Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Δεδομένα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Δεδομένα"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Δεδομένα Διδακτορική Διατριβή Γεώργιος Τζανής Πτυχιούχος Τμήματος Πληροφορικής Α.Π.Θ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2011

2

3 Γεώργιος Τζανής Πτυχιούχος Τμήματος Πληροφορικής Α.Π.Θ. Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Δεδομένα Διδακτορική Διατριβή Υποβλήθηκε στο Τμήμα Πληροφορικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ημερομηνία Προφορικής Εξέτασης: 20/06/2011 Συμβουλευτική Επιτροπή: Βλαχάβας Ιωάννης - Καθηγητής (επιβλέπων) Βακάλη Αθηνά - Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Βασιλειάδης Νικόλαος - Αναπληρωτής Καθηγητής Εξεταστική Επιτροπή: Βλαχάβας Ιωάννης - Καθηγητής Βακάλη Αθηνά - Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Βασιλειάδης Νικόλαος - Αναπληρωτής Καθηγητής Λάσκαρης Νικόλαος - Επίκουρος Καθηγητής Ποταμιάς Γεώργιος - Ερευνητής Β Τσαμαρδίνος Ιωάννης - Επίκουρος Καθηγητής Τσουμάκας Γρηγόριος - Λέκτορας

4

5 Ευχαριστίες Η εκπόνηση της διατριβής πραγματοποιήθηκε στο Εργαστήριο Γλωσσών Προγραμματισμού και Τεχνολογίας Λογισμικού του Τμήματος Πληροφορικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, σε συνεργασία με την ομάδα Μηχανικής Μάθησης και Ανακάλυψης Γνώσης. Θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον επιβλέποντα της διατριβής μου Καθηγητή κ. Ιωάννη Βλαχάβα, για την εμπιστοσύνη που μου έδειξε, για τον απεριόριστο χρόνο που αφιέρωσε στην καθοδήγησή μου και για την εξασφάλιση υλικών και τεχνικών υποδομών κατά τη διάρκεια της εκπόνησης της διατριβής. Επίσης, θα ήθελα να τον ευχαριστήσω, γιατί μου έδωσε τη δυνατότητα συμμετοχής σε ερευνητικά και αναπτυξιακά προγράμματα, τα οποία αποτέλεσαν πηγή σημαντικής επαγγελματικής εμπειρίας και γνώσης. Θα ήθελα ακόμη να ευχαριστήσω τον Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Νικόλαο Βασιλειάδη και την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια κ. Αθηνά Βακάλη, που διατέλεσαν μέλη της συμβουλευτικής μου επιτροπής και συνέβαλλαν σημαντικά με την πολύτιμη καθοδήγηση και υποστήριξή τους. Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω το διδάκτορα κ. Χρήστο Μπερμπερίδη, το Λέκτορα κ. Γρηγόριο Τσουμάκα και τον υποψήφιο διδάκτορα κ. Ιωάννη Καβακιώτη, για τις εποικοδομητικές ανταλλαγές απόψεων και την άριστη συνεργασία τους κατά την προετοιμασία και συγγραφή πολλών από τα επιστημονικά άρθρα που προέκυψαν ως αποτέλεσμα της εκπόνησης της διατριβής. Επιπλέον, θα ήθελα να ευχαριστήσω την Καθηγήτρια κ. Άρτεμις Χατζηγεωργίου και την Καθηγήτρια κ. Φίλια Μακεδών για την πρόθυμη και πολύτιμη συνεισφορά τους με τις γνώσεις και την εμπειρία τους. Επίσης, οφείλω να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στους φίλους και συναδέλφους, διδάκτορες κκ. Ιωάννη Κατάκη, Ιωάννη Παρτάλα, Ευστράτιο Κοντόπουλο και Γεώργιο Μεδίτσκο για την αρμονική συνύπαρξη και την άριστη συνεργασία τους κατά τη διάρκεια της εκπόνησης της διατριβής. Θα ήθελα ακόμη να ευχαριστήσω και τους υπόλοιπους συνεργάτες του εργαστηρίου, το Λέκτορα κ. Δημήτριο Βράκα, τον Καθηγητή Εφαρμογών κ. Φώτιο Κόκκορα και το Λέκτορα κ. Ηλία Σακελλαρίου, καθώς και τα νεότερα μέλη του εργαστηρίου, τους υποψήφιους διδάκτορες κκ. Καλλιόπη Κράβαρη, Αθανάσιο Σταυρόπουλο και Ελευθέριο Σπυρομήτρο-Ξιούφη. Τέλος, αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω την οικογένειά μου και τους φίλους μου για την υπομονή και την υποστήριξή τους καθ όλη τη διάρκεια εκπόνησης της διατριβής. Γεώργιος Τζανής Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2011 i

6

7 Περίληψη Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, οι σημαντικές εξελίξεις των επιστημών της πληροφορικής και της βιολογίας έχουν προσελκύσει το ενδιαφέρον όλης της ανθρωπότητας. Η ανάπτυξη του Παγκόσμιου Ιστού και η αποκρυπτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος αντανακλούν την έκταση της προόδου αυτών των επιστημών. Μάλιστα, η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας έχει οδηγήσει στην αύξηση του ρυθμού παραγωγής βιολογικών δεδομένων, γεγονός που κατέστησε επιτακτική την ανάγκη στενής συνεργασίας μεταξύ των επιστημόνων της βιολογίας και της πληροφορικής. Αυτή η συνεργασία οδήγησε στην εμφάνιση της βιοπληροφορικής, μιας νέας διεπιστημονικής ερευνητικής περιοχής, που αποτελεί την τομή των επιστημών της βιολογίας και της πληροφορικής. Σκοπός της βιοπληροφορικής είναι η ανάπτυξη και η χρήση εργαλείων για τη διαχείριση και ανάλυση του τεράστιου όγκου των βιολογικών δεδομένων. Παράλληλα με τη βιοπληροφορική εξελίχθηκε και ένα άλλο ερευνητικό πεδίο ως απότοκος της ανάγκης αποδοτικής και αποτελεσματικής διαχείρισης μεγάλων όγκων δεδομένων. Η ανακάλυψη γνώσης από βάσεις δεδομένων παρέχει ένα σύνολο ισχυρών εργαλείων για την ανάλυση νέων τύπων δεδομένων με σκοπό την αποδοτική και αποτελεσματική εξαγωγή γνώσης. Αυτά τα εργαλεία συνδυάζουν τεχνικές από διάφορες περιοχές, όπως είναι η στατιστική, η τεχνητή νοημοσύνη, η αναγνώριση προτύπων και η τεχνολογία βάσεων δεδομένων, με σκοπό την αντιμετώπιση των εμποδίων και των περιορισμών που τίθενται από τις παραδοσιακές μεθόδους ανάλυσης δεδομένων. Η παρούσα διατριβή έχει ως αντικείμενο μελέτης την ανακάλυψη γνώσης από βιολογικά δεδομένα και εντάσσεται στα πλαίσια των ερευνητικών περιοχών της ανακάλυψης γνώσης από βάσεις δεδομένων και της βιοπληροφορικής. Στους στόχους της διατριβής περιλαμβάνεται η επινόηση νέων και η τροποποίηση ή επέκταση υπαρχουσών μεθόδων ανακάλυψης γνώσης, καθώς και η εφαρμογή τους για την ανάλυση βιολογικών δεδομένων. Στα πλαίσια της διατριβής ορίζεται ένα νέο είδος προβλήματος της ανακάλυψης γνώσης από βάσεις δεδομένων, που περιλαμβάνει την ανακάλυψη αμοιβαίως αποκλειόμενων αντικειμένων. Προτείνεται ένας αλγόριθμος ανακάλυψής τους από μια βάση δεδομένων συναλλαγών, ο οποίος εφαρμόζεται σε βιολογικά δεδομένα που αφορούν την έκφραση γονιδίων. Επιπλέον, προτείνεται μια μέθοδος για την αποτελεσματική ταξινόμηση δεδομένων γονιδιακής έκφρασης με απώτερο σκοπό την πρόβλεψη φαινοτύπου. Επίσης, προτείνονται προσεγγίσεις που εντάσσονται στα πλαίσια της ανάλυσης βιολογικών αλληλουχιών. Συγκεκριμένα, αντιμετωπίζονται δύο ξεχωριστά προβλήματα που προσελκύουν το ενδιαφέρον των ερευνητών, η πρόβλεψη του σημείου έναρξης της μετάφρασης και η πρόβλεψη του σημείου αποκοπής και πολυαδενυλίωσης. iii

8

9 Abstract 1. Title of PhD Thesis: Knowledge Discovery from Biological Data During the last decades the major advances in informatics and biology have attracted the interest of all humanity. The growth of World Wide Web and the Human Genome Project reflect the extent of the development of these two scientific areas. Moreover, the rapid technological development has resulted in an increased rate of biological data accumulation, necessitating the collaboration between scientists of biology and informatics. This collaboration has lead to the emergence of bioinformatics, a new interdisciplinary research area, which is the intersection of biology and informatics. The aim of bioinformatics is the development and use of tools for managing and analyzing the vast amounts of biological data. Another research area has been grown along with bioinformatics, in order to deal with large-volume data management efficiently and effectively. Knowledge discovery in databases provides a set of tools to analyze new data types in order to extract various types of knowledge efficiently and effectively. These tools combine powerful techniques from different areas, such as statistics, artificial intelligence, pattern recognition and database technology. This fusion of technologies aims to overcome the obstacles and constraints posed by the traditional data analysis methods. The scope of this thesis includes knowledge discovery from biological data and is strongly related to the research areas of knowledge discovery in data bases and bioinformatics. This thesis targets to the invention of new knowledge discovery methods and the modification or extension of existing ones, as well as the application of these methods for biological data analysis. In the framework of this thesis a new knowledge discovery problem, which deals with the discovery of mutually exclusive items, is defined. An algorithm for mining mutually exclusive items from transactional data is provided and is applied on gene expression data. Moreover, an approach for the effective classification of gene expression data and phenotype prediction is proposed. Furthermore, a number of biological sequence analysis approaches are proposed. In particular, two interesting and distinct sequence analysis problems are studied, namely translation initiation site prediction and cleavage-polyadenylation site prediction. v

10

11 Περιεχόμενα Ευχαριστίες Περίληψη Abstract Περιεχόμενα Κατάλογος Εικόνων Κατάλογος Πινάκων 1 Εισαγωγή 1.1 Κίνητρο Διατριβής και Συναφή Ερευνητικά Πεδία Τάσεις της Ανακάλυψης Γνώσης από Βάσεις Δεδομένων Τάσεις της Βιοπληροφορικής 1.2 Συμβολή και Δομή της Διατριβής 2 Ανακάλυψη Γνώσης από Βάσεις Δεδομένων 2.1 Η Διαδικασία Ανακάλυψης Γνώσης από Βάσεις Δεδομένων Στάδια της Διαδικασίας Ανακάλυψης Γνώσης από Βάσεις Δεδομένων 2.2 Μηχανική Μάθηση Κατηγορίες Μεθόδων Μηχανικής Μάθησης Σχέση Μηχανικής Μάθησης και Ανακάλυψης Γνώσης 2.3 Μέθοδοι Εξόρυξης από Δεδομένα Ταξινόμηση και Παλινδρόμηση Εξόρυξη Κανόνων Συσχέτισης Ομαδοποίηση 2.4 Μέθοδοι Προεπεξεργασίας και Μεταεπεξεργασίας Μείωση Διαστάσεων Διακριτοποίηση Αξιολόγηση Ταξινομητών 2.5 Αποθήκες Δεδομένων 2.6 Προβλήματα της Ανακάλυψης Γνώσης από Βάσεις Δεδομένων Ποιότητα Δεδομένων Όγκος Δεδομένων Διαχείριση Αποτελεσμάτων Προβλήματα Μεθοδολογίας Προβλήματα Απόδοσης i iii v vii xiii xvii vii

12 viii Γεώργιος Τζανής Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Δεδομένα 2.7 Εφαρμογές της Ανακάλυψης Γνώσης από Βάσεις Δεδομένων 2.8 Σύνοψη 3 Μοριακή Βιολογία και Βιοπληροφορική 3.1 Οργανισμοί και Κύτταρα 3.2 Βιομόρια Μικρά Μόρια Πρωτεΐνες DNA RNA 3.3 Γονίδια και Γονιδίωμα 3.4 Μεταλλάξεις και Πολυμορφισμοί 3.5 Γονιδιακή Έκφραση Μεταγραφή Μάτισμα Προσθήκη Καλύπτρας και Πολυαδενυλίωση Μετάφραση 3.6 Γονιδιακή Ρύθμιση 3.7 Η Ροή της Βιολογικής Πληροφορίας 3.8 Βιοπληροφορική Οι Στόχοι της Βιοπληροφορικής 3.9 Εύρεση και Ανάλυση Βιολογικών Αλληλουχιών Αλληλούχιση DNA Πρόβλεψη Γονιδίων Στοίχιση Αλληλουχιών 3.10 Μέτρηση και Ανάλυση της Γονιδιακής Έκφρασης Μικροσυστοιχίες Η Τεχνική SAGE 3.11 Νεολογισμοί της Βιοπληροφορικής Γονιδιωματική Συγκριτική Γονιδιωματική Πρωτεωμική 3.12 Βιολογικές Βάσεις Δεδομένων Γενικευμένες ή Αρχειακές Βιολογικές Βάσεις Δεδομένων Δευτερογενείς Βιολογικές Βάσεις Δεδομένων Εξειδικευμένες Βιολογικές Βάσεις Δεδομένων Βιβλιογραφικές Βιολογικές Βάσεις Δεδομένων Βιολογικές Βάσεις Δεδομένων Ιστοσελίδων 3.13 Η Ανακάλυψη Γνώσης στη Βιοπληροφορική Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικές Αλληλουχίες Ανακάλυψη Γνώσης από Δεδομένα Γονιδιακής Έκφρασης Ανακάλυψη Γνώσης στη Δομική Βιοπληροφορική Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Κείμενα

13 Περιεχόμενα ix 3.14 Ερευνητικά Κέντρα Βιοπληροφορικής 3.15 Εργαλεία Βιοπληροφορικής 3.16 Εφαρμογές και Τάσεις της Βιοπληροφορικής 3.17 Σύνοψη 4 Ανακάλυψη Αμοιβαίως Αποκλειόμενων Αντικειμένων 4.1 Εισαγωγή 4.2 Βασικές Έννοιες 4.3 Σχετικές Εργασίες 4.4 Εξόρυξη Αμοιβαίως Αποκλειόμενων Αντικειμένων Ορισμός του Προβλήματος Εξόρυξη Εκτεταμένων Συχνών Συνόλων Αντικειμένων Εξόρυξη Ζευγών Αμοιβαίως Αποκλειόμενων Αντικειμένων Εξόρυξη Τριάδων Αμοιβαίως Αποκλειόμενων Αντικειμένων Παράδειγμα Εκτέλεσης του Αλγορίθμου Πειράματα Αμοιβαίως Αποκλειόμενα Αντικείμενα και Ταξονομίες 4.5 Ανακάλυψη Αμοιβαίως Αποκλειόμενων Γονιδίων Η Τεχνική SAGE Τα Δεδομένα SAGE Διακριτοποίηση των Δεδομένων Πειράματα 4.6 Συμπεράσματα 5 Πρόβλεψη Φαινοτύπου από Δεδομένα Γονιδιακής Έκφρασης 5.1 Εισαγωγή 5.2 Βασικές Έννοιες 5.3 Σχετικές Εργασίες 5.4 Η Προτεινόμενη Προσέγγιση Δομή Δεδομένων Εισόδου Διακριτοποίηση Εξόρυξη Συχνών Συνόλων Αντικειμένων Επιλογή Χαρακτηριστικών Ταξινόμηση 5.5 Πειραματική Αξιολόγηση Σύνολα Δεδομένων Εξόρυξη Συχνών Συνόλων Αντικειμένων Επιλογή Χαρακτηριστικών Ταξινόμηση Μέθοδος Επικύρωσης Αποτελέσματα 5.6 Συμπεράσματα

14 x Γεώργιος Τζανής Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Δεδομένα 6 Πρόβλεψη του Σημείου Έναρξης της Μετάφρασης 6.1 Εισαγωγή 6.2 Βασικές Έννοιες 6.3 Σχετικές Εργασίες 6.4 Η Μέθοδος Πλειοψηφίας Χαρακτηριστικά Ταξινομητές Πειραματική Αξιολόγηση 6.5 Η Μέθοδος StackTIS Το Στοιχείο Κωδικής Περιοχής Το Στοιχείο Προτύπου Συναίνεσης Το Στοιχείο Απόστασης του ATG Σύντηξη των Επιμέρους Προβλέψεων Τελική Πρόβλεψη του Σημείου Έναρξης της Μετάφρασης Πειραματική Αξιολόγηση 6.6 Συμπεράσματα 7 Πρόβλεψη του Σημείου Αποκοπής και Πολυαδενυλίωσης 7.1 Εισαγωγή 7.2 Βασικές Έννοιες Αποκοπή και Πολυαδενυλίωση Ταξινόμηση με Αναδυόμενα Πρότυπα 7.3 Σχετικές Εργασίες 7.4 Η Μέθοδος PolyA-iEP Εξαγωγή Στοιχείων Εξαγωγή των Προτύπων Νουκλεοτιδίων Διακριτοποίηση Εξόρυξη Χι Αναδυόμενων Προτύπων Βαθμολόγηση με Βάση τα Χι Αναδυόμενα Πρότυπα Βαθμολόγηση με Βάση την Απόσταση Ταξινόμηση 7.5 Πειραματική Αξιολόγηση Δεδομένα Εξερευνητική Ανάλυση Συνεισφορά των Χαρακτήρων Διττής Σημασίας Αξιολόγηση της Βαθμολόγησης με Βάση τα Χι Αναδυόμενα Πρότυπα Αξιολόγηση της Βαθμολόγησης με Βάση την Απόσταση Αξιολόγηση του Ταξινομητή 7.6 Συμπεράσματα 8 Επίλογος 8.1 Συμπεράσματα 8.2 Μελλοντικές Επεκτάσεις

15 Περιεχόμενα xi Βιβλιογραφία Λίστα Δημοσιεύσεων Λίστα Ετεροαναφορών

16

17 Κατάλογος Εικόνων Εικόνα 1.1: Εξέλιξη του μεγέθους της βάσης δεδομένων GenBank ( ). Εικόνα 2.1: Τα βασικά στάδια της διαδικασίας ανακάλυψης γνώσης. Εικόνα 2.2: Διαδικασία δημιουργίας και χρήσης αποθήκης δεδομένων. Εικόνα 3.1: Η ταυτότητα του σύγχρονου ανθρώπου. Εικόνα 3.2: Τυπικά μεγέθη κυττάρων, μικροοργανισμών και μορίων. Εικόνα 3.3: Τυπικό ζωικό κύτταρο. Εικόνα 3.4: Τυπικό φυτικό κύτταρο. Εικόνα 3.5: Τυπικό βακτηριακό κύτταρο. Εικόνα 3.6: Τα τέσσερα επίπεδα διαμόρφωσης των πρωτεϊνών. Εικόνα 3.7: Η διπλή έλικα του μορίου του DNA. Εικόνα 3.8: Αναλυτικότερη άποψη του δίκλωνου μορίου του DNA. Εικόνα 3.9: Η δομή του χρωμοσώματος σε διάφορα επίπεδα μεγέθυνσης. Εικόνα 3.10: Η διαδικασία της μετάφρασης. Εικόνα 3.11: Το κεντρικό δόγμα της μοριακής βιολογίας. Εικόνα 3.12: Η ροή της βιολογικής πληροφορίας. Εικόνα 3.13: Η συστοιχία GeneChip της εταιρείας Affymetrix. Εικόνα 3.14: Η τεχνική SAGE. Εικόνα 4.1: Τα τρία βήματα του αλγορίθμου εξόρυξης Εικόνα 4.2: Το τοπικό μέτρο αμοιβαίου αποκλεισμού (LM) σε σύγκριση με την τοπική υποστήριξη των αντικειμένων A και B και του συνόλου {Α, Β} στον F-υποχώρο. 86 Εικόνα 4.3: Διαγράμματα Venn ζεύγους υποψήφιων αμοιβαίως αποκλειόμενων αντικειμένων. Εικόνα 4.4: Χρόνοι εκτέλεσης του αλγορίθμου εξόρυξης. Εικόνα 4.5: Μια ταξονομία προϊόντων καφέ. Εικόνα 4.6: Μέσο μέγεθος συναλλαγής σε σχέση με τη μέθοδο διακριτοποίησης. Εικόνα 4.7: Πλήθος αμοιβαίως αποκλειόμενων γονιδίων σε σχέση με το κατώφλι ελάχιστης τοπικής υποστήριξης (min_gsup = 0,25, διακριτοποίηση mid-range-based cutoff). Εικόνα 5.1: Η αρχιτεκτονική της προτεινόμενης μεθόδου Εικόνα 5.2: Ακρίβεια των ταξινομητών στο σύνολο δεδομένων Ως μέτρο αξιολόγησης των χαρακτηριστικών χρησιμοποιήθηκε το στατιστικό X xiii

18 xiv Γεώργιος Τζανής Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Δεδομένα Εικόνα 5.3: Ακρίβεια των ταξινομητών στο σύνολο δεδομένων Ως μέτρο αξιολόγησης των χαρακτηριστικών χρησιμοποιήθηκε το κέρδος πληροφορίας. Εικόνα 5.4: Ακρίβεια των ταξινομητών στο σύνολο δεδομένων Ως μέτρο αξιολόγησης των χαρακτηριστικών χρησιμοποιήθηκε το μέτρο Relief F. Εικόνα 5.5: Ακρίβεια των ταξινομητών στο σύνολο δεδομένων Ως μέτρο αξιολόγησης των χαρακτηριστικών χρησιμοποιήθηκε το στατιστικό X 2. Εικόνα 5.6: Ακρίβεια των ταξινομητών στο σύνολο δεδομένων Ως μέτρο αξιολόγησης των χαρακτηριστικών χρησιμοποιήθηκε το κέρδος πληροφορίας. Εικόνα 5.7: Ακρίβεια των ταξινομητών στο σύνολο δεδομένων Ως μέτρο αξιολόγησης των χαρακτηριστικών χρησιμοποιήθηκε το μέτρο Relief F. Εικόνα 6.1: Έναρξη της μετάφρασης σε αλληλουχία mrna. Εικόνα 6.2: Εξαγωγή διανύσματος χαρακτηριστικών από αλληλουχία cdna Εικόνα 6.3: Αρίθμηση των θέσεων των νουκλεοτιδίων μέσα στα κωδικόνια που βρίσκονται στο ίδιο πλαίσιο ανάγνωσης με το κωδικόνιο ATG που αποτελεί το σημείο αναφοράς. 123 Εικόνα 6.4: Αρίθμηση των νουκλεοτιδίων μιας αλληλουχίας ως προς το κωδικόνιο αναφοράς. 123 Εικόνα 6.5: Σύγκριση μεταξύ ομάδων ταξινομητών που δημιουργήθηκαν χρησιμοποιώντας τα χαρακτηριστικά της προτεινόμενης μεθόδου ή τα χαρακτηριστικά της μελέτης [Liu et al., 2004] (ράβδοι σφάλματος: ±τυπική απόκλιση). 126 Εικόνα 6.6: Σύγκριση της προτεινόμενης προσέγγισης με τις δύο παραλλαγές της. Εικόνα 6.7: Λειτουργία της μεθόδου StackTIS. Εικόνα 6.8: Εξαγωγή διανυσμάτων συχνοτήτων κωδικονίων για το στοιχείο κωδικής περιοχής. Εικόνα 6.9: Αξιολόγηση των ταξινομητών του στοιχείου κωδικής περιοχής Εικόνα 6.10: Αξιολόγηση των ταξινομητών του στοιχείου προτύπου συναίνεσης (ράβδοι σφάλματος: ±τυπική απόκλιση). 140 Εικόνα 7.1: Η διαδικασία της αποκοπής και πολυαδενυλίωσης του mrna. Εικόνα 7.2: Η αρχιτεκτονική της μεθόδου PolyA-iEP. Εικόνα 7.3: Τα στοιχεία γύρω από το σημείο πολυαδενυλίωσης Εικόνα 7.4: Κατανομή νουκλεοτιδίων στις θέσεις -200 έως +100 γύρω από το σημείο πολύ(α) στο 3 άκρο των αλληλουχιών mrna. 161 Εικόνα 7.5: Κατανομή νουκλεοτιδίων στις αλληλουχίες 5 UTR. Εικόνα 7.6: Κατανομή νουκλεοτιδίων στις κωδικές αλληλουχίες. Εικόνα 7.7: Κατανομή νουκλεοτιδίων στα ιντρόνια

19 1. Εισαγωγή xv Εικόνα 7.8: Συνεισφορά των χαρακτήρων διττής σημασίας στην ισχύ των χι αναδυόμενων προτύπων. Εικόνα 7.9: Απόδοση ταξινόμησης με χρήση των ισχυρότερων χι αναδυόμενων προτύπων. Εικόνα 7.10: Μέση απόσταση αλληλουχιών της θετικής τάξης από κάθε τάξη και υποτάξη. Εικόνα 7.11: Προσαρμοσμένη ακρίβεια των ταξινομητών. Εικόνα 7.12: Ευαισθησία και ειδικότητα των ταξινομητών

20

21 Κατάλογος Πινάκων Πίνακας 2.1: Πίνακας σύγχυσης (confusion matrix). Πίνακας 3.1: Οι προτεινόμενες ταξινομήσεις των έμβιων όντων. Πίνακας 3.2: Τα 20 αμινοξέα. Πίνακας 3.3: Μεγέθη των γονιδιωμάτων και του αριθμού των γονιδίων οργανισμών. Πίνακας 3.4: Ο γενετικός κώδικας. Πίνακας 4.1: Ο αλγόριθμος εξόρυξης αμοιβαίως αποκλειόμενων αντικειμένων. Πίνακας 4.2: Ένα σύνολο δεδομένων καλαθιού αγορών. Πίνακας 4.3: Οι κανόνες συσχέτισης του συνόλου δεδομένων (Πίνακας 4.2). Πίνακας 4.4: Αμοιβαίως αποκλειόμενα αντικείμενα, τα συχνά σύνολα που τα υποστηρίζουν και τα αντίστοιχα μέτρα αμοιβαίου αποκλεισμού Πίνακας 4.5: Γενικευμένοι κανόνες συσχέτισης βάσει της ταξονομίας στην Εικόνα Πίνακας 4.6: Σύνολο δεδομένων SAGE. Πίνακας 5.1: Δομή πίνακα δεδομένων SAGE. Πίνακας 5.2: Ο αλγόριθμος για την υλοποίηση της προτεινόμενης προσέγγισης. Πίνακας 5.3: Αποτελέσματα μελετών για τα σύνολα δεδομένων του κεφαλαίου. Πίνακας 6.1: Σύνολο χαρακτηριστικών. Πίνακας 6.2: Τα 10 πρώτα χαρακτηριστικά της κατάταξης βάσει των δύο μέτρων. Πίνακας 6.3: Αποτελέσματα μελετών για το σύνολο δεδομένων «Verebrates». Πίνακας 6.4: Ο αλγόριθμος που υλοποιεί τη μέθοδο StackTIS Πίνακας 6.5: Σύγκριση των μεθόδων StackTIS, MANTIS και της τυπικής προσέγγισης με ταξινομητή επιπέδου-1 τον ταξινομητή MLR. 144 Πίνακας 6.6: Σύγκριση των μεθόδων StackTIS, MANTIS και της τυπικής προσέγγισης με ταξινομητή επιπέδου-1 τον ταξινομητή M Πίνακας 6.7: Στατιστική σύγκριση της μεθόδου StackTIS με τη μέθοδο MANTIS. Πίνακας 6.8: Αποτελέσματα μελετών για το σύνολο δεδομένων «H. sapiens 1». Πίνακας 7.2: Το αλφάβητο των προτύπων. Πίνακας 7.3: Παράδειγμα πίνακα με τις συχνότητες των νουκλεοτιδίων. Πίνακας 7.4: Παράδειγμα πίνακα με τις κατατάξεις των νουκλεοτιδίων. Πίνακας 7.4: Ο αλγόριθμος που υλοποιεί τη μέθοδο PolyA-iEP. Πίνακας 7.5: Σύνολα Αλληλουχιών xvii

22 xviii Γεώργιος Τζανής Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Δεδομένα Πίνακας 7.6: Απόδοση των ταξινομητών της μεθόδου PolyA-iEP. 167 Πίνακας 7.7: Στατιστική σύγκριση των ταξινομητών για την ταξινόμηση θετικές/σύνολο αρνητικών (+/-/0: ο ταξινομητής της γραμμής υπερέχει/υστερεί/δε διαφέρει). 168

23 Εισαγωγή 1 Η παρούσα διατριβή έχει ως αντικείμενο μελέτης την ανακάλυψη γνώσης από βιολογικά δεδομένα και εντάσσεται στα πλαίσια των ερευνητικών περιοχών της ανακάλυψης γνώσης από βάσεις δεδομένων και της βιοπληροφορικής. Οι βασικοί στόχοι της διατριβής και οι άξονες πάνω στους οποίους κινείται είναι οι εξής: Η επινόηση νέων και η τροποποίηση ή επέκταση υπαρχουσών μεθόδων ανακάλυψης γνώσης για την ανάλυση βιολογικών δεδομένων. Η εφαρμογή νέων ή υπαρχουσών μεθόδων ανακάλυψης γνώσης για την ανάλυση βιολογικών δεδομένων. Στις επόμενες παραγράφους παρέχεται μια σύντομη εισαγωγή στα ερευνητικά πεδία που είναι συναφή με το αντικείμενο της διατριβής και παρουσιάζονται τα βασικά ανοιχτά προβλήματα που αποτέλεσαν το κίνητρο για την εκπόνηση της. Επίσης, περιγράφεται η συμβολή και η δομή της διατριβής. 1.1 Κίνητρο Διατριβής και Συναφή Ερευνητικά Πεδία Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, δύο ξεχωριστές επιστήμες, η πληροφορική και η βιολογία, έχουν χαρακτηριστεί από σημαντικές εξελίξεις, οι οποίες προσέλκυσαν το ενδιαφέρον όλης της ανθρωπότητας. Η ανάπτυξη του Παγκόσμιου Ιστού και η επιτυχής διεξαγωγή του προγράμματος αποκρυπτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος αποτελούν δύο αντιπροσωπευτικά επιτεύγματα που αντανακλούν την έκταση της προόδου αυτών των επιστημών. Ωστόσο, οι πορείες της εξέλιξης αυτών των δύο επιστημών τα τελευταία χρόνια δεν είναι ανεξάρτητες. Η ανάγκη συνεργασίας μεταξύ των επιστημόνων της βιολογίας και της πληροφορικής αυξάνεται διαρκώς, καθώς οι δύο επιστήμες εξελίσσονται και καθώς ανακύπτουν νέα επιστημονικά ερωτήματα. Αυτή η συνεργασία έχει ως αποτέλεσμα μια αμφίδρομη επίδραση στην εξέλιξη της κάθε 1

24 2 Γεώργιος Τζανής Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Δεδομένα επιστήμης. Η πρόοδος της πληροφορικής, μεν, προσφέρει στους βιολόγους τα μέσα για τη διαχείριση και ανάλυση των βιολογικών δεδομένων με αποτέλεσμα την πρόοδο της βιολογίας. Η εξέλιξη της βιολογίας, δε, παρέχει νέα ερωτήματα που απαιτούν την εξέλιξη της πληροφορικής για να απαντηθούν. Η βιοπληροφορική είναι μια νέα διεπιστημονική ερευνητική περιοχή, που έχει εμφανιστεί για να καλύψει την ανάγκη συνεργασίας των επιστημόνων της βιολογίας και της πληροφορικής. Είναι ένα πολλά υποσχόμενο πεδίο και έχει σκοπό να εξασφαλίσει τα μέσα για την ανάλυση και ερμηνεία των τεράστιων όγκων βιολογικών δεδομένων, συνεισφέροντας με αυτόν τον τρόπο στην ανάπτυξη και άλλων συγγενικών επιστημών, όπως είναι η ιατρική. Αποτέλεσμα της αλματώδους εξέλιξης των επιστημών της πληροφορικής και της βιολογίας είναι η συλλογή τεράστιων όγκων βιολογικών δεδομένων. Η συμβολή της τεχνολογίας σε αυτήν την εκρηκτική αύξηση των συσσωρευμένων δεδομένων είναι διττή και καθορίζεται μέσω της αμφίδρομης σχέσης της με τη βιολογία. Πρώτον, η βελτίωση των τεχνολογιών έχει οδηγήσει στην επίσπευση των διαδικασιών παραγωγής και συλλογής δεδομένων. Δεύτερον, η δημιουργία νέων βιολογικών ερωτημάτων, που οδηγούν στην ανακάλυψη και εφαρμογή νέων τεχνολογιών, έχει ανοίξει το δρόμο σε διαδικασίες παραγωγής και συλλογής νέων μορφών δεδομένων. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της ταχείας συσσώρευσης βιολογικών δεδομένων αποτελεί η εκθετική αύξηση του αριθμού των αλληλουχιών που διατηρούνται στη δημοφιλή βάση βιολογικών δεδομένων GenBank (Εικόνα 1.1) αλληλουχίες Εικόνα 1.1: Εξέλιξη του μεγέθους της βάσης δεδομένων GenBank ( ) 1. Οι μεγάλοι όγκοι και οι νέες μορφές των δεδομένων, καθώς και οι ιδιαιτερότητες που μπορεί να παρουσιάζουν, όπως η παρουσία θορύβου, ο μεγάλος αριθμός διαστά- 1 (προσπελάστηκε: 17/05/2011).

25 1. Εισαγωγή 3 σεων, κ.α., προβάλλουν νέες προκλήσεις που σχετίζονται με τη διαχείριση και την ανάλυσή τους. Οι παραδοσιακές τεχνικές συχνά αδυνατούν να χειριστούν αποδοτικά και αποτελεσματικά τα δεδομένα αυτά. Ωστόσο, για να επιτευχθεί η επιστημονική πρόοδος, δεν αρκεί μόνο η συλλογή των δεδομένων. Τα συγκεντρωμένα δεδομένα πρέπει να αναλυθούν με σκοπό την ανακάλυψη της γνώσης που πιθανώς κρύβουν. Μάλιστα, οι μέθοδοι ανάλυσης που θα χρησιμοποιηθούν πρέπει να είναι αποδοτικές, καθώς αυτό απαιτεί ο μεγάλος όγκος των δεδομένων και φυσικά πρέπει να είναι αποτελεσματικές, ώστε να παράγεται χρήσιμη γνώση, η οποία μπορεί να αξιοποιηθεί κατάλληλα στη συνέχεια. Μια ερευνητική περιοχή της πληροφορικής, η ανακάλυψη γνώσης από βάσεις δεδομένων, προσφέρει στους βιολόγους, αλλά και σε άλλους επιστήμονες, ένα σύνολο ισχυρών εργαλείων για την ανάλυση νέων τύπων δεδομένων με σκοπό την αποδοτική και αποτελεσματική εξαγωγή γνώσης. Αυτά τα εργαλεία συνδυάζουν τεχνικές από διάφορες περιοχές, όπως είναι τα μαθηματικά, η στατιστική, η τεχνητή νοημοσύνη και η τεχνολογία βάσεων δεδομένων. Απώτερος σκοπός της σύντηξης όλων αυτών των τεχνολογιών είναι η αντιμετώπιση των εμποδίων και των περιορισμών που τίθενται από τις παραδοσιακές μεθόδους ανάλυσης δεδομένων Τάσεις της Ανακάλυψης Γνώσης από Βάσεις Δεδομένων Στα τέλη του 2005 οι Qiang Yang και Xindong Wu ανέλαβαν την πρωτοβουλία να προσδιορίσουν τα δέκα σημαντικότερα ανοιχτά προβλήματα της ανακάλυψης γνώσης από βάσεις δεδομένων [Yang & Wu, 2006]. Στην προσπάθεια αυτή ζήτησαν τη συνεισφορά των μελών των οργανωτικών επιτροπών των συνεδρίων IEEE International Conference on Data Mining (ICDM) και ACM SIGKDD Conference on Knowledge Discovery and Data Mining (KDD). Από την έρευνα αυτή, στην οποία ανταποκρίθηκαν 14 ερευνητές 2, προσδιορίστηκαν τα ακόλουθα δέκα προβλήματα ως τα σημαντικότερα: 1. Ανάπτυξη μιας ενιαίας θεωρίας ανακάλυψης γνώσης. 2. Κλιμάκωση για πολυδιάστατα δεδομένα και ροές δεδομένων υψηλής ταχύτητας. 3. Ανακάλυψη γνώσης από δεδομένα ακολουθιών και χρονοσειρών. 4. Ανακάλυψη πολύπλοκης γνώσης από πολύπλοκα δεδομένα, όπως για παράδειγμα δεδομένα από πολλαπλούς πίνακες (multi-relational), δεδομένα γράφων και μη σχεσιακά δεδομένα (κείμενο, ιστοσελίδες, εικόνες, κλπ.). 5. Ανακάλυψη γνώσης σε δικτυακό περιβάλλον. 6. Ανακάλυψη γνώσης από κατανεμημένα δεδομένα και δεδομένα πολλαπλών πρακτόρων. 7. Ανακάλυψη γνώσης για βιολογικά και περιβαλλοντικά προβλήματα. 2 Pedro Domingos, Charles Elkan, Johannes Gehrke, Jiawei Han, David Heckerman, Daniel Keim, Jiming Liu, David Madigan, Gregory Piatetsky-Shapiro, Vijay V. Raghavan, Rajeev Rastogi, Salvatore J. Stolfo, Alexander Tuzhilin και Benjamin W. Wah.

26 4 Γεώργιος Τζανής Ανακάλυψη Γνώσης από Βιολογικά Δεδομένα 8. Προβλήματα σχετικά με τις διαδικασίες ανακάλυψης γνώσης. 9. Ασφάλεια, προστασία απορρήτου και ακεραιότητα δεδομένων. 10. Χειρισμός δεδομένων τα οποία δεν είναι στατικά, ή έχουν άνιση κατανομή των τάξεων, ή έχουν διαφορετικό κόστος λανθασμένης ταξινόμησης μεταξύ διαφορετικών τάξεων. Το αντικείμενο της παρούσας διατριβής κινείται στα πλαίσια του έβδομου ερευνητικού προβλήματος από αυτά που καταγράφονται στην παραπάνω λίστα. Ωστόσο, η έρευνα που πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια της διατριβής συχνά ήρθε αντιμέτωπη και με κάποια από τα άλλα ερευνητικά προβλήματα που προσδιορίστηκαν παραπάνω. Για παράδειγμα, τα δεδομένα γονιδιακής έκφρασης, που αποτελούν ένα από τα αντικείμενα μελέτης της διατριβής, είναι πολυδιάστατα δεδομένα και συνεπώς η αντιμετώπισή τους υπάγεται και στα πλαίσια του δεύτερου προβλήματος. Επίσης, η ανάλυση βιολογικών γονιδιακών αλληλουχιών, που και αυτή αποτελεί αντικείμενο έρευνας της διατριβής, μπορεί να ενταχθεί στα πλαίσια του τρίτου προβλήματος, λόγω της ακολουθιακής φύσης των δεδομένων. Επιπλέον, κατά την εκπόνηση της διατριβής εμφανίστηκαν προβλήματα σχετικά με τις διαδικασίες ανακάλυψης γνώσης (π.χ. καθαρισμός των δεδομένων γονιδιακής έκφρασης), που αποτελούν μέρος του όγδοου προβλήματος της παραπάνω λίστας. Τέλος, το δέκατο πρόβλημα σχετίζεται και αυτό με την παρούσα διατριβή, καθώς σε πολλές από τις προσεγγίσεις ταξινόμησης υπήρχε σημαντική διαφορά ανάμεσα στις συχνότητες εμφάνισης των παραδειγμάτων διαφορετικών τάξεων (ανισοκατανομή των τάξεων) Τάσεις της Βιοπληροφορικής Η βιοπληροφορική διαδραματίζει σημαντικό ρόλο τόσο στην αποκρυπτογράφηση των δεδομένων που παράγονται από τις σύγχρονες τεχνολογίες της γονιδιωματικής, της πρωτεωμικής και της ανάλυσης γονιδιακής έκφρασης, όσο και στη διαχείριση και ανάλυση των δεδομένων που παράγονται από τις παραδοσιακές μεθόδους της βιολογίας και της ιατρικής. Η εξέλιξη της βιοπληροφορικής ξεκίνησε από την ανάλυση μεμονωμένων αλληλουχιών και πλέον κινείται προς την κατεύθυνση της ανάλυσης ολόκληρου του γονιδιώματος (genome), του μεταγραφώματος (trascriptome) και του πρωτεώματος (proteome), που αποτελούν αντίστοιχα τα σύνολα των γονιδιακών αλληλουχιών, των μεταφρασμένων αλληλουχιών (RNA) και των πρωτεϊνών ενός οργανισμού. Υπαίτιος αυτής της εξέλιξης, όπως έχει ήδη αναφερθεί, είναι η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας. Η εξέλιξη της βιοπληροφορικής δημιούργησε νέες προοπτικές για εφαρμογές με σημαντικό αντίκτυπο στην κοινωνία, όπως είναι η μοριακή και η εξατομικευμένη ιατρική. Μάλιστα, αυτές οι νέες εφαρμογές χαράσσουν το δρόμο στη βιοπληροφορική και την οδηγούν προς την κατεύθυνση της συστημικής βιολογίας (systems biology). Η προσέγγιση της συστημικής βιολογίας αποτελεί ένα διεπιστημονικό πεδίο έρευνας που εστιάζει στη μελέτη των πολύπλοκων αλληλεπιδράσεων μεταξύ των βιολογικών συστη-

27 1. Εισαγωγή 5 μάτων, υπό το πρίσμα μιας ολιστικής θεώρησης των πραγμάτων. Αυτές οι νέες προοπτικές εξέλιξης της βιοπληροφορικής απαιτούν την ενοποίηση και ανάλυση γονιδιακών, μοριακών, κυτταρικών και κλινικών δεδομένων, θέτοντας μια σειρά από προκλήσεις στους ερευνητές. Η πρόβλεψη της δομής των πρωτεϊνών, η αναζήτηση ομολογιών, η πολλαπλή στοίχιση αλληλουχιών, η κατασκευή φυλογενετικών δένδρων, η ανάλυση μεταβολικών μονοπατιών, η ανάλυση και o υπομνηματισμός (annotation) γονιδιωμάτων, η πρόβλεψη γονιδίων και η ανάλυση των επιπέδων γονιδιακής έκφρασης αποτελούν μερικά από τα πλέον σημαντικά ερευνητικά θέματα που απασχολούν τους ερευνητές της βιοπληροφορικής. Οι προκλήσεις που τίθενται από τα παραπάνω ερευνητικά προβλήματα έθεσαν το κίνητρο για την εκπόνηση της παρούσας διατριβής. Ένα από τα αντικείμενα της διατριβής είναι η ανάλυση βιολογικών αλληλουχιών (πρόβλεψη σημείου έναρξης της μετάφρασης και πρόβλεψη σημείου αποκοπής και πολυαδενυλίωσης), η οποία σχετίζεται με την ανάλυση και τον υπομνηματισμό γονιδιωμάτων, καθώς και με την πρόβλεψη γονιδίων. Επιπλέον, αντικείμενο της διατριβής αποτελεί και η ανάλυση των επιπέδων γονιδιακής έκφρασης. 1.2 Συμβολή και Δομή της Διατριβής Το κείμενο της διατριβής είναι δομημένο σε οκτώ κεφάλαια, συμπεριλαμβανομένου του παρόντος εισαγωγικού κεφαλαίου. Τα επόμενα δύο κεφάλαια (κεφάλαια 2 και 3) παρέχουν το βασικό επιστημονικό και τεχνικό υπόβαθρο των ερευνητικών περιοχών στις οποίες εντάσσεται η διατριβή. Δόθηκε έμφαση τόσο στην περιγραφή των βασικών εννοιών για την κατανόηση της ερευνητικής εργασίας που πραγματοποιήθηκε, όσο και στην κατά το δυνατόν πληρέστερη, πλην όμως συνοπτική, παρουσίαση των συγκεκριμένων ερευνητικών πεδίων. Τα κεφάλαια 4, 5, 6 και 7 παρουσιάζουν τις τέσσερεις προσεγγίσεις που προτείνονται στα πλαίσια της διατριβής και το κεφάλαιο 8 αποτελεί τον επίλογο. Στις επόμενες παραγράφους περιγράφονται με περισσότερες λεπτομέρειες τα περιεχόμενα κάθε κεφαλαίου. Στο δεύτερο κεφάλαιο, με τίτλο «Ανακάλυψη Γνώσης από Βάσεις Δεδομένων», παρουσιάζονται τα στάδια που περιλαμβάνει η διαδικασία ανακάλυψης γνώσης από βάσεις δεδομένων καθώς και κάποιοι από τους βασικότερους αλγορίθμους που χρησιμοποιούνται σε καθένα από τα στάδια. Η πλειοψηφία των αλγορίθμων αυτών εφαρμόστηκαν, τροποποιήθηκαν, ή επεκτάθηκαν κατά την εκπόνηση της παρούσας διατριβής. Επίσης, περιγράφηκε η σχέση της ανακάλυψης γνώσης με τη συγγενική περιοχή της μηχανικής μάθησης καθώς και κάποια προβλήματα που αντιμετωπίζονται κατά την εφαρμογή της διαδικασίας. Τέλος, παρουσιάζονται μερικά από τα βασικότερα πεδία εφαρμογής της διαδικασίας. Στο τρίτο κεφάλαιο, με τίτλο «Μοριακή Βιολογία και Βιοπληροφορική», παρουσιάζονται τα επιστημονικά πεδία της μοριακής βιολογίας και της βιοπληροφορικής. Γίνεται αναφορά σε κάποιες βασικές έννοιες που συναντώνται στη μοριακή βιολογία και

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΟΜΑΔΑ Λ Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΒΙΟΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Τι είναι η βιοπληροφορική; Αποκαλείται ο επιστημονικός κλάδος ο οποίος προέκυψε από

Διαβάστε περισσότερα

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος xi 1 Αντικείμενα των Πιθανοτήτων και της Στατιστικής 1 1.1 Πιθανοτικά Πρότυπα και Αντικείμενο των Πιθανοτήτων, 1 1.2 Αντικείμενο της Στατιστικής, 3 1.3 Ο Ρόλος των Πιθανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Splice site recognition between different organisms

Splice site recognition between different organisms NATIONAL AND KAPODISTRIAN UNIVERSITY OF ATHENS SCHOOL OF SCIENCE DEPARTMENT OF INFORMATICS AND TELECOMMUNICATIONS INTERDEPARTMENTAL POSTGRADUATE PROGRAM "INFORMATION TECHNOLOGIES IN MEDICINE AND BIOLOGY"

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροφορική Ι. Παντελής Μπάγκος. Παν/µιο Στερεάς Ελλάδας

Βιοπληροφορική Ι. Παντελής Μπάγκος. Παν/µιο Στερεάς Ελλάδας Βιοπληροφορική Ι Παντελής Μπάγκος Παν/µιο Στερεάς Ελλάδας Λαµία 2006 1 Βιοπληροφορική Ι Εισαγωγή: Ορισµός της Βιοπληροφορικής, Υποδιαιρέσεις της Βιοπληροφορικής, Τα είδη των δεδοµένων στη Βιοπληροφορική.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Παύλος Αντωνίου

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Παύλος Αντωνίου ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΕΠΛ 450 ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Παύλος Αντωνίου Με μια ματιά: Εισαγωγή στη Βιολογία Ευθυγράμμιση Ακολουθιών Αναζήτηση ομοίων ακολουθιών από βάσεις δεδομενων Φυλογενετική πρόβλεψη Πρόβλεψη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Αναλυτική Μέθοδος- Αναλυτικό Πρόβλημα. Ανάλυση, Προσδιορισμός και Μέτρηση. Πρωτόκολλο. Ευαισθησία Μεθόδου. Εκλεκτικότητα. Όριο ανίχνευσης (limit of detection, LOD).

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Βλάχος Σ. Ιωάννης Λέκτορας 407/80, Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Εργαστήριο Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Ερεύνης «Ν.Σ. Σ Χρηστέας» Στάδια Αξιοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Περιεχόμενα Εισαγωγή στο

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ (ΒΙΟ 650) Ειδικά Θέματα Βιοπληροφορικής Διδάσκων: Βασίλειος Ι. Προμπονάς, Ph.D. Λέκτορας Βιοπληροφορικής ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Διαλέξεις Δευτέρα και Πέμπτη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΕΛΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΛΙΝΑ ΜΑΣΣΟΥ

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΕΛΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΛΙΝΑ ΜΑΣΣΟΥ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΙ ΕΞΟΡΥΞΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΕΛΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΛΙΝΑ ΜΑΣΣΟΥ Δ.Π.Μ.Σ: «Εφαρμοσμένες Μαθηματικές Επιστήμες» 2008

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 8. Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής. Τεχνητή Νοηµοσύνη - Β' Έκδοση

Κεφάλαιο 8. Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής. Τεχνητή Νοηµοσύνη - Β' Έκδοση Κεφάλαιο 8 Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής Τεχνητή Νοηµοσύνη - Β' Έκδοση Ι. Βλαχάβας, Π. Κεφαλάς, Ν. Βασιλειάδης, Φ. Κόκκορας, Η. Σακελλαρίου Αναπαράσταση Γνώσης Σύνολο συντακτικών

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Μηχανικής Μάθησης στην επεξεργασία Τηλεπισκοπικών Δεδομένων. Δρ. Ε. Χάρου

Μέθοδοι Μηχανικής Μάθησης στην επεξεργασία Τηλεπισκοπικών Δεδομένων. Δρ. Ε. Χάρου Μέθοδοι Μηχανικής Μάθησης στην επεξεργασία Τηλεπισκοπικών Δεδομένων Δρ. Ε. Χάρου Πρόγραμμα υπολογιστικής ευφυίας Ινστιτούτο Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ exarou@iit.demokritos.gr Μηχανική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΥΝΟΡΘΩΣΕΩΝ

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΥΝΟΡΘΩΣΕΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΥΝΟΡΘΩΣΕΩΝ Βασίλης Δ. Ανδριτσάνος Δρ. Αγρονόμος - Τοπογράφος Μηχανικός ΑΠΘ Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας 3ο εξάμηνο http://eclass.teiath.gr Παρουσιάσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Υπερπροσαρμογή (Overfitting) (1)

Υπερπροσαρμογή (Overfitting) (1) Αλγόριθμος C4.5 Αποφυγή υπερπροσαρμογής (overfitting) Reduced error pruning Rule post-pruning Χειρισμός χαρακτηριστικών συνεχών τιμών Επιλογή κατάλληλης μετρικής για την επιλογή των χαρακτηριστικών διάσπασης

Διαβάστε περισσότερα

«Ανακάλυψη Γνώσης από Ακολουθίες και Δεδομένα Συναλλαγών»

«Ανακάλυψη Γνώσης από Ακολουθίες και Δεδομένα Συναλλαγών» ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Τμήμα Πληροφορικής «Ανακάλυψη Γνώσης από Ακολουθίες και Δεδομένα Συναλλαγών» ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΧΡΗΣΤΟΣ Ν. ΜΠΕΡΜΠΕΡΙΔΗΣ Πτυχιούχος Τμήματος Πληροφορικής Α.Π.Θ.

Διαβάστε περισσότερα

Η Μηχανική Μάθηση στο Σχολείο: Μια Προσέγγιση για την Εισαγωγή της Ενισχυτικής Μάθησης στην Τάξη

Η Μηχανική Μάθηση στο Σχολείο: Μια Προσέγγιση για την Εισαγωγή της Ενισχυτικής Μάθησης στην Τάξη 6 ο Πανελλήνιο Συνέδριο «Διδακτική της Πληροφορικής» Φλώρινα, 20-22 Απριλίου 2012 Η Μηχανική Μάθηση στο Σχολείο: Μια Προσέγγιση για την Εισαγωγή της Ενισχυτικής Μάθησης στην Τάξη Σάββας Νικολαΐδης 1 ο

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

"Αθηνά" - Ερευνητικό Κέντρο Καινοτομίας στις Τεχνολογίες της Πληροφορίας, των Επικοινωνιών και της Γνώσης

Αθηνά - Ερευνητικό Κέντρο Καινοτομίας στις Τεχνολογίες της Πληροφορίας, των Επικοινωνιών και της Γνώσης "Αθηνά" - Ερευνητικό Κέντρο Καινοτομίας στις Τεχνολογίες της Πληροφορίας, των Επικοινωνιών και της Γνώσης ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ Ημ/νία ανάρτησης στον ιστότοπο

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο του μαθήματος

Περιεχόμενο του μαθήματος ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Απαιτήσεις Λογισμικού Περιπτώσεις χρήσης Δρ Βαγγελιώ Καβακλή Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας Πανεπιστήμιο Αιγαίου Εαρινό Εξάμηνο 2012-2013 1 Περιεχόμενο του μαθήματος

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές Μείωσης Διαστάσεων. Ειδικά θέματα ψηφιακής επεξεργασίας σήματος και εικόνας Σ. Φωτόπουλος- Α. Μακεδόνας

Τεχνικές Μείωσης Διαστάσεων. Ειδικά θέματα ψηφιακής επεξεργασίας σήματος και εικόνας Σ. Φωτόπουλος- Α. Μακεδόνας Τεχνικές Μείωσης Διαστάσεων Ειδικά θέματα ψηφιακής επεξεργασίας σήματος και εικόνας Σ. Φωτόπουλος- Α. Μακεδόνας 1 Εισαγωγή Το μεγαλύτερο μέρος των δεδομένων που καλούμαστε να επεξεργαστούμε είναι πολυδιάστατα.

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18/5/2011 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ

Αθήνα, 18/5/2011 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Αθήνα, 18/5/2011 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης των Ημερησίων Γενικών Λυκείων. Η Επιτροπή Παιδείας

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική είναι το σύνολο των μεθόδων και θεωριών που εφαρμόζονται σε αριθμητικά δεδομένα προκειμένου να ληφθεί κάποια απόφαση σε συνθήκες

Στατιστική είναι το σύνολο των μεθόδων και θεωριών που εφαρμόζονται σε αριθμητικά δεδομένα προκειμένου να ληφθεί κάποια απόφαση σε συνθήκες Ορισμός Στατιστική είναι το σύνολο των μεθόδων και θεωριών που εφαρμόζονται σε αριθμητικά δεδομένα προκειμένου να ληφθεί κάποια απόφαση σε συνθήκες αβεβαιότητας. Βασικές έννοιες Η μελέτη ενός πληθυσμού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Εξάμηνο Υ/Ε Ώρες Θεωρίας Ώρες Ασκήσης Διδακτικές μονάδες ECTS A Υ 3 3 4 6 Διδάσκουσα Μ. Αλεξίου Χατζάκη, Επίκ. Καθηγήτρια Γεν. Βιολογίας. Aντικειμενικοί στόχοι του μαθήματος Οι στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Η συνολική εικόνα. Ποιοτική Αναβάθμιση δεδομένων. Λογισμικό Επικοινωνιών DATA WAREHOUSE. Σχεδιασμός Ενοποίηση Επιλογή Συγχρονισμός Συντονισμός

Η συνολική εικόνα. Ποιοτική Αναβάθμιση δεδομένων. Λογισμικό Επικοινωνιών DATA WAREHOUSE. Σχεδιασμός Ενοποίηση Επιλογή Συγχρονισμός Συντονισμός Η συνολική εικόνα Τοπικές Βάσεις Βάσεις Κεντρικών Συστημάτων Βάσεις Τρίτων Ποιοτική Αναβάθμιση δεδομένων Λογισμικό Επικοινωνιών DATA WAREHOUSE Σχεδιασμός Ενοποίηση Επιλογή Συγχρονισμός Συντονισμός Warehouse

Διαβάστε περισσότερα

HMY 795: Αναγνώριση Προτύπων

HMY 795: Αναγνώριση Προτύπων HMY 795: Αναγνώριση Προτύπων Διάλεξη 3 Επιλογή μοντέλου Επιλογή μοντέλου Θεωρία αποφάσεων Επιλογή μοντέλου δεδομένα επικύρωσης Η επιλογή του είδους του μοντέλου που θα χρησιμοποιηθεί σε ένα πρόβλημα (π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400 Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400.01 Δύο ημέρες 16 ώρες Επιλογή Στελεχών: Ξεχωρίζοντας τους Καλύτερους Με την ολοκλήρωση του σεμιναρίου οι συμμετέχοντες θα έχουν σχηματίσει ολοκληρωμένη αντίληψη όλων

Διαβάστε περισσότερα

Απόστολος Μιχαλούδης

Απόστολος Μιχαλούδης ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΕΩΝ Ανάπτυξη και εφαρμογή διδακτικών προσομοιώσεων Φυσικής σε θέματα ταλαντώσεων και κυμάτων Απόστολος Μιχαλούδης υπό την επίβλεψη του αν. καθηγητή Ευριπίδη Χατζηκρανιώτη

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική της Πληροφορικής ΙΙ

Διδακτική της Πληροφορικής ΙΙ Διδακτική της Πληροφορικής ΙΙ Ομάδα Γ Βότσης Ευστάθιος Γιαζιτσής Παντελής Σπαής Αλέξανδρος Τάτσης Γεώργιος Προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι αρχάριοι προγραμματιστές Εισαγωγή Προβλήματα Δυσκολίες Διδακτικό

Διαβάστε περισσότερα

«Τεχνογλωσσία VIII» Εξαγωγή πληροφοριών από κείμενα

«Τεχνογλωσσία VIII» Εξαγωγή πληροφοριών από κείμενα «Τεχνογλωσσία VIII» Εξαγωγή πληροφοριών από κείμενα Σεμινάριο 8: Χρήση Μηχανικής Μάθησης στην Εξαγωγή Πληροφορίας Ευάγγελος Καρκαλέτσης, Γεώργιος Πετάσης Εργαστήριο Τεχνολογίας Γνώσεων & Λογισμικού, Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. α Α4. γ Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1.

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ηµεροµηνία: Παρασκευή 25 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΠΡΟΛΟΓΟΣ... vii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... ix ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ... xv. Κεφάλαιο 1 ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΠΡΟΛΟΓΟΣ... vii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... ix ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ... xv. Κεφάλαιο 1 ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... vii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... ix ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ... xv Κεφάλαιο 1 ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ 1.1 Πίνακες, κατανομές, ιστογράμματα... 1 1.2 Πυκνότητα πιθανότητας, καμπύλη συχνοτήτων... 5 1.3

Διαβάστε περισσότερα

1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΛΗΨΗΣ ΠΤΥΧΙΟΥ

1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΛΗΨΗΣ ΠΤΥΧΙΟΥ 1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΛΗΨΗΣ ΠΤΥΧΙΟΥ Ισχύει ένα πρόγραμμα σπουδών από τον Οκτώβριο του 2013. Για να πάρει κάποιος πτυχίο από το 2014 κι έπειτα απαιτείται να πληροί όλους τους παρακάτω όρους:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία Γεώργιος Πετάσης Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΤMHMA MHXANIKΩΝ Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ, Πανεπιστήμιο Πατρών, 2012 2013 Τι είναι η γλωσσική τεχνολογία;

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. 1 Η ιστορία της εξελικτικής βιολογίας: Εξέλιξη και Γενετική 2 Η Προέλευση της Μοριακής Βιολογίας 3 Αποδείξεις για την εξέλιξη 89

Περιεχόμενα. 1 Η ιστορία της εξελικτικής βιολογίας: Εξέλιξη και Γενετική 2 Η Προέλευση της Μοριακής Βιολογίας 3 Αποδείξεις για την εξέλιξη 89 Περιεχόμενα Οι Συγγραφείς Πρόλογος της Ελληνικής Έκδοσης Πρόλογος της Αμερικανικής Έκδοσης Σκοπός και Αντικείμενο του Βιβλίου ΜΕΡΟΣ Ι ΜΙΑ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 1 Η ιστορία της εξελικτικής

Διαβάστε περισσότερα

κεφάλαιο Βασικές Έννοιες Επιστήμη των Υπολογιστών

κεφάλαιο Βασικές Έννοιες Επιστήμη των Υπολογιστών κεφάλαιο 1 Βασικές Έννοιες Επιστήμη 9 1Εισαγωγή στις Αρχές της Επιστήμης των Η/Υ Στόχοι Στόχος του κεφαλαίου είναι οι μαθητές: να γνωρίσουν βασικές έννοιες και τομείς της Επιστήμης. Λέξεις κλειδιά Επιστήμη

Διαβάστε περισσότερα

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών»

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου 2014 «Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Αποτελεσματική Παρακολούθηση και Αξιολόγηση της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών Νίκος Παπαδάτος, Μέλος & τ. Πρόεδρος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΛΕΝΗ, Ph.D. Λέκτορας Εργαστήριο Βιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ. Κεφάλαιο 10. Εισαγωγή στην εκτιμητική

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ. Κεφάλαιο 10. Εισαγωγή στην εκτιμητική ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΤΡΑΣ Εργαστήριο Λήψης Αποφάσεων & Επιχειρησιακού Προγραμματισμού Καθηγητής Ι. Μητρόπουλος ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης, Επ. Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Managing Information. Lecturer: N. Kyritsis, MBA, Ph.D. Candidate Athens University of Economics and Business. e-mail: kyritsis@ist.edu.

Managing Information. Lecturer: N. Kyritsis, MBA, Ph.D. Candidate Athens University of Economics and Business. e-mail: kyritsis@ist.edu. Managing Information Lecturer: N. Kyritsis, MBA, Ph.D. Candidate Athens University of Economics and Business e-mail: kyritsis@ist.edu.gr Διαχείριση Γνώσης Knowledge Management Learning Objectives Ποιοί

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ Περιεχόμενα Περιεχόμενα Εισαγωγή: Αυτοοργάνωση, Aνάδυση και Πολυπλοκότητα... 15 Πώς μπορούν τα πράγματα να αυτοοργανώνονται;... 15 Προσπάθεια να δοθεί ένας προκαταρκτικός ορισμός της αυτοοργάνωσης...18

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΤΙΤΛΟΣ Συμπληρώστε τον πρωτότυπο τίτλο της Διδακτορικής διατριβής ΑΡ. ΣΕΛΙΔΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ

ΑΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΤΙΤΛΟΣ Συμπληρώστε τον πρωτότυπο τίτλο της Διδακτορικής διατριβής ΑΡ. ΣΕΛΙΔΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ ΕΘΝΙΚΟ & ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΡΙΟ Πανεπιστημιούπολη, Κτήρια Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών 15784 ΑΘΗΝΑ Τηλ.: 210 727 5190, email: library@di.uoa.gr,

Διαβάστε περισσότερα

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Πληθυσμός Δείγμα Δείγμα Δείγμα Ο ρόλος της Οικονομετρίας Οικονομική Θεωρία Διατύπωση της

Διαβάστε περισσότερα

Οι βασικές λειτουργίες (ή πράξεις) που γίνονται σε μια δομή δεδομένων είναι:

Οι βασικές λειτουργίες (ή πράξεις) που γίνονται σε μια δομή δεδομένων είναι: ΔΟΜΕΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Μια δομή δεδομένων στην πληροφορική, συχνά αναπαριστά οντότητες του φυσικού κόσμου στον υπολογιστή. Για την αναπαράσταση αυτή, δημιουργούμε πρώτα ένα αφηρημένο μοντέλο στο οποίο προσδιορίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών

Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών Οι παρούσες σημειώσεις αποτελούν βοήθημα στο μάθημα Αριθμητικές Μέθοδοι του 5 ου εξαμήνου του ΤΜΜ ημήτρης Βαλουγεώργης Καθηγητής Εργαστήριο Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

Ε. ΞΕΚΑΛΑΚΗ Καθηγήτριας του Τμήματος Στατιστικής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών ΜΗ ΠΑΡΑΜΕΤΡΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ

Ε. ΞΕΚΑΛΑΚΗ Καθηγήτριας του Τμήματος Στατιστικής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών ΜΗ ΠΑΡΑΜΕΤΡΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ε. ΞΕΚΑΛΑΚΗ Καθηγήτριας του Τμήματος Στατιστικής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών ΜΗ ΠΑΡΑΜΕΤΡΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΑ, 2001 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ iii ix ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1 1.1

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΓΕΝΕΤΙΚΗ Ένας επιστημονικός κλάδος που με τα επιτεύγματά του προκάλεσε έντονες συζήσεις στο τέλος του 20 ου αιώνα και αναμένεται να απασχολήσει εξίσου έντονα, αν όχι να μονοπωλήσει το

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Διακριτά Μαθηματικά. Ενότητα 4: Εισαγωγή / Σύνολα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Διακριτά Μαθηματικά. Ενότητα 4: Εισαγωγή / Σύνολα Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Διακριτά Μαθηματικά Ενότητα 4: Εισαγωγή / Σύνολα Αν. Καθηγητής Κ. Στεργίου e-mail: kstergiou@uowm.gr Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua. Μέρος Β /Στατιστική Μέρος Β Στατιστική Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.gr/gpapadopoulos) Από τις Πιθανότητες στη Στατιστική Στα προηγούμενα, στο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ I ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ I ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ I ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Λέκτορας Ι. Γιαννατσής Καθηγητής Π. Φωτήλας ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Οικονομική Επιστήμη: Η κοινωνική επιστήμη που ερευνά την οικονομική δραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 1 Γενικές Διατάξεις

Άρθρο 1 Γενικές Διατάξεις ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΩΝ ΔΙΑΤΡΙΒΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ Άρθρο 1 Γενικές Διατάξεις Στο Τμήμα Aρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πολυτεχνείου Κρήτης είναι δυνατή η εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΩΓΗΣ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΙΤΡΩΔΩΝ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Αποθήκες Δεδομένων και Εξόρυξη Δεδομένων

Αποθήκες Δεδομένων και Εξόρυξη Δεδομένων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Αποθήκες Δεδομένων και Εξόρυξη Δεδομένων Ενότητα 7: Ομαδοποίηση Μέρος Α Αναστάσιος Γούναρης, Επίκουρος Καθηγητής Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Η/Υ. Βήματα προς τη δημιουργία εκτελέσιμου κώδικα

Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Η/Υ. Βήματα προς τη δημιουργία εκτελέσιμου κώδικα Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Η/Υ Βήματα προς τη δημιουργία εκτελέσιμου κώδικα Ιωάννης Λυχναρόπουλος Μαθηματικός, MSc, PhD Βήματα προς τη δημιουργία εκτελέσιμου κώδικα

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία- ISO 9001 Σαπφούς 3, 81100 Μυτιλήνη (1ος Όροφος) 2251054739 (09:00-14:30) academy@aigaion.org civilacademy.ucoz.org «ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Συστημάτων Βάσεων Δεδομένων

Θεμελιώδεις Αρχές Συστημάτων Βάσεων Δεδομένων Θεμελιώδεις Αρχές Συστημάτων Βάσεων Δεδομένων Β. Μεγαλοοικονόμου Εισαγωγή στην Εξόρυξη Δεδομένων Γενική Επισκόπηση- Σχεσιακό μοντέλο Σχεσιακό Μοντέλο -SQL Συναρτησιακές εξαρτήσεις & Κανονικοποίηση Φυσικός

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ - 9900 ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ

ΜΕ - 9900 ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΕ9900 ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Έρευνα και Συγγραφή Λέκτορας Διάλεξη

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Παλινδρόμησης. Άγγελος Μάρκος, Λέκτορας ΠΤ Ε, ΠΘ

Μοντέλα Παλινδρόμησης. Άγγελος Μάρκος, Λέκτορας ΠΤ Ε, ΠΘ Μοντέλα Παλινδρόμησης Άγγελος Μάρκος, Λέκτορας ΠΤ Ε, ΠΘ Εισαγωγή (1) Σε αρκετές περιπτώσεις επίλυσης προβλημάτων ενδιαφέρει η ταυτόχρονη μελέτη δύο ή περισσότερων μεταβλητών, για να προσδιορίσουμε με ποιο

Διαβάστε περισσότερα

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε Ειδικοί σκοποί ΑΠΣ Κατανόηση: φυσικού κόσμου νόμων που τον διέπουν φυσικών φαινομένων διαδικασιών που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

"Αθηνά" - Ερευνητικό Κέντρο Καινοτομίας στις Τεχνολογίες της Πληροφορίας, των Επικοινωνιών και της Γνώσης

Αθηνά - Ερευνητικό Κέντρο Καινοτομίας στις Τεχνολογίες της Πληροφορίας, των Επικοινωνιών και της Γνώσης "Αθηνά" - Ερευνητικό Κέντρο Καινοτομίας στις Τεχνολογίες της Πληροφορίας, των Επικοινωνιών και της Γνώσης ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ Προκήρυξη Υποτροφιών To Ινστιτούτο Πληροφοριακών Συστημάτων

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Χ.Γουσίδου-Κουτίτα Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήματος Μαθηματικών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Μαρία Χ.Γουσίδου-Κουτίτα Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήματος Μαθηματικών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Μαρία Χ.Γουσίδου-Κουτίτα Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήματος Μαθηματικών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2004 Κάθε γνήσιο αντίτυπο υπογράφεται από τη συγγραφέα ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πιο συγκεκριμένα, η χρήση του MATLAB προσφέρει τα ακόλουθα πλεονεκτήματα.

Πιο συγκεκριμένα, η χρήση του MATLAB προσφέρει τα ακόλουθα πλεονεκτήματα. i Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια εισαγωγή στα βασικά προβλήματα των αριθμητικών μεθόδων της υπολογιστικής γραμμικής άλγεβρας (computational linear algebra) και της αριθμητικής ανάλυσης (numerical

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΦΥΗΣ ΕΛΕΓΧΟΣ. Ενότητα #12: Εισαγωγή στα Nευρωνικά Δίκτυα. Αναστάσιος Ντούνης Τμήμα Μηχανικών Αυτοματισμού Τ.Ε.

ΕΥΦΥΗΣ ΕΛΕΓΧΟΣ. Ενότητα #12: Εισαγωγή στα Nευρωνικά Δίκτυα. Αναστάσιος Ντούνης Τμήμα Μηχανικών Αυτοματισμού Τ.Ε. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα ΕΥΦΥΗΣ ΕΛΕΓΧΟΣ Ενότητα #12: Εισαγωγή στα Nευρωνικά Δίκτυα Αναστάσιος Ντούνης Τμήμα Μηχανικών Αυτοματισμού Τ.Ε. Άδειες Χρήσης Το

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Η/Υ. Βασικές Έννοιες Προγραμματισμού. Ιωάννης Λυχναρόπουλος Μαθηματικός, MSc, PhD

Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Η/Υ. Βασικές Έννοιες Προγραμματισμού. Ιωάννης Λυχναρόπουλος Μαθηματικός, MSc, PhD Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Η/Υ Βασικές Έννοιες Προγραμματισμού Ιωάννης Λυχναρόπουλος Μαθηματικός, MSc, PhD Αριθμητικά συστήματα Υπάρχουν 10 τύποι ανθρώπων: Αυτοί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ : - ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΘΕΜΑ A Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ B Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. Πριμόσωμα γ. DNA δεσμάση δ. DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Ι. ΓΙΑΝΝΑΤΣΗΣ

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Ι. ΓΙΑΝΝΑΤΣΗΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΜΕΤΡΗΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ι. ΓΙΑΝΝΑΤΣΗΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Η Μέτρηση Εργασίας (Work Measurement ή Time Study) έχει ως αντικείμενο τον προσδιορισμό του χρόνου που απαιτείται από ένα ειδικευμένο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. γ Α4. δ Α5. α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Β Β1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

711 Πληροφορικής ΤΕΙ Αθήνας

711 Πληροφορικής ΤΕΙ Αθήνας 711 Πληροφορικής ΤΕΙ Αθήνας Το Τμήμα Πληροφορικής του ΤΕΙ Αθήνας ιδρύθηκε και δέχτηκε τους πρώτους του σπουδαστές τον Οκτώβριο του 1983, ταυτόχρονα δηλαδή με την έναρξη ισχύος του νόμου 1404/83 για τα

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην έννοια του Αλγορίθμου

Εισαγωγή στην έννοια του Αλγορίθμου Εισαγωγή στην έννοια του Αλγορίθμου ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Νίκος Μιχαηλίδης, Πληροφορικός ΠΕ19 ΣΧΟΛΕΙΟ 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης Θεσσαλονίκη, 24 Φεβρουαρίου 2015 1. Συνοπτική περιγραφή της

Διαβάστε περισσότερα

«Κοινωνική Οικονομία Μια Εναλλακτική Πρόταση»

«Κοινωνική Οικονομία Μια Εναλλακτική Πρόταση» Η Αναπτυξιακή Σύμπραξη «Κοινωνική Σύμπραξη στο Ν. Κυκλάδων» σας καλωσορίζει στην Ημερίδα: «Κοινωνική Οικονομία Μια Εναλλακτική Πρόταση» 23 Οκτωβρίου 2015 Πνευματικό Κέντρο Ιερού Μητροπολιτικού Ναού Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΠΕ

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΠΕ Leonardo da Vinci Leonardo Project: A EUROPEAN OBSERVATORY ON THE USE OF ICT-SUPPORTED LIFE LONG LEARNING BY SMES, MICRO-ENTERPRISES AND THE SELF-EMPLOYED IN RURAL AREAS ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 4 ΣΕΛΙ ΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 4 ΣΕΛΙ ΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 11 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικές Εργασίες

Ερευνητικές Εργασίες Ερευνητικές Εργασίες 1. Οδηγίες μεθοδολογίας της έρευνας, συλλογής δεδομένων και εξαγωγής συμπερασμάτων. 2. Συγγραφή της ερευνητικής εργασίας. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Η ΜΕΘΟΔΟΣ PROJECT Επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή διατριβή

Μεταπτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Μεταπτυχιακή διατριβή ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΧΥΜΟΥ ΠΟΡΤΟΚΑΛΙΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ Ε ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΗΛΙΟΥΔΗ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΜΕΤΑΛΛΙΔΟΥ ΧΡΥΣΗ ΝΙΖΑΜΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΤΖΗΚΑΛΑΓΙΑΣ ΑΝΔΡΕΑΣ ΤΡΙΓΚΑΣ ΑΓΓΕΛΟΣ

ΟΜΑΔΑ Ε ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΗΛΙΟΥΔΗ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΜΕΤΑΛΛΙΔΟΥ ΧΡΥΣΗ ΝΙΖΑΜΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΤΖΗΚΑΛΑΓΙΑΣ ΑΝΔΡΕΑΣ ΤΡΙΓΚΑΣ ΑΓΓΕΛΟΣ ΟΜΑΔΑ Ε ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΗΛΙΟΥΔΗ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΜΕΤΑΛΛΙΔΟΥ ΧΡΥΣΗ ΝΙΖΑΜΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΤΖΗΚΑΛΑΓΙΑΣ ΑΝΔΡΕΑΣ ΤΡΙΓΚΑΣ ΑΓΓΕΛΟΣ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΣΤΟ ΛΥΚΕΙΟ Εισαγωγή Η μεγάλη ανάπτυξη και ο ρόλος που

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25) ΤΣΙΜΙΣΚΗ &ΚΑΡΟΛΟΥ ΝΤΗΛ ΓΩΝΙΑ THΛ: 270727 222594 ΑΡΤΑΚΗΣ 12 - Κ. ΤΟΥΜΠΑ THΛ: 919113 949422 ΕΠΩΝΥΜΟ:... ΟΝΟΜΑ:... ΤΜΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε

Διαβάστε περισσότερα