και καλύτερο μεταβολισμό της διατροφής που βασίζεται σε φυτικές ύλες. Η έρευνα στον τομέα της διαγονιδιακής αυξητικής ορμόνης έχει παρουσιάσει τη μεγαλύτερη πρόοδο, με την πατενταρισμένη παραγωγή μιας σειράς σολομού του Ατλαντικού που μπορεί να αναπτυχθεί ταχύτατα και να κυκλοφορήσει γρήγορα στην αλυσίδα της διατροφής. Το προϊόν αυτό, το οποίο θα παράγει μια μεγάλη βιοτεχνολογική εταιρεία, αναμένει την άδεια έγκρισης από τις αρχές για εμπορική χρήση στις ΗΠΑ και στον Καναδά. Αν και η έρευνα με τα διαγονιδιακά ασπόνδυλα ζώα βρίσκεται σε αρκετή απόσταση από αυτήν με τα σπονδυλωτά, υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες για βελτιώσεις των ειδών από τις εταιρείες μεταξύ των εμπορικών ειδών bivalve. Οι πρόσφατες εξελίξεις περιλαμβάνουν την ανάπτυξη επιτυχών, πατενταρισμένων μεθόδων μεταφοράς γονιδίων, καθώς και την έρευνα της ανάπτυξης αντοχής στις παθήσεις. Παρόλο που υπάρχουν δυνατότητες για την ανάπτυξη των ΓΤ στις υδατοκαλλιέργειες, σημειώνεται ανησυχία σχετικά με τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις καθώς και τις επιπτώσεις στην υγεία. Οι κυριότεροι προβληματισμοί περιλαμβάνουν τη διαφυγή διαγονιδιακών ιχθύων στο φυσικό περιβάλλον, όπου θα μπορούσαν να προκαλέσουν διαταραχή στη φυσική δεξαμενή γονιδίων λόγω συμβίωσής τους με τα άγρια είδη, και την πιθανή καταστροφική δράση της εισαγωγής διαγονιδιακών στην ανθρώπινη και την υδατική τροφική αλυσίδα. 58 Η σύνδεση με τους επιφανειακούς υδατάνθρακες του δωδεκαδακτύλου των μυών επίσης αποκαλύφθηκε με την προτοξίνη Cry1Ac των γονιδίων Cry, των συνηθέστερων γονιδίων τερματισμού που εφαρμόζονται στις πρόσφατες εγκεκριμένες καλλιέργειες. 59 Σύμφωνα με τους Pusztai et al, 34 δεδομένου ότι η διαδικασία της γενετικής τροποποίησης οδηγεί σε τοξικότητα, ανάλογοι κίνδυνοι μπορεί να παρατηρηθούν σε ζώα ή στον άνθρωπο που έχουν τραφεί με ΓΤ σόγια, canola και καλαμπόκι για μεγάλο χρονικό διάστημα (χρόνια ή δεκαετίες). Η χρονία φλεγμονή και η αύξηση της διαφοροποίησης των ΓΤ φυτών στο γαστρεντερικό μπορεί να οδηγήσουν μετά από χρόνια στην πρόκληση καρκίνου. Όσον αφορά στην επίδραση των ΓΤ στο ήπαρ υπάρχουν ελάχιστες μακροχρόνιες μελέτες. Έχει βρεθεί ότι η ΓΤ σόγια μπορεί να προκαλέσει αναστρέψιμη μεταβολή της κυτταρικής δομής και της λειτουργίας του ήπατος στους μυς και μεταβολές στην ιστομορφολογία 63 και το πρωτεϊνικό προφίλ του ήπατος στην πέστροφα την ιριδίζουσα. 64 Επίσης, έχουν παρατηρηθεί μεταβολές στα ηπατικά ένζυμα μετά από κατανάλωση ωμού ρυζιού που εκφράζει τη λεκτίνη GNA, 65 ΓΤ Βt με γονίδια φυτικής εντομοκτόνου πρωτεΐνης 66 και στις υποχρόνιες μελέτες τοξικότητας σε επίμυες στους οποίους χορηγήθηκε τροφή με το ΓΤ καλαμπόκι Οι μεταβολές αυτές στα ηπατοκύτταρα και στα ένζυμα μπορεί να υποδηλώνουν ηπατοκυτταρική βλάβη. Τέλος, η κατανάλωση του καλαμποκιού Mon 863 προκάλεσε αύξηση των τριγλυκεριδίων στους θηλυκούς επίμυες Επίδραση στο πάγκρεας H ΓΤ σόγια επηρεάζει το πάγκρεας των μυών, στο οποίο προκαλεί μεταβολές των παγκρεατικών εκκριτικών κυττάρων και συγκεκριμένα μεταβολές των κυτταρικών συστατικών, όπως αύξηση του ρυθμού σύνθεσης των κοκκίων του ζυμογόνου, τα οποία είναι μικρότερα σε μέγεθος ενώ περιέχουν χαμηλότερη ποσότητα α-αμυλάσης από τους μάρτυρες. 61 Η επίδραση αυτή της ΓΤ σόγιας στο πάγκρεας μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα σημαντικές διαταραχές στο μεταβολισμό των τροφών. Ένα άλλο όργανο-στόχος ορισμένων ΓΤ καλλιεργειών είναι οι νεφροί. Στους επίμυες που χορηγήθηκε τροφή η οποία περιείχε το ΓΤ καλαμπόκι παρατηρήθηκε μείωση του μεγέθους των νεφρών, ενώ η κατανάλωση του ΓΤ καλαμποκιού Mon 863 προκάλεσε ελάττωση της αποβολής του φωσφόρου και του νατρίου των ούρων στους αρσενικούς επίμυες. Επίσης, παρατηρήθηκαν μικρές αυξήσεις στην εμφάνιση εστιακής φλεγμονής και στην πρόκληση σωληναριακών εκφυλιστικών μεταβολών, χαρακτηριστικών της κλασικής χρονίας προοδευτικής νεφροπάθειας. 53 Οι επίμυες στους οποίους χορηγήθηκε ΓΤ ρύζι παρουσίασαν αύξηση της συγκέντρωσης κρεατινίνης του πλάσματος είτε λόγω κάποιας επίδρασής του στους νεφρούς είτε λόγω της αύξησης στην κατανάλωση νερού προκειμένου να απεκκριθεί η περίσσεια του σιδήρου που περιέχεται στο GNA ρύζι. 65

14 ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ Επίδραση σε ένζυμα και αιματολογικές παραμέτρους Οι σολομοί που είχαν τραφεί με ΓΤ σόγια παρουσίασαν υψηλότερη δραστικότητα στα ένζυμα λυσοζύμη των νεφρών και στην όξινη φωσφατάση. 15 Μεταβολές στις αιματολογικές παραμέτρους παρατηρήθηκαν σε ζώα που είχαν τραφεί με ΓΤ καλλιέργειες. Η μελέτη της Dupont σε επίμυες που είχαν τραφεί με το ΓΤ καλαμπόκι 1507 έδειξε μείωση στον αριθμό των ερυθρών αιμοσφαιρίων και στον αιματοκρίτη των θηλυκών, 67 ενώ το ΓΤ καλαμπόκι Mon 863 φάνηκε να επηρεάζει την αιμοποίηση, με λιγότερα ώριμα ερυθρά αιμοσφαίρια (δικτυοερυθροκύτταρα) και μεταβολές στη βιοχημεία του αίματος στους επίμυες. 53 Τέλος, το Bt με το γονίδιο που εκφράζει τη VIP εντομοκτόνο πρωτεΐνη προκάλεσε μείωση των αιμοπεταλίων και του ποσοστού των μονοκυττάρων στους θηλυκούς επίμυες και αύξηση του ποσοστού των κοκκιοκυττάρων στους αρσενικούς επίμυες Επίδραση στο ανοσοποιητικό Όσον αφορά στην επίδραση των ΓΤ καλλιεργειών στο ανοσοποιητικό, παρατηρήθηκε αύξηση της παραγωγής της ειδικής cry9c IgG και IgG1 στους επίμυες και στους μυς που είχαν τραφεί με το θερμικά κατεργασμένο ΓΤ καλαμπόκι CBH351, 68 η οποία, όπως έχει δειχθεί, αποδίδεται στις ανοσολογικές ιδιότητες του γονιδίου cry. 69 Η IgG του ορού επάγει την αναστολή της παρουσίασης του αλλεργιογόνου στον ορό. Η παρουσία αυξημένων IgG αντισωμάτων ενεργοποιεί την IgG απάντηση, 70 γεγονός που υποδηλώνει ότι έχει προκληθεί αλλεργική αντίδραση, αν και σύμφωνα με τους Germolec et al 51 η ειδική απάντηση για το αντιγόνο IgG δεν συσχετίζεται με την κλινική αλλεργία. Επιπλέον, το ΓΤ καλαμπόκι Mon 863 επέφερε αύξηση των λευκών αιμοσφαιρίων στους αρσενικούς επίμυες. 53 Η υποχρόνια μελέτη της εταιρείας DuPont σε επίμυες στους οποίους χορηγήθηκε τροφή που περιείχε ΓΤ καλαμπόκι 1507 έδειξε ότι μειώθηκε η συγκέντρωση ηωσινοφίλων στα θηλυκά πειραματόζωα. 67 Επίμυες στους οποίους χορηγήθηκε τροφή που βασιζόταν στο GNA ρύζι εμφάνισαν διόγκωση των λεμφαδένων, μείωση του βάρους της μεσεντέριας αρτηρίας και επιπλέον στα θηλυκά παρατηρήθηκε και μείωση του βάρους των λεμφαδένων του φλοιού των επινεφριδίων, η οποία υποδηλώνει τοξική δράση στο ανοσοποιητικό Επίδραση σε βιοχημικές παραμέτρους Η υποχρόνια διατροφή επίμυων με GNA ρύζι είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση της γλυκόζης και την αύξηση των επιπέδων της χοληστερίνης, των τριγλυκεριδίων και της HDLD Θνησιμότητα Αυξημένη θνησιμότητα παρατηρήθηκε σε επίμυες που είχαν τραφεί με ΓΤ ντομάτες, δεδομένου ότι οι 7 από τους 40 επίμυες στους οποίους χορηγήθηκε απεβίωσαν μέσα σε δύο εβδομάδες, χωρίς να υπάρχει εξήγηση Επιδράσεις στην ανάπτυξη και την αναπαραγωγή Ιδιαίτερη ανησυχία υπάρχει σχετικά με την έκθεση νεογνών και παιδιών σε ΓΤ τρόφιμα λόγω της πιθανής αυξημένης ευαισθησίας τους για την εκδήλωση ανεπιθύμητων ενεργειών. Οι μελέτες σχετικά με αυτό το αντικείμενο είναι ελάχιστες. Το M13DNA που χορηγήθηκε μέσω της τροφής ανιχνεύτηκε σε διάφορα όργανα, σε έμβρυα και νεογνά πειραματοζώων, γεγονός που υποδηλώνει πιθανή μεταφορά μέσω του πλακούντα. 71 Ξένο DNA που λαμβάνεται μέσω της εγκύου μπορεί να θεωρηθεί ως πιθανό μεταλλαξιογόνο για το αναπτυσσόμενο έμβρυο. Το ποσοστό των γεννήσεων σε χοίρους που είχαν τραφεί με ΓΤ καλαμπόκι στην Iowa παρουσίασε μείωση κατά 80% λόγω της αυξημένης περιεκτικότητας του καλαμποκιού στο μύκητα Fusarium, 72 παρόλο που οι υπέρμαχοι της βιοτεχνολογίας υποστηρίζουν ότι το καλαμπόκι Bt που εκφράζει τις πρωτεΐνες cry είναι λιγότερο ρυπασμένο με μυκοτοξίνες απ ό,τι το συμβατικό. 73 Μελέτη σε επίμυες έδειξε ότι η θνησιμότητα στα νεογνά των αρουραίων ήταν υψηλή (56% θάνατοι), ενώ η γενιά που επέζησε παρουσίασε περιορισμένη ανάπτυξη. 74 Μια μελέτη σχετικά με την ανάπτυξη εμβρύων σε επίμυες με το ΓΤ ρύζι που εκφράζει το Χa21 γονίδιο έδειξε αύξηση του σωματικού βάρους στα έγκυα πειραματόζωα, του βάρους, του μήκους του σώματος και του μήκους της ουράς στα έμβρυα, 55 ενώ το ΓΤ ρύζι που εκφράζει τον αναστολέα της θρυψίνης cowpea προκάλεσε αύξηση του μήκους των αρσενικών επίμυων και του αριθμού των ερυθρών αιμοσφαιρίων, της αιμοσφαιρίνης και των μονοκυττάρων στους θηλυκούς επίμυες. 75 Το γεγονός ότι δεν παρατηρήθηκαν ανεπιθύμητες ενέργειες σε μια μελέτη στην ανάπτυξη και στην αναπαραγωγή πειραματοζώων που είχαν τραφεί με ΓΤ πατάτα στην οποία είχε εισαχθεί το γονίδιο bar μπορεί να οφείλεται στο εξαιρετικά χαμηλό ποσοστό ΓΤ πατάτας στη διατροφή τους, το οποίο δεν επιτρέπει την αποκάλυψη των ανεπιθύμητων ενεργειών. 76 Τα ΓΤ τρόφιμα θα πρέπει να ελέγχονται για απρόβλεπτες επιδράσεις στην υγεία σε έναν ευαίσθητο πληθυσμό, όπως αυτόν των παιδιών, γιατί η μετά τον πρώτο χρόνο

15 734 Α.Α. Ντονά και Ι.Σ. Αρβανιτογιάννης κατανάλωσή τους θα είναι αναπόφευκτη. Τέλος, οι πιθανές μακροχρόνιες επιδράσεις του Βt στην υγεία λόγω της κατανάλωσης προϊόντων που προέρχονται από φυτά ανθεκτικά στο Bt έχει αποτελέσει αντικείμενο συζητήσεων. Σύμφωνα με τους Betz et al, 77 το Bt έχει χρησιμοποιηθεί εδώ και 40 χρόνια χωρίς να προκαλεί ανεπιθύμητες ενέργειες. Ωστόσο, οι συγγραφείς παραβλέπουν τη διαφορά ότι στα ΓΤ τρόφιμα το Bt δεν αποδομείται μέσα στο φυτό, με αποτέλεσμα τόσο τα πειραματόζωα όσο και ο άνθρωπος να μπορεί να εκτεθούν σε αυτή την τοξίνη Γονιδιοτοξικότητα Ο έλεγχος της τοξικότητας της ΓΤ γλυκιάς πιπεριάς (sweet pepper) και της ντομάτας που φέρει αντοχή στο μωσαϊκό ιό του αγγουριού έδειξε ότι δεν έχει γονιδιοτοξικότητα. 79 Ωστόσο, η χρήση λυοφιλοποιημένου αντί μη επεξεργασμένου (ωμού) ΓΤ τροφίμου σε αυτή τη μελέτη μπορεί να μεταβάλλει την τοξικότητα, λόγω δομικών διαφορών μετά από τη λυοφιλοποίηση. Η αρχή του Pusztai της χρήσης πειραματοζώων με αποδεκτή απόκλιση αρχικού βάρους πριν από την έναρξη του πειράματος θα πρέπει να υιοθετηθεί, ώστε να μπορεί να αξιολογηθεί η τοξικότητα. 80 Τα αποτελέσματα από τις περισσότερες μελέτες των ΓT τροφίμων δείχνουν ότι τα τρόφιμα αυτά μπορεί να προκαλέσουν τοξική δράση στο πάγκρεας, το ήπαρ και τους νεφρούς και να μεταβάλλουν τις αιματολογικές, τις βιοχημικές και τις ανοσολογικές παραμέτρους. Η σημασία των ανωτέρω μεταβολών αναμένεται να λυθεί με μελέτες χρονίας τοξικότητας. Γενετική τροποποίηση δεν έχουν υποστεί μόνο τα φυτά αλλά και τα ζώα. Επίσης, συζητούνται τα προβλήματα που μπορεί να προκύψουν από την κατανάλωση αυτών των προϊόντων. 5. ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΗΓΗΣΗΣ ΑΝΑΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΗΣ ΑΥΞΗΤΙΚΗΣ ΟΡΜΟΝΗΣ ΤΩΝ ΒΟΟΕΙΔΩΝ (rbgh) ΣΤΑ ΖΩΑ Η χρήση rbgh στις γαλακτοφόρες αγελάδες, με σκοπό την αύξηση της παραγωγής γάλακτος, έχει προκαλέσει αρκετή διχογνωμία. Τα συχνά προβλήματα υγείας που μπορεί να εμφανιστούν στις αγελάδες από τη χρήση rbgh, όπως η μαστίτιδα που αντιμετωπίζεται με χρήση αντιβιοτικών, πιθανόν να οδηγήσουν σε αύξηση των υπολειμμάτων αντιβιοτικών στο γάλα. 81 Άλλες ανεπιθύμητες ενέργειες που έχουν παρατηρηθεί σε βοοειδή τα οποία ελάμβαναν rbgh είναι χωλότητα, υποκλινική κέτωση, αύξηση της απώλειας εμβρύων και των αποβολών, μείωση του τελικού ποσοστού εγκυμοσύνης, καθώς και μείωση του ποσοστού των γεννήσεων. 82 Θα πρέπει να αναφερθεί ότι χωλότητα έχει επίσης παρατηρηθεί σε διαγονιδιακούς χοίρους γενετικά τροποποιημένους, που μεταφέρουν γονίδια της ανθρώπινης και της βόειας αυξητικής ορμόνης Πιθανοί κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία από την κατανάλωση γάλακτος από βοοειδή στα οποία έχει χορηγηθεί rbgh H κατανάλωση IGF-I γάλακτος από βοοειδή στα οποία έχει χορηγηθεί rbgh προκαλεί αύξηση του αυξητικού παράγοντα IGF-I στον άνθρωπο, δεδομένου ότι ο IGF-I δεν καταστρέφεται με την πέψη. 84 Η χορήγηση μη συνδεδεμένου με πρωτεΐνες IGF-I σε μελέτες διατροφής στους επίμυες επιχορηγούμενες από τη Monsanto και την Elanco είχε διφορούμενα αποτελέσματα, αφού δεν χορηγήθηκε ο IGF-I με τις συνδετικές πρωτεΐνες, οι οποίες είναι ανθεκτικές στις όξινες συνθήκες του στομάχου και εμποδίζουν τον IGF-I να διασπαστεί στο στόμαχο. 85 Επιπρόσθετα, η παρουσία της καζεΐνης, βασικής πρωτεΐνης του γάλακτος, προστατεύει τον παράγοντα IGF-I από την πέψη και από τη ρυθμιστική δράση του γάλακτος. 86 Ακόμη, τα αποτελέσματα της μελέτης της Monsanto σε επίμυες για 90 ημέρες, που είχε δείξει ότι η rbgh δεν είναι δραστική όταν ληφθεί από το στόμα, επανεξετάστηκαν και βρέθηκε ότι η rbgh απορροφάται χωρίς να διασπαστεί από το γαστρεντερικό. 84 Η πλήρης σημασία της ανθρώπινης έκθεσης στον rbgh και στον IGF-I δεν είναι ακόμη γνωστή, ιδιαίτερα για τα νεογνά του υποπληθυσμού που διατρέχει και το μεγαλύτερο κίνδυνο. 87 Σύμφωνα με τον Chan, 88 ένα μέρος τουλάχιστον του απορροφημένου IGF-I μπορεί να διεγείρει αποτελεσματικά τη διαφοροποίηση των καρκινικών κυττάρων. Η αύξηση των επιπέδων του IGF-I στον άνθρωπο μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση του ποσοστού καρκίνου στο κόλον, το μαστό και τον προστάτη, λόγω διέγερσης των «ανενεργών» αναπτυσσόμενων καρκινικών κυττάρων, τα οποία εμφανίζονται σε ένα ηλικιωμένο άτομο και που έχουν ως αποτέλεσμα οπωσδήποτε την εκδήλωση του καρκίνου σε μεγάλη ηλικία. Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με τον FDA, η πιθανότητα αυτή δεν υφίσταται, επειδή η οποιαδήποτε αύξηση του IGF-I στο γάλα είναι πολύ χαμηλότερη από τη φυσιολογική ποσότητα IGF-I που παράγει ο οργανισμός. Οι προβληματισμοί αυτοί για την κατανάλωση γάλακτος που προέρχεται από αγελάδες στις οποίες έχει χορηγηθεί rbgh μπορεί να μεταφερθούν και σε άλλα ζώα, όπως ο χοίρος που εκφράζει την ανθρώπινη GH, ο χοίρος στον οποίο έχει χορηγηθεί ανασυνδυασμένη χοίρεια σωματοτροπίνη (rbst) και ο GH διαγονιδιακός σολομός. Οι διαγονιδιακοί χοίροι που εκφράζουν την ανθρώπινη GH παρουσίασαν σημαντικές επιδράσεις στο ρυθμό ανάπτυξης και στη σύνθεση του σώματος, ενώ εμφάνισαν και σοβαρές ανεπι-

16 ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ 735 θύμητες ενέργειες, οι οποίες οφείλοντα στην έκφραση των αυξημένων επιπέδων GH. 83 Οι επανειλημμένες χορηγήσεις rpst στους χοίρους μπορεί να μεταβάλλουν το λιπιδιακό προφίλ με μηχανισμό ανάλογο με εκείνο της GH στους διαγονιδιακούς χοίρους GH ΔΙΑΓΟΝΙΔΙΑΚΟΙ ΙΧΘΥΕΣ Αν και υπάρχουν μελέτες που αφορούν στην επίδραση της χορήγησης ΓΤ τροφής στα πουλερικά και στα βοοειδή, 30,31 υπάρχουν μόνο δύο αναφορές για την επίδρασή της σε ιχθύς. 90,91 Και στις δύο αυτές αναφορές διερευνήθηκε η επίδραση της ΓΤ τροφής στα γατόψαρα (catfish) όσον αφορά στην επίδραση στο τελικό βάρος του ιχθύος και σε άλλες φυσιογνωμικές παραμέτρους. Τα αποτελέσματά τους ήταν παρόμοια, δεδομένου ότι η διατροφική αξία της ΓΤ σόγιας και της συμβατικής σόγιας δεν βρέθηκαν να έχουν διαφορές. Μια πιο πρόσφατη μελέτη εστιάστηκε (α) στην τύχη επιλεγμένων θραυσμάτων DNA από ΓΤ σόγια που χορηγήθηκε στους ιχθύς το 17,2% της διατροφής των ιχθύων αντικαταστάθηκε από ΓΤ σόγια και της επιβίωσής τους μέσα από το γαστρεντερικό σωλήνα αυτών και (β) στην πιθανότητα ανίχνευσης DNA σε διάφορα είδη ιστών από τους ιχθύς. 92 Οι διαγονιδιακές αλληλουχίες 120 και 195 bp καθώς και το γονίδιο της λεκτίνης (180 bp) περιέχονταν στη ΓΤ σόγια. Ωστόσο, στο γαστρεντερικό σωλήνα των ιχθύων μόνο το μικρό θραύσμα DNA (120 bp) μπορεί να ανιχνευτεί στο περιεχόμενο του στομάχου, στον πυλωρό και σε τμήματα του εντέρου. Δεν ανιχνεύτηκε διαγονιδιακό ή συμβατικό DNA σόγιας στο ήπαρ, στους μυς ή στον εγκέφαλο των ιχθύων. Το όριο ευαισθησίας της μεθόδου ήταν 20 αντίγραφα. Τα ευρήματα των ανωτέρω μελετών υποδηλώνουν ότι αν και οι διαγονιδιακές αλληλουχίες της ΓΤ σόγιας μπορεί να επιβιώσουν μέσα από το γαστρεντερικό σωλήνα, δεν μπορεί να ανιχνευτούν στους ιστούς των ιχθύων. 93 Ωστόσο, όταν το γονίδιο της αυξητικής ορμόνης GH των ιχθύων εισήχθη στο σολομό, μελέτες έδειξαν ότι η συγκέντρωση της GH μπορεί να αυξηθεί μέχρι και 40 φορές, να οδηγήσει σε διόγκωση του κρανίου και να διαταράξει τη διατροφή του σολομού και την αναπνοή. 94 Θα πρέπει να διεξαχθούν πειράματα σε ζώα, στα οποία η διατροφή να περιλαμβάνει GH διαγονιδιακό σολομό και άλλους GH διαγονιδιακούς ιχθύς, ώστε να ελεγχθεί το ενδεχόμενο η κατανάλωση GH διαγονιδιακών ιχθύων που εκφράζουν υψηλά επίπεδα GH να αυξάνει τα επίπεδα IGF-I και να οδηγεί σε ανάλογους και αντίστοιχους κινδύνους για την υγεία, όπως αυτούς που προκαλεί η κατανάλωση rbgh γάλακτος. Θα πρέπει να τονιστεί ότι, όπως ισχύει και με το γάλα, υπάρχει πιθανότητα η παρουσία άλλων πρωτεϊνών στους ιστούς των ιχθύων να προστατεύει τον IGF-I από την πέψη, γεγονός που παραμένει προς απόδειξη από μελέτες σε πειραματόζωα. 7. ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΙ ΧΟΙΡΟΙ Το πείραμα των Saeki et al 95 με χοίρους οι οποίοι εκφράζουν το γονίδιο του ενζύμου desaturase που περιέχεται στο σπανάκι, όπου μετατρέπει το κορεσμένο λιπαρό λινολεϊκό οξύ σε ακόρεστο λινολεϊκό οξύ, οδήγησε σε αύξηση της θνησιμότητας στα έγκυα πειραματόζωα και στην F1 γενιά. Η αυξημένη θνησιμότητα μπορεί να οφείλεται στη διαδικασία της τυχαίας ενσωμάτωσης, όπου το γονίδιο μπορεί να εισαχθεί και να προκαλέσει βλάβη σε οποιαδήποτε ενεργό θέση του γονιδίου (insertional μεταλλαξιογένεση), ή στη σημαντική μεταβολή του λιπιδιακού προφίλ του εμβρύου που προκαλεί το διαγονίδιο. Το έμβρυο του χοίρου είναι μοναδικό στο υψηλό επίπεδο ενδοκυττάριων λιπιδίων, το οποίο συσχετίζεται με την ευαισθησία του έναντι της ψύξης ή της in vitro παραγωγής. 96 Επικρατεί η άποψη ότι ανάλογη τοξικότητα μπορεί να προκληθεί εάν στους έγκυους χοίρους χορηγηθεί μόνο η νέα πηγή γ-λινολεϊκού οξέος που λαμβάνεται από διαγονιδιακή ελαιοκράμβη ή από οποιαδήποτε άλλη τροποποιημένη καλλιέργεια, δεδομένου ότι τροποποιεί το ποσοστό των 18:2n-6 λιπαρών οξέων στο ήπαρ. 97 Η οποιαδήποτε μεταβολή του λιπιδιακού προφίλ του ήπατος μπορεί να οδηγήσει επίσης σε μεταβολές στο μεταβολισμό, με απρόβλεπτες συνέπειες. 8. ΗΘΙΚΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ Ο παρατεταμένος σκεπτικισμός των Ευρωπαίων απέναντι στην αγρο-τροφική βιοτεχνολογία και οι συνεχείς συγκρουόμενες απόψεις σχετικά με την εμπορευματοποίηση των διαγονιδιακών αγρο-τροφικών προϊόντων είναι ενδεικτικές μιας συνεχιζόμενης κρίσης σχετικής με τη νομιμότητά τους. Το στίγμα της αγρο-τροφικής βιοτεχνολογίας και των προϊόντων της θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως εύρωστη κοινωνική αποδοκιμασία. Σηματοδοτεί την έλλειψη εμπιστοσύνης στα ερευνητικά ιδρύματα και στα συστήματα εμπειρογνωμόνων και απηχεί την αντίδραση της κοινωνίας στην παρουσία του πολύπλοκου θέματος των ΓΤ οργανισμών ως απλού επιστημονικού προβλήματος αξιολόγησης του κινδύνου. Κατά συνέπεια, η μετακίνηση από την επιστημονική θέση σε μια περισσότερο εύρωστη κοινωνική θέση απαιτεί προσοχή και κοινωνικοηθικά θέματα με έναν περισσότερο λογικό τρόπο, ενώ η προσπάθεια κατανόησης των διαφορετικών θέσεων στο διάλογο για τα ΓΤ τρόφιμα συζητείται ακόμη. Θα ήταν ενδιαφέρον να δούμε αν οι νέες αντιπαραθέσεις στον τομέα αυτόν που

17 736 Α.Α. Ντονά και Ι.Σ. Αρβανιτογιάννης πυροδοτούνται, για παράδειγμα, από τη ρύπανση συμβατικών τροφίμων με ΓΤ τρόφιμα ή με ιχνοποσότητες μη αποδεκτών διαγονιδιακών συμβάντων θα δείξουν πώς θα αντιμετωπιστούν αυτές και θα αναπτυχθούν στο όλο κοινωνικό κλίμα που έχει δημιουργηθεί γύρω από τα ΓΤ, πώς αυτές θα ερμηνευτούν και πώς θα οδηγήσουν σε νέες ρυθμίσεις στην ήδη υπάρχουσα νομοθεσία σχετικά με τις ΓΤ καλλιέργειες. 98,99 9. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Από την ανασκόπηση των δοκιμασιών τοξικότητας των ΓΤ τροφίμων πιθανόν κάποιος να διαπιστώσει ότι, αν και η τοξικότητα μπορεί να προσδιοριστεί, η διάρκεια της έκθεσης είναι πολύ μικρή ώστε να εκτιμηθούν πλήρως οι οποιεσδήποτε διαταραχές σε βιοχημικές παραμέτρους και να υπάρχουν παθολογικά ευρήματα μέσα στον περιορισμένο χρόνο της υποχρόνιας έκθεσης των πειραματοζώων. Ακόμη, θα πρέπει να αυξηθεί ο αριθμός των πειραματοζώων που χρησιμοποιούνται στις δοκιμασίες τοξικότητας. Οι δοκιμασίες τοξικότητας των ΓΤ τροφίμων πρέπει να ακολουθούν τις οδηγίες που ισχύουν για τις δοκιμασίες τοξικότητας των φαρμάκων. Θα πρέπει να τονιστεί ότι τα ΓΤ τρόφιμα πρέπει να εξεταστούν ακόμα πιο προσεκτικά από τα φάρμακα και με περισσότερες δοκιμασίες, προκειμένου να μελετηθεί η πιθανή τοξικότητά τους και να είναι εφικτή η εξαγωγή σωστών συμπερασμάτων, δεδομένου ότι πρόκειται να καταναλωθούν από κάθε άνθρωπο. Θα πρέπει επίσης να διεξαχθούν δοκιμασίες, όπως αυτές του προσδιορισμού της μεταλλαξιογόνου και της καρκινογόνου δράσης. Τέλος, η επαγρύπνηση για πιθανή εμφάνιση αλλεργιών μετά από την κυκλοφορία του ΓΤ τροφίμου, ιδιαιτέρα σε ομάδες υψηλού κινδύνου, όπως τα νεογνά και τα άτομα σε οικογένειες με ιστορικό ατοπικής δερματίτιδας, πρέπει να αποτελεί μέρος της συνολικής στρατηγικής ελέγχου των αλλεργιών που μπορεί να προκαλέσουν τα ΓΤ τρόφιμα. Η αξιολόγηση της πρωτεϊνικής αλλεργιογόνου δράσης στον άνθρωπο οφείλει να περιλαμβάνει και μελέτες σε εθελοντές όχι μόνο με ιστορικό αλλεργίας, αλλά και με ιστορικό ανοσοκαταστολής. Η χρήση ανασυνδυασμένης GH σε ζώα, όπως τα βοοειδή, ή η έκφραση GH σε ζώα, όπως ο σολομός, πρέπει να επανεξεταστεί γιατί μπορεί να προάγει τον καρκίνο. Τα αποτελέσματα από τις περισσότερες, αν και ελάχιστες, υπάρχουσες μελέτες που έχουν διεξαχθεί με τα ΓΤ τρόφιμα δείχνουν ότι τα τρόφιμα αυτά μπορεί να μεταβάλλουν τις αιματολογικές, τις βιοχημικές και τις ανοσολογικές παραμέτρους. Οι επιπτώσεις που μπορεί να έχουν οι ανωτέρω μεταβολές στην ανθρώπινη υγεία παραμένουν άγνωστες. Τα προαναφερθέντα αποτελέσματα από τις παραπάνω μελέτες δείχνουν ότι αρκετά από τα ΓΤ τρόφιμα έχουν κοινή τοξική δράση. Κατά συνέπεια, πρέπει να διεξαχθούν συμπληρωματικές μελέτες προκειμένου να ανευρεθεί ο κοινός μηχανισμός δράσης τους. Μικρές ποσότητες DNA που έχουν ληφθεί μέσω της ΓΤ τροφής μπορεί να μη διασπαστούν με τη διαδικασία της πέψης και υπάρχει πιθανότητα το DNA αυτό είτε να εισέλθει στην κυκλοφορία είτε να απεκκριθεί, ιδιαίτερα σε άτομα με διαταραχές της πέψης ως αποτέλεσμα μιας χρονίας πάθησης του γαστρεντερικού ή με ανοσοανεπάρκεια. Σήμερα, καταβάλλονται εντατικές προσπάθειες από την επιστημονική κοινότητα ώστε να μπορέσουν να γίνουν κατανοητές και να προβλεφθούν οι πιθανές συνέπειες των ΓΤ τροφίμων για τον άνθρωπο, τα ζώα και το περιβάλλον. Ωστόσο, θα απαιτηθούν πολλά χρόνια προσεκτικής και ανεξάρτητης έρευνας στα πειραματόζωα, καθώς και η διεξαγωγή κλινικών μελετών σε εθελοντές, ώστε να είναι εφικτή η πραγματοποίηση του παραπάνω στόχου. ABSTRACT Health effects of genetically modified food Α.Α. Dona, 1 I.S. Arvanitoyannis 2 1 Department of Forensic Medicine and Toxicology, Medical School, University of Athens, Athens, 2 University of Thessaly, School of Agricultural Sciences, Department of Agriculture, Ichthyology and Aquatic Environment, Volos, Greece Archives of Hellenic Medicine 2009, 26(6): As genetically modified (GM) foods are starting to intrude in the diet concerns have been expressed regarding GM food safety. This is a review of these concerns, and the limitations of the procedures followed in the evaluation of GM food safety are presented. Animal toxicity studies with certain GM foods have shown that they may exert a toxic effect on several organs and systems. The review of these studies, not separately for each GM food, but according to

18 ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ 737 the effects exerted on certain organs, may help to create a better picture of the possible human health effects. The findings of most studies with GM foods indicate that they may cause common toxic effects, such as hepatic, pancreatic, renal or reproductive impairment, and may alter hematological, biochemical and immunologic parameters. However, many years of research with animals and clinical trials are required for this assessment. The use of recombinant growth hormone (GH) or its expression in animals should be re-examined since it has been shown that it increases IGF-1 which may promote cancer. Key words: Allergenicity, Animals, Antibiotic resistance, Bt, Crops, DNA uptake, Food safety, Genetically modified, Health effects, Recombinant growth hormone, Toxicity Βιβλιογραφία 1. Margulis C. The hazards of genetically engineered foods. Environ Health Perspect 2006, 114:A146 A FAO/WHO. Evaluation of allergenicity of genetically modified foods. Report of a joint FAO/WHO expert consultation on foods derived from biotechnology, January 2001, Rome, Italy. Available: Food and Agriculture Organisation of the United Nations, Rome. allergygm.pdf 3. EFSA ( European Food Safety Authority). Guidance document of the scientific panel on genetically modified organisms for the risk assessment of genetically modified plants and derived food feed. EFSA J 2005, 99: Kuiper HA, Konig A, Kleter GA, Hammes WP, Knudsen I. Concluding remarks. Food Chem Toxicol 2004, 42: Arvanitoyannis IS, Choreftaki S, Tserkezou P. An update of EU legislation (Directives and Regulations) on food-related issues (safety, hygiene, packaging, technology, GMOs, additives, radiation, labeling): Presentation and comments. International Journal of Food Science and Technology 2005, 40: EFSA. Opinion of the scientific panel on genetically modified organisms on a request from the Commission related to the notification (C/SE/96/3501) for the placing on the market of genetically modified potato EH with altered starch composition, for the cultivation and production of starch, under part C of Directive 2001/18/EC from BASF Plant Science. EFSA J 2006, 323: Demont M, Tollens E. First impact of biotechnology in the EU: Bt maize adoption in Spain. Ann Appl Biol 2004, 145: Devos Y, Reheul D, De Waele D, van Speybroeck L. The interplay between societal concerns and the regulatory frame on GM crops in the European Union. Environ Biosafety Res 2006, 5: Millstone E, Brunner E, Mayer S. Beyond substantial equivalence. Nature 1999, 401: Burlingame B. Fostering quality data in food composition databases: Visions for the future. J Food Comp Anal 2004, 17: Cellini F, Chesson A, Colquhoun I, Constable A, Davies HV. Unintended effects and their detection in genetically modified crops. Food Chem Toxicol 2004, 42: Conner AJ, Jacobs JME. Genetic engineering of crops as potential source of genetic hazard in the human diet. Mutat Res 1999, 443: Hill RH Jr, Caudill SP, Philen RM, Bailey SL, Flanders WD, Driskell WJ et al. Contaminants in L-tryptophan associated with eosinophilia myalgia syndrome. Arch Environ Contam Toxicol 1993, 25: Sayanova O, Smith MA, Lapinskas P, Stobart AK, Dobson G, Christie WW et al. Expression of a borage desaturase cdna containing an N-terminal cytochrome b5 domain results in the accumulation of high levels of delta6-desaturated fatty acids in transgenic tobacco. Proc Natl Acad Sci USA 1997, 94: Bakke-McKellep AM, Koppang EO, Gunnes G, Sen M, Hemre GI, Landsverk T et al. Histological, digestive, metabolic, hormonal and some immune factor responses in Atlantic salmon, Salmo salar L, fed genetically modified soybeans. J Fish Dis 2007, 30: Padgette SR, Taylor NB, Nida DL, Bailey MR, McDonald J, Holden LR et al. The composition of glyphosate-tolerant soybean seeds is equivalent to that of conventional soybeans. J Nutr 1996, 126: Liener IE. Implications of anti-nutritional components in soybean foods. Crit Rev Food Sci Nutr 1994, 34: Adams NR. Detection of the effects of phytoestrogens on sheep and cattle. J Anim Sci 1995, 73: Hodgson J. Scientists avert new GMO crisis. Nat Biotechnol 2000, 18: Ho MW, Ryan A, Cummins J. Hazards of transgenic plants containing the cauliflower mosaic virus promoter. Microb Ecol Health Dis 2000, 12: PapariniA, Romano-Spica V. Public health issues related with the consumption of food obtained from genetically modified organisms. Biotechnol Annu Rev 2004, 10: Tepfer M, Gaubert S, Leroux-Coyau M, Prince S, Houdebine LM. Transient expression in mammalian cells of transgenes transcribed from the cauliflower mosaic virus 35S promoter. Environ Biosafety Res 2004, 3: Paparini A, Romano-Spica V. Gene transfer and cauliflower mosaic virus promoter 35S activity in mammalian cells. J Environ Sci Health B 2006, 41: Halford NG, Shewry PR. Genetically modified crops: Methodology, benefits, regulation and public concerns. Br Med Bull 2000, 56:62 73

19 738 Α.Α. Ντονά και Ι.Σ. Αρβανιτογιάννης 25. Richards HA, Chung-Ting Han RG, Hopkins ML, Failla WW, Ward CN, Stewart JR. Safety assessment of recombinant green fluorescent protein orally administered to weaned rats nutrient interactions and toxicity. J Nutr 2003, 133: Jennings JC, Kolwyck DC, Kays SB, Whetsell AJ, Surber JB, Cromwell GL et al. Determining whether transgenic and endogenous plant DNA transgenic protein are detectable in muscle from swine fed Roundup ready soybean meal. J Anim Sci 2003, 81: Jennings JC, Albee LD, Kolwyck DC, Surber JB, Taylor ML, Hartnell GF et al. Attempts to detect transgenic and endogenous plant DNA and transgenic protein in muscle from broilers fed YieldGard Corn Borer Corn. Poult Sci 2003, 82: Schubbert R, Renz D, Schmitz B, Doerfler W. Foreign (M13) DNA ingested by mice reaches peripheral leukocytes, spleen, liver via the intestinal wall mucosa can be covalently linked to mouse DNA. Proc Natl Acad Sci USA 1997, 94: Beever DE, Kemp F. Safety issues associated with the DNA in animal feed derived from genetically modified crops. A review of scientific and regulatory procedures. Nutr Abst Rev 2000, 70: Einspanier R, Klotz A, Kraft J, Aulrich K, Poser R, Schwaegle F et al. The fate of forage plant DNA in farm animals, a collaborative case-study investigating cattle and chicken fed recombinant plant material. Eur Food Res Technol 2001, 212: Hohlweg U, Doerfler W. On the fate of plant or other foreign genes upon the uptake in food or after intramuscular injection in mice. Mol Genet Genomics 2001, 265: Phipps RH, Beever DE. Detection of transgenic DNA in bovine milk: Preliminary results for cows receiving a TMR containing Yieldguard TM MON810. Proc Int Anim Agr Food Sci Conf Indianapolis 2001, 476 (Abstract) 33. Chowdhury EH, Kuribara H, Hino A, Sultana P, Mikami O, Shimada N et al. Detection of corn intrinsic and recombinant DNA fragments Cry1Ab protein in the gastrointestinal contents of pigs fed genetically modified corn Bt11. J Anim Sci 2003, 81: Pusztai A, Bardocz S, Ewen SWB. Genetically modified foods: Potential human health effects. In: D Mello JPF (ed) Food safety: Contaminants and toxins. CAB International, Wallingford Oxon, UK, 2003: Murray SR, Butler RC, Hardacre AK, Timmerman-Vaughan GM. Use of quantitative real-time PCR to estimate maize endogenous DNA degradation after cooking and extrusion or in food products. J Agric Food Chem 2007, 55: Netherwood T, Martín-Orúe SM, O Donnell AG, Gockling S, Graham J, Mathers JC et al. Assessing the survival of transgenic plant DNA in the human gastrointestinal tract. Nat Biotechnol 2004, 22: Flachowsky G, Chesson A, Aulrich K. Animal nutrition with feeds from genetically modified plants. Arch Anim Nutr 2005, 59: Nordlee JA, Taylor SL, Townsend JA, Thomas LA, Bush RK. Identification of a Brazil nut allergen in transgenic soybeans. N Engl J Med 1996, 334: Bernstein JA, Bernstein IL, Bucchini L, Goldman LR, Hamilton RG, Lehrer S et al. Clinical and laboratory investigation of allergy to genetically modified foods. Environ Health Perspect 2003, 111: Conner AJ, Glare TR, Nap JP. The release of genetically modified crops into the environment: Part II. Overview of ecological risk assessment. Plant J 2003, 33: Taylor SL, Hefle SL. Genetically engineered foods: Implications for food allergy. Curr Opin Allergy Clin Immunol 2002, 2: Prescott VE, Campbell PM, Moore A, Mattes J, Rothenberg ME, Foster PS et al. Transgenic expression of bean alphaamylase inhibitor in peas results in altered structure immunogenicity. J Agric Food Chem 2005, 53: Singh AK, Mehta AK, Sridhara S, Gaur SN, Singh BP, Sarma PU et al. Allergenicity assessment of transgenic mustard (Brassica juncea) expressing bacterial coda gene. Allergy 2006, 61: Crevel RW, Cooper KJ, Poulsen LK, Hummelshoj L, Bindslev- Jensen C, Burks AW et al. Lack of immunogenicity of ice structuring protein type III HPLC12 preparation administered by the oral route to human volunteers. Food Chem Toxicol 2007, 45: Metcalfe DD, Astwood JD, Townsend R, Sampson HA, Taylor SL, Fuchs RL. Assessment of the allergenic potential of foods derived from genetically engineered crop plants. Crit Rev Food Sci Nutr 1996, 36:S165 S Metcalfe DD. Introduction: What are the issues in addressing the allergenic potential of genetically modified foods? Environ Health Perspect 2003, 11: De Schrijver A, Devos Y, van den Bulcke M, Cadot P, De Loose M, Reheul D et al. Risk assessment of GM stacked events obtained from crosses between GM events. Trends Food Sci Tech 2007, 18: Prescott VE, Hogan SP. Genetically modified plants and food hypersensitivity diseases: Usage and implications of experimental models for risk assessment. Pharmacol Ther 2005, 111: Bannon G, Fu TJ, Kimber I, Hinton DM. Protein digestibility and relevance to allergenicity. Environ Health Perspect 2003, 111: Tryphonas H, Arvanitakis G, Vavasour E, Bondy G. Animal models to detect allergenicity to foods and genetically modified products: Workshop summary. Environ Health Perspect 2003, 11: Germolec DR, Kimber I, Goldman L, Selgrade MJ. Key issues for the assessment of the allergenic potential of genetically modified foods: Breakout group reports. Environ Health Perspect 2003, 11: Ewen SWB, Pusztai A. Effect of diets containing genetically modified potatoes expressing Galanthus nivalis lectin on rat small intestine (a). Lancet 1999, 354: Seralini GE, Cellier D, De Venomois JS. New analysis of a rat feeding study with genetically modified maize reveals signs of hepatorenal toxicity. Arch Environ Contam Toxicol 2007, 52: Varzakas TH, Arvanitoyannis IS, Baltas H. The politics and science behind GMO acceptance. Crit Rev Food Sci Nutr 2007,

20 ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ : Li Y, Piao J, Zhuo Q, Chen X, Mao D, Yang L et al. Study on the teratogenicity effects of genetically modified rice with Xa21 on rats [in Chinese]. Wei Sheng Yan Jiu 2004, 33: Fares NH, El-Sayed AK. Fine structural changes in the ileum of mice fed on delta-endotoxin-treated potatoes and transgenic potatoes. Natural Toxins 1998, 6: Ewen SWB, Pusztai A. Effects of diets containing genetically modified potatoes expressing Galanthus nivalis lectin on rat small intestine (b). Lancet 1999, 354: Rasmussen RS, Morrissey MT. Biotechnology in aquaculture: Transgenics and polyploidy. Comprehensive Review in Food Science and Food Safety 2007, 6: Vazquez-Padron RI, Gonzáles-Cabrera J, García-Tovar C, Neri-Bazan L, Lopéz-Revilla R, Hernández M et al. Cry1Ac protoxin from Bacillus thuringiensis sp Kurstaki HD73 binds to surface proteins in the mouse small intestine. Biochem Biophys Res Commun 2000, 271: Malatesta M, Caporaloni C, Gavaudan S, Rocchi M, Serafini S, Tiberi C et al. Ultrastructural morphometrical and immunocytochemical analyses of hepatocyte nuclei from mice fed on genetically modified soybean. Cell Struct Funct 2002, 2: Malatesta M, Caporaloni C, Rossi L, Battistelli S, Rocchi M, Tonucci F et al. Ultrastructural analysis of pancreatic acinar cells from mice fed on genetically modified soybean. J Anat 2003, 201: Malatesta M, Tiberi C, Baldelli B, Battistelli S, Manuali E, Biggiogera M. Reversibility of hepatocyte nuclear modifications in mice fed on genetically modified soybean. Eur J Histochem 2005, 49: Ostaszewska T, Dabrowski K, Palacios ME, Olejniczak M, Wieczorek M. Growth morphological changes in the digestive tract of rainbow trout (Oncorhynchus mykiss) pacu (Piaractus mesopotamicus) due to casein replacement with soybean proteins. Aquaculture 2005, 245: Martin SAM, Vilhelmsson O, Médale F, Watt P, Kaushik S, Houlihan DF. Proteomic sensitivity to dietary manipulations in rainbow trout. Biochim Biophys Acta 2003, 1651: Poulsen M, Kroghsbo S, Schrøder M, Wilcks A, Jacobsen H, Miller A et al. A 90-day safety study in Wistar rats fed genetically modified rice expressing snowdrop lectin Galanthus nivalis (GNA). Food Chem Toxicol 2007, 45: Peng D, Chen S, Ruan L, Li L, Yu Z, Sun M. Safety assessment of transgenic Bacillus thuringiensis with VIP insecticidal protein gene by feeding studies. Food Chem Toxicol 2007, 45: McKenzie SA, Lamb I, Schmidt J, Deege L, Morrisey MJ, Harper M et al. Thirteen week feeding study with transgenic maize grain containing event DAS-Ø15Ø7-1 in Sprague-Dawley rats. Food Chem Toxicol 2007, 45: Teshima R, Watanabe T, Isuzugawa K, Akiyama H, Onodera H, Imai T et al. Effect of subchronic feeding of genetically modified corn (CBH351) on immune system in BN rats and B10A mice. Shokuhin Eiseigaku Zasshi 2002, 43: Vazquez-Padron RI, Moreno-Fierros L, Neri-Bazán LA, de la Riva G, López-Revilla R. Intragastric and intraperitoneal administration of Cry1Ac protoxin from Bacillus thuringiensis induces systemic mucosal antibody responses in mice. Life Sci 1999, 64: van Neerven RJJ, Wikborg T, Lund G, Jacobsen B, Brinch-Nielsen Å, Arnved J et al. Blocking antibodies induced by specific allergy vaccination prevent the activation of CD4+ T cells by inhibiting serum-ige-facilitated allergen presentation. J Immunol 1999, 163: Doerfler W, Schubbert R. Uptake of foreign DNA from the environment: The gastro-intestinal tract and the placenta as portals of entry. Wien Klin Wochenschr 1998, 110: Strieber W. Unknown country. Even pigs can t survive on GM corn. 2002, 73. WEIL JH. Are genetically modified plants useful and safe? IUBMB Life 2005, 57: Ermakova I. Genetically modified soy affects posterity: Results of Russian scientists studies. 2005, 75. Zhuo Q, Chen X, Piao J, Gu L. Study on food safety of genetically modified rice which expressed cowpea trypsin inhibitor by 90 day feeding test on rats. Wei Sheng Yan Jiu 2004, 33: Rhee GS, Cho DH, Won YH, Seok JH, Kim SS, Kwack SJ et al. Multigeneration reproductive and developmental toxicity study of bar gene inserted into genetically modified potato on rats. J Toxicol Environ Health A 2005, 68: Betz FS, Hammond BG, Fuchs RL. Safety and advantages of Bacillus thuringiensis-protected plants to control insect pests. Regul Toxicol Pharmacol : Aronson AI, Shai Y. Why Bacillus thuringiensis insecticidal toxins are so effective: Unique features of their mode of action. FEMS Microbiol Lett 2001, 195: Chen ZL, Gu H, Li Y, Su Y, Wu P, Jiang Z et al. Safety assessment for genetically modified sweet pepper and tomato. Toxicology 2003, 188: Alliance for Biointegrity website. biointegrity.org, including Calgene FLAVR SAVR TM tomato report, pp 1 604; International Research and Development Corp; first test report, pp ; conclusions of the expert panel regarding the safety of the FLAVR SA- VR TM tomato, ENVIRON, Arlington VA, USA, pp ; four week oral (intubation) toxicity study in rats by IRDC, 1998: Epstein SS. Unlabeled milk from cows treated with biosynthetic growth hormones: A case of regulatory abdication. Int J Health Serv 1996, 26: Dohoo IR, DesCôteaux L, Leslie K, Fredeen A, Shewfelt W, Preston A et al. A meta-analysis review of the effects of recombinant bovine somatotropin 2. Effects on animal health, reproductive performance, and culling. Can J Vet Res 2003, 67: Pursel VG, Pinkert CA, Miller KF, Bolt DJ, Campbell RG, Palmiter RD et al. Genetic engineering of livestock. Science 1989, 244: Xian CJ, Shoubridge CA, Read LC. Degradation of IGF-I in the adult rat gastrointestinal tract is limited by a specific antiserum of the dietary protein casein. J Endocrinol 1995,

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ:

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΕΝΑ ΠΕΙΡΑΜΑ ΜΕ ΑΓΝΩΣΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ, ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΣ ΠΡΙΜΗΚΥΡΙΟΣ, ΓΕΩΠΟΝΟΣ, Δρ. ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα και οι επιπτώσεις τους στην υγεία

Γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα και οι επιπτώσεις τους στην υγεία ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2009, 26(6):727-740 Γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα και οι επιπτώσεις τους στην υγεία Καθώς τα γενετικά τροποποιημένα (ΓΤ) τρόφιμα έχουν αρχίσει να εισβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΤΜΗΜΑ Γ2 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΤΟΛΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2011-2012 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχουν περάσει περίπου 15 χρόνια από τη δημιουργία γενετικά τροποποιημένων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ)

ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ) ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ) 1 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΜΕ ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ 19 Παράγοντες που συμβάλλουν σε αύξηση των εντόμων 1. Μονοκαλλιέργειες 2. Βελτίωση με κριτήριο αποκλειστικά την

Διαβάστε περισσότερα

Tοξικότητα. Αρτεμις Ντονά Επίκουρη Καθηγήτρια Εργ. Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας. 6/3/2008 Αρτεμις Αγησ. Ντονά

Tοξικότητα. Αρτεμις Ντονά Επίκουρη Καθηγήτρια Εργ. Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας. 6/3/2008 Αρτεμις Αγησ. Ντονά Tοξικότητα Αρτεμις Ντονά Επίκουρη Καθηγήτρια Εργ. Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας Αντικείμενα του μαθήματος Να εξοικειωθεί με την έννοια της τοξικότητας, όργανο στόχος Να μπορεί να ξεχωρίσει την οξεία

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόζμια Γκπαίδερζη «Σοξθή για όλξρπ Σοξθή για ζκέση»

Παγκόζμια Γκπαίδερζη «Σοξθή για όλξρπ Σοξθή για ζκέση» Παγκόζμια Γκπαίδερζη «Σοξθή για όλξρπ Σοξθή για ζκέση» Πείνα /Γενετικά Σροποποιημένα Σρόφιμα ΓΓΩΡΓΙΑΝΑ ΚΟΤΡΙΔΟΤ Γ- ΛΤΚΓΙΟΤ- ΛΤΚΓΙΟ ΑΓΙΟΤ ΙΩΑΝΝΗ ΛΓΜΓΟΤ Διαηοξθή και η ζημαζία ηηπ για ηημ ργεία 1) «Άφησε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ;

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; Αλλεργία, όπως ορίζει και η λέξη, σημαίνει άλλο έργο. Είναι η μη αναμενόμενη αντίδραση του ανοσιακού συστήματος του οργανισμού εναντίον ακίνδυνων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2012 (ΟΜΑΔΑ Α)

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2012 (ΟΜΑΔΑ Α) ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2012 (ΟΜΑΔΑ Α) ΘΕΜΑ Α (Μονάδες 25) Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση: Α1. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

301 Ιατρικής Ιωαννίνων

301 Ιατρικής Ιωαννίνων 301 Ιατρικής Ιωαννίνων Σκοπός Αποστολή του Τμήματος είναι η ανάδειξη επιστημόνων ικανών να ασχολούνται με την εφαρμογή μεθόδων για την πρόληψη, διάγνωση και θεραπεία των ασθενειών του ανθρώπου. Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

Νέα μελέτη αποδεικνύει ότι μεταλλαγμένα και ζιζανιοκτόνα ίσον καρκίνος

Νέα μελέτη αποδεικνύει ότι μεταλλαγμένα και ζιζανιοκτόνα ίσον καρκίνος Νέα μελέτη αποδεικνύει ότι μεταλλαγμένα και ζιζανιοκτόνα ίσον καρκίνος Αμφιλεγόμενη η στάση και ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια Τροφίμων (EFSA) Καίγονται ένα -ένα τα χάρτινα επιχειρήματα

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ Κεφάλαιο 8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΘΕΜΑ 1 ο Γράψτε τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις και δίπλα το γράμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1 ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΩΝ ΠΙΘΑΝΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΩΣ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Ο Ιατρικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης µέσα στα πλαίσια της λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των. μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία

Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των. μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία της Δημόσιας Υγείας Α. Βανταράκης Εργαστήριο Υγιεινής, Ιατρική Σχολή,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ''

ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ'' ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ'' Από το 1950 και µετά αρχίζει η εντατικοποίηση της γεωργικής παραγωγής εστιάζοντας το ενδιαφέρον της αποκλειστικά

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΣ. Να δημιουργηθούν πρακτικές κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με την αλλεργία στο γάλα κατάλληλες για την πρωτοβάθμια περίθαλψη στη Μ. Βρετανία.

ΣΚΟΠΟΣ. Να δημιουργηθούν πρακτικές κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με την αλλεργία στο γάλα κατάλληλες για την πρωτοβάθμια περίθαλψη στη Μ. Βρετανία. ΣΚΟΠΟΣ Να δημιουργηθούν πρακτικές κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με την αλλεργία στο γάλα κατάλληλες για την πρωτοβάθμια περίθαλψη στη Μ. Βρετανία. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Ανασκοπήθηκαν όλες οι υπάρχουσες κατευθυντήριες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περίληψη εισήγησης σε σεµινάριο τεχνικών ασφαλείας του ΕΛΙΝΥΑΕ ΤΖΙΝΑΣ ΘΕΟ ΩΡΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Βιολογικοί

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών

Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΛ: 2310892819

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

συκώτι (ήπαρ) στομάχι χοληδόχος κύστη πάγκρεας δωδεκαδάκτυλο έντερο

συκώτι (ήπαρ) στομάχι χοληδόχος κύστη πάγκρεας δωδεκαδάκτυλο έντερο Αλκοόλ και ασθένειες του Συκωτιού (Πηγή: http://www.patient.co.uk/health/alcohol-and-liver-disease) Απόδοση στα ελληνικά: Αθανάσιος Μπάκας (υπεύθυνος του προγράμματος) Η κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων αλκοόλ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΚΑΔ.ΕΤΟΥΣ 2014-15

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΚΑΔ.ΕΤΟΥΣ 2014-15 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΚΑΔ.ΕΤΟΥΣ 2014-15 Α ΕΤΟΣ Εξάμηνο Α 1. ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ 2. ΙΑΤΡΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 3. ΙΑΤΡΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 4. ΙΣΤΟΛΟΓΙΑ Ι 5. ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑ Ι 6. ΙΑΤΡΙΚΗ ΗΘΙΚΗ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ 7. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΤΥΠΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΤΥΠΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1 30.12.2006 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 396/363 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1 Στο ποσοτικό επίπεδο του παρόντος Παραρτήματος, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Τμήμα Βιολογικών Επιστημών http://www.ucy.ac.cy/goto/biosci/el-gr/home.aspx ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Μελετά ό,τι έχει σχέση με τους ζωντανούς οργανισμούς στον πλανήτη μας, από το μικροσκοπικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ:ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:3.6.2014 ΤΑΞΗ: Γ ΧΡΟΝΟΣ:1.30 ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ:10 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:. ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΒΑΘΜΟΣ:...

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΛΕΡΓΙΑ Τι είναι η τροφική αλλεργία; Τροφική αλλεργία είναι η αναπάντεχη και μη κανονική ανοσολογική αντίδραση του οργανισμού εναντίον ενός τμήματος μιας τροφής (συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 12 Μαρτίου 2013 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Αθήνα 12 Μαρτίου 2013 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΙΑΝΔΡΟΥ 15 11528 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 2107298586 FAX: 2107237705 e-mail: nefreter@otenet.gr HELLENIC SOCIETY OF NEPHROLOGY 15 MEANDROU STR. ATHENS, 11528 GREECE TEL.: (+3021) 07298586

Διαβάστε περισσότερα

Από βιολογικής άποψης, μας ενδιαφέρουν τα σάκχαρα που χωρίζονται στους:

Από βιολογικής άποψης, μας ενδιαφέρουν τα σάκχαρα που χωρίζονται στους: Από βιολογικής άποψης, μας ενδιαφέρουν τα σάκχαρα που χωρίζονται στους: Μονοσακχαρίτες γλυκόζη, φρουκτόζη Δισακχαρίτες σακχαρόζη, μαλτόζη, λακτόζη Ολιγοσακχαρίτες καλαμοσάκχαρο Πολυσακχαρίτες άμυλο, κυτταρίνη,

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

Πνευματική ιδιοκτησία και ιατρικά επιστημονικά έργα

Πνευματική ιδιοκτησία και ιατρικά επιστημονικά έργα 8 ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 25(1), 2008 Moreover, a letter of appreciation should be sent to all corresponding authors who decide to submit their work to the Journal, even in cases when regrettably

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Σπουδών ακαδημαϊκού έτους 2013-2014

Πρόγραμμα Σπουδών ακαδημαϊκού έτους 2013-2014 Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Πρόγραμμα Σπουδών ακαδημαϊκού έτους 2013-2014 Α ΕΞΑΜΗΝΟ Ιατρικά Μαθηματικά Βιοστατιστική Ιστορία της Ιατρικής Χημεία Ιστολογία Ι Εμβρυολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ. Τι είναι οι υδατάνθρακες;

ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ. Τι είναι οι υδατάνθρακες; ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ Τι είναι οι υδατάνθρακες; Οι υδατάνθρακες είναι τα νομίσματα ενέργειας του σώματός μας. Τα περισσότερα τρόφιμα που τρώμε καθημερινά αποτελούνται από υδατάνθρακες. Ο οργανισμός μας, σπα τους

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 8 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ 5ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΙΛΙΟΥ 1 8. Εφαρμογές της Βιοτεχνολογίας στην Ιατρική Φαρμακευτικές πρωτεΐνες Τι είναι οι φαρμακευτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΛΕΥΡΩΝ ΜΕ ΦΟΛΙΚΟ ΟΞΥ ΠΙΘΑΝΗ ΩΡΟΛΟΓΙΑΚΗ ΒΟΜΒΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ. (filic acid, folic acid, folacin, vitamin B9, vitamin Bc, vitamin M)

ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΛΕΥΡΩΝ ΜΕ ΦΟΛΙΚΟ ΟΞΥ ΠΙΘΑΝΗ ΩΡΟΛΟΓΙΑΚΗ ΒΟΜΒΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ. (filic acid, folic acid, folacin, vitamin B9, vitamin Bc, vitamin M) Ο ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΛΕΥΡΩΝ ΜΕ ΦΟΛΙΚΟ ΟΞΥ ΠΙΘΑΝΗ ΩΡΟΛΟΓΙΑΚΗ ΒΟΜΒΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ (filic acid, folic acid, folacin, vitamin B9, vitamin Bc, vitamin M) ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΣΕ ΦΟΛΙΚΟ ΟΞΥ (mcg/100g) Δημητριακά

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Ονοματεπώνυμο: Λοϊζιά Ελένη Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα

η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα "Κλινικά αποδεδειγµένα αποτελέσµατα σε 47 ηµέρες" Αντιμετώπιση της κυτταρίτιδας Ένα από τα

Διαβάστε περισσότερα

3. Το σχεδιάγραμμα παρουσιάζει τομή ανθρώπινου πεπτικού συστήματος.

3. Το σχεδιάγραμμα παρουσιάζει τομή ανθρώπινου πεπτικού συστήματος. ΠΕΠΤΙΚΟ 1. Α. Να γράψετε τα είδη των δοντιών Α, Β, Γ, Δ και τα μέρη του δοντιού Ε Μ. Β. Πόσα δόντια έχει ένα παιδί 3 χρόνων; Γ. Ποιοι αδένες αφήνουν το έκκριμά τους στη στοματική κοιλότητα και ποιο το

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια Τεχνικές διεργασίες Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια ΓΕΩΡΓΙΑ Γενετική βελτίωση ποικιλιών φυτών για αντοχή στις ασθένειες, ξηρασία, αφιλόξενα εδάφη Μαζική παραγωγή κλώνων Ανάπτυξη βιο-εντομοκτόνων

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων

Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων Ονοματεπώνυμο

Διαβάστε περισσότερα

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Σ. Κυρτόπουλος Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών & Βιοτεχνολογίας Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Συμβολή περιβαλλοντικών

Διαβάστε περισσότερα

Κίνδυνος: παράγοντας / ουσία που κάνει το τρόφιµο ακατάλληλο ή επικίνδυνο για κατανάλωση (Μη ασφαλές)

Κίνδυνος: παράγοντας / ουσία που κάνει το τρόφιµο ακατάλληλο ή επικίνδυνο για κατανάλωση (Μη ασφαλές) KINΔΥΝΟΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Κίνδυνος: παράγοντας / ουσία που κάνει το τρόφιµο ακατάλληλο ή επικίνδυνο για κατανάλωση (Μη ασφαλές) Μικροβιολογικός Χηµικός Φυσικός Η φυσική καταστροφή των τροφίµων κάνει τα τρόφιµα

Διαβάστε περισσότερα

Έλεγχος της λειτουργίας της εξωκρινούς μοίρας του παγκρέατος

Έλεγχος της λειτουργίας της εξωκρινούς μοίρας του παγκρέατος Έλεγχος της λειτουργίας της εξωκρινούς μοίρας του παγκρέατος Φλεγμονή Ανεπάρκεια ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΤΟΥ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ Φλεγμονή που συνοδεύεται από διάφορα συμπτώματα στο σκύλο και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση συμπληρωμάτων κρεατίνης. Ανάγκη ή μύθος; Λαπαρίδης Κώστας,MSc, PhD, Exercise Specialist Αν. Καθηγητής, ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής

Χρήση συμπληρωμάτων κρεατίνης. Ανάγκη ή μύθος; Λαπαρίδης Κώστας,MSc, PhD, Exercise Specialist Αν. Καθηγητής, ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής Χρήση συμπληρωμάτων κρεατίνης. Ανάγκη ή μύθος; Λαπαρίδης Κώστας,MSc, PhD, Exercise Specialist Αν. Καθηγητής, ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής Εισαγωγή Βασιζόμενοι στην διαθέσιμη έρευνα, η κρεατίνη έχει αποδειχθεί ότι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΛΟΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΛΤΟΓΙΑΝΝΗΣ ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙ ΗΣ ΜΑΡΙΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΒΛΑΧΟΣ ΑΓΑΘΟΚΛΕΙΑ ΜΗΤΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΗΛΑΣΜΟΣ-ΑΛΛΕΡΓΙΑ. Π Α Ι Ο Γ Α ς Τ Ρ Ε Ν Τ Ε Ρ Ο Λ Ο Γ Ο ς

ΘΗΛΑΣΜΟΣ-ΑΛΛΕΡΓΙΑ. Π Α Ι Ο Γ Α ς Τ Ρ Ε Ν Τ Ε Ρ Ο Λ Ο Γ Ο ς ΘΗΛΑΣΜΟΣ-ΑΛΛΕΡΓΙΑ Κ Α Ρ Α Γ Κ Ι Ο Ζ Ο Γ Λ Ο Υ - Λ Α Μ Π Ο Υ Η Θ Ω Μ Α Η Π Α Ι Ο Γ Α ς Τ Ρ Ε Ν Τ Ε Ρ Ο Λ Ο Γ Ο ς Πρωτεϊνες γάλατος αγελάδος % συνόλου % Καζείνη % Λεύκωμα ορού Ειδική απάντηση % περιπτ. ΑΓΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική

Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική Χρυσούλα Πιτσούλη, Ph.D. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Κύπρου (pitsouli@ucy.ac.cy) Η Βιολογία μελετά τη ζωή Η Βιοϊατρική αποτελεί εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 23 10 2011 ΘΕΡΙΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Όλα τα βακτήρια: Α. διαθέτουν

Διαβάστε περισσότερα

ΖΩΪΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ Ζωικά πρότυπα, ονομάζουμε τα πειραματόζωα τα οποία χρησιμοποιούμε για να αναπαραγάγουμε μια νόσο η μια κατάσταση που ομοιάζει κατά το

ΖΩΪΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ Ζωικά πρότυπα, ονομάζουμε τα πειραματόζωα τα οποία χρησιμοποιούμε για να αναπαραγάγουμε μια νόσο η μια κατάσταση που ομοιάζει κατά το ΖΩΪΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ Ζωικά πρότυπα, ονομάζουμε τα πειραματόζωα τα οποία χρησιμοποιούμε για να αναπαραγάγουμε μια νόσο η μια κατάσταση που ομοιάζει κατά το δυνατόν με την αντίστοιχη στον άνθρωπο, με σκοπό την

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια συγγραφής άρθρου ανασκόπησης. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Στάδια συγγραφής άρθρου ανασκόπησης. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Στάδια συγγραφής άρθρου ανασκόπησης Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ 1 ο βήμα : Επιλογή θέματος Unsolicited review γενικό μέρος

Διαβάστε περισσότερα

Χρησιμοποίηση των Φυτών για την παραγωγή Υψηλής Αξίας Προϊόντων

Χρησιμοποίηση των Φυτών για την παραγωγή Υψηλής Αξίας Προϊόντων Χρησιμοποίηση των Φυτών για την παραγωγή Υψηλής Αξίας Προϊόντων Γιατί σε φυτά? Διαγονιδιακοί οργανισμοί έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή κοινών βιοφαρμακευτικών. Για παράδειγμα, βακτήρια χρησιμοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος Αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Παθολογίας στην Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Η έγκαιρη αντιμετώπιση αποτελεί «κλειδί» για τον έλεγχο των αυτοάνοσων ασθενειών- της μεγάλης αυτής κατηγορίας

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΓΟΝΙ ΙΩΜΑΤΙΚΗ

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΓΟΝΙ ΙΩΜΑΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΓΟΝΙ ΙΩΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΤΡΟΦΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ (γονίδιο φαινότυπος) Πρόσθεση εξωγενών γονιδίων (διαγονιδιακά) Τροποποίηση ενδογενών γονιδίων Αφαίρεση γονιδίων (knockout) ΥΠΟΘΕΣΗ Στοχευμένη μεταλλαξογένεση

Διαβάστε περισσότερα

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τελικό κείμενο της Μελέτης Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τα τελικά προϊόντα προχωρημένης γλυκοζυλίωσης (Advanced Glycation End products, ) είναι μόρια υψηλής δραστικότητας, τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2015. Υγιεινή και Ασφάλεια Τροφίμων Γ ΕΠΑ.Λ ΟΜΑΔΑ Α & Β

Γενικές εξετάσεις 2015. Υγιεινή και Ασφάλεια Τροφίμων Γ ΕΠΑ.Λ ΟΜΑΔΑ Α & Β Φροντιστήρια δυαδικό 1 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Γενικές εξετάσεις 2015 Υγιεινή και Ασφάλεια Τροφίμων Γ ΕΠΑ.Λ ΟΜΑΔΑ Α & Β Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Μπουρδούνη Κ. ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

1.1. Το γενετικό υλικό είναι το DNA 1. ΤΟ ΓΕΝΕΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

1.1. Το γενετικό υλικό είναι το DNA 1. ΤΟ ΓΕΝΕΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ 1. ΤΟ ΓΕΝΕΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ 1.1. Το γενετικό υλικό είναι το DNA ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ 1.1.1 Γιατί οι επιστήμονες πίστευαν ότι τα μόρια που μεταφέρουν τη γενετική πληροφορία είναι οι πρωτεΐ νες; Οι επιστήμονες

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Μονάδα Ανοσολογίας Καρκίνου, Εργαστήριο Ανοσολογίας-Ιστοσυμβατότητας Πνευμονολογική Κλινική, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας Τμήμα Ιατρικής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ. Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ

Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ. Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδα Β ).

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών

ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΛ: 2310892819 e-mail: hmesogiaki@ippokratio.gr

Διαβάστε περισσότερα

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί Σκελετικό σύστημα Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία Τύποι: 1. Υδροστατικοί σκελετοί 2. Σκληροί σκελετοί Ενδοσκελετός Εξωσκελετός Σκελετικό σύστημα υδροστατικοί

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Πειραματικής. Έρευνας

Αρχές Πειραματικής. Έρευνας ΕΛΑΧΙΣΤΑ ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ, ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΛΕΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ Αρχές Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Έρευνας ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΚΑΔ. ΕΤΟΥΣ 2015-16

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΚΑΔ. ΕΤΟΥΣ 2015-16 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΚΑΔ. ΕΤΟΥΣ 2015-16 Α ΕΤΟΣ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ Φρ.-Εργ. Δ.Μ Σ.Β ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ι 3 3 2 2 6 2 Βασικών Ιατρικών Επιστημών Ι 7 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Ι 3 3 2 2 6 2 Βασικών Ιατρικών Επιστημών Ι 7 ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ.

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. 314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΥΪΚΗΣ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑΣ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΧΡΟΝΙΑ Ή ΜΟΝΙΜΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΜΥΪΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Λιποδιαλυτές: Βιταμίνη Α (ρετινόλη, καροτινοειδή) Επιδρά στην όραση & το δέρμα. Αποθηκεύεται στο συκώτι μας.

Λιποδιαλυτές: Βιταμίνη Α (ρετινόλη, καροτινοειδή) Επιδρά στην όραση & το δέρμα. Αποθηκεύεται στο συκώτι μας. Είναι οργανικές ενώσεις απαραίτητες για την λειτουργία του οργανισμού μας, που είτε δεν μπορεί να τις συνθέσει μόνος του, είτε τις συνθέτει αλλα σε μικρότερες από τις αναγκαίες ποσότητες. Ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ: Θεωρία και Πράξη

ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ: Θεωρία και Πράξη ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ: Θεωρία και Πράξη 11 ο Συνέδριο Μαριάννας Λόρδου 10 Μαρτίου 2012 Christiana Demetriou, MPH, PhD Candidate ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΑΣ & ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Επιδημιολογία του Καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ 1 ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ Κυριακή Σταματέλου Ειδικός Νεφρολόγος, MBA Τι είναι η νεφρολιθίαση; Η νεφρολιθίαση λέγεται κοινά «πέτρες στα νεφρά» και είναι γνωστή στην ανθρωπότητα από τα αρχαία χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΝΖΥΜΟΥ. Ο μεταβολισμός είναι μία πολύ σημαντική λειτουργία των μονογαστρικών ζώων και επιτυγχάνεται με τη δράση φυσικών

ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΝΖΥΜΟΥ. Ο μεταβολισμός είναι μία πολύ σημαντική λειτουργία των μονογαστρικών ζώων και επιτυγχάνεται με τη δράση φυσικών ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΝΖΥΜΟΥ Ο μεταβολισμός είναι μία πολύ σημαντική λειτουργία των μονογαστρικών ζώων και επιτυγχάνεται με τη δράση φυσικών Ενζύμων που βρίσκονται κατά μήκος του πεπτικού τους σωλήνα. Τα ένζυμα

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Τα λίπη αποτελούν μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας Ενεργούν σαν διαλύτες

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Παραδόσεις του μαθήματος Επιμέλεια: Γιάννης Αργύρης Βιολόγος M.Sc. Καθηγητής 3 ου Γεν. Λυκ. Ηλιούπολης Κεφάλαιο 1ο Άνθρωπος και υγεία 2. Μηχανισμοί Άμυνας του Ανθρώπινου

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Κριτήρια ταξινόμησης κατά CLP: Κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία Καρκινογένεση, Μεταλλαξιγένεση, Τοξικότητα στην αναπαραγωγή

Κριτήρια ταξινόμησης κατά CLP: Κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία Καρκινογένεση, Μεταλλαξιγένεση, Τοξικότητα στην αναπαραγωγή ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΓΕΝΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΟΥ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ 11 η Ετήσια Σύσκεψη Επιθεωρητών REACH, CLP 2015 Εθνική Συνάντηση Εργασίας του PROTEAS Αθήνα, 27-2929 Απριλίου 2015 Γενικό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. α Α4. β Α5. β ΘΕΜΑ B B1. B2.

ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. α Α4. β Α5. β ΘΕΜΑ B B1. B2. ΘΕΜΑ Α Α1. γ (το πριμόσωμα) Α2. γ (οι υποκινητές και οι μεταγραφικοί παράγοντες κάθε γονιδίου) Α3. α (μεταφέρει ένα συγκεκριμένο αμινοξύ στο ριβόσωμα) Α4. β (αποδιάταξη των δύο συμπληρωματικών αλυσίδων)

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA

Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η Φώτης Καρβέλης Ιστορική αναδρομή Ανακάλυψη του DNA Μελέτη αντιγραφής Απομόνωση ενζύμων Μελέτη της δράσης τους Αποκάλυψη των περιοριστικών ενδονουκλεασών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. γ Α4. δ Α5. α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Β Β1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα