Τριμηνιαία Έκδοση της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ειδικών Δυνάμεων Τεύχος 29 ο, Ιανουάριος - Φεβρουάριος - Μάρτιος 2009, 6.00 Τολμών

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Τριμηνιαία Έκδοση της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ειδικών Δυνάμεων Τεύχος 29 ο, Ιανουάριος - Φεβρουάριος - Μάρτιος 2009, 6.00 Τολμών"

Transcript

1 ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΟ ΤΕΛΟΣ ΚΑΤΕΒΛΗΘΗ - ΚΩΔΙΚΟΣ 3458 Τριμηνιαία Έκδοση της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ειδικών Δυνάμεων Τεύχος 29 ο, Ιανουάριος - Φεβρουάριος - Μάρτιος 2009, 6.00 Τολμών Το νέο Εθνικό Δόγμα του Βουλγαρικού Λαού Θεσσαλονίκη 1916: Κίελο της Μεσογείου ή Βερντέν του Αιγαίου; Ξεχασμένο Μνημείο Πεσόντων στη Λιβύη Ψυχολογικές Επιχειρήσεις. Ένας Αναίμακτος Πολλαπλασι- αστής Ισχύος Προς μια Μετανθρώπινη Κοινωνία; Η Συμμαχική Διάβαση του Ρήνου (24 Μαρτίου 1945)

2

3 3

4 ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ Τολμών ΟΡΓΑΝΟ ΤΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΕΙΔΙΚΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ (ΠΟΕΔ) Τεύχος 29 ο Ιανουάριος - Φεβρουάριος - Μάρτιος 2009 Ι ΙΟΚΤΗΤΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΙ ΙΚΩΝ ΥΝΑΜΕΩΝ (ΠΟΕ ) Τσιμισκή 130, , Θεσσαλονίκη ΤΗΛ.(+30) FAX: (+30) ΕΚ ΟΤΗΣ Αθανάσιος Γαληνός ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΚΤΗΣ Παντελής Γιαννακόπουλος ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΥΛΗΣ Παντελής Παπαχρήστου ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ - ΙΑΦΗΜΙΣΗ - ΣΥΝ ΡΟΜΕΣ ILP productions ἐκδόσεις - παραγωγές Ιωάννης Λ. Παπακαρμέζης Αριστείδης Γ. Κουτρής ΠΑΡΑΓΩΓΗ ILP Productions ΕΤΗΣΙΕΣ ΣΥΝ ΡΟΜΕΣ Εσωτερικού: Ευρώπης - Κύπρου : Λοιπών Χωρών: Τιμή τεύχους: 6.00 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ - ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ ΤΘ: 18419, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΤΗΛ: (+30) FAX: (+30) www. tolmon.gr 4

5 ΕΝΤΥΠΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΤΕ και ΤΗΛΕΦΩΝΕΙΣΤΕ Προσωπική συνδρομή Χορηγία Περιοδικού ή ΚΟΨΤΕ και ΣΤΕΙΛΤΕ ΜΕ FAX ή ΚΟΨΤΕ - ΔΙΠΛΩΣΤΕ και ΤΑΧΥΔΡΟΜΕΙΣΤΕ ΒΛΕΠΕ ΠΙΣΩ ΟΨΗ ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΟΥ ΕΠΩΝΥΜΟ ΟΝΟΜΑ ΑΛΛΑΓΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΕΠΩΝΥΜΟ ΟΝΟΜΑ ΟΔΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΟΔΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΠΟΛΗ Τ.Κ. ΠΟΛΗ Τ.Κ. ΤΗΛ. ΟΙΚΙΑΣ FAX ΤΗΛ. ΟΙΚΙΑΣ FAX ΗΜΕΡ. ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΗΜΕΡ. ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΗΛ. ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΗΛ. ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Α.Φ.Μ. Δ.Ο.Υ. Α.Φ.Μ. Δ.Ο.Υ. Κόψτε εδώ, διπλώστε και ταχυδρομήστε τοφάκελο ΑΞΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ Σημειώστε με x την επιλογή σας στο αντίστοιχο τετράγωνο ΕΛΛΑΔΑ 20,00 ΕΥΡΩΠΗ - ΚΥΠΡΟΣ 25,00 ΛΟΙΠΕΣ ΧΩΡΕΣ 35,00 ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ Σε κάθε περίπτωση πληρωμής ενημερώστε μας τηλεφωνικά ή με fax ή Ταχυδρομικώς ή με Ημερομηνία : / / Υπογραφή: ΤΡΟΠΟΙ ΠΛΗΡΩΜΗΣ ΠΙΣΤΩΤΙΚΗ ΚΑΡΤΑ VISA: Αρ. Κάρτας... Ημερ. Λήξης... ΜΕ ΚΑΤΑΘΕΣΗ ΣΕ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΡΑΠΕΖΗΣ: (Λογαριασμoί ILP productions, Ι. Λ. Παπακαρμέζη) Εθνικής: , Γενικής: Alpha: Προσοχή: Οπωσδήποτε πρέπει να σταλεί με fax: ή ταχυδρομικώς: ΤΘ 18419, Θεσσαλονίκη, το παρόν έντυπο και επιπλέον το αντίγραφο της απόδειξης κατάθεσης. Στο έντυπο κατάθεσης να αναγράφεται το όνομα του συνδρομητή. ΣΤΑ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΚΔΟΣΗΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ΜΑΣ: (ILP productions, Κασσάνδρου 66, Θεσσαλονίκη, τηλ: ) ΣΤΙΣ ΚΑΤΑ ΤΟΠΟΥΣ ΛΕΣΧΕΣ, εφ όσον το προεδρείο τους αναλάβει και γνωστοποιήσει στα μέλη τέτοιου είδους υποχρέωση ΜΕ ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΗ ΕΠΙΤΑΓΗ: Προς: Περιοδικό ΤΟΛΜΩΝ, ΤΘ 18419, Θεσσαλονίκη ΣΕ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΠΑΡΕΧΕΙ ΕΠΙΣΗΜΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΙΣΠΡΑΞΗΣ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ 1. Αντικατάσταση κακέκτυπων τευχών δεχόμαστε μέσα σε διάστημα 15 ημερών από την παραλαβή τους και αφού έχει προηγηθεί η επιστροφή τους στα γραφεία μας. 2. Η διανομή του περιοδικού γίνεται μέσω ΕΛ.ΤΑ. 3. Παλαιότερα τεύχη διατίθενται (όσα τεύχη δεν έχουν εξαντληθεί) από τη διεύθυνση Έκδοσης του Περιοδικού 10:00-16:00 καθημερινά, τηλ Τα στοιχεία σας τηρούνται από την εκδότρια εταιρεία ILP productions σε σχετικό αρχείο, το οποίο ανήκει στην ΠΟΕΔ. 5. Σχετικά με την επιθυμία σας να μην ανανεωθεί αυτόματα η συνδρομή σας μπορείτε να μας ενημερώσετε έως και ένα μήνα πριν από τη λήξη της.

6 Απαντητικό Δελτάριο Θέση γραμματοσήμου Προς Περιοδικό Τολμών ΤΘ Θεσσαλονίκη Απαντητικό Δελτάριο Περιοδικού Τολμών ILP productions ἐκδόσεις - παραγωγές ώρες: καθημερινά τηλ.: fax : Κόψτε εδώ, διπλώστε και ταχυδρομείστε τοφάκελο Διαδώστε το Τολμών και συστήστε το όχι μόνο στους Καταδρομείς αλλά και σε όλους τους φιλικά προς αυτούς διακείμενους

7 ILP productions ἐκδόσεις - παραγωγές ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ Λ Ν Α ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ Ο Ο ΕΙΔΙΚΩΝ Ι ΔΥΝΑΜΕΩΝ Ν Χαιρετισμός Λέσχες Ειδικών Δυνάμεων»ΠΟΕΔ»Τολμών»Δραστηριότητες»Προκεχ.Κέντρο Πληροφ. (Π.Κ.Π.)»Links»Ευρωπαϊκή Ένωση Αλεξιπτωτιστών (UEP)»Επικοινωνία Με χαρά και ικανοποίηση σας υποδεχόμαστε στην ιστοσελίδα της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ειδικών Δυνάμεων (ΠΟΕΔ). Με την παρουσία μας αυτή στον Κυβερνοχώρο θέλουμε να συμβάλλουμε στην επικοινωνία μεταξύ των μελών μας και όχι μόνο και να προσφέρουμε την αμεσότητα ενημέρωσης που προσδίδει το διαδίκτυο σε όλον τον Κόσμο. Παρακαλούμε τους επισκέπτες να εξετάσουν λεπτομερώς το site μας και να μας υποδείξουν προτάσεις για βελτίωσή του. Εδώ έχετε τη δυνατότητα να αποκτήσετε μια πλήρη ενημέρωση για τη διάρθρωση, τους σκοπούς και τις δραστηριότητες τόσο της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ειδικών Δυνάμεων (ΠΟΕΔ), όσο και των Λεσχών - μελών της. Επίσης ενημερώνεστε για θέματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης Αλεξιπτωτιστών (UEP), της οποίας η ΠΟΕΔ είναι μέλος. Τέλος μπορείτε να «ξεφυλλίσετε» και να διαβάσετε όλα τα τεύχη του περιοδικού «ΤΟΛΜΩΝ» και του προκατόχου του «Νέα των Καταδρομέων», όπως και να ενημερώνεστε έγκαιρα για τις προσεχείς δραστηριότητες, ώστε να μπορείτε να προγραμματίσετε τη συμμετοχή σας σ αυτές. Δραστηριότητες»Λ.ΕΘ. ΒΑΤΡΑΧΑΝΘΡΩΠΩΝ»ΛΕΔ ΚΡΗΤΗΣ»ΛΕΔ Ν. ΕΒΡΟΥ»ΛΕΔ Ν. ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ»ΛΕΔ Ν. ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ»ΛΕΔ Ν. ΚΟΖΑΝΗΣ»ΛΕΚ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ»ΛΕΒ Ν. ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ Το Διοικητικό Συμβούλιο»ΛΕΔ Ν. ΡΟΔΟΠΗΣ «ΟΧΥΡΟ ΝΥΜΦΑΙΑΣ»»ΛΕΔ Ν. ΣΕΡΡΩΝ «ΑΝΧΗΣ Γ. ΚΑΤΣΑΝΗΣ»»ΛΕΔ Ν. ΤΡΙΚΑΛΩΝ» 20/05/2009 : Επέτειος της Μάχης της Κρήτης Στις 20 Μαΐου είναι η επέτειος της Μάχης της Κρήτης. Οι εορταστικές εκδηλώσεις θα γίνουν την εβδομάδα Μαΐου και θα συμμετάσχει σ αυτές η ΛΕΔ Κρήτης. Την Ομοσπονδία θα... [περισσότερα]» 23/05/2009 : 3η Αγωνιστική Συνάντηση Αλεξιπτωτιστών & Αγώνες UEP Σε ότι αφορά τον αλεξιπτωτισμό, ισχύουν τα διαλαμβανόμενα στην από 9/1/2009 επιστολή μας. Ειδικά για τους αγώνες της U.E.P. διευκρινίζεται ότι θα διοργανωθούν από την Ουγγρική Ομοσπονδία Αλεξιπτωτιστών (Fellowship Association... [περισσότερα]» 23/05/2009 : 60 χρόνια από την ίδρυση της Ε ΜΚ Το Σαββατοκύριακο Μαΐου θα εορτασθούν στη Δράμα τα 60 χρόνια από την ίδρυση της Ε ΜΚ. Λεπτομέρειες θα σας κοινοποιηθούν αργότερα. Η Λέσχη Καταδρομέων Δράμας και η Ομοσπονδία μας... [περισσότερα] Περιοδικό ΤΟΛΜΩΝ»ΛΕΔ Ν. ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ»Λ.ΕΚ ΕΔ ΣΤ. ΕΛΛΑΔΟΣ»ΛΕΚ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ»ΛΕΔ Ν. ΘΕΣΠΡΩΤΙΑΣ»ΛΕΔ Ν. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ»ΛΕΔ Ν. ΠΡΕΒΕΖΑΣ»ΛΕΚ-ΑΛ Ν. ΠΙΕΡΙΑΣ»ΛΚ Ν. ΔΡΑΜΑΣ»ΛΚ Ν. ΗΜΑΘΙΑΣ»ΛΚ Ν. ΞΑΝΘΗΣ «Η ΧΑΪΝΤΟΥ»»ΠΑΝ. ΕΝ. ΕΦ. ΑΛΕΞΙΠΤΩΤΙΣΤΩΝ»ΣΕΚ Ν. ΠΕΛΛΑΣ»ΣΕΚ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ»ΣΕΚ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΛΕΜΕΣΟΥ»ΣΕΚ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΠΑΦΟΥ»ΣΕΚ ΛΕΣΒΟΥ»ΣΚ-ΕΔ Ν. ΚΑΒΑΛΑΣ «Ο ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ» Τεύχος 28 Η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ειδικών Δυνάμεων (ΠΟΕΔ) και το περιοδικό «Τολμών» στο Διαδίκτυο Μπορείτε να την επισκεφτείτε στην παρακάτω ηλεκτρονική διεύθυνση:

8 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ Το «μεγάλο ψέμα» των Σκοπιανών και οι ψευδομακεδόνες του κ. Γκρούεφσκι Του Αρχισυντάκτη 12 Το νέο Εθνικό Δόγμα του Βουλγαρικού Λαού Κωνσταντίνου Βαβούσκου 29 Αυξεντιωμένοι Λάζαρου Μαύρου 30 Ο παπά-λευτέρης Νουφράκης Αρχείο «ΤΟΛΜΩΝ» 37 Θεσσαλονίκη 1916: Κίελο της Μεσογείου ή Βερντέν του Αιγαίου; Γαβριήλ Ν. Συντομόρου 52 Ξεχασμένο Μνημείο Πεσόντων στη Λιβύη Ταξιάρχου ε.α. Ελευθερίου Τσιμπίδη 56 Ο Ματρόζος Ποίημα του Α. Στρατήγη 60 Ψυχολογικές Επιχειρήσεις. Ένας αναίμακτος Πολλαπλασιαστής Ισχύος Υποστρατήγου ε.α. Ιωάννη Πασχαλίδη 64 Προς μια Μετα-ανθρώπινη Κοινωνία; Βασιλείου Τ. Γιούλτση 75 Η Συμμαχική Διάβαση του Ρήνου (24 Μαρτίου 1945) Αντιστρατήγου ε.α. Γεωργίου Αραμπατζή 89 Ιδεολογίες και Εθνική Στρατηγική Παναγιώτη Κονδύλη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 8 Τολμών

9 Τολμών 94 Περί των Σκοπίων ο λόγος-οι ξένοι ειδικοί συμφωνούν Stephen G.Miller, από την εφημ. «ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ», του Στέλιου Παπαθεμελή 96 Μια Λεβέντικη Συνεστίαση Ντίνου Χριστιανόπουλου 97 Το Ψυχοσάββατο Νίκου Παπασπύρου 101 Αερολέσχη. Συνοπτική Έκθεση Χρήστου Παπαζαφειρίου 103 Η ΠΟΕΔ σας ενημερώνει 117 Οι Λέσχες Ειδικών Δυνάμεων εν... δράσει 136 Προκεχωρημένο Κέντρο Πληροφοριών (Π.Κ.Π.) 139 Ασκηθείτε και Ψυχαγωγηθείτε μαζί μας ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ: κείμενα, φωτογραφικό υλικό, παρατηρήσεις, υποδείξεις, προτάσεις (επώνυ μες) μπορείτε να αποστέλλετε στα γραφεία μας σε ηλεκτρονική μορφή, κατά προτίμηση. Σε κάθε περίπτωση το υλικό αυτό δεν επιστρέφεται. Οι συγγραφείς των άρθρων φέρουν την ευθύνη για τις απόψεις τους. Το περιοδικό διατηρεί το δικαίωμα να επιφέρει μεταβολές στα κείμενα. Απαγορεύεται η μερική ή ολική αναδημοσίευση οποιουδήποτε κειμένου, σχεδιαγράμματος ή φωτογραφίας, χωρίς έγγραφη άδεια ΠΡΟΣΟΧΗ! Οι φωτογραφίες πρέπει να είναι πρωτότυπες και ποιοτικώς αψεγάδιαστες, έγχρωμες φωτοτυπίες ΔΕΝ θα γίνονται δεκτές. ΜΗ τοποθετείτε τις φωτογραφίες μέσα στο WORD ή σε άλλους κει μενογράφους, ΔΕΝ είναι αξιοποιήσιμες. Στείλτε τις φωτογραφίες ξεχωριστά από το κείμενο και αν είναι ήδη σε ψηφιακή μορφή να έχουν διάσταση πλάτους τουλάχιστο 16 cm και ανάλυση τουλάχιστο 330 dpi. Αν χρησιμοποιήσετε το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ( στείλτε τις φωτο γραφίες μία μία επισυνα πτό μενες (attachment). Φωτογραφία Εξωφύλλου: Αποκαλυπτήρια προτομής του πρώτου Διοικητή της Σχολής Αλεξιπτωτιστών Αντιστρατήγου ε.α. Περικλή Παπαθανασίου. Περιεχόμενα 9

10 Το "μεγάλο ψέμα"των Σκοπιανών ή οι ψευδομακεδόνες του κ. Γκρούεφσκι Την απορία του εξέφρασε στον Β.Δ. Βασιλειάδη1 Σκοπιανός διανοούμενος για την προπετή, κατά κάποια έννοια, συμπεριφορά (στάση αν θέλετε) του Νορβηγού Πρωθυπουργού ο οποίος πρόσφατα και με την ευκαιρία της επίσκεψης του Σκοπιανού ομολόγου του στο Όσλο υποστήριξε ως δίκαιη την προσφυγή των Σκοπίων στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, για την επικύρωση του ονόματος Δημοκρατία της Μακεδονίας αντί FYROM, την απαγόρευση χρήσης, εφεξής, του ονόματος Μακεδονία-Μακεδόνες από τους Έλληνες (άκουσον - άκουσον), την αναγνώριση μακεδονικής εθνότητας στην Αιγαιακή Μακεδονία και την άσκηση πίεσης για την άρση του βέτο των Ελλήνων προς την Ευρωπαϊκή Κοινότητα και το ΝΑΤΟ, προκειμένου να γίνουν και αυτά (τα Σκόπια) αποδεκτά ως ισότιμα μέλη τους. Και ιδού η απορία του Σκοπιανού : «Πουλήσαμε την ψυχή μας στο διάβολο, γίναμε υποτελείς των Αμερικανών (και των φερεφώνων τους), τους παραχωρήσαμε αεροπορικές και πυραυλικές βάσεις, τεράστια έκταση για την κατασκευή Αμερικανικής Πρεσβείας - αντιπυρηνικού καταφυγίου, απεμπολήσαμε τα ιερά και τα όσιά μας, υποταχθήκαμε στα κελεύσματά τους, χρισθήκαμε δούλοι των δικών τους και των δικών μας επιθυμιών και άνομων επιδιώξεων Η στάση μας αυτή κανέναν δεν προκαλεί, κανέναν δεν βλάπτει; Ακόμη και αυτοί που είναι δεδηλωμένοι εχθροί των Αμερικανών, δέχονται να παίξουν το παιχνίδι τους και να πάρουν τελικά το δικό μας αντί το δικό σας μέρος; Και ακόμη, δεν προσβάλει τους Ακαδημαϊκούς, τους ιστορικούς και όλη την πνευματική ελίτ της χώρας τους (και ιδιαίτερα των ευρωπαϊκών κρατών), να δέχονται το ΜΕΓΑΛΟ ΨΕΜΑ ότι «εμείς οι Σλάβοι είμαστε Μακεδόνες», απόγονοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου; Εμείς οι Σκοπιανοί, Σλάβοι και μη, που γνωρίζουμε την ιστορική αλήθεια, ντρεπόμαστε γι αυτήν την υποκρισία των τόσο Ο Πρωθυπουργός της Νορβηγίας Jens Stoltenberg με τον Νίκολα Γκρουέφσκι μορφωμένων κοινωνιών, ιδιαίτερα του δυτικού κόσμου. Δεν είναι θέμα ούτε των συμφερόντων. Ορίστε, εσείς οι Έλληνες με την πιο μεγάλη εφοπλιστική οικογένεια, αν και δίνετε τόσες πολλές θέσεις εργασίες με τις παραγγελίες πλοίων στη Νορβηγία και σε άλλες ναυπηγικές χώρες, αυτές υποστηρίζουν εμάς, ενώ σεις εισπράττετε την αχαριστία τους! Το ίδιο ισχύει και με τις 10 Τολμών

11 Τολμών πολεμικές βιομηχανίες. Είστε η τρίτη χώρα στο κόσμο αναλογικά, στις εξοπλιστικές δαπάνες και οι χώρες που παίρνουν τις παραγγελίες σας σήμερα (πλην Γαλλίας) δεν είναι μαζί σας! Γιατί; Ποιος και τί φταίει;». Την ίδια απορία έχω κι εγώ κι εσείς προφανώς φίλοι αναγνώστες. Όμως η απορία και μόνον δεν αρκεί, δεν αποτελεί μέρος της λύσης του προβλήματος. Θα μπορούσε βέβαια να υποστηριχθεί ότι η συλλογική απορία δημιουργεί ένα θετικό ρεύμα στροφής προς υπάρχον πρόβλημα, του οποίου η λύση προσωρινή ή τελεσίδικη θα μπορούσε να αρχίσει να διαφαίνεται. Ναι, αλλά τώρα τί γίνεται, προς τα πού βαδίζουμε, τί περιμένουμε, σε τί ελπίζουμε; Ας προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στις κοινές απορίες, αλλά και σε κάποιες άλλες εξαιρετικά ενδιαφέρουσες που κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί για το ίδιο θέμα. Κατ αρχήν, στην απορία του Σκοπιανού διανοούμενου θα μπορούσα να απαντήσω με απόλυτη ειλικρίνεια ότι φταίει: 1) Η αδιαφορία του Έλληνα. Με την επωδό π.χ. «εδώ ο κόσμος καίγεται κι οι Σκοπιανοί χτενίζονται, μ αυτούς θα ασχολούμαστε;», είναι ικανός να απέχει παντελώς από τα εθνικά δρώμενα αλλά και για τον επί πλέον λόγο ότι αντιμετωπίζει φιλικά την αντιπαλότητα γενικώς. Αντιδρά μόνον όταν ο άλλος επιμένει να είναι εχθρικός και επιχειρεί να προσβάλει τα ιερά και τα όσιά του 2) Η κακή εκτίμηση για το τελικό αποτέλεσμα: «έχουμε σοβαρότερα πράγματα να κάνουμε σε δέκα χρόνια το θέμα της ονομασίας θα έχει εξ ολοκλήρου ξεχαστεί», 3) Η εσφαλμένη οπτική μέσα από την οποία βιώνουμε τις εξελίξεις πάνω στο θέμα της ονομασίας και τον αλυτρωτισμό που καλλιεργείται στην εθνική και κυρίως στην εθνικιστική συνείδηση των Σκοπιανών 2 : «Έλα μωρέ και τι μας πειράζει που θέλουν να αυτοπροσδιορίζονται ως Μακεδόνες ; Γιατί δεν γκρινιάζουμε και για τους Μακεδόνες της Κολομβίας;» ή «άσε τους ανθρώπους να νοιώσουν κι αυτοί κάποιοι, μια χούφτα είναι οι ταλαίπωροι κι έχουν την ανάγκη μας έ, δεν είναι και σωστό να τους στήνουμε στη γωνιά και να τους φιλοδωρούμε με άπερκατ» ή «βρε, δεν κάνουμε ένα ντου να τους δέσουμε χεροπόδαρα, που τολμούν και μας εναντιώνονται οι παρίες;». Ακραίες τελικώς τοποθετήσεις από αφελείς έως επικίνδυ- Του Αρχισυντάκτη 11

12 νες, που δίδουν το δικαίωμα στην άλλη πλευρά να παρουσιάζεται ως βαλλόμενη διαρκώς και αδίκως από έναν δυνάστη γείτονα που απαιτεί τα πάντα για τον εαυτό του, πέραν του δικαίου, της λογικής, της διεθνούς πρακτικής και του μέτρου. Προφανώς η αντιμετώπιση του Ελληνοσκοπιανού ζητήματος με επι- Alfred Moses χειρήματα της παραπάνω μορφής δεν είναι η πλέον ενδεδειγμένη, ενώ από την άλλη η ευαισθησία, η ξενοφιλία, η πολιτισμική υπερβολή δεν θα πρέπει να μας οδηγούν στο να είμαστε ενδοτικοί. Βέβαια ο κίνδυνος, που έχει αφετηρία τα πάσης φύσεως συμφέροντα και όχι μόνον των Σκοπιανών, ελλοχεύει. Αν οι γείτονές μας προβαίνουν σε τραβηγμένες από τα μαλλιά ενέργειες προκειμένου να διεκδικήσουν ό,τι δεν τους ανήκει, δεν οφείλεται κατ ανάγκη στις δικές τους φαντασιώσεις για την... ιστορική μετάπτωσή τους στο καλύτερο, μέσα από μια διαδικασία μετάλλαξης. Το πιθανότερο, όπερ και το χειρότερο, είναι να οφείλεται σε δήθεν φίλους τους ανθρωπιστές, που όμως είναι αυτοί που διεκδικούν και υφαρπάζουν τη μερίδα του λέοντος στη στήλη κέρδη, που εξασφαλίζονται κατόπιν μιας τριμερούς ή πολυμερούς συμφωνίας η οποία θα είναι τελικώς κομμένη και ραμμένη στα μέτρα τους. Γιατί όμως πάντα εμείς να πληρώνουμε το μάρμαρο; «Μια εξήγηση σ αυτό είναι η απάντηση που έδωσε στον ομογενή κ. Κουφαδάκη ο κ. Μόουζες (Πρόεδρος του Παγκόσμιου Εβραϊκού Συμβουλίου και Εντεταλμένος Σύμβουλος των ΗΠΑ για το Κυπριακό), στο ερώτημα, σχετικά με την ευνοϊκή μεταχείριση των Τούρκων: Όταν υποβάλλουμε προτάσεις, οι Τούρκοι αντιδρούν και το συζητούμε. Εσείς ποτέ δεν διατυπώνετε τη διαφωνία σας» 3. Φαίνεται ότι πλην των Τούρκων αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο και οι Αλβανοί και οι Σκοπιανοί και οι Βούλγαροι. Κρίμα! Εμείς πιστεύουμε -εσφαλμένα- ότι στα κέντρα των αποφάσεων θα εκτιμήσουν τη σιωπή, τη σύνεση, την προσποιητή ή φυσική συστολή μας -ίσως και τη δειλία μας- και το ότι δεν διεκδικούμε, δεν επιμένουμε στα δίκαιά μας, δεν απαιτούμε ό,τι μας ανήκει. Είμαστε, αλίμονο και πάλι ακραίοι, άρα κατά συρροή μη αξιόπιστοι. Η νοημοσύνη όμως των ισχυρών δυνάμεων του κόσμου που σχεδιάζουν τις πορείες των λαών, δεν είναι συναισθηματική έτσι, καταλήγουμε να είμαστε πάντα οι έσχατοι στις προτιμήσεις τους, δηλαδή ζημιωμένοι. Πιστεύουν οι φίλοι μας Σκοπιανοί, ότι έχουν την αποκλειστικότητα των προτιμήσεων των Μεγάλων Δυνάμεων, λόγω της ιδιαιτερότητάς τους ως περιούσιου λαού, οι οποίοι και τους συμβουλεύουν (ενθαρρύνουν) δήθεν να απαιτούν από τη διεθνή κοινότητα για την πέραν πάσης λογικής, επίλυση των προβλημάτων τους. Αντί να παρακαθήσουν σε κοινή τράπεζα συζητήσεων και διευθετήσεων των διαφορών τους μαζί μας, αναζητούν τις ευοίωνες προοπτικές για το μέλλον του λαού τους στις πλάνες υποσχέσεις αυτών που υποστηρίζουν ότι τα πάντα στη ζωή αποδίδονται με τη φράση μπίζνες. Τόσο το χειρότερο γι αυτούς αν σκέφτονται να σκέπτονται έτσι. Προϋπήρξαμε κι εμείς θύματα των μεγάλων, των ισχυρών: Μικρά Ασία, Θράκη, Βόρειος Ήπειρος, Κύπρος, Ολοκαυτώματα Ποντίων και Μικρασιατών. Δεν πρέπει να τους έχει κανείς ιδιαίτερη εμπιστοσύνη. Περιστασιακό το ενδιαφέρον που δείχνουν για κάποιους από τους συμμάχους τους κι αυτό γιατί προσβλέπουν σε βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα οφέλη. Διαφορετικά, δεν εξηγείται η τόση πρεμούρα από την πλευρά τους. 12 Τολμών

13 Αλι Αχμέτ, ηγέτης του αλβανικού κόμματος DUI, της FYROM. Δεν ξύπνησαν ξαφνικά με τ όνομα των φίλων στα χείλη τους. Η λύση των προβλημάτων των Σκοπιανών δεν βρίσκεται μέσα στους πολύπλοκους σχεδιασμούς των επιτελείων της εξωτερικής πολιτικής τους, αλλά στις ειλικρινείς συζητήσεις που θα διεξαχθούν με πνεύμα κατανόησης και αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των αρμοδίων οργάνων των δύο κρατών. Και αυτό πρέπει να γίνει γρήγορα, πριν ο λαός αρχίσει να αμφισβητεί την ηγεσία του. Ήδη, ο Αλί Αχμέτ αρχηγός του μεγαλύτερου αλβανικού κόμματος DUI που συγκυβερνά με το BMPO - ΔΠΜΗΕ του Πρωθυπουργού Γκρούεφσκι, ονόμασε τα Σκόπια πρωτεύουσα της Δαρδανίας 4 όπως ακριβώς κατά καιρούς υπέδειξαν Έλληνες ιστορικοί. Και άλλοι όμως Αλβανοί ηγέτες (Άμπεν Τζαφέρι, Νεβζάτ Χαλίλι κ.λπ.) αρνούνται να υποστηρίξουν το σκοπιανό μακεδονισμό και μεγαλοϊδεατισμό του Πρωθυπουργού τους. Προτείνουν δε ονόματα για τα Σκόπια (που είναι ασφαλώς και δική τους πατρίδα) όπως : Δημοκρατία της Αχρίδας, Ιλλυρίδα, Δαρδανία και άλλα. Σε κάποιες από τις ερωτήσεις ίσως η απάντηση αναδύεται μέσα από την επίμονη σκέψη: «Τη λύση στο Ελληνοσκοπιανό μάλλον θα κληθεί να εκβιάσει η σλαβική περηφάνεια του λαού της FYROM». Το χουμε επισημάνει αυτό άλλωστε και παλαιότερα και το αναλύσαμε ελπίζω διεξοδικά 5. Αρκεί να περισσέψει το αίσθημα της αυτοεκτίμησης στο σλαβικό λαό. Αν δεν τελεσφορήσει αυτή η λύση, τότε μπροστά μας θα συναντήσουμε τα χειρότερα. Του Αρχισυντάκτη 1 Β.Δ. Βασιλειάδης, τ. δ/ντής Εθνικής Κτηματικής Τραπέζης, Σκοπιανών απορία, ΕΛΛΗΝΙΚΟ Παρατηρητήριο, τεύχ. 42, σελ Π. Γιαννακόπουλος, Σκοπιανών παρασπονδίες συνέχεια, ΤΟΛΜΩΝ, τευχ ΕΛΛΗΝΙΚΟ Παρατηρητήριο, τευχ. 36, σελ Κωνσταντίνος Χολέβας, «Οι Αλβανοί και η άλλη λύση του Σκοπιανού», ΠΟ- ΛΙΤΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ, Στ. Παπαθεμελή, Δεκ Π. Γιαννακόπουλος, Ελλάς, FYROM και Ενδιάμεση Συμφωνία, ΤΟΛΜΩΝ, τευχ. 26. Του Αρχισυντάκτη 13

14 Το νέο Εθνικό Δόγμα του Βουλγαρικού Λαού Του Κωνσταντίνου Βαβούσκου Mετά την κατάρρευσιν του σοβιετικού συστήματος εις την Ευρώπην έκαστον κράτος, από τα όσα ετέλουν υπ αυτό, απεφάσισε να αναπροσαρμόση τα προγράμματά του και την εν γένει πορείαν του, συμφώνως προς τα νέα πλέον πολιτικά και κοινωνικά δεδομένα. Η Βουλγαρία ηκολούθησεν αυτήν την τακτικήν εκκαθαρίζουσα σγχρόνως και τας σχέσεις της προς το ιστορικόν της παρελθόν, δοθέντος ότι είναι η μόνη χώρα μεταξύ των ηττημένων του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, η οποία εξήλθε του πολέμου τούτου ουχί μόνον χωρίς εδαφικάς απωλείας, αλλά μεγαλυτέρα εδαφικώς από όσον ήτο προπολεμικώς, αφού προσέθεσεν εις τα προπολεμικά εδάφη της νέαν περιοχήν την της Δοβρουτσάς. Το γεγονός αυτό ενεθάρρυνε προφανώς την σύγχρονον πλέον Βουλγαρίαν να θέση επί τάπητος υπό μορφήν νέου προγράμματος όλας τας εις το παρελθόν εδαφικάς της διεκδικήσεις, αι οποίαι δεν ικανοποιήθησαν μεν, αλλά έγινε προσπάθεια να διατηρηθούν ενεργοί υπό μορφήν σαφούς αναφοράς των εις το νέον πρόγραμμα. Την σοβαρότητα του προγράμματος, του νέου πλέον, αποδεικνύει η σύνθεσις της επιτροπής, η οποία το εξεπόνησεν, και ο τίτλος ο οποίος εδόθη εις αυτό. Τοιουτοτρόπως έχομεν πλέον τον τίτλο «βουλγαρικόν εθνικόν δόγμα». Ας ίδωμεν και ας εξετάσωμεν αυτό προβαίνοντες και εις όσας παρατηρήσεις είναι δυνατόν να διατυπωθούν επ αυτού. Το έτος 1997 εξεδόθη το πρώτον μέρος του Βουλγαρικού Εθνικού Δόγματος με εκδότην το Επιστημονικόν Κέντρον δια την Βουλγαρικήν Εθνικήν Στρατηγικήν και τίτλον «Η Βουλγαρία κατά τον εικοστόν πρώτον αιώνα». Ειδικώτερον, το πρώτον τούτο μέρος έχει εκπονηθή από επιτροπήν ακαδημαϊκών, καθηγητών, υφηγητών και επιμελητών Πανεπιστημίων ως και στρατιωτικών, εκ των οποίων παρουσιάζονται, α) εις το προσχέδιον ως συμπρόεδροι τέσσαρες καθηγηταί, ήτοι οι Αγγέλ Γκαλάμπωφ, Γκεόργκι Μάρκωφ, Γκρηγκόρ Βέ- 14 Κωνσταντίνου Βαβούσκου

15 Τολμών λεφ και Στεφάν Βοντενιτσάρωφ, β) εις το Συμβούλιον Εμπειρογνωμόνων δια τον προσδιορισμόν του βουλγαρικού εθνικού ιδεώδους και των εθνικών συμφερόντων τριάκοντα οκτώ (38) μεταξύ των οποίων οι τέσσαρες συμπρόεδροι και οι στρατιωτικοί, ήτοι ο στρατηγός Μίχο Μίχωφ Α ΓΕΕΘΑ, ο αντιστράτηγος Νέσιο Νέσιεφ και οι συνταγματάρχαι Ντημήταρ Ζαφείρωφ και Σέβο Γιαβάσεφ, γ) ως συγγραφείς συντάκται δώδεκα (12), μεταξύ των οποίων οι αναφερθέντες τέσσαρες συμπρόεδροι και ο συνταγματάρχης Ντημήταρ Ζαφείρωφ και δ) ως βιβλιοκριταί, προφανώς αυτοί οι οποίοι ήλεγξαν την τελικήν μορφήν του κειμένου, ο συμπρόεδρος, εμπειρογνώμων και συντάκτης Γκεόργκι Μαρκώφ, οι καθηγηταί Ιβάν Μάτεφ και Κωνσταντίν Κόσεφ, ο οποίος είναι και ακαδημαϊκός, και ο στρατηγός Μίχο Μίχωφ Α ΓΕΕΘΑ (του συμβουλίου εμπειρογνωμόνων). Εις την τελικήν έκδοσιν αναφέρονται η αυτή συντακτική ομάς με διευθυντήν εκδόσεως τον καθηγητήν Γκριγκόρ Βέλεφ, οι αυτοί βιβλιοκριτικοί με την προσθήκην εις αυτούς ενός πέμπτου μέλους, του καθηγητού Χρήστο Γκένσεφ, μέλος του συμβουλίου εμπειρογνωμόνων, και με αναφοράν της ιδιότητός του ως προέδρου του Ακαδημαϊκού Φόρουμ Εθνικής Πολιτικής. Ευχαριστίαι εκφράζονται εις την ΕΠΕ «Γνώση», η οποία υπήρξεν ο χρηματοδότης, και εκδότης και εις το Ινστιτούτον Μεταλλογνωσίας της βουλγαρικής Ακαδημίας Επιστημών. Αυτό το πρώτον μέρος παρεδόθη υπό της στρατιωτικής επιτροπής, κατά την διάρκειαν επισήμου τελετής, εις τον πρόεδρον της Βουλγαρίας Π.Στογιάνωφ, ο οποίος εκάλεσεν όλους τους παράγοντας του Βουλγαρικού Εθνους να αποδεχθούν, να ενστερνισθούν το Δόγμα τούτο και να εργασθούν δια την επιτυχή εφαρμογήν αυτού. Το επόμενον έτος 1998 εξεδόθη υπό του αυτού εδοτικού οίκου «Γνώση» το Α πρόγραμμα, υπό τον τίτλον «Προστασία και πνευματική ενότης των Βουλγάρων του κόσμου», του δευτέρου μέρους υπό τον γενικόν τίτλον εθνικά στρατηγικά προγράμματα με υπότιτλον, όπως και εις το Α μέρος, «Η Βουλγαρία κατά τον εικοστόν πρώτον αιώνα» του Επιστημονικού Κέντρου δια την βουλγαρικήν εθνικήν στρατηγικήν. Η συγγραφική ομάς απηρτίσθη από τους καθηγητάς Γκριγκόρ Βέλεφ, υπεύθυνον συντάξεως και Ιβάν Κότσεφ, τους επιμελητάς Dr.Εμελ Αλεξαντρώφ, Dr.Ντημήτρη Γκότσεφ, Dr. Ιορντάν Κόλεφ, Σπάε Τάσεφ και Dr. Τριαντάφιλ Μίτεφ, η ομάς εμπειρογνωμόνων από τους καθηγητάς Dr. Γκεόργκι Μπακάλωφ, Dr. Γκεόργκι Λιαρκώφ, Dr. Μιχαήλ Βιντέτωφ, Dr. Ορλίν Ζλατάρωφ και τον Dr. Ιορντάν Γιάνεφ και η ομάς κριτικών από τους καθηγητάς Dr. Βεσελίν Τραϊάνωφ, Dr. Γκεόργκι Μαρκώφ και Dr. Ντόρα Μίρτσεβα. Εις το οπισθόφυλλον υπό τον τίτλον «Βουλγαρικόν εθνικόν ιδεώδες δια τον 21 ον αιώνα» αναγράφεται «ελευθέρα, ανεξάρτητος, δημοκρατική και ευημερούσα Βουλγαρία, πνευματικός παράγων συνενώσεως του βουλγαρικού έθνους και στήριγμα των Βουλγάρων ανά τον κόσμον». (Το κείμενον του Βουλγαρικού Εθνικού Δόγματος με πολλάς παρατηρήσεις και σχόλια επ αυτού οφείλεται εις τον Δημ. Θ. Μανίκαν). Ως λόγος συγγραφής και εκδόσεως του εν όψει Δόγματος αναφέρεται ότι «όλα τα σύγχρονα κράτη (ΗΠΑ, Γαλλία, Γερμανία, Ιαπωνία κ.α.) έχουν τα δικά των εθνικά δόγματα. Εθνικά δόγματα έχουν και οι γείτονές μας εις τα Βαλκάνια (το ελληνικόν εθνικόν δόγμα Η μεγάλη Ιδέα εδημιουργήθη προ 170 ετών)». Σημειώ όλως ιδιαιτέρως την φράσιν: «Κεντρική ιδέα των δογμάτων των βαλκανικών κρατών συνιστούν σαφείς γεωπολιτικοί στόχοι και συμφέροντα, τα οποία κατευθύνονται εις την εδαφικήν των διεύρυνσιν εις βάρος της Βουλγαρίας», (η οποία φράσις αποκαλύπτει ήδη εξ αρχής το πνεύμα υπό το οποίον συνετάγη το εν όψει Δόγμα του βουλγαρικού λαού, χωρίς αυτό να επηρεάζεται από την παρατήρησιν του σχολιαστού του κειμένου και ήδη αναφερθέντος Δ.Μανίκα ότι η φράσις αύτη τελικώς διεγράφη εις την τελικήν έκδοσιν και διετηρήθη μόνον η περί της Μεγάλης Ιδέας διατύπωσις). Ως θεωρητική βάσις του Δόγματος αναγράφεται η καταγγελία της στρεβλώ- Το νέο Εθνικό Δόγμα του Βουλγαρικού Λαού 15

16 σεως εκ της μαρξιστικής-λενινιστικής ιδεολογίας των εννοιών έθνος, εθνικισμός, εθνικότης κ.λ.π., η οποία είχεν ως αποτέλεσμα την παραμόρφωσιν της σκέψεως ολοκλήρων γενεών της Βουλγαρίας. Εδώ πρέπει να γίνη αντικείμενον ιδιαιτέρας προσοχής η μάλλον δυσανάλογος εις έκτασιν του όλου Δόγματος, ως θα αναφερθή και αργότερον, ανάπτυξις του θέματος των σχέσεων της σημερινής Βουλγαρίας με το κράτος των Σκοπείων. Είναι ένα θέμα που ενοχλεί ιδιαιτέρως την Βουλγαρίαν, η οποία δεν παύει να θεωρεί το κράτος αυτό ουχί μόνον ως παλαιάν περιοχήν βουλγαρικής εθνικής επιρροής, αλλ ως τμήμα ομοιομόρφου εθνικής καταγωγής και πολιτισμού. Η θέσις όμως ενταύθα δεν αναφέρεται εις την αποτυχούσαν προσάρτησιν της περιοχής Σκοπείων εις την Βουλγαρίαν (ως συνέβη κατά την περίοδον της συμμαχίας με την Γερμανίαν μετά την κατάρρευσιν της Γιουγκοσλαυίας κατά τον B παγκόσμιον πόλεμον), αλλ εις την ενίσχυσιν αυτής δια της προσπαθείας όπως αναγνωρισθή ως ανεξάρτητος διεθνώς, προφανώς δια να μη υφίσταται την επιρροήν ή πίεσιν της Σερβίας (μετά την κατάρρευσιν της Γιουγκοσλαυίας ως ενιαίου κράτους) ή της Ελλάδος και να δυνηθή ενδεχομένως να σχηματίσει μελλοντικώς μίαν ομοσπονδίαν μετ αυτού, γεγονός, το οποίον το Δόγμα δεν αποκλείει (δεν θεωρεί απίθανον, ως θα αναφερθή ευθύς εν συνεχεία). Αξιοσημείωτος όμως είναι η θέσις του Δόγματος ως προς την ονομασίαν του κράτους των Σκοπείων, διότι αυτό δεν ακολουθεί, ως προς αυτήν, τους Σκοπειανούς, οι οποίοι υιοθέτησαν την γνωστήν ονομασίαν «Μακεδονία». Ιδού η σχετική διατύπωσις του Δόγματος. «Ο θρίαμβος της βουλγαρικής διπλωματίας δεν έγκειται εις το ότι πρώτη αυτή ανεγνώρισε την ανεξαρτησία της Μακεδονίας, αλλά εις το ότι κατορθώνει να πείση την διεθνή κοινότητα να την αναγνωρίσει». Η Ελλάδα έχει ισχυρούς λόγους να αμφισβητή το όνομα της Μακεδονίας. Ανάμεσα εις την αρχαίαν Μακεδονίαν και την σύγχρονον Δημοκρατίαν δεν υπήρξε απολύτως καμμία εθνοτική, πολιτιστική, γλωσσική ακόμη και εδαφική διαδοχή. Περισσότερα από τα εδάφη της σημερινής Μακεδονίας δεν απετέλουν μέρος του αρχαίου βασιλείου (πριν αυτό κατακτήσει και πολλάς άλλας χώρας). Πόλεις όπως η Φιλιππούπολις, η Αλεξάνδρεια και η Βαγδάτη έχουν, ίσως, περισσοτέρους λόγους από τα Σκόπεια να αξιώνουν δια την κληρονομίαν του Αλεξάνδρου του Μακεδόνος. Το γεγονός ότι με τας εκστρατείας του ο μεγάλος στρατηλάτης διέδωσε τον ελληνικόν πολιτισμόν αυτό είναι αναμφισβήτητον. Κατά την διάρκειαν των αιώνων και μετά τας μεγάλας μετακινήσεις των λαών, το όνομα της Μακεδονίας ήτο άγνωστον εις τα 4/5 των κατοίκων της περιοχής, οι οποίοι, συμφώνως προς τους αδελφούς Μιλαντίνωφ [πρόκειται περί Ελλήνων εξ Αχρίδος, η οποία κατά τον πρώτον υπουργόν Παιδείας του Βουλγαρικού Πριγκιπάτου Jirecek (Geschichte der Bulgaren 1876, σελ. 211) ήτο ήδη από του ΙΒ αιώνος το προπύργιον του Ελληνισμού] ήσαν Βούλ- 16 Κωνσταντίνου Βαβούσκου

17 Τολμών γαροι. Ελληνες εθνικισταί πριν από 1 1/2 αιώνα ευρίσκουν εκ νέου τον όρον Μακεδονία με την ελπίδα να ελληνοποιήσουν την περιοχήν [δεν υπήρχεν ανάγκη ελληνοποιήσεως διότι η περιοχή ανήκε κατά πλειοψηφίαν εις τον Ελληνισμόν, βλ. σχετικώς εμήν μελέτην Η πληθυσμιακή κατάστασις εις το κράτος των Σκοπείων. Ιστορική άποψις και σημερινή πραγματικότης, εκδ. Ο ΤΟΛΜΩΝ τεύχ.27 ον, σελ.73 και τον Σκοπειανόν σύγχρονον συγγραφέα Krste Bitoski, Dejnosta na Pelagoniskata Mitropolija , Σκόπεια 1968, σελ.35-43: «Κατά τους εκκλησιαστικούς αγώνας του το Μακεδονικόν έθνος δεν θα έλθη αντιμέτωπον με Ελληνας τινάς, αλλά κυρίως με τους Βλαχογκρεκομάνους (οι οποίοι) καθίστανται η κυρία δύναμις δια την προώθησιν της Μεγάλης ελληνικής ιδέας. Οι ναοί και τα σχολεία της πόλεως Μοναστηρίου κατά τα μέσα του 19 ου αιώνος ήσαν εις ελληνικάς χείρας]. Πολλοί Βούλγαροι από αυτά τα εδάφη ηγωνίσθησαν εναντίον της χρήσεως αυτού του ονόματος». «Εις τας αρχάς της δεκαετίας του 90 εις την Ελλάδα επραγματοποιήθησαν πολλαί διαδηλώσεις εναντίον της ανεξαρτησίας της Μακεδονίας. Εχομεν βασίμους λόγους να πιστεύωμεν ότι αυτό το οποίον κάποιοι κύκλοι εις την Ελλάδα ημφεσβήτουν το δεν ήτο το δικαίωμα των Σκοπείων να φέρη το όνομα Μακεδονία, αλλά το δικαίωμα να απαιτήση την ανεξαρτησία της. Η Ελλάς επεθύμει να παραμείνει η Μακεδονία» εντός της Γιουγκοσλαβίας» (αυτή είναι η εκτίμησις του Δόγματος). Και το Δόγμα συνεχίζει: «Μία μορφή ομοσπονδίας μεταξύ των δύο χωρών μας, δεν είναι απίθανη, αλλά θα πρέπει να έχουν ενταχθεί εις την Ε.Ε. Ακόμη όμως ένας λόγος δύναται να οδηγήση εις την Ομοσπονδίαν, εάν εμφανισθή κίνδυνος αλλοιώσεως της εθνικής ισορροπίας εις την Μακεδονίαν». Αυτή η διατύπωσις χρήζει προσοχής αν και, όπως είναι άλλοθεν γνωστόν, αι σχέσεις των δύο διεταράχθησαν ως προς την γλώσσαν (επί μακρόν χρονικόν διάστημα δεν υπεγράφοντο μεταξύ Βουλγαρίας και Σκοπείων συμβάσεις λόγω διαφωνίας των εις ποίαν γλώσσαν θα έπρεπε αύται να διατυπωθούν, των μεν Βουλγάρων ισχυριζομένων ότι έπρεπε να διατυπωθούν εις την Βουλγαρικήν, διότι και η Σκοπειανή είναι βουλγαρική διάλεκτος, των δε Σκοπειανών επιμενόντων ότι έπρεπε να διατυπωθούν εις την μακεδονικήν (και ιδία εις την γλώσσαν της περιοχής Πριλάπου, η οποία ελήφθη ως βάσις διαμορφώσεως της Σκοπειανής διαλέκτου). Το νέο Εθνικό Δόγμα του Βουλγαρικού Λαού 17

18 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Ο Ελευθέριος Βενιζέλος υπογράφει τη Συνθήκη των Σεβρών, στο ημαρχείο της πόλης, την 10 Αυγούστου (Αθήνα, Ίδρυμα Ιστορίας Ε. Βενιζέλου) Το Δόγμα δεν παραλείπει να αναφερθή και εις τας αντιδράσεις, αι οποίαι προεκλήθησαν εις την Ελλάδα εξ αιτίας της διεκδικήσεως υπό των Σκοπείων της ονομασίας Μακεδονία, ως προς την οποίαν, όπως σημειώνει το Δόγμα περαιτέρω, υπάρχει «λυσσαλέα (μακεδονίστικη) προπαγάνδα». Το Δόγμα συνεχίζει με αναφοράν ιδιαιτέραν εις την Ελλάδα: «Η μοναδική χώρα με την οποίαν η Βουλγαρία έχει σύνορα, τα οποία επέβαλαν εξωτερικαί δυνάμεις, και με την οποίαν δεν έχει επιτευχθεί κανενός είδους αναθεώρησις, είναι η Ελλάς. Είμαστε όμως υποχρεωμένοι να δεχθώμεν ότι τα σύνορά μας με την Ελλάδα έχουν αυτήν την μορφήν με αποκλειστικήν ευθύνην της Βουλγαρίας. Πρέπει επομένως να δεχθώμεν οριστικώς τα σύνορά μας με την Ελλάδα». Αυτή η διατύπωσις είναι αξιοπρόσεκτος και σημαντικοτάτη ως προς τας σχέσεις του Δόγματος με την Ελλάδα. Η διατύπωσις δεν πείθει όμως μετά τας εν συνεχεία διατυπώσεις του Δόγματος και τας προτάσεις, τας οποίας εισηγείται. Ιδού αύται : «Οσον αφορά τους Βουλγάρους, οι οποίοι ζουν εις την Ελλάδα, ωρισμένες δηλώσεις του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας μας επιτρέπουν να πιστεύωμεν ότι η Ελλάς συνειδητοποιεί ότι είναι προς το συμφέρον τους να τους προστατεύσει από την λυσσαλέα μακεδονίστικη προπαγάνδα επιτρέποντας να αναπτύξουν τον βουλγαρικόν τους πολιτισμόν». Η Βουλγαρία αναγνωρίζει ότι υπάρχει (όντως άλλωστε) «λυσσαλέα μακεδονίστικη προπαγάνδα», αλλά προσφέρεται να προστατεύση από αυτήν την Ελλάδα δια της διευκολύνσεως των κατοικούντων εις αυτήν Βουλγάρων να αναπτύξουν τον βουλγαρικόν των πολιτισμόν. «Η Βουλγαρία», συνεχίζει το Δόγμα, «πρέπει να χαίρεται αν αυτοί είναι πολίται της Ελλάδος και εργάζονται δια την προσέγγισιν των δύο χωρών. Τον ίδιον ρόλον πρέπει να αναλάβουν και οι Ελληνες και Σαρακατσάνοι, οι οποίοι ζουν εις την Βουλγαρίαν. Κάθε μία από τας δύο χώρας να έχη ζωτικόν συμφέρον από την διαφύλαξη της εδαφικής ακεραιότητος της άλλης». Τοιουτοτρόπως όμως προβάλλεται, πλέον ή σαφώς, η θέσις της Βουλγαρίας ότι υπάρχουν εις την Ελλάδα Βούλγαροι, περί των οποίων θα αναφερθούμε εκτενέστερα κατά την στιγμήν της ειδικής σχετικής διατυπώσεως του Δόγματος. Σημειούμεν πάντως ότι τονίζεται η διαφύλαξις της εδαφικής ακεραιότητος αμφοτέρων των χωρών με προσφοράν ανταλλάγματος ως προς τους βιούντας εις την Βουλγαρίαν Σαρακατσάνους και τους άλλους Ελληνας, όσους απέμειναν εις την Ανατολικήν Ρωμυλίαν μετά τους διωγμούς του [Βλ. περί αυτού αντί πολλών άλλων Joran Crijic (1918): la population grecque a e te expulse en masse de la Bulgarie]. Παρ όλα ταύτα τονίζεται ρητώς εις το Δόγμα κατά τρόπον κατηγορηματικόν ότι η Βουλγαρία έχει ανάγκην την άνευ προϋποθέσεων έξοδον εις το Αιγαίον. Η Βουλγαρία ποτέ δεν υπεχώρησεν από αυτό το δικαίωμα το οποίον της εξασφάλισεν η συνθήκη του Νεϊγύ. Η συνθήκη του Νεϊγύ ετερμάτισε τον Πρώτον Παγκόσμιον Πόλεμον μεταξύ των συμμάχων της εγκαρδίου συνεννοήσεως (entente cordiale), (εις τους οποί- 18 Κωνσταντίνου Βαβούσκου

19 Τολμών ους ανήκε και η Ελλάς), και Βουλγαρίας υπογραφείσα εις το προάστειον των Παρισίων Νεϊγύ (με την Τουρκίαν υπεγράφη η συνθήκη των Σεβρών, με την Αυστροουγγαρίαν η συνθήκη του Τριανόν και με την Γερμανίαν η συνθήκη των Βερσαλιών). Και το Δόγμα συνεχίζει: «Κατά τον ίδιον τρόπον η Ελλάς επιθυμεί οικονομικήν πρόσβασιν εις την Μαύρην Θάλασσαν, όπου εδώ και αιώνες ο ελληνικός πολιτισμός έχει την δική του παρουσία. Αν η Βουλγαρία αποκτήσει ελευθέραν γραμμήν εις το Αιγαίον και η Ελλάς εις την Μαύρην Θάλασσαν, τότε η βόρειος Ελλάς από εμπόδιον εξόδου προς την Μεσόγειον, θα μετατραπή εις νότιον προστατευτικόν ανάχωμα της Βουλγαρίας εις ενδεχομένην πρόκλησιν από την πλευράν του Ισλάμ. Δια να είναι αποτελεσματική παρομοία γεωπολιτική τοποθέτησις, θα ηδύνατο εκάστη των δύο χωρών να παραχωρήση εις την άλλην μίαν ελευθέραν ζώνην και γιατί όχι μίαν μικρήν παρουσίαν κυρίαρχον εις την αντίστοιχον θάλασσαν. Η Βουλγαρία βλέπει πάντα εις το Αιγαίον με όσον το δυνατόν ευρυτέραν εδαφικήν περιοχήν. Παρά δε τας καλάς σχέσεις δεν φαίνεται διατεθειμένη να απαρνηθή μίαν καλήν ευκαιρίαν εις περίπτωσιν ελληνοτουρκικών προβλημάτων (πρέπει ιδιαιτέρως να παρατηρηθή η παράγραφος αυτή: Η Βουλγαρία καραδοκεί ελληνοτουρκικάς περιπλοκάς δια να επέμβη). Και εξηγείται: «Τα εθνικά συμφέροντα δεν δύνανται και δεν γίνεται να περιορισθούν εις τα εδαφικά όρια του κράτους. Εδώ δεν τίθεται θέμα παραλόγων εδαφικών αξιώσεων έναντι των γειτόνων μας. Το κύριον είναι η διατήρησις της εθνικής βουλγαρικής συνειδήσεως, του εθνικού βουλγαρικού πληθυσμού, ο οποίος παρέμεινε εις ξένην επικράτειαν μετά τους βαλκανικούς και παγκοσμίους πολέμους. Εν όψει πάντων τούτων ρίπτεται το σύνθημα το καλύπτον πάντα ταύτα: Βούλγαρε θυμίσου το παρελθόν, πίστεψε εις το μέλλον. Το Δόγμα προχωρεί περαιτέρω εις το ιστορικόν παρελθόν των Βουλγάρων και γράφει: Η βουλγαρική εθνότης εμφανίζεται ως αποτέλεσμα βιογενετικής και κοινωνικοπολιτιστικής συνθέσεως κυρίως μεταξύ τριών εθνικών ρευμάτων: Θρακών, Σλαύων και Προβουλγάρων. Η ανάλυσις αυτών των τριών ρευμάτων έχει ως εξής: α) Θράκες (πρώτον εποικοδομητικόν στοιχείον της βουλγαρικής εθνότητος) : Η συμμετοχή των υποτιμάται εντόνως, όπερ Η Συνθήκη του Νεϊγύ, υπογράφηκε στις 14 Νοεμβρίου 1919 Το νέο Εθνικό Δόγμα του Βουλγαρικού Λαού 19

20 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Η κατάληψη της Αδριανούπολης από τους Βουλγάρους. (Σύνοψις Ιστοριών, Ιωάννη Σκυλίτση) δεν είναι ορθόν, διότι υποτιμώντες την θρακικήν συμμετοχήν η βουλγαρική εθνική ιστορία στερείται αβασίμως της πλουσίας πολιτιστικής κληρονομίας των Θρακών αφήνοντας αυτούς εις την ζώνην του προκρατικού και μη βουλγαρικού παρελθόντος. Κατά τον 6 ον -7 ον αιώνα εν μέρει εκρωμαϊσθέντας και εξελληνισθέντας τους βρίσκουν οι ελθόντες Σλαύοι και Προβούλγαροι. Τονίζεται όμως ότι οι Θράκες διαφέρουν από τους Ελληνας. β) Σλαύοι (δεύτερον εποικοδομητικόν στοιχείον βουλγαρικής εθνότητος) : Μέχρι της αφίξεώς των η περιοχή κατωκείτο από Ελληνας, Ιλλυριούς, Μακεδόνας και πρό πάντων Θράκας, οι οποίοι αφομοιούνται από τας πολύ πιο πολυαρίθμους και εθνικώς ομοιογενεστέρας μάζας των Σλαύων, οι οποίοι μετέχουν τοιουτοτρόπως εις την διαμόρφωσιν του βουλγαρικού έθνους. Το Δόγμα πάντως αναφέρει Μακεδόνας. γ) Προβούλγαροι (τρίτον εποικοδομητικόν στοιχείον βουλγαρικής εθνότητος): Οι Προβούλγαροι, οι οποίοι ανήκουν εις την μογγολοειδή φυλήν με πατρογονικήν γην το Παμίρ και το Ινδοκούς. Η κοινή απειλή του Βυζαντίου όπως και η συνεχής επαφή μεταξύ των δύο εθνών (Σλαύων-Προβουλγάρων) απετέλεσε προϋπόθεσιν ταχείας προσεγγίσεως και αναπτύξεως. Η κυριαρχία του σλαυικού στοιχείου επιβάλλει την σλαυικήν γλώσσαν με μεγάλον αριθμόν λέξεων και εκφράσεων της προβουλγαρικής γλώσσης. Κατά το Δόγμα βουλγαρικός εθνικός χώρος γενικώς θεωρείται κάθε περιοχή της Βαλκανικής, η οποία ευρέθη ως προς ωρισμένον χρονικόν διάστημα υπό βουλγαρικήν κατοχήν ή εις την οποίαν ευρέθησαν δι ωρισμένον χρονικόν διάστημα και Βούλγαροι. Εν τη εννοία ταύτη ο κυβερνήτης της Θεσσαλονίκης και ο βασιλεύς της Σερβίας είναι εις την πραγματικότητα υποτελείς της πόλεως του Τυρνόβου. Η εδαφική έκτασις του βουλγαρικού κράτους επί Συμεών ( μ.Χ.) όταν εκτείνεται μεταξύ τριών θαλασσών και μέχρι τα Καρπάθια προς βορράν ορίζει τον βουλγαρικόν εθνικόν χώρον. Κατά την εποχήν του ΑΣΕΝ το βουλγαρικόν Βασίλειον λαμβάνει μέσω του Πάπα την επίσημον διεθνή αναγνώρισιν της κυριαρχίας του (1204μ.Χ.) και μεταβάλλεται εις αποφασιστικόν παράγοντα της βαλκανικής πολιτικής. Η αναγνώρισις της ανεξαρτήτου βουλγαρικής εκκλησίας (το 1870 με σουλτανικόν φιρμάνιον: βουλγαρική Εξαρχία) είναι ιστορική πράξις, διότι με αυτήν αναγνωρίζεται και η ύπαρξις του βουλγαρικού έθνους εις την οθωμανικήν αυτοκρατορίαν. Η δική της αποκλειστική σημασία είναι ότι διαγράφει τα εθνικά εδαφικά όρια του βουλγαρικού έθνους εις τα Βαλκάνια. Όπως ορθώς παρατηρεί ο κ.μανίκας, εδώ βεβαίως δεν γίνεται μνεία της περιωρισμένης αρχικά εκτάσεως της Βουλγαρικής Εξαρχίας, ούτε του δυνητικού και όχι 20 Κωνσταντίνου Βαβούσκου

21 Τολμών υποχρεωτικού χαρακτήρος του άρθρου 10 του φιρμανίου. Με έμφασιν διατυπούται ότι η οικοδόμησις του βουλγαρικού κράτους πρέπει να πραγματοποιηθεί ουχί μόνον με αγώνας κατά της οθωμανικής κυριαρχίας, αλλά και κατά των βλέψεων των βαλκανικών κρατών, Ελλάδος, Σερβίας, Ρουμανίας, τα οποία δημιουργούν κράτη προ των Βουλγάρων. Εις τας χώρας ταύτας επικρατούν επιδιώξεις προς αποκατάστασιν του παλαιού Βιλαετίου, αι οποίαι εύρον θέσιν εις την λεγομένην «Μεγάλην Ιδέαν» του ελληνικού Βασιλείου και εις το Σχεδίασμα του Ηλ. Γκαρασάνιν, το οποίον υπεραμύνεται της αποκαταστάσεως του σερβικού βασιλείου του Ντουσάν. Και τα δύο εθνικά δόγματα, τα οποία κατηρτίσθησαν βάσει του «ιστορικού δικαιώματος», διεκδικούν βουλγαρικά εδάφη και επιτυγχάνουν να προσαρτήσουν καθαρόν βουλγαρικόν πληθυσμόν. Εν αντιθέσει προς το μεσαιωνικόν, ως προς το πνεύμα του, ιστορικόν δικαίωμα, το σύνολον της βουλγαρικής κοινωνίας αντιπαρατίθεται προβάλλοντας την λίαν σύγχρονον δια την Νέαν Ευρώπην αρχήν του αυτοπροσδιορισμού. Το Δόγμα συνοψίζον τα υπερφίαλα ιστορικά στοιχεία (επιδρομών εις τον χώρον του Βυζαντίου εκ του οποίου τελικώς ηττηθέντες οι Βούλγαροι εξηφανίσθησαν) καταλήγει εις την διατύπωσιν, την μεγαλοβουλγαρικήν ως εξής: «Ο Λέφσκυ τονίζει την ανάγκην να συγκεντρωθούν και τα τέσσερα σημεία των βουλγαρικών εδαφών, δηλ.η Δοβρουτσά, η Μοισία, η Θράκη και η Μακεδονία (1871)». Εν τη αυτή εννοία το Δόγμα συνεχίζει: Με την υπογραφήν της προκαταρκτικής συνθήκης ειρήνης του Αγίου Στεφάνου (3 Μαρτίου 1871) γνωστοποιείται η δημιουργία ανεξαρτήτου βουλγαρικού Κράτους το οποίον περιλαμβάνει περί το 80% των εθνικών εδαφών στα Βαλκάνια. Οι Σκοπειανοί σήμερον αντιδικούν και προς την Βουλγαρίαν. Περίφημος κατέστη η διαφωνία των με αυτήν ως προς την χρησιμοποιουμένην υπ αυτών γλώσσαν, διότι επέμειναν εις την διατύπωσιν των μεταξύ αυτών και της Βουλγαρίας συναπτομένων συμβάσεων εις αμφοτέρων την γλώσσαν, δηλ. εις την βουλγαρικήν και μακεδονικήν προκαλούντες τοιουτοτρόπως την διαφωνίαν και την ειρωνείαν των Βουλγάρων, οι οποίοι ισχυρίζονται (δικαίως) ότι πρόκειται περί της μιας και αυτής γλώσσης. Η σύγχρονος Βουλγαρία έχει, πολιτικώς, αναγνωρίσει το κράτος των Σκοπείων ως «Δημοκρατία της Μακεδονίας», εθνολογικώς όμως ουδεμίαν Μακεδονίαν των Σκοπείων αναγνωρίζει (διότι τους Σλαύους κατοίκους αυτής θεωρεί Βουλγάρους). Πράγματι, το σύγχρονον δόγμα του βουλγαρικού λαού, το οποίον κατηρτίσθη, ως ελέχθη, υπό ομάδος ακαδημαϊκών, καθηγητών Πανεπιστημίου και αντιστρατήγων, ορίζει μεταξύ άλλων, ως ήδη ελέχθη, και τα εξής: «Η Ελλάς έχει ισχυρούς λόγους να αμφισβητεί το όνομα της Μακεδονίας (των Σκοπείων). Ανάμεσα εις την αρχαίαν Μακεδονίαν και την σύγχρονον Δημοκρατίαν δεν υπάρχει απολύτως καμμία εθνοτική, πολιτιστική, γλωσσική ακό- Αλλαγές στα εδάφη της Τουρκίας από 1856 έως (Έκδοση John Bartholomew & Son, Edinbourgh)

22 Το Κρούσοβο, στο οποίο έγιναν σφαγές Ελλήνων από τους Βουλγάρους, στην «Επανάσταση του Ίλιντεν», το μη και εδαφική διαδοχή. Πόλεις όπως η Φιλιππούπολις, η Αλεξάνδρεια και η Βαγδάτη έχουν ίσως περισσοτέρους λόγους από τα Σκόπεια να αξιώνουν την κληρονομίαν του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Είναι αναμφισβήτητον ότι αυτός διέδωσε τον ελληνικόν πολιτισμόν». Η καταστροφή του Κρουσόβου είχε την εξής απήχησιν εις την Ελλάδα. Λόγω του ότι κατεστράφη το βόρειον προπύργιον του Ελληνισμού, δια πρώτην φοράν η Ελλάς εξεδήλωσεν επισήμως την αγανάκτησίν της ως προς τα δεινά του Μακεδονικού Ελληνισμού. Απόροια ταύτης υπήρξεν η επίσημος παράστασις διαμαρτυρίας του Υπουργείου Εξωτερικών προς την τουρκικήν Κυβέρνησιν. Πράγματι, επεδόθη υπό της βασιλικής πρεσβείας Κωνσταντινουπόλεως η υπ αρ.πρωτ.914 από 16 Αυγούστου 1903 διακοίνωσις προς τον Μέγα Βεζύρην εν σχέσει «προς τα εν Κρουσόβω», σημαίνουσα ότι η Ελλάς έλαβεν αφορμήν δια να ενδιαφερθή δια την Μακεδονίαν. Το Δόγμα επανερχόμενον εις τα σημερινά γράφει: Η ουσία του βουλγαρικού ιδεώδους περιλαμβάνει την ελευθερίαν όλων των Βουλγάρων συνενωμένων υπό το κοινόν κρατικόν στέγασμα και εκτός αυτού. Και τονίζει (τονίζω και εγώ ιδιαιτέρως): «Λόγω της πολυπλόκου γεωπολιτικής καταστάσεως εις την περιοχήν οφείλομεν να διατηρήσωμεν τας ενόπλους δυνάμεις μας εις πλήρη συμφωνίαν με τας ενδεχομένας προκλήσεις της ιστορίας και των καιρών». Και συνεχίζει: «Εθνοδημογραφικαί θεάσεις του εθνικού ιδεώδους απορρέουσαι από το Σύνταγμά μας, το οποίον ανακηρύσσει την Βουλγαρίαν μονοεθνικόν κράτος επιδίωξις εμβαθύνσεως της εσωτερικής ενότητος του έθνους. Αυτό δύναται να γίνη με την διαμόρφωσιν νέας καλλιεργείας της εθνικής συνειδήσεως εις όλας τας ομάδας και τα στρώματα του πληθυσμού χωρίς να λαμβάνεται υπ όψιν η εθνική και θρησκευτική των ένταξις. Δι αυ- 22 Κωνσταντίνου Βαβούσκου

23 Τολμών τό πρέπει να γνωρίζωμεν την ιστορίαν μας, την πνευματικήν εξέλιξιν του έθνους και να μη επιτρέπωμεν προσβολήν της ιστορικής μας μνήμης». Επ ευκαιρία γίνεται κριτική εις το προϋπάρξαν σοβιετικόν καθεστώς: Αποδοχή της συνθήκης της Κομιντέρν και της ΕΣΣΔ, αι οποίαι μας υποχρεώνουν την εσωτερικήν και εξωτερικήν πολιτικήν της απεθνοποιήσεως και μακεδονοποιήσεως των Βουλγάρων, οι οποίοι ζουν εις τα αρχικά δικά μας εδάφη εκτός των κρατικών μας συνόρων. Η σφήνα αναφέρεται εις την επί Τίτο γενομένην μεταβολήν εις το κράτος των Σκοπείων. Ο αλυτρωτισμός των Βουλγάρων οξύνεται εις τας επομένους παραγράφους: Η Βουλγαρία, η οποία συνορεύει με ίδια αυτής εδάφη και ιδίους πληθυσμούς, οι οποίοι παραμένουν εις γειτονικά κράτη συνεπεία των προσαρτήσεων μετά τους πολέμους, καλείται να υποστηρίξη τα δικαιώματα των ομοεθνών της και να καταβάλη αμείωτον προσπάθειαν δια την διαφύλαξιν και ανάπτυξιν της βουλγαρικής των συνειδήσεως και του βουλγαρικού πολιτισμού. Και το Δόγμα συνεχίζει: «Εις αφομοίωσιν έχει υποβληθή ο βουλγαρικός πληθυσμός εις την Μακεδονίαν του Βαρδάρη, εις το βουλγαρικόν Πομοράβιε της Σερβίας καθώς και εις την Μακεδονίαν και την Θράκην της Ελλάδος και εις την Ανατολικήν Θράκην της Τουρκίας. Η σχεδόν μόνιμος ανάγκη να αντιπαρατιθέμεθα εις τον αντιβουλγαρισμόν και εις τον σωβινισμόν ωρισμένων γειτόνων μας. Ένα τοιούτον σωβινισμόν εκδηλώνουν οι γείτονές μας εις την διάρκειαν πολέμων. Αυτοί άρπαξαν εδάφη ανέκαθεν βουλγαρικά με βουλγαρικούς πληθυσμούς. Η Ελλάς την Μακεδονίαν του Αιγαίου και την Δυτικήν Θράκην. Ποτέ ο βουλγαρικός λαός και οι πολιτικοί του εις την ιστορίαν μας δεν επέδειξαν σωβινισμόν (!!), δι αυτό η Βουλγαρία μετά την απελευθέρωσιν έως σήμερα συνορεύει μόνον με ίδια αυτής εδάφη και ιδίους πληθυσμούς. Δεν υπάρχει ούτε εν έγγραφον εις το οποίον να φαίνεται ότι Βούλγαροι πολιτικοί επεδίωξαν να καταλάβουν εδάφη ανέκαθεν σερβικά (το Κόσοβο), ούτε ελληνικά την Πελοπόννησον, την Θεσσαλίαν, την Ηπειρον, την νήσον Κρήτην ή την Κύπρον, ούτε εδάφη της Ρουμανίας ή Αλβανίας». Διαβάζοντας όλα αυτά εκτιμά οιοσδήποτε αναγνώστης ότι η συνθήκη του Αγίου Στεφάνου ωχριά ενώπιον αυτών. Απλώς αναφέρω ότι ο λόρδος του Salisbury εκπρόσωπος της Μεγάλης Βρετανίας εις το συνέδριον του Βερολίνου εδήλωσεν ότι η Μακεδονία και η Θράκη είναι τόσον ελληνικαί όσον και η Κρήτη (κατά την συνεδρίαν της 19 ης Ιουνίου 1878 του συνεδρίου του Βερολίνου, Documents diplomatiques francais, Affaires d Orient, Congres de Berlin 1878, Paris MDCCCLXXXVIII, Prot.No 3, séance du 19 juin 1878, σελ.85). «Συγκεκριμένη εκδήλωσις εθνικομηδενισμού εις την Πατρίδα μας αποτελεί η συμβιβαστική θέσις ωρισμένων κρατικών λειτουργών και πολιτικών μας καθώς και μέρος του πολιτικού μας κόσμου έναντι της απεθνικοποιήσεως και αφομοιώσεως των Βουλγάρων της Μακεδονίας του Βαρδάρη και του Αιγαίου, της Δυτικής και Ανατολικής Θράκης. Ο εθνικομηδενισμός εμφανίζεται εις την Πατρίδα μας μετά τον Β Βαλκανικόν και τον πρώτον παγκόσμιον πόλεμον (συνθήκη Νεϊγύ), οι οποίοι προεκάλεσαν εθνικήν αθυμίαν και Ο Λόρδος Salisbury ( ), υπήρξε Πρωθυπουργός της Μεγ. Βρετανίας κατά την διάρκεια του Συνεδρίου του Βερολίνου (13 Ιουνίου - 13 Ιουλίου 1878) Το νέο Εθνικό Δόγμα του Βουλγαρικού Λαού 23

24 κόμπλεξ μη πραγματοποιήσεως του εθνικού ιδεώδους, την διάβρωσιν της εθνικής συνειδήσεως από αριστερές θεωρίες κομμουνισμού, σοσιαλδημοκρατών και αναρχικών και από κακήν εθνικήν αγωγήν κατά την διάρκειαν του ολοκληρωτικού καθεστώτος εις την πατρίδα μας». Δεν απουσιάζουν και αι σχετικαί καταγγελίαι: Το Δόγμα κάνει λόγον δια πολιτικήν απεθνικοποιήσεως, η οποία σκοπίμως πραγματοποιείται εις την Μακεδονίαν του Βαρδάρη και του Αιγαίου από 84 περίπου ετών και εις την Δυτικήν και Ανατολικήν Θράκην από 77 ετών ένα- 24 Κωνσταντίνου Βαβούσκου

25 Τολμών ντι του βουλγαρικού πληθυσμού. Σημειωτέον ότι εις την Ανατολικήν Θράκην ουδείς βουλευτής Βούλγαρος εξελέγη κατά τας εκλογάς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1908 (και τας οκτώ εν συνόλω έδρας κατέλαβον οι Ελληνες, βλ.charles Vellay, L irredentisme Hellenique 1913, σελ ), εις δε την Δυτικήν Θράκην ουδείς Βούλγαρος εθεάθη. Προσπάθεια εκβουλγαρισμού αυτής κατά το διάστημα της βουλγαρικής κατοχής μεταξύ 1913 και 1914, συμφώνως προς την συνθήκην του Βουκουρεστίου, απέτυχον, εκτός του ότι εξηγέρθησαν κατ αυτών οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί. Οσον αφορά την Μακεδονίαν του Αιγαίου ουδείς πλέον Βούλγαρος υπάρχει, διότι με την συμφωνίαν Καφαντάρη- Μολώφ περί εκουσίας ανταλλαγής πληθυσμού εξήντα περίπου χιλιάδες (οι τελευταίοι) Βούλγαροι (τόσοι εδήλωσαν) ανεχώρησαν δια Βουλγαρίαν. «Το εθνικόν αίσθημα των Βουλγάρων καθορίζεται επίσης από το ιστορικόν και πολιτικόν πεπρωμένον της Βουλγαρίας. Η ιστορία αποδεικνύει ότι η Βουλγαρία είναι ένα από τα παλαιότερα κράτη, ανέρχεται εις Βουλγάρους, οι οποίοι κατοικούν την Μοισίαν, την Θράκην και την Μακεδονίαν. Όμως το συνέδριον του Βερολίνου διασπά την Βουλγαρίαν του Αγίου Στεφάνου. Ο βουλγαρικός λαός δεν συμβιβάζεται με τας αδίκους αποφάσεις του συνεδρίου του Βερολίνου και ο αγών δια την απελευθέρωσιν και συνένωσιν της διεσπασμένης πατρίδος μεταβάλλεται εις εθνικόν εξορκισμόν». Το Δόγμα αναφέρεται εν συνεχεία εις την (όντως) πραξικοπηματικήν ενσωμάτωσιν της Ανατολικής Ρωμυλίας το 1885 εις το βαλκανικόν σύμφωνον του 1912 (με Σερβίαν 19 Φεβρουαρίου και Ελλάδα 1 Μαίου), προς το οποίον η Εξαρχία διεφώνησε διότι δεν κατωχυρώθησαν αι βουλγαρικαί αξιώσεις εις τα όρια της συνθήκης του Αγίου Στεφάνου με την προσθήκην της δηλώσεως του Εξάρχου Ιωσήφ, ο οποίος κατεδίκασε τον βασιλέα Φερδινάνδον με την φράσιν «τριάντα χρόνια έσκαβα πηγάδι με βελόνα εις την Θράκην και την Μακεδονίαν και σεις με μίαν κίνησιν της χειρός το εθάψατε» (ο έξαρχος Ιωσήφ υπονοεί τον Μακεδονικόν Αγώνα και τας προσπαθείας, τας οποίας κατέβαλε να διαβρώση και να εκμηδενίση τον πληθυσμόν της Μακεδονίας με τον κομιτατζηδισμόν). Αναφορά εις τους αγώνας των Σεντραλιστών, οι οποίοι ήσαν οι πρώτοι προς κατάκτησιν της πλήρους πολιτικής αυτονομίας της Μακεδονίας και Θράκης ως στάδιον δια την συνένωσιν με την Βουλγαρίαν, και των Βερχοβιστών, οι οποίοι ήθελον άμεσον επανάστασιν δια την ένωσιν με την Βουλγαρίαν. Το Δόγμα αποκαλύπτει ενταύθα την συναφθείσαν την 24 ην Αυγούστου 1915 μυστικήν συνθήκην με την Γερμανίαν με σκοπόν την προσάρτησιν της επιμάχου και αδιαφιλονικήτου Ζώνης της Μακεδονίας. Εις περίπτωσιν δε κατά την οποίαν η Ελλάς εκηρύσσετο κατά των κεντρικών δυνάμεων θα προσηρτάτο και η Νοτιοανατολική Μακεδονία. Αξιον σημειώσεως είναι το ότι το Δόγμα υπερηφανεύεται σημειώνον ότι την 1 ην Μαρτίου 1941 η Βουλγαρία εντάσεται εις το Τριμερές Σύμφωνον χωρίς ούτε ένας στρατιώτης του βουλγαρικού στρατού να χάση αίμα εις τα πεδία των μαχών. Φυσι- Ο Βούλγαρος Έξαρχος Ιωσήφ Το νέο Εθνικό Δόγμα του Βουλγαρικού Λαού 25

26 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Τα Βαλκάνια μετά την Συνδιάσκεψη του Λονδίνου (1913) και τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου (1913) κά ούτε σύγκρισις με την περίπτωσιν της Ελλάδος, τα τέκνα της οποίας έχυσαν ποταμούς αιμάτων αποκτήσαντα την ανεξαρτησία των με το σπαθί των. Το Δόγμα συνεχίζει με την παράθεσιν γεγονότων, τα οποία χαρακτηρίζει ως «εθνικάς καταστροφάς». Αυτά είναι, α) η βυζαντινή κυριαρχία ( ), και, β) η οθωμανική κυριαρχία ( ). Η θέσις του βουλγαρικού λαού υπό την πνευματικήν κηδεμονίαν του Οικουμενικού Πατριαρχείου ονομάζεται άλλη πλευρά της δουλείας. Το θέμα τούτο περιγράφεται πολύ ωμά. Ούτως «Ενώπιον του κλήρου του Οικουμενικού Πατριαρχείου κλείνουν αι θύραι και αναπτύσσεται ανεξέλεγκτος η πνευματική προπαγάνδα δια την προώθησιν της Μεγάλης Ιδέας και την εξαφάνισιν των σλαυικών στοιχείων». Το Δόγμα συνεχίζει: «Η συνθήκη του Βουκουρεστίου ( ) και της Κωνσταντινουπόλεως ( ) δίδουν εις την Βουλγαρίαν το 1/9 της Μακεδονίας. Περί τας Βουλγάρων Μακεδονίας-Θράκης διώχθησαν από τας πατρογονικάς των εστίας. Μετά τον Α Παγκόσμιον Πόλεμον η Ελλάς λαμβάνει την Δυτικήν Θράκην» (νέον κύμα προσφύγων, αποσιωπάται όπως και η έξοδος εκ Βουλγαρίας των εκεί Ελλήνων, καθώς σημειώνει και ο κ.μανίκας). «Μόνο η ΒΜΡΟ επιτυγχάνει κατά την διάρκειαν του μεσοπολέμου να διατηρήση εις εγρήγορσιν την βουλγαρικήν εθνικήν συνείδησιν και την ιδέαν της απελευθερώσεως της Μακεδονίας και της Θράκης του Αιγαίου υπερασπιζομένη με τον αξιοπρεπέστατον τρόπον την βουλγαρικήν εθνικήν υπόθεσιν». Το Δόγμα δικαιολογεί την ένταξιν της Βουλγαρίας εις τον Αξονα κατά τον Β Παγκόσμιον Πόλεμον, διότι δι αυτής απέβλεψεν εις την επιτυχίαν του εθνικού ιδεώδους. Εξαίρεται η δράσις του βουλγαρικού στρατού (του ερυθρού πλέον μετά την υποχώρησιν του γερμανικού στρατού εκ της Ρωσίας και την προέλασιν του ρωσικού στρατού εις την Βουλγαρίαν, διότι η Βουλγαρία εγκατέλειψε την ηττηθείσαν Γερμανίαν και συνετάγη με την προελαύνουσα Ρωσίαν, με συνέπειαν ο βουλγαρικός στρατός να συνταχθή με τον ρωσικόν και να δρα μαζί του) εις την απελευθέρωσιν του Πομοράβιε (Σερβίας), ολοκλήρου της Μακεδονίας του Βαρδάρη, μεγάλου μέρους της Μακεδονίας του Αιγαίου (αι οποίαι παρεχωρήθησαν υπό των Γερμανών). Αυτό όμως είναι λάθος, διότι ο ρωσικός και ο βουλγαρικός στρατός δεν εισήλθον εις την Μακεδονίαν του Αιγαίου. Κατόπιν της συμφωνίας Στάλιν-Τσώρτσιλ η Ελλάς υπήχθη εις την αγγλικήν επιρροήν και κατόπιν τούτου ο ρωσικός στρατός εστα- 26 Κωνσταντίνου Βαβούσκου

27 Τολμών μάτησεν εις τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Κακίζεται η υπό του Κολάρωφ αντιπροσωπεία του Π.Μ. (Πατριωτικού Μετώπου) διότι δεν υπεστήριξεν αξιοπρεπώς εις Παρισίους (κατά την διάσκεψιν της ειρήνης μετά το τέλος του Β Παγκοσμίου Πολέμου) τα βουλγαρικά εθνικά συμφέροντα και ούτω πως δεν εξησφάλισε τα απελευθερωθέντα από την γερμανοβουλγαρικήν κατοχήν εδάφη (Πομοράβιε, Μακεδονίας συνολικώς και Θράκης Αιγαίου) πλην Δοβρουτσάς και τοιουτοτρόπως «η Βουλγαρία είναι πάλιν εις κατάστασιν εθνικής καταστροφής» (το Δόγμα εννοεί εδώ τα καταληφθέντα υπό της Γερμανίας μετά την κατάρρευσιν του γιουγκοσλαυικού και ελληνικού μετώπου το 1941 και παραχωρηθέντα υπ αυτής εις Βουλγαρίαν εδάφη, τα οποία απελευθερώνονται υπό του ρωσικού στρατού με την βοήθειαν της Βουλγαρίας, η οποία ήλλαξε στρατόπεδον και από σύμμαχος των γερμανών μετεβλήθη εις σύμμαχον των Ρώσων). Καταγγέλονται ο εκμακεδονισμός της οικοδομημένης εις αντιβουλγαρικήν βάσιν Μακεδονίας του Βαρδάρη και αι κατά το ίδιον διάστημα αναπτυσσόμεναι ίδιαι διαδικασίαι αφομοιώσεως και τρόμου του βουλγαρικού πληθυσμού εις την Μακεδονίαν του Αιγαίου (!!). Ο πληθυσμός αυτός εμπλέκεται προμελετημένως εις τον εμφύλιον πόλεμον της Ελλάδος από το ΚΚΕ, το οποίον του υπόσχεται την εγγύησιν των βουλγαρικών εθνικών δικαιωμάτων μετά την νίκην αυτού επί των εθνικών δυνάμεων. Προβάλλεται ως επαίσχυντος η παράλειψις υπό του υποχειρίου Γκεόργκι Ντημητρώφ τον Αύγουστο 1946, της προβολής απαιτήσεως αναγνωρίσεως «μακεδονικού έθνους» και μάλιστα της εντάξεώς του εις αυτό των Βουλγάρων κατοίκων του Πιρίν (Ορβήλου). Δια το οδυνηρόν δια το βουλγαρικόν έθνος Μακεδονικόν ζήτημα οι Βούλγαροι πολιτικοί αναγνωρίζουν ότι ο Ζίφκωφ επιτρέπει την ενασχόλησιν με το Μακεδονικόν δια την αποκατάστασιν της ιστορικής αληθείας, αλλά καταλογίζουν εις το βουλγαρικόν ΚΚ την αναγνώρισιν της μακεδονικής γλώσσης (δια της αποφάσεως υπ αρ.333 της ) (των Σκοπείων, ως προελέχθη). Εξαίρεται το γενικόν κλίμα εορτασμού το 1981 των 1300 ετών του βουλγαρικού κράτους και τότε πλέον εξαπλώνεται η γνωστή αυτογνωσία ότι η Βουλγαρία είναι το μοναδικόν κράτος, το οποίον συνορεύει με ίδια αυτού εδάφη και με ιδίους πληθυσμούς. Εις τα πλαίσια των συνθηκών της κοινωνίας της υπερπληροφορήσεως το Βουλγαρικόν Δόγμα θα είναι σύμφωνον προς την ιστορίαν μας, «τούτο σημαίνει μίαν πνευματικήν συνένωσιν και διάσωσιν του βουλγαρικού έθνους ουχί μόνον εντός των ορίων της χώρας μας, αλλά και εκεί όπου λόγω μιας σειράς αδίκων συμφωνιών και πολιτικών πραγματικοτήτων, εξακολουθεί να ζη ο βουλγαρικός πληθυσμός με βουλγαρικήν εθνικήν συνείδησιν και εθνικόν προσδιορισμόν. Τέτοιος πληθυσμός, ο οποίος έμεινεν εις ξένα σύνορα είναι εις την Δοβρουτσάν, την Μοισίαν, την Θράκην, την Μακεδονίαν. Οι Βούλγαροι των γειτονικών χωρών δεν έχουν την συνείδησιν ότι ζουν εις το εξωτερικόν, αλλ εις τα χώματα των παπούδων των, δι αυτό δεν θεωρούνται Βούλγαροι του εξωτερικού». Επ ευκαιρία το Δόγμα αναφέρεται εις την Ελλάδα, όπου υποστηρίζει ότι Το άγαλμα του Γκεόργκι Ντημητρώφ ( ), στη Μόσχα Το νέο Εθνικό Δόγμα του Βουλγαρικού Λαού 27

28 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 ζουν πλέον των Βουλγάρων. Κατά τον 19 ον και τας αρχάς του 20 ου αιώνος εις την Μακεδονίαν του Αιγαίου και την Δυτικήν Θράκην, η πλειοψηφία του πληθυσμού ήσαν Βούλγαροι (βλ. ως προς το ανακριβές του ισχυρισμού τούτου την ήδη αναφερθείσαν εμήν μελέτην «Η πληθυσμιακή κατάστασις εις το κράτος των Σκοπείων κ.λ.π.»). Συμφώνως προς την συνθήκην του Βουκουρεστίου (1913) οι Ελληνες έλαβον την Μακεδονίαν του Αιγαίου, ενώ η Δυτική Θράκη εδόθη εις την Βουλγαρίαν και εις αυτήν ευρίσκουν καταφύγιον πολλοί Βούλγαροι από την σκλαβωμένην Μακεδονίαν του Αιγαίου. Προβάλεται το πολιτικόν status των Βουλγάρων του εξωτερικού, το οποίον πρέπει να εξασφαλίση δικαίωμα αυτοπροσδιορισμού, αστικά και πολιτικά δικαιώματα και ελευθερίας και συμμετοχήν εις την πολιτικήν, ως και θέσιν εις την πολιτικήν και κρατικήν ιεραρχίαν. Οθεν πρέπει να διαφυλαχθεί η ιστορική αλήθεια δια τους Βουλγάρους του εξωτερικού, την βουλγαρικήν γλώσσαν, τον πολιτισμόν και τας παραδόσεις και να υλοποιηθή ο αγών κατά της απεθνοποιήσεως των Βουλγάρων του εξωτερικού. Αποφασιστικώς, γράφει το Δόγμα, να αντιταχθώμεν εις τας προσπαθείας προς δημιουργίαν μακεδονικού, πομακικού και άλλων ψευδοεθνών. Εν συναρτήσει προς ταύτα γίνεται απροκάλυπτος αναφορά περί υπάρξεως εις την Ελλάδα πλέον των Βουλγάρων (περιλαμβανομένων και των Πομάκων, οι οποίοι τοιουτοτρόπως χαρακτηρίζονται Βούλγαροι). Η προστασία και η πνευματική ενότης των Βουλγάρων του εξωτερικού τονίζεται ότι είναι ιστορικόν χρέος του έθνους και κράτους μας. Η Βουλγαρία αντέστρεψε και ανεθεώρησε τας συμφωνίας του Βερολίνου και του Νεϊγύ, τας οποίας το Δόγμα χαρακτηρίζει φρικτάς και συνεχίζει «Αν προσθέσωμεν και τα της ανεξαρτήτου Μακεδονίας (δηλ. των Σκοπείων) τότε μεγαλώνει συνεχώς η Βουλγαρία (και πάλιν δεν αποκρύπτεται η σαφής προβολή του ισχυρισμού των Βουλγάρων ότι η Δημοκρατία των Σκοπείων είναι τμήμα του βουλγαρικού έθνους). Ακόμη πιο ελπιδοφόρον είναι το γεγονός ότι αυτήν την στιγμήν δίδονται εις την Βουλγαρίαν τεράστιαι δυνατότητες προς υλοποίησιν του εθνικού ιδεώδους της: «Απελευθέρωση του τεραστίου τμήματος του βουλγαρικού λαού εις τα εθνοτικά του σύνορα Μοισία-Θράκη- Μακεδονία» (εκ νέου επί τάπητος ο αλυτρωτισμός). «Η βουλγαρική διπλωματία δεν προσεπάθησε να πείσει την Ελλάδα ότι μετά την καταστροφήν της Σμύρνης άμεσα σύνορα αυτής με την Τουρκίαν δεν είναι προς όφελός της. Η Ελλάς θα ηδύνατο να ικανοποιηθή με την Ξάνθην και Κομοτηνήν και να επιστρέψη την Αλεξανδρούπολιν εις την Βουλγαρίαν. Ούτε πάλιν η Βουλγαρία προσεπάθησε να πείση την Τουρκίαν ότι εκτός από την Αδριανούπολιν δύναται να αποκτήση την Κομοτηνήν, την Αλεξανδρούπολιν και μέρος της Ροδόπης, αρκεί η Βουλγαρία να αποκτήση τον λιμένα του Πόρτο Λάγος. Αντί η Βουλγαρία να προσπαθήση να φέρη εις αντιπαράθεσιν τας δύο ανταγωνιστικάς χώρας εζήτει την αυτονομίαν της Θράκης». Αι βουλγαροελληνικαί συμφωνίαι μετά τον Α Παγκόσμιον Πόλεμον ρυθμίζουν θέματα αμοιβαίας εθελοντικής ανταλλαγής πληθυσμών, όμως, ανεξαρτήτως τούτου, μεγάλος αριθμός Βουλγάρων της Μακεδονίας του Αιγαίου εξεδιώχθη αναγκαστικώς και εις τας οικίας των εγκατεστάθησαν Ελληνες εκ Μικράς Ασίας, Κρήτης και Πόντου. Αυτό το γεγονός είχεν ως αποτέλεσμα την μείωσιν του αριθμού των Βουλγάρων εις την Μακεδονίαν του Αιγαίου και εις την Δυτικήν Θράκην, αλλά μέχρι σήμερον ο αριθμός των παραμένει εντυπωσιακός. Οι συμπατριώται μας παρά τα μέτρα καταστολής διαφυλάσσουν την εθνική μας ταυτότητα. Το ελληνικόν Σύνταγμα, η νομοθεσία και η πρακτική δεν αναγνωρίζουν την ύπαρξιν βουλγαρικής μειονότητος. Οι Βούλγαροι παλαιότερον (μέχρι 1913) απεκαλούντο βουλγαρόφωνοι, ύστερα σλαυόφωνοι (σημ.: τοιουτοτρόπως όλοι οι σλαυόφωνοι, εκ των οποίων προήλθον σχεδόν όλοι οι Μακεδόνες Μακεδονομάχοι μας χαρακτηρίζονται Βούλγαροι). Οι συμπατριώται μας είναι αντικείμενον προσοχής των Μακεδονιστών των Σκοπείων, οι οποίοι τους θεωρούν «Μακεδόνας». Ηγετικοί ελληνικοί κύκλοι αρνούνται την ύπαρξιν «μακεδονικού έθνους» εις την 28 Κωνσταντίνου Βαβούσκου

29 Τολμών «Δημοκρατίαν της Μακεδονίας» και πιστεύουν ότι ο εκεί ορθόδοξος πληθυσμός είναι βουλγαρικός. Καταβάλλονται προσπάθειαι δια την δημιουργίαν «πολιτικού έθνους και γλώσσης». «Η επίσημος ελληνική στατιστική δεν αναφέρει Βουλγάρους, αλλά Αμερικανοί ερευνηταί αναφέρουν ότι εις την περιοχήν Θεσσαλονίκης ζουν περίπου σλαυόφωνοι Μακεδόνες ομιλούντες την βουλγαρικήν. Συμφώνως προς την Ευρωπαϊκήν Επιτροπήν δια τα δικαιώματα το 1997 εις την Ελλάδα ζουν άτομα, τα οποία ομιλούν την βουλγαρικήν. Ο καθηγητής Γ.Δασκαλώφ κάνει λόγον δια την ύπαρξιν Βουλγάρων εις την Ελλάδα. Κατά τον ιερέα Νικόδημον, (τον γνωστόν προπαγανδιστήν των Σκοπείων), εις την Μακεδονίαν του Αιγαίου ζουν υπέρ τας σλαυομακεδόνων, οι οποίοι ομιλούν την βουλγαρικήν. Βάσει δικών μας μελετών ο συνολικός αριθμός των Βουλγάρων εις την Ελλάδα υπερβαίνει τας Εξ αυτών αι ζουν εις την Μακεδονίαν του Αιγαίου και οι εις την Δυτ.Θράκην και τας νήσους του Αιγαίου (!!). Η Ελλάς δεν αναγνωρίζει ύπαρξιν βουλγαρικής εθνικής μειονότητος στερούσα τα βασικά αστικά και πολιτικά δικαιώματα αυτής». * Ποίαν στάσιν όμως ετήρησαν οι Βούλγαροι έναντι των Ελλήνων. Σημειώ απλώς τον Γάλλον Bujac, ο οποίος το 1930 ετιτλοφόρησε το βιβλίον του ως εξής: «Bulgares que avez-vous fait de vos minorites grecques?» Ως στρατηγική της Βουλγαρίας προτείνεται η σταθερά και χωρίς συμβιβασμούς θέσις εις την Ελλάδα, η αναγνώρισις της βουλγαρικής εθνικής μειονότητος εις την Μακεδονίαν και την Θράκην του Αιγαίου, να αναγνωρισθή εις τους Βουλγάρους Μωαμεθανούς της Ανατολ. Ροδόπης δικαίωμα αυτοπροσδιορισμού και να εξασφαλισθή εις τους Βουλγάρους, οι οποίοι ζουν εις την Ελλάδα, ελευθερία λόγου, ομιλίας, γλώσσης, άνοιγμα σχολείων και εξασφάλισις ραδιοτηλεοπτικής καλύψεως Μακεδονίας και Θράκης του Αιγαίου, όπου ζουν συμπαγείς βουλγαρικοί πληθυσμοί. * Τι κάνετε Βολυλγαροι με τις ελληνικές μειονότητες; Αυτό είναι το περιεχόμενον του νέου βουλγαρικού εθνικού δόγματος. Επανάληψις παλαιών εθνικών διεκδικήσεων εις βάρος γειτονικών κρατών και κυρίως εις βάρος της Ελλάδος εις τα πλαίσια της αλησμονήτου δι αυτούς συνθήκης του Αγίου Στεφάνου, η οποία, όπως έγραψεν ήδη το 1891 ο Constantin Jirecek, αποτελεί δια τους Βουλγάρους την νομικήν βάσιν των προς νότον μέχρι Αλιάκμονος εθνικών των διεκδικήσεων (Das Furstenthum Bulgarien, Prag-Wien-Leipzig 1891, σελ.316 εν τέλ. «Diese Grenzen gingen nicht in Erfullung bleiben aber fur die Bulgaren ein formuliertes politiches ideal». [Αυτά τα σύνορα (της συνθήκης Αγίου Στεφάνου) δεν εξεπληρώθησαν, παραμένουν όμως δια τους Βουλγάρους εν σταθερόν πολιτικόν ιδεώδες]. Η καταστρεπτική αυτή δια τον Ελληνισμόν της Μακεδονίας και Θράκης συνθήκη (Eduard Driault et Michel Lheritier, Histoire diplomatique de la Grece de 1821 a nos jours, III, Paris 1925, σελ.463, η οποία κατά τον Αγγλον ιστορικόν William Miller (Η Τουρκία καταρρέουσα, Ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από του έτους 1801 μέχρι και του Μετάφρασις Σπ.Λάμπρου, Αθήναι 1914, αντιστοίχως σελ.471 και 473) Dr. Constantin Jirecek Το νέο Εθνικό Δόγμα του Βουλγαρικού Λαού 29

30 Μικρογραφία από τη βουλγαρική μετάφραση (1345) του «Χρονικού» του Κωνσταντίνου Μανασσή, που εικονίζει Βουλγάρους να βαπτίζονται μπροστά στο βασιλιά και τη βασίλισσα (Βιβλιοθήκη του Βατικανού) αποτελεί εξαμβλωματικόν έγγραφον και αυτόφωρον παραβίασιν της δικαιοσύνης και της εθνολογίας, θα ενόμιζε κανείς ότι με την πάροδον του χρόνου και την διαμόρφωσιν νέων καθεστώτων και ιδεών θα είχε λησμονηθή, αλλά δυστυχώς είναι ζωντανή εις την σύγχρονον Βουλγαρίαν, όπου διεκδικείται τεράστιον τμήμα της Ελλάδος (Μακεδονία-Θράκη-νήσοι τινές, δηλ.θάσος και Σαμοθράκη) και το σύνολον των Σλαυοφώνων περί της ελληνικότητος των οποίων, εις μέγα τουλάχιστον τμήμα, δεν υπήρξεν αντίδρασις αφού εξ αυτών προήλθον οι μεγαλύτεροι Μακεδονομάχοι μας. Αυτούς άλλωστε οι Βούλγαροι ωνόμασαν Γκραικομάνους και περί αυτών έγραψε και ο μέγας φίλος των Βουλγάρων ο ιστορικός Golubinsky ότι «οι δήθεν αυτοί Ελληνες έτρεφον εναντίον παντός ό,τι ήτο βουλγαρικόν ή σλαυικόν μίσος πλέον αδυσώπητον και περιφρόνησιν πλέον έντονον από όσην έτρεφον κατ αυτού οι πραγματικοί Ελληνες» [Golubinsky, Υπομνήματα επί της ιστορίας της βουλγαρικής, σερβικής, ρουμανικής ορθοδόξου Εκκλησίας, Μόσχα 1871 (έκδ. ρωσική) μνημονευόμενος υπό Χ.Νάλτσα, Τα ελληνοσλαυικά σύνορα, σελ.125]. Εκτός της Ελλάδος το Δόγμα ασχολείται και με την Δημοκρατίαν των Σκοπείων, την οποία θεωρεί βουλγαρικήν από πάσης απόψεως, εθνολογικής, γλωσσικής, ιστορικής κ.λ.π., αρνούμενον απλώς την ονομασίαν αυτής ως «μακεδονικής». Εν πάση περιπτώσει ας ευχηθώμεν ότι όλα όσα εγράφησαν περί Ελλάδος είναι απλώς νοσταλγική στροφή προς την ιστορίαν, διότι το Δόγμα τονίζει, παρ όλα ταύτα, εις ωρισμένον σημείον, ότι «πρέπει να δεχθώμεν οριστικώς τα σύνορά μας με την Ελλάδα» (αφού διαμορφώθηκαν με αποκλειστικήν ευθύνην της Βουλγαρίας). Κωνσταντίνος Βαβούσκος Ομ. καθηγητής Πανεπιστημίου Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών 30 Κωνσταντίνου Βαβούσκου

31 Τολμών ΑΥΞΕΝΤΙΩΜΕΝΟΙ Του Λάζαρου Μαύρου Εκείνο το βράδυ της Κυριακής της Τυρινής, έμειναν μισόπιοτα στα ποτήρια μας κρασί στερκόν και ζιβανία, στο γιορτινό μας ομοτράπεζο. Το ραδιόφωνο των Εγγλέζων, με τη μεγάλη μπλε μπαταρία πάνω στην αρμαρόλλα, είπε ότι οι δυνάμεις ασφαλείας τους σε σκότωσαν στο Μαχαιρά ως τρομοκράτη. Και ότι θα σε έθαβαν οι Εγγλέζοι στις φυλακές, διότι η μάνα σου η Αντωνού θα σού εκφωνούσε στη Λύση επικήδειο επικίνδυνο για τη δημόσια τάξη. Γι αυτό και η Αυτού Εξοχότης ο Κυβερνήτης, Στρατάρχης σερ Τζων Χάρτινγκ, διέταξε την επιβολή «κκέρφιου», όπως είχαμε μάθει, οι σκλάβοι, ότι λεγόταν ο κατ οίκον περιορισμός. Από εκείνη την Κυριακή της Τυρινής, Τρεις του Μάρτη του 1957, σ ευγνωμονούμε όλες οι γενεές, τωρινές και κατοπινές, Σταυραετέ του Μαχαιρά, Καπετάνιε Ζήδρο, Υπαρχηγέ της ΕΟΚΑ μας, Έφεδρε Ανθυπολοχαγέ του Ελληνικού Στρατού, αρχιαντάρτη της λευτεριάς, 29χρονε Γρηγόρη Πιερή Αυξεντίου. Από εκείνη την Κυριακή 3η Μαρτίου 1957, ολοκαύτωμα στο Κρησφύγετο του Μαχαιρά, εσύ Αυξεντίου, πυρόγραψες ανεξίτηλη στους ελληνικούς αιώνες των αιώνων, για όλους εμάς και τα τέκνα μας και τα τέκνα των τέκνων μας, την απευθείας συνέχεια του Λεωνίδα με τους 300 Λακεδαιμονίους και τους 700 Θεσπιείς στις Θερμοπύλες του 480 προ Χριστού. Την απευθείας συνέχεια του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και του «πάντες αυτοπροαιρέτως αποθανούμεν και ου φεισόμεθα της ζωής ημών» της 29ης Μαΐου Την απευθείας συνέχεια του Αθανάσιου Διάκου της 24ης Απριλίου 1821 στην Αλαμάνα. Του Χριστόδουλου Σώζου της 6ης Δεκεμβρίου 1912 στο Μπιζάνι των Ιωαννίνων. Του συνταγματάρχη Δαβάκη και των ανδρών του στην Πίνδο, 28η Οκτωβρίου «Εκείνο το ΟΧΙ» [σου] - έγραψε ο ποιητής Κώστας Μόντης - «δεν το επανέλαβε η ηχώ, ήταν πολύ βαρύ για να το μεταφέρει». Διότι εκεί στη φλεγόμενη σπηλιά του Μαχαιρά, , εσύ έθεσες το μέτρο για «τ αληθινό μπόι του ανθρώπου που μετριέται πάντα με το μέτρο της λευτεριάς», όπως το γραψε για σένα ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος. Κι οι ξένοι δημοσιογράφοι, καθώς είπε ο Άλεξ Ευθυβούλου, από κι από τον Μαχαιρά σου, στέλναν παγκοσμίως το ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ σου Ξέρεις πόσοι, αυξεντιωμένοι, το 1974 φτύσανε στα μούτρα τις υπέρτερες δυνάμεις του Αττίλα στις προδομένες κυπριακές Θερμοπύλες; Ξέρεις πόσες μυριάδες Έλληνες και τώρα και στο διηνεκές κατηφορίζουν από την Παναγιά του Μαχαιρά ώς το κρησφύγετό σου, για «να πάρουμε μια σταγόνα από το αίμα σου να καθαρίσουμε το δικό μας, να πάρουμε την τελευταία σου εκπνοή να χουμε οξυγόνο ν αναπνέουμε χιλιάδες χρόνια»; Ξέρεις πως αυξεντιωμένος ένας ολόκληρος λαός, ορκισμένος στο δικό σου Υπόδειγμα Ελληνικής Αξιοπρέπειας είπε [το δικό σου] ΟΧΙ το Σάββατο 24η Απριλίου 2004 και θα το λέει εσαεί; Λάζαρος Μαύρος Δημοσιογράφος - Νομικός

32 Ο παπά-λευτέρης Νουφράκης Αρχείο «ΤΟΛΜΩΝ» Κάποτε μου μίλησε ο παππούς μου για ένα Κρητικό παπά, αληθινό παλικάρι, που το Γενάρη του 1919 λειτούργησε κάτω από τους χιλιόχρονους θόλους της Αγια-Σοφιάς!! Τον γνώριζε καλά, γιατί ήταν στρατιωτικός ιερέας στη Μεραρχία που ανήκε και ο ίδιος, στη Μεραρχία εκείνη που αργότερα συμμετείχε στη Μικρασιατική Εκστρατεία κι έφτασε ως τις πύλες της Αγκυρας, ήπιε νερό από το Σαγγάριο!... Όμως αλίμονο! αυτό το δροσερό νερό μετατράπηκε λίγο αργότερα σε καυτό πύρινο ποτάμι πόνου και οδύνης, που έκαψε τις καρδιές όλων των Ελλήνων. Στα λόγια του παππού μου δεν έδωσα τότε μεγάλη σημασία. Μου φάνηκε αυτό που μου λεγε απίθανο, το θεώρησα σαν ένα παραλήρημα, απομεινάρι εκείνου του αβάσταχτου, του αφάνταστου πόνου που ένιωθε ο παππούς μου, όταν αναθυμόταν τα περασμένα, όταν άκουγε τις λέξεις Ιωνία, Σμύρνη, Πέργαμος, Αϊβαλί, Τραπεζούντα, Κερασούντα, Σαγγάριος, Εσκί Σεχήρ, Αφιόν Καραχισάρ, Πόλη, Αγια Σοφιά!! Οι λέξεις 32 Αρχείο «ΤΟΛΜΩΝ»

33 Τολμών αυτές είχαν πάρει στο νου και στην καρδιά του παππού μου τη θέση ό,τι πιο ιερού και πιο νοσταλγικού είχε σ αυτή τη ζωή, ακόμη πιο ιερού και από τα ίδια τα παιδιά του, τα εγγόνια του, την ίδια του τη ζωή! Δεκάδες φορές τον αντίκρισα με τα παιδικά μου μάτια να κλαίει - πολλές φορές ξεσπούσε σε γοερούς λυτρωτικούς λυγμούς - προσφέροντας αυτά τα άγια ονόματα, που ταυτίζονται με τη διαχρονική ιστορική πορεία και παρουσία του Γένους μας πάνω στη γη. Τότε δεν καταλάβαινα τίποτε ή σχεδόν τίποτε. Μονάχα μια ακαθόριστη απορία κυριαρχούσε στην ψυχή μου απ αυτή την ξεχωριστή στάση του παππού μου. Λίγο αργότερα κατάλαβα την καθοριστική επίδραση αυτών των δακρύων, αυτών των λυγμών στην δική μου ψυχή. Την καταλαβαίνω τώρα, θα την αισθάνομαι πάντα να κυριαρχεί σ όλο το είναι μου. Ο παππούς μου βέβαια είχε δίκιο, όταν έλεγε πως τον Ιανουάριο του 1919 λειτουργήθηκε η Αγια-Σοφιά! Πρωταγωνιστής αυτού του συγκλονιστικού γεγονότος της εθνικής μας ζωής, το οποίο δυστυχώς αγνοούν πολλοί Έλληνες, ήταν ένα αληθινό παλικάρι, ένα βλαστάρι της λεβεντογέννας Κρήτης της οποίας τα ανδρεία παιδιά έδωσαν πάντα το μεγάλο παρόν σ όλους τους αγώνες του Γένους, από τα πανάρχαια χρόνια (Ιδομενέας, Νέαρχος κ.α.) ως τις μέρες μας (Μακεδονικός Αγώνας, Δρίσκο της Ηπείρου κ.α.) Αναφερόμαστε στον παπα-λευτέρη Νουφράκη από τις Αλώνες Ρεθύμνου, ο οποίος υπηρετούσε ως στρατιωτικός ιερέας στη Β Ελληνική Μεραρχία, μια από τις δύο Μεραρχίες που συμμετείχαν στις αρχές του 1919 στο «συμμαχικό» εκστρατευτικό σώμα στην Ουκρανία. Η Μεραρχία αυτή στο δρόμο προς την Ουκρανία στάθμευσε για λίγο στην Κωνσταντινούπολη, την Πόλη των ονείρων του ελληνικού λαού, η οποία βρισκόταν τότε υπό «συμμαχική επικυριαρχία», ύστερα από το τέλος του Α Παγκοσμίου Πολέμου. Μια ομάδα Ελλήνων αξιωματικών με επικεφαλής το γενναίο κρητικό και μαζί του τον ταξίαρχο Φραντζή, τον Ταγματάρχη Λιαρομάτη, το Λοχαγό Σταματίου και τον Υπολοχαγό Νικολάου αγνάντευαν από το πλοίο την πόλη και την Αγια-Σοφιά, κρύβοντας βαθιά μέσα στην καρδιά τους το μεγάλο μυστικό τους, τη μεγάλη απόφαση που είχαν πάρει το περασμένο βράδυ, ύστερα από πρόταση και έντονη επιμονή του λιονταρόψυχου Κρητικού παπα-λευτέρη Νουφράκη. Να βγουν δηλαδή στην πόλη και να λειτουργήσουν στην Αγια-Σοφιά. Όλοι τους ήταν διστακτικοί, όταν άκουσαν τον παπα - Λευτέρη να τους προτείνει το μεγάλο εγχείρημα. Ήξεραν ότι τα πράγματα ήταν πολύ δύσκολα. Η Αγια-Σοφιά, ήταν ακόμη τζαμί, σίγουρα κάποιοι φύλακες θα ήταν εκεί, κάποιοι άλλοι θα πήγαιναν για προσευχή, δεν ήταν δύσκολο από τη μια στιγμή στην άλλη να γεμίσει η εκκλησία. Ύστερα ήταν και οι ανώτεροί τους που δεν θα έβλεπαν με καλό μάτι αυτή την ενέργεια, η οποία σίγουρα θα προκαλούσε θύελλα αντιδράσεων από τους «συμμάχους» για την «Προκλητικότητα» της. Ίσως μάλιστα να δημιουργείτο και διπλωματικό επεισόδιο που θα έφερνε σε δύσκολη θέση την Ελληνική κυβέρνηση και τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο. Όμως ο πα- Ο παπά-λευτέρης Νουφράκης 33

34 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 πα-λευτέρης έχει πάρει την απόφασή του, ήταν αποφασιστικός και κατηγορηματικός. - Αν δεν έρθετε εσείς, θα πάω μοναχός μου! Μόνο ένα ψάλτη θέλω. Εσύ, Κωνσταντίνε (Λιαρομάτη), θα μου κάνεις τον ψάλτη; - Εντάξει, παππούλη, του απάντησε ο Ταγματάρχης, που πήρε και αυτός την ίδια απόφαση, κι όλα πια είχαν μπει στο δρόμο τους. Τελικά, μαζί τους πήγαν και οι άλλοι. Το πλοίο που μετέφερε τη Μεραρχία είχε αγκυροβολήσει στ ανοιχτά, γι αυτό επιβιβάστηκαν σε μια βάρκα στην οποία κωπηλατούσε ένας Ρωμιός της Πόλης και σε λίγο αποβιβάστηκαν στην προκυμαία. Ο Κοσμάς, ο ντόπιος βαρκάρης, έδεσε τη βάρκα και τους οδήγησε από το συντομότερο δρόμο στην Αγια-Σοφιά. Η πόρτα ήταν ανοιχτή λες και τους περίμενε. Ο Τούρκος φύλακας κάτι πήγε να πει στη γλώσ-

35 σα του, όμως τον καθήλωσε στη θέση του και τον άφησε άφωνο ένα άγριο κι αποφασιστικό βλέμμα του Ταξίαρχου Φραντζή. Όλοι μπήκαν μέσα με ευλάβεια και προχώρησαν κάνοντας το σταυρό τους. Ο παπα-λευτέρης ψιθύρισε με μεγάλη συγκίνηση: «Εισελεύσομαι εις τον οίκον σου, προσκυνήσω προς Ναόν Αγίων σου εν φόβω...». Προχωρεί γρήγορα, δεν χρονοτριβεί. Εντοπίζει το χώρο στον οποίο βρισκόταν το Ιερό και η Αγία Τράπεζα. Βρίσκει ένα τραπεζάκι, το τοποθετεί σ αυτή τη θέση, ανοίγει την τσάντα του, βγάζει όλα τα απαραίτητα για τη Θεία λειτουργία, βάζει το πετραχήλι του και αρχίζει - Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. - Αμήν, αποκρίνεται ο Ταγματάρχης Λιαρομάτης και η Θεία Λειτουργία στην Αγια- Σοφιά έχει αρχίσει. Μακάρι να μας αξιώσει ο Θεός να την ολοκληρώσουμε, σκέφτονται όλοι, και σταυροκοπιούνται με κατάνυξη. Οι αξιωματικοί μοιάζουν να τα,χουν χαμένα, όλα έγιναν τόσο ξαφνικά και φαίνονται απίστευτα. Η Θεία Λειτουργία προχωρεί κανονικά. Η Αγια-Σοφιά ύστερα από 466 ολόκληρα χρόνια ξαναλειτουργείται!! Ο παπα- Λευτέρης συνεχίζει. Όλα γίνονται ιεροπρεπώς, σύμφωνα με το τυπικό της Εκκλησίας. Ακούγονται τα «ειρηνικά», το «Κύριε ελέησον», «ο Μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού...», που γράφτηκε από τον ίδιο τον Ιουστινιανό με την προσταγή και την φροντίδα του οποίου χτίστηκε και η Αγια - Σοφιά. Ακολουθεί η Μικρή Είσοδος, το «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ...», ο Απόστολος από τον Ταξίαρχο Φραντζή και το Ευαγγελικό Ανάγνωσμα από τον παπα-λευτέρη. Χρέη νεωκόρου εκτελεί ο Υπολοχαγός Νικολάου. Στο μεταξύ η Αγια-Σοφιά αρχίζει να γεμίζει με Τούρκους. Ο παπα-νουφράκης δεν πτοείται και συνεχίζει. Οι άλλοι κοιτάζουν σαστισμένοι πότε τον ατρόμητο παπά και πότε τους Τούρκους που μέχρι εκείνη τη στιγμή παρακολουθούν σιωπηλοί μη μπορώντας ίσως να πιστέψουν στα μάτια τους, γιατί αυτό που γινόταν εκείνη την ώρα μέσα στην Αγια-Σοφιά, ήταν πραγματικά κάτι το απίστευτο. Μετά το Ευαγγέλιο ακολουθεί το Χερουβικό από τον Ταγματάρχη Λιαρομάτη, ενώ ο παπα-λευτέρης τοποθετεί το αντιμήνσιο πάνω στο τραπεζάκι, για να κάνει την Προσκομιδή. Οι Τούρκοι συνεχώς πληθαίνουν. Οι ώρες είναι δύσκολες, αλλά και ανεπανάληπτες, επικές. Ο παπα- Νουφράκης συνεχίζει. Βγάζει από την τσάντα ένα μικρό Αγιο Ποτήριο, ένα δισκάριο, ένα μαχαιράκι, ένα μικρό πρόσφορο κι ένα μικρό μπουκαλάκι με νάμα. Με ιερή συγκίνηση και κατάνυξη κάνει την προσκομιδή, ενώ ο Λιαρομάτης συνε- Ο παπά-λευτέρης Νουφράκης 35

36 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 χίζει να ψάλει το Χερουβικό. Όταν ολοκλήρωσε την Προσκομιδή, στρέφεται στον Υπολοχαγό Νικολάου, του λέει ν ανάψει το κερί για να ακολουθήσει η Μεγάλη Είσοδος. Ο νεαρός Υπολοχαγός προχωρεί μπροστά με το αναμμένο κερί και ακολουθεί ο παπάς βροντοφωνάζοντας: «Πάααντων ημών μνησθείη Κύριος ο Θεός...» Στη συνέχεια ακολουθούν οι «Αιτήσεις» και το «Πιστεύω», το οποίο είπε ο Φρατζής.Στο μεταξύ η Αγια-Σοφιά, έχει γεμίσει με Τούρκους κι ανάμεσά τους υπάρχουν και πολλοί Έλληνες της Πόλης, που βρέθηκαν εκεί αυτή την ώρα και παρακολουθούν με συγκίνηση τη λειτουργία, χωρίς να τολμούν να εξωτερικεύσουν τα συναισθήματά τους «δια τον φόβον των Ιουδαίων» δηλαδή των Τούρκων. Μόνο κάποιες στιγμές δεν μπορούν να συγκρατήσουν τα δάκρυα που τρέχουν από τους οφθαλμούς τους και για να μην προδοθούν φροντίζουν και τα σκουπίζουν πριν γίνουν «πύρινο» ποτάμι και τότε ποιός θα μπορούσε να τα συγκρατήσει. Η Λειτουργία στο μεταξύ φτάνει στο ιερότερο σημείο της, την Αναφορά. Ο παπα-λευτέρης με πάλλουσα από τη συγκίνηση φωνή λέει: «Τα σα εκ των Σων, Σοι προσφέρομεν κατά πάντα και δια πάντα». Όλοι οι αξιωματικοί γονατίζουν και η φωνή του Ταγματάρχη Λιαρομάτη ακούγεται να ψέλνει το «Σε υμνούμεν, Σε ευλογούμεν, Σοι ευχαριστούμεν Κύριε και δεόμεθά Σου ο Θεός ημών». Σε λίγη ώρα η αναίμακτη θυσία του κυρίου μας έχει τελειώσει στην Αγια-Σοφιά, ύστερα από 466 ολόκληρα χρόνια!! Ακολουθεί το «Άξιον Εστί», το «Πάτερ ημών»... το «Μετά φόβου Θεού πίστεως και αγάπης προσέλθετε» και όλοι οι αξιωματικοί πλησιάζουν και κοινωνούν τα Αχραντα Μυστήρια. Ο παπα-λευτέρης λέει γρήγορα τις ευχές και ενώ ο Λιαρομάτης ψέλνει το «Είη το όνομα Κυρίου ευλογημένον...» καταλύει το υπόλοιπον της Θείας Κοινωνίας και απευθυνόμενος στον Υπολοχαγό Νικολάου του λέει: «Μάζεψέ

37 Τολμών τα γρήγορα όλα και βάλτα μέσα στην τσάντα». Υστερα κάνει την Απόλυση! Η Θεία Λειτουργία στην Αγια-Σοφιά, έχει ολοκληρωθεί. Ένα όνειρο δεκάδων γενεών Ελλήνων έχει γίνει πραγματικότητα. Ο παπα-νουφράκης και οι τέσσερις αξιωματικοί είναι έτοιμοι να αποχωρήσουν και να επιστρέψουν στο πλοίο. Η Εκκλησία όμως είναι γεμάτη Τούρκους, οι οποίοι έχουν αρχίσει να γίνονται άγριοι, επιθετικοί συνειδητοποιώντας τι ακριβώς είχε συμβεί. Η ζωή τους κινδυνεύει άμεσα. Όμως δε διστάζουν, πλησιάζει ο ένας τον άλλο, γίνονται «ένα σώμα», μια γροθιά και προχωρούν προς την έξοδο. Οι Τούρκοι είναι έτοιμοι να τους επιτεθούν, όταν ένας Τούρκος αξιωματούχος παρουσιάζεται με την ακολουθία του και τους λέει: «Ντουρούν χέμεν» (=αφήστε τους να περάσουν). Το είπε με μίσος. Θα ήθελε να βάψει τα χέρια του στο αίμα τους, όμως εκείνη τη στιγμή έτσι έπρεπε να γίνει, αυτό επέβαλαν τα συμφέροντα της πατρίδας του, δεν ήταν χρήσιμο γι αυτούς να σκοτώσουν τώρα πέντε Ρωμιούς αξιωματικούς μέσα στην Αγια-Σοφιά. Δεν ξεχνά ότι στ ανοιχτά της Πόλης βρίσκονται δύο ετοιμοπόλεμες Ελληνικές Μεραρχίες κι ακόμη ότι η Κωνσταντινούπολη βρίσκεται ουσιαστικά υπό την επικυριαρχία των νικητών του Α Παγκοσμίου Πολέμου στους οποίους βέβαια δεν συμπεριλαμβάνονται οι Τούρκοι. Στο άκουσμα αυτών των λόγων οι Τούρκοι υποχωρούν. Ο παπα-νουφράκης και οι άλλοι αξιωματικοί βγαίνουν από την Αγια-Σοφιά και κατευθυνόμενοι προς την προκυμαία, όπου τους περιμένει η βάρκα. Ένας μεγαλόσωμος Τούρκος τους ακολουθεί, σηκώνει ένα ξύλο και ορμά για να χτυπήσει τον παπα-νουφράκη. Διαισθάνεται, ξέρει ότι αυτός ο παπάς είναι ο εμπνευστής, ο δημιουργός αυτού του γεγονότος. Ο ηρωικός παπάς σκύβει για να προφυλαχθεί, αλλά ο Τούρκος καταφέρνει και τον χτυπά στον ώμο. Λυγίζει το σώμα του από τον αβάσταχτο πόνο, όμως μαζεύει τις δυνάμεις του, ανασηκώνεται και συνεχίζει να προχωρεί. Στο μεταξύ ο Ταγματάρχης Λιαρομάτης και ο Λοχαγός Σταματίου αφοπλίζουν τον Τούρκο, που είναι έτοιμος για να δώσει το πιο δυνατό κι ίσως το τελειωτικό χτύπημα στον παπά. Ήδη, πλησιάζουν στη βάρκα. Μπαίνουν όλοι μέσα. Ο Κοσμάς μαζεύει τα σχοινιά και αρχίζει γρήγορα να κωπηλατεί. Σε λίγο βρίσκονται πάνω στο ελληνικό πολεμικό πλοίο ασφαλείς και θριαμβευτές. Βέβαια ακολούθησε διπλωματικό επεισόδιο και οι «σύμμαχοι» διαμαρτυρήθηκαν έντονα στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο, ο οποίος αναγκάστηκε να επιπλήξει τον παπα-λευτέρη Νουφράκη. Όμως κρυφά επικοινώνησε μαζί του και «τον επαίνεσε και συνεχάρη τον πατριώτη ιερέα, που έστω και για λίγη ώρα ζωντάνεψε μέσα στην Αγια-Σοφιά τα πιο ιερά όνειρα του Έθνους μας». Αυτό ήταν σε γενικές γραμμές το ιστορικό της Θείας Λειτουργίας που έγινε ύστερα από 446 χρόνια στην Αγια-Σοφιά από τον ηρωικό παπα - Λευτέρη Νουφράκη. Σίγουρα οι περισσότεροι Νεοέλληνες το αγνοούμε. Το όνομα του λιονταρόψυχου Κρητικού δε λέει τίποτε στο νου και στην καρδιά μας. Κι όμως αυτός ο απλός παπάς από τις Αλώνες Ρεθύμνου σήκωσε πάνω στους ώμους του και ζωντάνεψε, έστω και για λίγο, ένα από τα πιο επικά, πιο ιερά, πιο άγια όνειρα του Γένους. Όσο κι αν έψαξα δε βρήκα πουθενά τίποτε που να θυμίζει στους Νεοέλληνες τον ηρωικό παπά και την παράτολμη ηρωική πράξη του. Δεν υπάρχει καμία προτομή του στο χωριό του, στην πόλη του Ρεθύμνου, στον περίβολο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης ή σε κάποια πλατεία της πρωτεύουσας της Ελλάδας. Κανένας δρόμος, έστω και ο πιο ασήμαντος, δε φέρει το επικό όνομά του. Καμία αναφορά δε γίνεται στη ζωή και στη δράση του στα πλαίσια της τοπικής ή της εθνικής μας ιστορίας. Τίποτε απ όλα δεν έχει γίνει! Όχι γι αυτόν. Αυτός το χρέος του το έκαμε χωρίς να αποβλέπει σε κανενός είδους ανταπόδοση. Αλλά για μας, για μας που έχουμε ανάγκη από τέτοια ηρωικά πρότυπα, από ισχυρά στηρίγματα, για να, μπορέσουμε να κρατήσουμε και να διασώσουμε ό,τι είναι δυνατόν από την ταυτότητά μας, από τα ιδανικά του γένους μας, από την ίδια την ψυχή μας. Ο παπά-λευτέρης Νουφράκης 37

38 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Σήμερα μάλιστα που φριχτή «νέα τάξη» πραγμάτων καταδυναστεύει και απειλεί τη ζωή μας, σήμερα που κινδυνεύουμε να χάσουμε την ταυτότητά μας μέσα στο μεγάλο χωνευτήρι λαών και πολιτισμών, που λέγεται «Ευρωπαϊκή Ένωση», σήμερα που οι Λουδοβίκοι της διεθνούς σκηνής και πραγματικότητας δεν κρατάνε πια ούτε τα στοιχειώδη προσχήματα, αλλά «υπερασπίζονται» τα ανθρώπινα δικαιώματα όπου, όποτε και αν τους συμφέρει και τα καταπατούν βάναυσα και ανεπαίσχυντα, όταν η υπεράσπισή τους έρχεται σε αντίθεση με τις επιδιώξεις τους, είναι ανάγκη επιτακτική να προβάλλονται εθνικές μορφές σαν τον παπα-λευτέρη Νουφράκη και παράτολμες ηρωικές πράξεις σαν τη Λειτουργία που τέλεσε στην Αγια-Σοφιά το Γενάρη του Είναι ανάγκη αυτές οι μορφές να υψώνονται ως σύμβολα γνήσιου και άδολου πατριωτισμού, αληθινού αγώνα κι αυτοθυσίας. Γιατί τότε και μόνο τότε μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα αντέξουμε ως Έθνος στις συμπληγάδες της σύγχρονης ζοφερής «νέας αταξίας» που επικρατεί στη διεθνή σκηνή χωρίς να σέβεται τίποτε καταπατώντας κάθε έννοια δικαίου, καθετί που είναι αντίθετο με τα συμφέροντά της και τις επιδιώξεις της. Τότε σίγουρα θα εξακολουθήσουμε να υπάρχουμε και να αγωνιζόμαστε με ηρωισμό και αυτοθυσία για την αλληλεγγύη, τη συναδέλφωση και την ειρηνική συμβίωση όλων ανεξαιρέτως των λαών της γης, γιατί όλοι έχουν αναμφισβήτητα τα ίδια δικαιώματα στη ζωή και στην απολαβή των αγαθών, τα οποία τόσο πλούσια σκόρπισε σ αυτή τη γη το χέρι του Δημιουργού. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΑΡΧΕΙΟ «ΤΟΛΜΩΝ» 1. Κυριακού Ανδρέα, Λειτουργία στην Αγια-Σοφιά το Γενάρη του 1919, στο περ. «Τα Πάτρια» 1996, 4-5, (αναδημοσίευση από το περ. «Ορθόδοξη Μαρτυρία», Κύπρος). 2. Κουβελα Γ.Δ., η Τελευταία Λειτουργία στην Αγια-Σοφιά, στο περ. «Σύνδεσμος», 1992, 259, Χατζή Ν.Μ., Η τελευταία Λειτουργία στην Αγια-Σοφιά, στο περ. «Σύνδεσμος» 1992, , Από τις διηγήσεις του παππού μου Εμμανουήλ Γ. Γελασάκη ( ). (31/5)

39 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1916: ΚΙΕΛΟ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ Ή ΒΕΡΝΤΕΝ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ; Του Γαβριήλ Ν. Συντομόρου Σάββατο, 29 Απριλίου Μια ασταμάτητη καταιγίδα μαστίγωνε το Θερμαϊκό κόλπο, όταν τα ανθυποβρυχιακά δίχτυα που τον προστάτευαν παραμέρισαν για λίγο προκειμένου να καταπλεύσει στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης το κατάλευκο γαλλικό πλοίο «Sphinx». Μια κόκκινη λωρίδα και του αυτού χρώματος σταυροί γύρω στα πλευρά και στις δυο του καπνοδόχους φανέρωναν πως το σκάφος ήταν νοσοκομειακό 1. Αλλά και η άφιξή του δεν ήταν ασφαλώς άσχετη με την προηγηθείσα αγγλογαλλική απόπειρα να προστατευτεί η Σερβία από Γερμανούς, Βουλγάρους και Αυστριακούς. Η απόπειρα βέβαια εκείνη είχε αποτύχει, 1 Το τόνων αυτό σκάφος είχε καθελκυστεί το 1914, και η διαρρύθμισή του ως νοσοκομειακού είχε ολοκληρωθεί μέσα στον επόμενο χρόνο. Μετά τη λήξη του Πρώτου παγκοσμίου πολέμου, το Sphinx ανήκοντας στην εταιρία Messageries Maritimes, εκτελούσε αρχικά ταξίδια στη Μεσόγειο και αργότερα δρομολογήθηκε στη γραμμή της Άπω Ανατολής. Το 1939 το πλοίο χρησιμοποιήθηκε και πάλι ως νοσοκομειακό, μετά όμως την κατάρρευση του γαλλικού μετώπου κατά τον Β παγκόσμιο πόλεμο, περιήλθε στην κυριότητα των Ιταλών. Τέλος, βυθίστηκε το 1944 στο λιμάνι της Γένοβας, κατά τη διάρκεια αμερικανικού αεροπορικού βομβαρδισμού. τα στρατεύματα όμως της Βρετανίας και της Γαλλίας, που είχαν επιστρέψει άπρακτα στη Θεσσαλονίκη, δεν έκλιναν καθόλου και υπέρ της άποψης να την εγκαταλείψουν. Αντίθετα, σχεδίαζαν να αναλάβουν μια επιθετική ενέργεια εναντίον των επί της ελληνικής μεθορίου ευρισκόμενων εχθρών τους. Μέχρι να συμβεί όμως κάτι τέτοιο, η παραμονή των δύο συμμάχων στη μακεδονική πρωτεύουσα ήταν επισφαλής. Η περιοχή της ήταν ανοχύρωτη, και υπήρχε ο κίνδυνος να προελάσουν οι Γερμανοί νοτίως των ελληνικών συνόρων και να μετατρέψουν τη Νύμφη του Θερμαϊκού σε Κίελο της Μεσογείου. Για να αποφευχθεί συνεπώς αυτό, ήταν απαραίτητο να κατασκευαστούν οχυρωματικά έργα περιμετρικά της Θεσσαλονίκης, τα οποία, μεταβάλλοντάς την σε ένα Βερντέν του Αιγαίου, όφειλαν να ανταποκριθούν στις παρακάτω αναγκαιότητες: 1 ο. Να προστατευτεί η πόλη από οποιαδήποτε εχθρική ενέργεια και ιδιαίτερα από εχθρικό πυροβολικό μεγάλου βεληνεκούς. 2 ο. Το αμυνόμενο μέτωπο να είναι υπολογίσιμου μήκους, ώστε ο εχθρός να υποχρεωθεί να χρησιμοποιήσει πολυάριθμες δυνάμεις για να το προσβάλει. Θεσσαλονίκη 1916: Κίελο της Μεσογείου ή Βερντέν του Αιγαίου; 39

40 Το Περιχαρακωμένο Στρατόπεδο Θεσσαλονίκης 3 ο. Η οχύρωση ωστόσο δεν έπρεπε να διαθέτει υπερβολικά μεγάλο ανάπτυγμα, δεδομένου του περιορισμένου αριθμού των διαθεσίμων αγγλογαλλικών δυνάμεων. 4 ο. Οι δύο ακραίες πτέρυγες της αμυντικής περιμέτρου επιβαλλόταν να καταστούν αρκετά ισχυρές, ώστε να είναι αδύνατο στον εχθρό να τις υπερφαλαγγίσει είτε από τα δυτικά, από τις εκβολές δηλαδή του Αξιού, είτε από τα ανατολικά, από την πλευρά δηλαδή της Χαλκιδικής. 5 ο. Ήταν επιτακτικό για τους εν Θεσσαλονίκη συμμάχους να έχουν τη δυνατότητα ασφαλούς σύμπτυξης, σε περίπτωση ανάγκης, στη Χαλκιδική. αλλά και να μπορούν να προβάλουν, από το χώρο σύμπτυξής τους, νέα αποτελεσματική αντίσταση. 6 ο. Ο σχεδιασμός της οχύρωσης όφειλε να προβλέπει την έξοδο του συμμαχικού στρατού από τη βάση του, όταν αυτός, ενισχυμένος ικανοποιητικά, θεωρούσε πως ήταν ικανός να κινηθεί επιθετικά προς την ελληνική μεθόριο. Προς αποφυγή ακολούθως του αρνητικού φαινομένου της πολυαρχίας, στις 10 Ιανουαρίου του 1916 ο επικεφαλής των βρετανικών δυνάμεων Θεσσαλονίκης Αντιστράτηγος Bryan Mahon 2 διατά- 2 Τον Μάιο του 1916, τον Mahon θα τον αντικαταστήσει ο Υποστράτηγος G.F. Milne - ο επονομαζόμενος από τους συναδέλφους του Tubby- ο οποίος είχε έλθει μετά την 8 η Ιανουαρίου στη Θεσσαλονίκη επικεφαλής της 27 ης βρετανικής Μεραρχίας. Στις 13 Ιανουαρίου του 1916 ο Milne ανέλαβε τη διοίκηση του τότε συγκροτηθέντος 16 ου Βρετανικού Σώματος Στρατού και τον επόμενο Μάιο, σε ηλικία 49 ετών, αντικατέστησε ως Αντιστράτηγος τον Mahon στη διοίκηση όλων των εν Θεσσαλονίκη Βρετανικών δυνάμεων. Ο Milne, είχε γεννηθεί το 1866 στο Aberdeen της Αγγλίας και ήταν γιος διευθυντή τράπεζας. Αποφοίτησε από τη βασιλική στρατιωτική ακαδημία του Woolwich και άρχισε τη στρατιωτική του καριέρα ως αξιωματικός πυροβολικού. Συμμετείχε στην εκστρατεία του Νείλου το 1898 και στο δεύτερο πόλεμο των Μπόερς από το 1899 μέχρι το Το 1922 ανέλαβε την ανώτατη διοίκηση των βρετανικών στρατευμάτων της Ανατολής και από το 1926 μέχρι το 1933 διετέλεσε αρχηγός του Γενικού Αυτοκρατορικού Επιτελείου της Βρετανίας. Το 1928 προβιβάστηκε σε Στρατάρχη. Το 1933 ονομάστηκε πρώτος βαρόνος της Θεσσαλονίκης και του Rubislaw της κομητείας του Aberdeen και από το 1933 μέχρι το 1938 κατείχε την παραδοσιακά τιμητική θέση 40 Γαβριήλ Ν. Συντομόρου

41 Τολμών χθηκε να ακολουθεί τις οδηγίες τού επίσης εν Θεσσαλονίκη Γάλλου συναδέλφου του Μωρίς Σαρράιγ σχετικά με τη λήψη των αμυντικών μέτρων περιμετρικά της πόλης (βλέπε, Military Operations Macedonia, The Imperial War Museum, London 1996, τ.1, σ.103). Μελετώντας εν συνεχεία οι δύο σύμμαχοι το προς οχύρωση έδαφος παρατήρησαν ότι στα δύο άκρα του, δύο αδιάβατοι ποταμοί, ο Στρυμόνας ανατολικά και ο Αξιός δυτικά, όριζαν έναν χώρο, κατά μήκος του οποίου, από τα νοτιοανατολικά μέχρι και τα βορειοδυτικά, περιβάλλει τη Θεσσαλονίκη ένα τείχος από αλλεπάλληλες λοφοσειρές. Αυτές αρχίζουν να διαμορφώνονται μεταξύ κόλπου Ορφανού και στενών Ρεντίνας και εκτείνονται αφενός μεν προς τα νότια της πεδιάδας του Λαγκαδά, και αφετέρου προς τα νοτιοανατολικά της Θεσσαλονίκης συνδέοντας την περιοχή της με το ορεινό συγκρότημα της Χαλκιδικής, του οποίου αποτελούν και οι εν λόγω λοφοσειρές παραφυάδα. Παράλληλα οι τελευταίες στα νότια του Λαγκαδά, διαμορφώνουν και αρκετά υψηλές κορυφές, όπως του Χορτιάτη ο οποίος διαθέτει απότομες καταπτώσεις προς την πλευρά του Λαγκαδά όπου βρίσκονται οι λίμνες Κορώνεια και Βόλβη και ομαλά λοφοειδή πρανή προς την πλευρά της Θεσσαλονίκης. Οι ίδιες λοφοσειρές βορειότερα τέμνονται από τη χαρακτηριστική πρόσβαση την οποία διαμορφώνει προς την πόλη η στενωπός του Δερβενίου, ενώ βορειοδυτικότερα, οι αυχένες των λόφων συνεχίζονται με το βουνό του Μελισσοχωρίου, ή διαφορετικά ονομαζόμενο Καρδακλή ύψους 555 μέτρων. Στη συνέχεια οι δυτικές πλαγιές του Καρδακλή κατεβαίνουν απότομα προς τον Γαλλικό ποταμό, όπου σχηματίζεται η στενωπός Νάρες ( χωριό Νέα Φιλαδέλφεια), την οποία διαρρέει το παραπάνω ποτάμι. Δυτικά εντούτοις της Θεσσαλονίκης, οι προαναφερθείσες λοφοσειρές εκφυλίζονται σε ομαλότερα εδάφη με ελαφρές μόνο διακυμάνσεις και χαραδρώσεις. Τέλος, ακόμη πιο δυτικά, οδηγούματου Φρουράρχου (Constable) του Πύργου του Λονδίνου. Πέθανε το Μάρτιο του 1948 σε ηλικία 81 χρονών. στε στις εκβολές του Αξιού, στο βαλτώδη χώρο μεταξύ Αξιού και ποταμού Λουδία και στα τέλματα της τότε υπάρχουσας λίμνης των Γιανιτσών. Με βάση τις παραπάνω παρατηρήσεις, οι σύμμαχοι είχαν τη δυνατότητα να προστατέψουν τη Θεσσαλονίκη: α) με την επιτήρηση της εδαφικής διόδου ανάμεσα στον κόλπο Ορφανού και στην λίμνη Βόλβη, β) με την χάραξη αμυντικής γραμμής τόσο ανάμεσα στην προαναφερθείσα λίμνη και στην Κορώνεια, όσο και στους πρόποδες των εξάρσεων Χορτιάτη-στενά Δερβενίου - Καρδακλή, γ) με τη φρούρηση των στενών του Νάρες, και δ) με την εκμετάλλευση αμυντικά της βαλτώδους περιοχής ανάμεσα στις εκβολές του Αξιού, το Λουδία και τη λίμνη Γιανιτσών. Αρχικά βέβαια, οι σύμμαχοι κάλυψαν το αμυντικό τους μέτωπο γύρω από την Θεσσαλονίκη με ευέλικτες μονάδες ιππικού, ελαφρά τμήματα πεζικού και άφθονο πυροβολικό. Και πίσω από την παροδικού χαρακτήρα αυτή ασπίδα επιδόθηκαν στη χάραξη και την οργάνωση της αμυντικής τους τοποθεσίας. Η προς οχύρωση έτσι περίμετρος εξεταζόμενη από τα δυτικά προς τα ανατολικά ακολούθησε την εξής χάραξη (βλέπε τον ένθετο χάρτη στο βιβλίο του F.Feyler La Campagne de Macedoine, ): Αφετηρία της υπήρξε η ελώδης περιοχή ανατολικά από τον ποταμό Λουδία και νότια από το χωριό Βραχιά, και στη συνέχεια κατευθυνόταν βόρεια. Περνούσε σε ίση σχεδόν απόσταση ανάμεσα στο παραπάνω χωρίο και στον Αξιό, έτεμνε κάθετα την σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης Μοναστηρίου δυτικά του Αξιού, και αφού συναντούσε την κοίτη του Ν.Δ από το χωριό Γέφυρα, ακολουθούσε τον ποταμό ιππαστί. Αυτό γινόταν μέχρι του ύψους της (τότε) οδικής αρτηρίας Θεσσαλονίκης Μοναστηρίου, νότια της οποίας η συμμαχική γραμμή μεταπηδούσε δυτικά του Αξιού. Εμφανιζόταν ακολούθως ανατολικά από το χωριό Έλλη και κατευθυνόταν βόρεια μέχρι το χωριό Πρόχωμα, απ όπου μεταπηδούσε και πάλι στην αριστερή όχθη του Αξιού. Από δω η περίμετρος κινούνταν ανατολικά, διερχόταν ανάμεσα από Θεσσαλονίκη 1916: Κίελο της Μεσογείου ή Βερντέν του Αιγαίου; 41

42 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Βρετανικό πυροβολικό σε τάξη βολής έξω από τη Θεσσαλονίκη το Πρόχωμα και το χωριό Καστανάς, και, μέσω του ανατολικότερα ευρισκόμενου Ξηροχωρίου, κατευθυνόταν ΒΑ από το χωριό Νέα Φιλαδέλφεια, όπου ο χείμαρρος Κουρού Ντερέ συμβάλλει στο Γαλλικό ποταμό. Από το σημείο αυτό η γραμμή, στρεφόταν νοτιοανατολικά, προς το χωριό Μονόλοφο, ακολουθούσε τους πρόποδες του Καρδακλή, εμφανιζόταν βορειοανατολικότερα από το σημείο συνάντησης των οδικών αρτηριών Θεσσαλονίκης - Σερρών και Θεσσαλονίκης - Λαγκαδά, και κατέληγε, ακολουθώντας τους πρόποδες των βορειανατολικών υψωμάτων της Θεσσαλονίκης, στην δυτική όχθη της Κορώνειας, όπου τότε το χωριό Στάνοβο. Τέλος, η χάραξη διέσχιζε κατά μήκος την εδαφική έκταση μεταξύ Κορώνειας και Βόλβης, από την ανατολική όχθη της οποίας περατωνόταν μέσω της στενωπού της Ρεντίνας στην κωμόπολη του Σταυρού και στον κόλπο Ορφανού. Το αμυντικό αυτό τόξο, όπως ήταν φυσικό, διαιρέθηκε σε αγγλικό και γαλλικό τομέα, οι οποίοι διαχωρίστηκαν μεταξύ τους με βάση τον άξονα τον οριζόμενο από τα χωριά Μονόλοφο - Πεντάλοφο - Διαβατά. Και διά του τρόπου αυτού, ο τομέας δυτικά του παραπάνω άξονα τέθηκε υπό την ευθύνη των Γάλλων, ενώ την ευθύνη στα ανατολικά του την ανέλαβαν οι Άγγλοι. Ο Αγγλικός ιδιαίτερα τομέας, με μέτωπο βόρειο και ανατολικό στηριζόταν δεξιά στη θάλασσα του βορείου Αιγαίου, και αριστερά στη συμβολή των ποταμών Γαλλικού και Κουρού Ντερέ. Το ανατολικόδεξιό άκρο του τομέα το διέσχιζε ο μοναδικός δρόμος προσέγγισης της Θεσσαλονίκης από την κατεύθυνση αυτή, ο οποίος παρείχε τη δυνατότητα στον εχθρό, διασχίζοντας την κοιλάδα του Στρυμόνα, τις ακτές του Στρυμονικού κόλπου και τα στενά της Ρεντίνας, να μεταφέρει βαρύ πυροβολικό και τροχαίο υλικό. Το ενδεχόμενο συνεπώς αυτό ώθησε τους Βρετανούς να δώσουν ιδιαίτερη σημασία στη φρούρηση του τομέα τους, τόσο από την πλευρά της ξηράς, όσο και από τη θάλασσα. Από τη θάλασσα, την κάλυψη των ακτών του Στρυμονικού κόλπου την είχαν αναλάβει τα πυροβόλα των 12 ιντσών των βρετανικών «Μόνιτορς», των εμφανισιακά ιδιόρρυθμων εκείνων σκαφών που ναυλοχούσαν 42 Γαβριήλ Ν. Συντομόρου

43 Τολμών στο λιμάνι του Σταυρού. Και από τη ξηρά, μια ταξιαρχία της 10 ης Ιρλανδικής Μεραρχίας μαζί με μία πυροβολαρχία, ένα λόχο μηχανικού και δυο ουλαμούς ιππικού ανέλαβαν τη φρούρηση του στενού της Ρεντίνας. Παραπλήσιας σύνθεσης τμήματα, ενισχυμένα όμως με μια πλήρη ταξιαρχία πεδινού πυροβολικού παρατάχθηκαν και στο διάκενο μεταξύ των δύο λιμνών, ενώ μικρά σκάφη περιπολούσαν μέσα στην Κορώνεια και στη Βόλβη μεταφερθέντα μέχρι εκεί με τη βοήθεια γερανών και οχημάτων γεφυροσκευών. Μια άλλη βρετανική γραμμή ξεκινούσε από τη νότια όχθη της Κορώνειας, όπου το χωριό Άγιος Βασίλειος, και από εκεί συνέχιζε προς τις βόρειες νευρώσεις του Χορτιάτη καταλήγοντας στα ανατολικά το ομώνυμου χωριού. Το κέντρο του βρετανικού τομέα το διέσχιζε ο αμαξιτός δρόμος Θεσσαλονίκης Σερρών, ο οποίος, προσεγγίζοντας τη Θεσσαλονίκη μέσω Δερβενίου, θα μπο- ρούσε επίσης να χρησιμοποιηθεί και από τον εχθρό κατά τη διάρκεια επιθετικής του ενέργειας. Το σημείο ιδίως όπου ο προαναφερθείς δρόμος συναντούσε τις βρετανικές θέσεις στο χωριό Λητή αποτελούσε την πλέον αποφασιστικής σημασία τοποθεσία της περιοχής. Γι αυτό και το Δερβένι φρουρούνταν από ολόκληρη την 30 η Σκωτσέζικη Ταξιαρχία υπό τη διοίκηση του Ταξιάρχου L.L. Nicol. Οπότε, ο κατ υπόθεση προερχόμενος από την κατεύθυνση των Σερρών εχθρός, διασχίζοντας, κατά τα τελευταία 18 χιλιόμετρα της διαδρομής του, μια τελείως επίπεδη πεδιάδα, θα πρόδιδε κάθε του κίνηση, αφού θα ήταν αδύνατο να αποφύγει την κατόπτευση ενός βρετανού παρατηρητή. Αξιοπρόσεκτη εδαφική έξαρση εδώ αποτελούσε ο λόφος Ντεβέ Καράν, (= Καμπούρα της καμήλας, υψομέτρου 570 μέτρων) ή Γιβραλτάρ, όπως το είχαν ονομάσει τότε οι Άγγλοι. Το βραχώδες, γυμνό και επίμηκες αυτό ύψωμα Βρετανικό Μόνιτορ σαν εκείνα που ναυλοχούσαν στο λιμάνι του Σταυρού. Θεσσαλονίκη 1916: Κίελο της Μεσογείου ή Βερντέν του Αιγαίου; 43

44 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Φωτογραφία από την κουζίνα στον στρατωνισμό των Άγγλων στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης, στη περιοχή Ζεϊτινλίκ. που, με κατεύθυνση από τα νοτιοανατολικά προς τα βορειοδυτικά χάσκει στο μέσο της πεδινής έκτασης, δυτικά του δρόμου Θεσσαλονίκης - Σερρών, βρίσκεται βέβαια πολύ μακριά από την πρώτη γραμμή των Βρετανών, ώστε να είναι αυτονόητη η ένταξή του στην οχυρωμένη τοποθεσία τους. Καθώς όμως δέσποζε στο μέσο μιας μεγάλων διαστάσεων ακάλυπτης πεδιάδας, αποφασίστηκε, κατ εξαίρεση, να αξιοποιηθεί αμυντικά για να αναλάβει το ρόλο προκεχωρημένης θέσης της βρετανικής άμυνας. Η πρώτη γραμμή άμυνας των Βρετανών στον κεντρικό αυτό τομέα τους ξεκινούσε από την δυτική όχθη της λίμνης Λαγκαδά και διασχίζοντας την πεδινή έκταση με κατεύθυνση νοτιοδυτική κατέληγε στα υψώματα που περιβάλλουν την πόλη. Η οχύρωση στη συνέχεια διαμόρφωνε τη αριστερή -δυτική βρετανική πτέρυγα ακολουθώντας τους πρόποδες των υψωμάτων μέχρις ότου καταλήξει στην συμβολή του Κουρού- Ντερέ με το Γαλλικό ποταμό. Εδώ, το άκρο του βρετανικού τομέα οριζόταν από τον υψοδείκτη 589 ευρισκόμενο ανάμεσα στο χωριό Μονόλοφο, που ανήκε στους Βρετανούς, και στην συμβολή του Κουρού Ντερέ με τον Γαλλικό ποταμό, η οποία περιλαμβανόταν στον τομέα των Γάλλων. Ο παραπάνω υψοδείκτης σηματοδοτεί έναν βραχώδη λόφο με απότομες πλαγιές, ο οποίος αποτελούσε χαρακτηριστική προς Βορά γωνιώδη προεξοχή της συμμαχικής γραμμής προς την απέναντι πεδινή έκταση. Ο λόφος είχε ονομαστεί από τους συμμάχους Matterhorn ή Cervin, και η περιοχή του ήταν εξαιρετικής σπουδαιότητας λόγω της εδώ σύνδεσης των δύο συμμαχικών τομέων. Το νευραλγικό της περιοχής αιτιολογούνταν και με βάση το ότι η κοιλάδα του Γαλλικού ποταμού στο σημείο αυτό δημιουργεί την στενωπό του Νάρες (χωριό Νέα Φιλαδέλφεια), η οποία εισχωρούσε επικίνδυνα στις συμμαχικές γραμμές διαρρηγνύοντας και αποδυναμώνοντας τη συνοχή τους. Την ίδια κοιλάδα τη διέσχιζε ο μοναδικός τότε δρόμος Θεσσαλονίκης Κιλκίς, όπως και η σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης Κωνσταντινούπολης. Ήταν ενδεχόμενο επομένως να χρησιμοποιηθεί η στενωπός και από τον εχθρό επίσης επιχειρώντας να προσεγγίσει τη Θεσσαλονίκη. Στη συγκεκριμένη, κατά συνέπεια, περιοχή παίρνονται πρόσθετα μέσα άμυνας. Σύμφωνα μ αυτά, σε περίπτωση που η εξέχουσα του Cervin υπέκυπτε, έπειτα από συγκλίνουσες σ αυτήν εχθρικές ενέργειες, είχε ληφθεί πρόνοια, ώστε να λειτουργούν πρόσθετες συνδέσεις μεταξύ των δύο συμμαχικών τομέων, οι οποίες καθόριζαν θέσεις σύμπτυξης στα μετόπισθεν. Έτσι, πίσω από την εδώ πρώτη βρετανική αμυντική γραμμή, και σε απόσταση μέτρων, είχαν σχεδιασθεί και άλλες δύο. Η 44 Γαβριήλ Ν. Συντομόρου

45 Τολμών δεύτερη γραμμή ακολουθούσε, σε αντίθεση με την πρώτη, κορυφογραμμές, και άρχιζε, στα δεξιά, βόρεια από το μέσο της οδικής αρτηρίας της συνδέουσας τα χωριά Χορτιάτη και Ασβεστοχώρι. Περνούσε στη συνέχεια βόρεια από το Ασβεστοχώρι όπως και βόρεια, και σε απόσταση 1, 5 χιλιομέτρου, από τη σημερινή Νέα Ευκαρπία. Αναπτυσσόταν κατόπιν στις κορυφογραμμές του Καρδακλί, κι όταν έφτανε στον γαλλικό τομέα, συμπλεκόταν με τις γαλλικές γραμμές και κατέληγε σε πλαγιές στα νότια της πρώτης γραμμής των Γάλλων. Η τρίτη βρετανική γραμμή, της ποίας η οργάνωση υπήρξε υποτυπώδης, είχε χαραχθεί 3 5 χιλιόμετρα πίσω από τη δεύτερη και άρχιζε στα δεξιά, από τα βόρειοανατολικά του Ασβεστοχωρίου. Από εκεί κινούμενη βορειοδυτικά, περνούσε ελάχιστα βόρεια από την Ευκαρπία, το Ωραιόκαστρο και τη Νεοχωρούδα, καμπτόταν νοτιοδυτικά προς τον Πεντάλοφο, όπου συναντούσε την αντίστοιχη τρίτη γραμμή άμυνας του Γαλλικού τομέα. Σχετικά με τον γαλλικό τομέα, το δεξιό του βρισκόταν λίγο ανατολικότερα από τη συμβολή του Κουρού- ντερέ με τον Γαλλικό ποταμό. Εδώ, στην είσοδο της κοιλάδας του Γαλλικού, και στην δεξιά του όχθη, το ύψωμα Kior bounar και ο τραπεζοειδής λόφος του Νάρες, είχαν αναλάβει τη στήριξη της δεξιάς πτέρυγας των Γάλλων. Ακολούθως ο τομέας τους με μέτωπο στραμμένο, προς Βορρά αναπτυσσόταν σε μία σειρά από λόφους παρεμβαλλόμενους σχεδόν κάθετα ανάμεσα στους ποταμούς Γαλλικό και Αξιό, μπροστά από τους βόρειους πρόποδες των οποίων είχε χαραχθεί η πρώτη γραμμή της γαλλικής άμυνας, που προχωρούσε μέχρι την κοίτη του Αξιού. Μπροστά από τους ίδιους λόφους, η λίμνη Πικρολίμνη δημιουργούσε ένα πρόσθετο επ ωφελεία των Γάλλων εμπόδιο. Στο κέντρο του τομέα δέσποζε το ύψωμα 259, υψόμετρο αξιοσημείωτο, μια και οι πέριξ κορυφές κυμαίνονται γύρω στα 200 μέτρα. Το ύψωμα, που αποκαλούνταν από τους Γάλλους Signal de Bounardja, προεξέχει υπό μορφή εμβόλου προς βορά και καταλήγει στο ύψωμα Table de Gieurdina, το οποίο με κλίσεις σχετικά απότομες και με τις πλαγιές του να κατεβαίνουν μέσα στην περιοχή των γαλλικών οχυρώσεων, προστάτευε υπό μορφή έπαλξης, τόσο το κέντρο, όσο και τις δύο πτέρυγες του τομέα. Φυσικό λοιπόν ήταν ο προεξέχων προς βορρά αυτός λόφος να οχυρωθεί επιπρόσθετα από τους Γάλλους, τόσο περιμετρικά, όσο και σ όλο του το βάθος και την έκταση. Ζουάβοι κατά την αναφορά στο στρατόπεδο των Άγγλων στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης. Θεσσαλονίκη 1916: Κίελο της Μεσογείου ή Βερντέν του Αιγαίου; 45

46 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Στα αριστερά του ο τομέας, όπου το χωριό Πρόχωμα, στηριζόταν αφενός μεν στην αριστερή όχθη του Αξιού, αφετέρου δε στα υψώματα Pouce και Τetοn de Dogandji που βρίσκονται νότια από το Πρόχωμα. Βόρεια η λίμνη Αματόβου και η αποξηρανθείσα σήμερα λίμνη Αρτζάν αποτελούσαν ευνοϊκά για τους Γάλλους βαλτώδη κωλύματα. Σημαντική προστασία στους Γάλλους προσέφερε και ο Αξιός, ο οποίος με την πλατιά στο σημείο αυτό κοίτη του και τις πλημμυρισμένες του όχθες, υποβοηθούσε την εκεί πραγματοποιούμενη αμυντική επικαμπή. Και έτσι κάλυπτε όχι μόνο το δυτικό άκρο και τα νώτα των Γάλλων, αλλά και προστάτευε τη σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης Γευγελής Σκοπίων, την ακολουθούσα την αριστερή του όχθη. Ωστόσο, δυτικότερα και στην δεξιά όχθη του Αξιού, το μαστοειδές (Mamelon) ύψωμα Kouchbali μπορούσε να παίξει καθοριστικό ρόλο στην προσβολή του γαλλικού τομέα από τα πλάγια. Για το λόγο αυτό, και επειδή τόσο η επί του Αξιού οδική γέφυρα του δρόμου Θεσσαλονίκης Μοναστηρίου, όσο και η σιδηροδρομική της γραμμής Θεσσαλονίκης Μοναστηρίου απαιτούσαν ιδιαίτερη προστασία, η γαλλική γραμμή μεταπηδούσε, στα αντίστοιχα σημεία, στην δεξιά όχθη του Αξιού και κατέληγε νοτιοδυτικά στους βάλτους ανατολικά του Λουδία. Οι Γάλλοι δεν παρέλειψαν επίσης να οργανώσουν και άλλες δύο γραμμές. Η δεύτερη, ειδικότερα, ακολουθούσε την εξής πορεία: Δεξιά ξεκινούσε από την σιδηροδρομική γέφυρα του Γαλλικού ποταμού, συνέχιζε στις βόρειες πλαγιές της τράπεζας του Νάρες (Table de Naresh, υψ.159), προχωρούσε ανάμεσα από τα υψώματα Signal de Bounardja (υψοδ.259) και 213, εμφανιζόταν βόρεια από το δυτικότερο ύψωμα 144, και από εκεί, κινούμενη στα νότια του Προχώματος, έφτανε μέχρι την σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης Σκοπίων. Το τμήμα της δεύτερης αυτής αμυντικής γραμμής, από τις νότιες πλαγιές του υψώματος 259 μέχρι και λίγο ανατολικότερα από το Πρόχωμα, ήταν και το περισσότερο ολοκληρωμένο. Η τρίτη τέλος γραμμή των Γάλλων, που ήταν υπο- Σκοπός στο στρατόπεδο των Άγγλων στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης, στη περιοχή Ζεϊτινλίκ. 46 Γαβριήλ Ν. Συντομόρου

47 Περιχαρακωμένο Στρατόπεδο Θεσσαλονίκης. Γαλλικό πυροβόλο των 75 χιλιοστών σε εκτέλεση Α/Α βολής. τυπώδης, είχε δεξιά την αφετηρία της λίγο βορειοδυτικά από το χωριό Πεντάλοφο και προχωρώντας δυτικά, διά του υψώματος Mamelon Bounardja (υψόμετρο 112) και του χωριού Γέφυρα κατέληγε στον Αξιό. Όσον αφορά τις στρατιωτικές δυνάμεις που επάνδρωναν τη συμμαχική αμυντική τοποθεσία, αυτές αποτελούνταν από πέντε βρετανικές Μεραρχίες ( άνδρες) και τρεις γαλλικές ( άνδρες). Οι βρετανικές ήσαν κατανεμημένες σε δύο Σώματα Στρατού, το 12 ο και το 16 ο. Το 12 ο είχε έδρα του τη Ν. Ευκαρπία Θεσσαλονίκης, διοικούνταν από τον Αντιστράτηγο H.F.M.Wilson 3 και διέθετε τρεις Με- 3 Ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, όταν όλα έδειχναν ότι ο Χίτλερ επρόκειτο να εισβάλει στην Ελλάδα, ο Βρετανός Στρατηγός Henry Maitland Wilson, ο επιλεγόμενος και ραρχίες, την 22 η, την 26 η και την 28 η. H 22 η (διοικητές της αρχικά ο Υποστράτηγος F. Gordon και εν συνεχεία ο Ταξίαρχος J. Duncan) έδρευε στο Ak binar (βόρεια από το Ωραιόκαστρο), η 26 η (διοικητές της κατά σειρά οι Υποστράτηγοι W.Mackenzie Kennedy και A.W.Gay) είχε έδρα το χωριό Μονόλοφο. Η 28 η (διοικητής της ο Υποστράτηγος H. L.Croker) ήταν παραταγμένη ανάμεσα στη Λητή και στο Μελισσοχώρι. Το άλλο βρετανικό Σώμα Στρατού, το 16 ο είχε έδρα το Ασβεστοχώρι και διοικη- Jumpo λόγω του θηριώδους αναστήματός του), ανιψιός του πραναφερθέντος διοικητή του ΧΙΙ βρετανικού Σώματος Sτρατού, κατέφθανε από τη Λιβύη στη Μακεδονία για να συμβάλει στην αντιμετώπιση της ναζιστικής λαίλαπας. Είναι γνωστό το συγκρότημα W(=Wilson) που αναπτύχθηκε αμυντικά στη γενική τοποθεσία Καϊμακτσαλάν Βέρμιο - Αλιάκμων. Θεσσαλονίκη 1916: Κίελο της Μεσογείου ή Βερντέν του Αιγαίου; 47

48 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Με την επιστροφή του εκστρατευτικού σώματος στη Θεσσαλονίκη, αμέσως οργανώθηκαν και τα στρατόπεδα, όπως αυτό του πυροβολικού και της ασφαλούς αποθήκευσης των πυρομαχικών και πολεμοφοδίων. τής του, μετά τον Milne υπήρξε ο Στρατηγός C.J. Briggs. Οι μονάδες του ήταν: η 10 η Ιρλανδική Μεραρχία (υπό τη διοίκηση του Υποστρατήγου J.R. Longley) και η 27 η (διοικητές της, μετά τον Milne, ο Υποστράτηγος W. R. Marshall, ο Ταξίαρχος S.W.Ηare και ο Υποστράτηγος G.T. Forestier -Walker), Η 27 η αρχικά είχε παραμείνει ως εφεδρεία στη Νέα Ευκαρπία. Tο Μάρτιο του 1916 η Μεραρχία είχε έδρα τα Λαγκαδίκια, νοτιοανατολικά της Κορώνειας, και η 81 η Ταξιαρχία της (διοικούμενη από τον Ταξίαρχο B.F. Widdrington) βρίσκεται στα τέλη Ιουλίου 1916 σε εφεδρεία στο χωριό Χορτιάτη. Η 10 η Ιρλανδική τέλος Μεραρχία (με τις Ταξιαρχίες της 29 η,30 η και 31 η ) είχε συγκεντρωθεί αρχικά στην Πυλαία Θεσσαλονίκης. Όσον αφορά το γαλλικό τομέα, ιππαστί στο Γαλλικό ποταμό είχε παραταχθεί, επί μήκους 12 χιλιομέτρων, η 57 η Μεραρχία του στρατηγού Leblois, της οποίας το αριστερό προσέγγιζε το Ξηροχώρι. Αριστερότερα, στην περιοχή του υψοδείκτη 259 και στο μπροστά από αυτόν ύψωμα Table de Gieurdina, κατείχε θέσεις, σε μια γραμμή 7 χιλιομέτρων, η 156 η Μεραρχία του Στρατηγού Bailloud. Η 122 η Μεραρχία του στρατηγού Regnault παρέτασσε μια Ταξιαρχία της βόρεια από το Πρόχωμα, και η υπόλοιπη με μέτωπο προς Δυσμάς ακολουθούσε προς νότο την κοίτη του Αξιού, παράλληλα προς την οποία φρουρούσε το έδαφος επί μήκους 24 χιλιομέτρων. Ακόμη νοτιότερα, κατά μήκος της κοίτης του Αξιού ήταν παραταγμένο το 2 ο Σύνταγμα Ζουάβων και κάποια αργότερα Σερβικά τμήματα. Οι εργασίες οχύρωσης, βέβαια, διέφεραν ανάμεσα στους δύο συμμαχικούς τομείς. Η πείρα που είχαν αποκομίσει οι Γάλλοι ως σχεδιαστές οχυρωματικών έργων στο Δυτικό μέτωπο, τους ενέπνεε μεθόδους για μεγαλύτερη ποικιλία δραστηριοτήτων και για εναλλαγή άμυνας και δράσης. Κατέβαλλαν κατά συνέπεια προσπάθειες, ώστε τα χαρακώματά τους να βρίσκονται σε συμφωνία με τις ιδιομορφίες και τις διακυμάνσεις του εδάφους, το οποίο, σε διαφορετικές περιπτώσεις, το 48 Γαβριήλ Ν. Συντομόρου

49 Τολμών προσάρμοζαν στις δικές τους απαιτήσεις. Οι τομείς των γαλλικών ταγμάτων ήσαν οργανωμένοι κατά βάθος. Οι λόχοι των πρώτων κλιμακίων κατείχαν περίκλειστα αμυντικά έργα κατασκευασμένα μπροστά από διακλαδώσεις εδαφικών κοιλωμάτων και χαραδρών, και πιο πίσω τμήματα δεύτερων κλιμακίων τηρούνταν σε ετοιμότητα για αντεπίθεση και απόρριψη του εχθρού. Οι Γάλλοι ωστόσο αντιμετώπιζαν πολύ περισσότερα προβλήματα από τους Άγγλους, αφού δεν ήταν καθόλου εύκολη η κατασκευή σκυρόδετων έργων σε μαλακά καλλιεργημένα εδάφη ή στις βαλτώδεις εκτάσεις του Αξιού, όταν ιδίως αυτός θα πλημμύριζε με το πρώτο λιώσιμο των χιονιών. Οι δυσκολίες, από την άλλη των Βρετανών συνίσταντο στο να αποκτήσει το μηχανικό τους την αναγκαία επί θεμάτων οχυρωτικής εμπειρία. Τη χάραξη των βρετανικών θέσεών τη διέκρινε μία στοιχειώδης απλότητα. Το σύστημα οχύρωσής τους ήταν μετωπικό και βασιζόταν στο δόγμα για επίμονη άμυνα στον αρχικό χώρο τάξης των τμημάτων τους και όχι σε κινήσεις και ελιγμούς. Ο Αντιστράτηγος Mahon βέβαια έκλινε πάντα υπέρ της άποψης ότι θα έπρεπε να αποφευχθεί μια, αποκλειστικά γραμμικού χαρακτήρα, διάνοιξη χαρακωμάτων, αφού κάτι τέτοιο θα απαιτούσε την παραμονή στο μέτωπο πολυάριθμων δυνάμεων. Ο ίδιος υποστήριζε ότι η πέριξ της Θεσσαλονίκης εργασία είχε μεν έντονα επηρεαστεί από το παράδειγμα του Δυτικού μετώπου, ήταν ωστόσο αδύνατος κάθε περαιτέρω παραλληλισμός των δύο περιπτώσεων. Γιατί, η κατασκευή των αμυντικών έργων περιμετρικά της μακεδονικής πρωτεύουσας δε λάμβανε χώρα υπό την πίεση εχθρικής παρουσίας, η οποία, και αν ακόμη καθίστατο εντέλει έκδηλη, θα γινόταν και έγκαιρα αντιληπτή και αντιμετωπίσιμη. Οπότε, επρόκειτο να ακολουθήσει απώθηση και καταδίωξη του εχθρού, πράγμα για το οποίο ο Mahon ήταν υπερβέβαιος. Μια τέτοια εντούτοις αισιοδοξία δεν εμφάνιζε δυνατότητα ευόδωσης παρά μόνο αφού προηγουμένως μεσολαβούσαν δύο μήνες συνεχούς εκσκαφής ορυγμάτων και εκχωματώσεων, αποτέλεσμα των οποίων ήταν οι ενασχολούμενοι με τις χωματουργικές αυτές εργασίες να ονομαστούν ειρωνικά κηπουροί ή περιβολάρηδες της Θεσσαλονίκης (Les jardiniers de Salonique). To χλευαστικό αυτό χαρακτηρισμό τον πρωτοδιατύπωσε ο Γάλλος πρωθυπουργός Κλεμανσώ επηρεασμένος από την τότε επικρατούσα αντίληψη ότι η τύχη του πολέμου επρόκειτο να κριθεί αποκλειστικά και μόνο στο δυτικό μέτωπο και ότι κάθε δραστηριότητα σε άλλα μέτωπα, όπως στο βαλκανικό, θα αποτελούσε κατ ανάγκη ματαιοπονία. Στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης ωστόσο, μέρα με τη μέρα, αλλεπάλληλες σειρές συρματοπλεγμάτων απλώνονταν σε εδαφικό πλάτος το λιγότερο 10 μέτρων, και πίσω απ αυτές διανοίγονταν ορύγματα επικοινωνίας από το ένα άκρο των γραμμών ως το άλλο. Κατά διαστήματα, σ όλο το μήκος των ορυγμάτων ακολούθως, κατασκευάζονταν σκυρόδετα αμυ- Συμμαχικά χαρακώματα στο ελληνικό μέτωπο. Θεσσαλονίκη 1916: Κίελο της Μεσογείου ή Βερντέν του Αιγαίου; 49

50 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Συμμαχικά χαρακώματα στο ελληνικό μέτωπο. ντικά οχυρώματα, με καταφύγια βάθους 6 και 10 μέτρων και με θέσεις για πολυβόλα και πυροβόλα. «Συναντήσαμε», σημειώνει η Marcelle Tinayre (στο βιβλίο της Ένα καλοκαίρι στη Θεσσαλονικη,σ.86 κ.ε), «εγκαταστάσεις του πυροβολικού με παρδαλά κανόνια σε παράξενα χρώματα με πλήθος κιβώτια στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο καθώς και αναρίθμητες ποσότητες σάκων άμμου που έμοιαζαν με πέτρινους τοίχους Τα αγκαθωτά συρματοπλέγματα, δεμένα με σφιχτούς κρίκους άπλωναν τα τεράστια δίχτυα τους σε εκπληκτικό μήκος στα βάθη κοιλάδων και σε πλαγιές λόφων Υπόστεγα για βαριά πυροβόλα ήσαν κρυμμένα κάτω από κλαδιά, και καταφύγια για αεροπορικούς βομβαρδισμούς ήσαν έτοιμα σε περίπτωση ανάγκης.». Κατά τον ίδιο τρόπο: «σκυρόδετες θέσεις πολυβόλων ασυνήθιστου βάθους και στερεότητας, και φαρδιές λωρίδες από αγκαθωτό συρματόπλεγμα απλώθηκαν παντού μέσα στους θάμνους σχηματίζοντας τομείς, καθένα από τους οποίους τον σάρωναν διασταυρούμενα πυρά από κάθε του πλευρά, ώστε μια εχθρική διείσδυση σε κάποιο σημείο του τομέα να σήμαινε απλώς εισχώρηση σε πιο ενεργείς γραμμές άμυνας» (G. Ward Price, «The Story of Salonica Army», σελ. 64). Αλλά και σε έκταση πολλών μιλίων, γύρω από τις γραμμές οχύρωσης, φράχτηκε με αγκαθωτό συρματόπλεγμα, κάθε δρόμος, που οδηγούσε σ αυτές. Λέγεται έτσι πως το απόσπασμα Μηχανικού της 26 ης μόνο Βρετανικής Μεραρχίας είχε τοποθετήσει, κατά τις 4 πρώτες εβδομάδες της επιχείρησης οχύρωσης, συρματόπλεγμα μήκους 245 μιλίων, και τότε η όλη εργασία δεν είχε προχωρήσει, παρά μόνο κατά το 1/10. Και δε θα παρουσίαζε κάποια ολοκληρωμένη εικόνα νωρίτερα από τον Απρίλιο του 1916, οπότε το απαιτούμενο μήκος συρματοπλέγματος υπολογιζόταν ότι θα ήταν ισόποσο με το μήκος μιας διπλής σιδηροδρομικής γραμμής συνδέουσας το Βερολίνο με την Κωνσταντινούπολη! Εξαιτίας μάλιστα αυτού του ατέλειωτου συρματοπλέγματος, που απομόνωνε και εγκλώβιζε από ξηράς τη Θεσσαλονίκη - και το οποίο αποτελούσε συχνά το μόνο ορατό σημείο της οχύρωσης - το όλο διαμορφωθέν συγκρότημα αποκαλούνταν από τους Βρετανούς «Birdcage», κλουβί δηλαδή για πουλιά. Όλες οι εργασίες επιπλέον προχωρούσαν και κατά τη διάρκεια ενός ιδιαίτερα δύσκολου χειμώνα. Το χιόνι έπεφτε ασταμάτητο όλον τον Ιανουάριο του 1916, και τα δερμάτινα αμπέχωνα των ανδρών, όσο αυτοί επέμεναν να σκάβουν τα βραχώδη εδάφη, ήταν αδύνατο να τους προστατεύσουν από το «βαρδάρη» που φυσούσε παγωμένος κατεβαίνοντας από την κοιλάδα του Αξιού. O Dr Pierre Maridort, ο 50 Γαβριήλ Ν. Συντομόρου

51 Τολμών οποίος στις 27 Δεκεμβρίου 1915 βρίσκεται στο Βαθύλακκο Θεσσαλονίκης, σημειώνει (στο έργο του «En Macedoine»,σ.7): «Αφήσαμε το στρατόπεδό μας κοντά στην πόλη και στήσαμε τις σκηνές μας μέσα σε μια έρημη περιοχή, σε ένα απέραντο, ανώμαλο πλάτωμα, όπου μας περιβάλλουν ψηλά και χιονισμένα βουνά. Υποφέρουμε από ορμητικούς ανέμους που τραντάζουν τα αντίσκηνά μας κάνοντας τα σκοινιά τους να τρίζουν. Η βροχή σχηματίζει απερίγραπτη λάσπη, και το κρύο δεν είναι λίγο, ιδίως το βράδυ». Άλλοτε πάλι οι άνδρες πάσχιζαν απροστάτευτοι να συνεχίσουν την αμυντική τους εργασία μέσα στα έλη και στα τέλματα, ενώ ήσαν ήδη καταπονημένοι από την περιπέτειά τους στην Σερβία. Κι όταν, στις περιπτώσεις αυτές, σημειώνει ο Allan Palmer (The Gardeners of Salonika, ελλην. μετφρ. σ.93) κάποιο χρησιμοποιούμενο όχημα άρχιζε ξαφνικά να βυθίζεται μέσα στη λάσπη, οι κουρασμένοι στρατιώτες προσπαθούσαν κάθιδροι να δέσουν με σχοινιά το λασπωμένο του άξονα, με την ελπίδα ότι κάποιο άλλο όχημα θα μπορούσε να ανασύρει το πρώτο. Παρόλα αυτά το αμυντικό έργο των συμμάχων προχωρούσε, και το γεγονός ότι οι εργασίες εξελίσσονταν υπό συνθήκες ειρήνης είχε ως αποτέλεσμα, η οχύρωση να αποκτήσει έναν υψηλό βαθμό τελειότητας. Περί τα τέλη Ιανουαρίου του 1916, με τις συνεχείς αποβιβάσεις στρατευμάτων στη Θεσσαλονίκη, βρίσκονταν, στον ευρύτερο χώρο της, περίπου άνδρες, τα 4/5 των οποίων απασχολούνταν καθημερινά με την κατασκευή έργων άμυνας. Στα πλησιέστερα επίσης προς την αμυντική γραμμή σημεία της πόλης αξιοποιήθηκαν εδαφικές δυνατότητες για απόκρυψη πυρομαχικών και κατασκευάστηκαν αποθήκες, όπως η Main Supply Base ή η British Reserve Ammunition Depot. Οργανώθηκαν μέσα στη Θεσσαλονίκη, στρατόπεδα ή κέντρα εκπαίδευσης ( στο Ζεϊντελίκ και στο Χαριλάου, στην Τούμπα και στο Νάρες), αεροδρόμια (της Καλαμαριάς, της Μίκρας και του Σέδες) και νοσοκομεία εκστρατείας (μεταξύ Καλαμαριάς, Χαριλάου και Πανοράματος). Στις 28 Ιανουαρίου του 1916 επίσης, οι σύμμαχοι έθεσαν υπό τον έλεγχό τους τα (πρώην) ελληνικά οχυρά του Μεγάλου Καράμπουρνου, στη νότια πλευρά του Θερμαϊκού κόλπου. Αλλά και οργάνωσαν αμυντικές θέσεις στην απέναντι ακτή του κόλπου, στην τοποθε- Εκφόρτωση εφοδίων για τις συμμαχικές δυνάμεις. Θεσσαλονίκη 1916: Κίελο της Μεσογείου ή Βερντέν του Αιγαίου; 51

52 Σημερινά απομεινάρια από το Περιχαρακωμένο Στρατόπεδο Θεσσαλονίκης σία «Αλπότρυπες», κοντά στο Κίτρος (βλ. Αλέκου Αγγελίδη, Αναδρομή στην Ιστορία της Μακεδονίας, τ. 2,σ ). Και έτσι μεταβλήθηκε η πόλη σε ό,τι επρόκειτο να γίνει στο μέλλον γνωστό ως Περιχαρακωμένο Στρατόπεδο Θεσσαλονίκης. Η ανάγκη παρομοίως για την απρόσκοπτη διεξαγωγή των θαλάσσιων μεταφορών προς την πόλη και από εκεί των χερσαίων μέχρι τις οχυρώσεις, αλλά και η σύνδεση των οχυρώσεων με νευραλγικά σημεία έξω απ αυτές επέβαλαν την εκτέλεση έργων στο λιμάνι της μακεδονικής πρωτεύουσας, την κατασκευή αμαξιτών δρόμων και το στρώσιμο σιδηροδρομικών γραμμών. Για την πρόοδο επομένως τόσο των έργων αυτών, όσο και των κυρίως οχυρωματικών, ξεφορτώνονταν στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης: τσιμέντο και σιδερόβεργες, ακιδωτό συρματόπλεγμα και αυλακωτές λαμαρίνες, γαιόσακοι, πτυοσκάπανα και ξυλεία. Κατέφθαναν επίσης διά θαλάσσης φορτία που περιελάμβαναν ατμοκίνητους οδοστρωτήρες, αεροσυμπιεστές, σιδηροδρομικές ράγες και ξύλινες τραβέρσες, συνήθεις ατμομηχανές και βαγόνια, καθώς και μηχανές και βαγονέτα «ντεκωβίλ» 4. 4 Ο Αιμίλιος ημητριάδης («Φοίνιξ Αγήρως»,σ.32) μαρτυρεί τα εξής σχετικά με την εικόνα που παρουσίαζε ο χώρος δίπλα από το λιμάνι της Θεσσαλονίκης για αρκετά ακόμη χρόνια μετά τις περιγραφόμενες εδώ συμμαχικές δραστηριότητες: Το καλντερίμι από την πλατεία Βαρδαρίου προς το Μπες- Τσινάρ είχε στα αριστερά του τον τοίχο του λιμανιού της «Ελευθέρας ζώνης» και στα δεξιά του κά- Ποια η τύχη όμως όλων αυτών των υλικών -χρησιμοποιηθέντων ή μη- μετά τη νικηφόρα για την Ελλάδα λήξη του πολέμου; Ή ποιες δυνατότητες υπήρχαν να τα χρησιμοποιήσει και ο στρατός μας επίσης εν όψει ιδίως και της μικρασιατικής εκστρατείας την οποία η χώρα μας, στη συνεχεία, επρόκειτο να αναλάβει; Στο Αρχείο του Στρατηγού Θ. Πάγκαλου (Κέδρος,τ.1, σ.39 κ.ε), ο ίδιος μας πληροφορεί σχετικά: «Μόλις είχεν υπογραφή η ανακωχή του Νοεμβρίου του 1918 και είχε σημάνει η λήξις της πρώτης παγκοσμίου συρράξεως., το αγγλικό εκστρατευτικόν σώμα της Ανατολής απεφάσισε να προβή εις άμεσον εκποίησιν του πολεμικού υλικού το οποίον ήτο συγκεντρωμένο εις την βάσιν του της Θεσσαλονίκης. Επρόκειτο περί μεγάλης ποσότητος υλικού...υπήρχαν τρισήμυσι χιλιάδες τόννοι συρματόπλεγμα,400 χιλιάδες σκαφευτικά εργαλεία, χιλιάδες τόννοι ξυλείας, άπειρες λαμαρίνες και μυριάδες γεωσάκκων.ο Άγγλος [όμως] Στρατηγός ο οποίος ευρίσκετο εις την μακεδονικήν πρωτεύουσαν. κατέληξεν εις συγκεκριμένην πρότασιν:να πάρουμε εμείς το υλικόν που ήθελαν να εκποιήσουν. Η ευκαιρία ήταν πρώτης τάξεως. Δι ημάς ο πόλεμος ήταν προφανές ότι ακόμη δεν είχεν τελειώσει. Και έτσι που οι Άγγλοι εβιάζοντο να τελειώσουν μια ώρα αρχύτερα με την ιστορία του υλικού, θα το αποκτούσαμε εις τιμήν ποια απομεινάρια του Α παγκοσμίου πολέμου: πίσω από τον σιδερένιο φράκτη των αποθηκών του Σιδηροδρομικού Σταθμού, έχασκαν ολόκληροι τετραγωνισμένοι σωροί από χιλιάδες, επιμελώς τοποθετημένες- μια πάνω στην άλλησυμμαχικές σιδηροδρομικές ράγες με τις ξύλινες τραβέρσες τους δεμένες μεταξύ τους με σιδεροκορδέλες για να μη κλέβονται εύκολα. Εγκαταλελειμμένα επίσης συμμαχικά φορτηγά βαγόνια, ανάμεσα σε τμήματα σιδερένιων γεφυρών, κείτονταν αραδιασμένα και ακίνητα πάνω σε απειράριθμες σιδηροδρομικές ράγες 52 Γαβριήλ Ν. Συντομόρου

53 Τολμών Πολυβολείο της εποχής. Φωτογραφία ντοκουμέντο. απιστεύτως χαμηλήν. Ευρήκα την πρότασιν συμφέρουσαν και έσπευσα να την υποβάλω εις την Κυβέρνησιν.Η υποδοχή όμως την οποίαν συνήντησεν η πρότασίς μου δεν υπήρξε καθόλου ενθουσιώδης Αντέτεινα. Ανέπτυξα το επιχείρημα ότι με ελάχιστα εκατομμύρια επρόκειτο να αποκτήσωμεν υλικόν ουσιαστικής αξίας πλέον των 150 εκατομμυρίων δραχμών, υπεστήριξα ότι επρόκειτο περί μοναδικής ευκαιρίας Εις μάτην όμως. Ολίγους μήνας μετά, ο Ελληνικός Στρατός απεβιβάζετο εις Σμύρνην. Εις το σημείο αυτό», σημειώνει ο Πάγκαλος, «μου έκανε πάντοτε εντύπωση ότι όλοι οι ειδικοί επιτελικοί μας γύρω από το θέμα της μικρασιατικής εκστρατείας, δεν εξήτασαν ότι θα έπρεπε να οχυρώσωμε την περιοχήν της Σμύρνης Τότε υπέβαλα εις τον [ίδιο τον] Ελευθέριον Βενιζέλον μίαν άκρως εμπιστευτικήν έκθεσιν του υπενθύμιζα ότι θα έπρεπε όλη η περιοχή της Σμύρνης να μεταβληθεί σε μίαν μεγάλην πλας φορτ. Δηλαδή εις μεγάλου βάθους ωχυρωμένην τοποθεσία. Και υπέδειξα ότι θα έπρεπε να περισυλλέξουμε το [εν Θεσσαλονίκη] υλικόν των Βρετανών που είχε εν τω μεταξύ διοχετευθή εις το εμπόριον Από χέρι σε χέρι [βέβαια] όλα τα είδη [οχύρωσης] είχαν φθάσει [εν τω μεταξύ] εις δυσθεώρητα ύψη. Οπωσδήποτε [όμως], έστω και με καθυστέρησιν και με μεγαλυτέραν δαπάνην, η εργασία οχυρώσεως της περιοχής της Σμύρνης ήρχισε. Αλλ όλα αυτά εσταμάτησαν όταν ήλθεν η δολοφονική ψήφος της αποφράδος 1 ης Νοεμβρίου 1920,[οπότε] η ιδέα οχυρώσεως της Σμύρνης εγκατελήφθη και διετάχθη να σταματήσουν αι εργασίαι». Και ολοκληρώνει ο Πάγκαλος: Οι «διάφοροι μεγαλόσχημοι και [αι] στρατιωτικαί ιδιοφυΐαι, που ανέλαβαν τας ευθύνας της διοικήσεως τού έως τότε νικηφόρου στρατού μας, απεφάνθησαν ειρωνικώς διά τα σχέδια [οχύρωσης της Σμύρνης]: Του Πάγκαλου τις οχυρώσεις θα κάνουμε τώρα; Εμείς θα πάμε στην Άγκυρα. Θα κάνουμε επιθετικό πόλεμο, δεν μας χρειάζονται αμυντικές οχυρώσεις»! Ο όλεθρος εντούτοις που επακολούθησε απέδειξε ότι αποτέλεσε τεράστιο σφάλμα η μη οχύρωση και της Σμύρνης επίσης κατά το προηγούμενο παράδειγμα της Θεσσαλονίκης. Αλλά ταυτόχρονα αποδείχθηκε και η ορθότητα της εξής θέσης: ότι μια έγκαιρη χρησιμοποίηση του εν Θεσσαλονίκη υλικού για την αμυντική κάλυψη της Σμύρνης θα συνέβαλε αποφασιστικά στη διαφορετικότερη έκβαση της Μικρασιατικής εκστρατείας! Γαβριήλ Ν. Συντομόρου Φιλόλογος - Ιστορικός Θεσσαλονίκη 1916: Κίελο της Μεσογείου ή Βερντέν του Αιγαίου; 53

54 ΞΕΧΑΣΜΕΝΟ ΜΝΗΜΕΙΟ ΕΛΛΗΝΩΝ ΗΡΩΩΝ ΣΤΗ ΛΙΒΥΗ Του Ταξιάρχου ε.α. Ελευθερίου Τσιμπίδη ΤΘα «εκόμιζε γλαύκα εις Αθήνας» η ενδεχόμενη προσπάθεια να αναλύσει ή να τεκμηριώσει κάποιος τον πρωταγωνιστικό και καθοριστικό ρόλο της Ελλάδος στη δημιουργία του παγκόσμιου πολιτισμού. Ελευθερία, δημοκρατία, δικαιοσύνη και όλες οι μεγάλες και αναλλοίωτες διαχρονικές αξίες, οι οποίες αποτελούν τα σπέρματα και την πεμπτουσία του οικοδομήματος που σήμερα ονομάζουμε ελεύθερο κόσμο και πολιτισμένη ανθρωπότητα, έχουν διατυπωθεί και διαμορφωθεί από τους Έλληνες. Έχουν αναλωθεί τόνοι χαρτιού και μελάνης για την προσφορά και τη συμμετοχή της πατρίδας μας στην καθιέρωση αυτών των αξιών, αλλά και στην υπεράσπισή τους. Εννοώ τη συμμετοχή της Ελλάδος στους αγώνες και στην προσφορά αίματος από την ανθρωπότητα, όταν αυτές οι αξίες τέθηκαν σε κίνδυνο. Αναρίθμητες είναι οι περιπτώσεις στις οποίες η χώρα μας, είτε μόνη παλαιότερα είτε στο πλευρό άλλων πολιτισμένων χωρών στην νεότερη Ιστορία, αγωνίστηκε και θυσίασε παιδιά της κάθε φορά που διάφοροι βάρβαροι ή σκοταδιστές επιδρομείς και επίδοξοι κατακτητές επιβουλεύτηκαν αυτές τις πανανθρώπινες αξίες. Εκείνο το οποίο είναι αξιοσημείωτο, όσο και συγκινητικό επίσης, είναι η ιστορική νομοτέλεια, που θέλει την πατρίδα μας και τα παιδιά της να αγωνίζονται σε πεδία αγώνων και θυσιών, τα οποία για όλους τους άλλους μπορεί να ήταν άγνωστα ή ελάχιστα γνωστά, η Ιστορία όμως βεβαιώνει την ελληνική παρουσία σ αυτά, σε εποχές που χάνονται στα βάθη της μυθολογίας και της πρωτοϊστορίας. Παρόμοιους συνειρμούς έκανε η σκέψη μου, όταν ξεφυλλίζοντας παλιά έγγραφα του Συνδέσμου Πολεμιστών Ριμινιτών- Ιερολοχιτών, έπεσε στα χέρια μου ένα φύλλο της εφημερίδας «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία» της 5ης Δεκεμβρίου Δημοσίευε ένα οδοιπορικό του τότε πρέσβη της Ελλάδος στην Τρίπολη της Λιβύης Ηλία Δημητρακόπουλου, στην έρημο της βορειοαφρικανικής χώρας. Ο επίσημος διπλωμάτης επισκέφθηκε ένα πέτρινο πολεμικό μνημείο, το οποίο κατασκευάστηκε εκεί προς τιμή και σε ανάμνηση ενός τραγικού γεγονότος, το οποίο σημειώθηκε στη διάρκεια του Β Παγκοσμίου Πολέμου. Δυτικά του Τομπρούκ και νότια της Κυρήνης, στην καρδιά σχεδόν της Λιβυ- 54 Ελευθερίου Τσιμπίδη

55 Τολμών κής Ερήμου, το μνημείο αυτό υπενθυμίζει ότι εκεί έπεσαν 36 Έλληνες, εκλεκτά παλικάρια των Ενόπλων μας Δυνάμεων. Την ύπαρξη του μνημείου αγνοούν οι περισσότεροι συμπατριώτες μας. Η ιστορική νομοτέλεια στην οποία αναφέρθηκα πιο πάνω ήρθε στη σκέψη μου, καθώς διαβάζοντας το οδοιπορικό εκείνο του Έλληνα Πρέσβη, αναλογίστηκα την προαιώνια και διαχρονική παρουσία του ελληνικού φωτός στη Βόρεια Αφρική και, ειδικότερα, στη χώρα της σημερινής Λιβύης. Ήρθε στο νου μου η αρκαδική θεότητα του Άτλαντα, του αδελφού του Προμηθέα, τον οποίο οι θεοί του Ολύμπου εξόρισαν στη χώρα των Λίβυων και τον καταδίκασαν να σηκώνει στους ώμους του τη γήϊνη σφαίρα. Εκεί είχε την ατυχία να αντικρίσει το φρικτό πρόσωπο της Μέδουσας και να απολιθωθεί. Μεταμορφώθηκε έτσι σε βουνό, στη γνωστή μεγάλη οροσειρά του Άτλαντα, που δεσπόζει στη Βόρεια Αφρική. Ο άτυχος Έλληνας Τιτάνας, γιος του Ιαπετού και της Κλυμένης, υπήρξε εκλεκτός και αθάνατος για την ανθρωπότητα, καθώς σηματοδότησε την ελληνική παρουσία δίνοντας το όνομά του στην τεράστια οροσειρά, όπως και σε έναν από τους μεγαλύτερους ωκεανούς του πλανήτη. Ακόμα έδωσε το όνομά του και στην Ατλαντίδα, τη θρυλική χαμένη ήπειρο, που αποτελεί το μεγάλο αίνιγμα για τον κόσμο μας, στην οποία αναφέρεται ο μέγας Πλάτων στις αφηγήσεις του, στον Τίμαιο και Κριτία. Αργότερα μια Ελληνίδα ιέρεια, που την άρπαξαν Φοίνικες πειρατές και την πούλησαν στους Λίβυους, έχτισε το περίφημο Μαντείο του Δία στην Όαση Σίβα, που θα επισκεφθεί και ο Μέγας Αλέξανδρος μετά από πολλούς αιώνες. Στη Λιβύη έφερε, πετώντας μαζί της, ο θεός Απόλλων την πανέμορφη νύμφη Κυρήνη. Εκείνη έδωσε το όνομά της στη γνωστή πόλη, που έχτισαν οι ντόπιοι για να την τιμήσουν, και γέννησε τον Αρισταίο. Ο γιός του Απόλλωνα και της Κυρήνης ήταν ο ευεργέτης της ανθρωπότητος, που απωθούσε μακριά από τους θνητούς τις επιδημίες. Η αρχαία Νύσα της Λιβύης, μαζί με τη συνώνυμή της Ασίας, ανταγωνίζονταν και διεκδικούσαν, η κάθε μία για τον εαυτό της, την ανατροφή του Θεού Διόνυσου. Από τον πρώτο θνητό της Λιβύης, τον Ιάρβα, μέχρι το γένος των πρώτων Αμαζόνων, όλα μαρτυρούν και κραυγάζουν την παρουσία της Ελλάδος εκεί. Και η ιστορική συνέχιση της νομοτέλειας υλοποιείται και κάνει χειροπιαστή αυτή την παρουσία όταν Έλληνες δημιουργούν τη γεωργική αποικία του Αντίπυργου, που θα εξελιχθεί σε μεγάλο λιμάνι της Λιβύης και θα ονομαστεί Τομπρούκ. Ως απότιση ελάχιστου φόρου τιμής

56 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Ο Πρέσβυς Ηλίας ημητρακόπουλος στο μνημείο των πεσόντων στη Λιβύη. Επισημαίνεται η ύπαρξη επί του Μνημείου (στο άνω μέρος του) στεφανιού όμοιου μ αυτά που καταθέτουν οι Βρετανοί. στο Ελληνικό αίμα που, μαζί με το συμμαχικό, χύθηκε άφθονο και πότισε την άνυδρη γη της Λιβύης, ας μου επιτραπεί να κάνω εδώ μια σύντομη αναφορά της σύγχρονης ελληνικής παρουσίας στη φιλική χώρα της Βόρειας Αφρικής, τότε που η χώρα μας συμμετείχε κι αυτή στον ευγενή αγώνα εναντίον της βαρβαρότητας του ναζισμού και του φασισμού από το 1941 μέχρι το Για σεβασμό στη χρονολογική σειρά των γεγονότων, θα πρέπει να αναφερθεί η παρουσία Ελλήνων εθελοντών πολεμιστών στις μάχες του Τομπρούκ, οι οποίες οδήγησαν στην τελική απελευθέρωση της πόλης και του στρατηγικής αξίας λιμανιού της από τον εχθρό. Αν η ελληνική συμμετοχή στην εποποιία του Τομπρούκ δεν υπήρξε «επίσημη», αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι πρώτοι Έλληνες εθελοντές εκεί αγωνίστηκαν ενταγμένοι σε μονάδες των συμμαχικών ενόπλων δυνάμεων. Για την πρώτη επίσημη ελληνική στρατιωτική παρουσία στη Λιβύη κατά τη διάρκεια του Β Παγκοσμίου Πολέμου δεν θα μεταφέρω εδώ τα γεγονότα που διαδραματίσθηκαν εκεί όπως τα παραθέτω με κάθε λεπτομέρεια στο δικό μου βιβλίο «ΑΙ- ΜΑ ΚΑΙ ΔΑΦΝΕΣ ». Θα περιοριστώ μόνο στο επεισόδιο που οδήγησε στην κατασκευή του πέτρινου ελληνικού μνημείου μέσα στη Λιβυκή Έρημο, και σε απόσταση, 180 χιλιομέτρων νότια της Κυρήνης και 140 δυτικά του Τομπρούκ, όπως το θυμάται και το αφηγείται ένα εξαίρετος Έλληνας. Ο πρώην υπουργός Νικόλαος Μάρτης, συμπολεμιστής μου κι αυτός και διακεκριμένος συγγραφέας, έζησε από πολύ κοντά εκείνες τις δραματικές ώρες. Διέφυγε, ίσως, το θάνατο ή τον τραυματισμό του μόνο από μια ευτυχή σύμπτωση. Μετά την ήττα των γερμανικών δυνάμεων στην ιστορική μάχη του Ελ Αλαμέϊν, η 1η Ελληνική Ταξιαρχία βρισκόταν σε 56 Ελευθερίου Τσιμπίδη

57 Τολμών κίνηση, με δυτική κατεύθυνση, συμμετέχοντας στην καταδίωξη των υπολειμμάτων των μηχανοκίνητων του Ρόμελ. Το 1ο Σύνταγμα Πυροβολικού, στο οποίο ανήκε ο Νικ. Μάρτης, πήρε διαταγή να κατευθυνθεί προς το Ελ Αγκέϊλα. Κινήθηκε προς τα σύνορα της Λιβύης περνώντας ανάμεσα από μια έρημο που ήταν γεμάτη από κατεστραμμένα εχθρικά οχήματα, αεροπλάνα και άρματα μάχης. Στη διάρκεια της κίνησης εκείνης προς δυσμάς το αυτοκίνητο του Νικ. Μάρτη, στο οποίο επέβαινε και ο έφεδρος ανθυπολοχαγός Ανδρέας Αγγελίδης, έπαθε βλάβη. Διανυκτέρευσαν κάπου κοντά στα σύνορα Αιγύπτου-Λιβύης και την επομένη μέρα, αφού η βλάβη επισκευάστηκε, συναντήθηκαν με τη φάλαγγα. Νέα βλάβη, όμως, και κάποιες συγκυρίες είχαν ως αποτέλεσμα να αφήσει πίσω τον Μάρτη ο ανθυπολοχαγός και να συνεχίσει μόνος του την πορεία. Μόνο την επόμενη μέρα ο Νικ. Μάρτης μπόρεσε να κινηθεί κι αυτός. Έφθασε στο σημείο όπου θα συναντούσε τη φάλαγγα, για να βρεθεί μπροστά σε ένα τραγικό όπως το χαρακτηρίζει ο ίδιος θέαμα. Ήταν το θέαμα 36 νεκρών και 50 περίπου τραυματιών που στοίχισαν στο σύνταγμα οι βόμβες που έριξε ένα γερμανικό αεροπλάνο τα ξημερώματα εναντίον της σταθμευμένης φάλαγγας. Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο ανθυπολοχαγός Ανδρέας Αγγελίδης, ο συνοδός του Νικ. Μάρτη. Τι είχε συμβεί; Μόλις ξημέρωνε, οι οδηγοί έβαλαν σε λειτουργία τις μηχανές των οχημάτων τους για προθέρμανση και μετά άναψαν φωτιές, για να ετοιμάσουν το πρωϊνό τους τσάι. Τις είδε ο πιλότος του γερμανικού αεροπλάνου που περνούσε τυχαία, πλησίασε και έριξε τρεις βόμβες, που προκάλεσαν την τραγωδία. Νεκροί ήταν οι αναγραφόμενοι στην αναμνηστική πλάκα του πέτρινου μνημείου που κατασκευάστηκε με διαταγή του διοικητή του συντάγματος Συνταγματάρχη Αθανασίου Δασκαρόλη, για να θυμίζει τη θυσία των στρατευμένων παιδιών της Ελλάδος. Ταξίαρχος ε.α. Ελευθέριος Τσιμπίδης Πρόεδρος Ριμινιτών - Ιερολοχιτών Μακεδονίας -Θράκης Γράφει η επιτύμβια πλάκα: «Ξένε μη απόρει, Ελληνες εσμέν, των σπονδών μνήμονες και χωρούντες διά την μάχην, εις επιδρομήν από αέρος της 10 Δεκεμβρίου 1942, τριάκοντα εξ ημών επλήγησαν θανατηφόρως ενθάδε. Υπολοχαγός ΚΡΕΜΕΖΗΣ Α. Ανθυπολοχαγοί ΜΑΝΤΑΣ Μ. ΑΓΓΕΛΙΔΗΣ Α. Επιλοχίας ΖΑΓΟΡΙΑΝΑΚΟΣ Α. Λοχίας ΨΙΨΙΝΑΚΗΣ Δ. Δεκανείς ΝΑΣΛΗΣ Ε. ΤΣΑΚΙΡΗΣ Δ. Υποδεκανείς ΒΑΛΑΣΗΣ Κ. ΓΙΑΚΜΟΓΛΟΥ Ν. Πυροβολητές ΑΒΑΓΙΑΝΟΣ Α. ΒΑΡΒΑΡΕΣΟΣ Σ. ΓΕΩΡΓΕΛΗΣ Κ. ΔΙΑΜΑΝΤΙΔΗΣ Κ. ΖΑΝΑΝΔΡΙΤΣΟΣ Κ. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ Γ. ΚΑΒΟΥΡΙΔΗΣ Α. ΚΕΦΑΛΟΥΔΗΣ Χ. ΚΟΝΙΑΡΗΣ Χ. ΚΟΡΔΑΚΗΣ Α. ΚΥΤΖΙΡΗΣ Π. ΛΕΡΙΟΥ Ι. ΜΑΚΡΗΣ Ν. ΜΑΝΤΖΟΣ Κ. ΜΑΝΩΛΑΡΟΣ Ν. ΜΕΤΑΞΑΣ Λ. ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ Ι. ΣΠΑΓΓΟΣ Σ. ΣΤΙΑΚΑΚΗΣ Ι. ΦΩΛΗΑΣ Ι. ΧΑΤΖΑΝΤΩΝΗΣ Σ. Τας τιμάς των νεκρών τελέσαντες οι επιζώντες συμπολεμισταί του Α Συντάγματος Μηχανοκινήτου Πεδινού Πυροβολικού τον λίθον τούτον ανατίθεμεν, συνεχίζοντες τον αγώνα δια τας ανθρωπίνους αρετάς και την ελευθερίαν της πατρώας γης της Ελλάδος. Ξένε χαίρε» Ξεχασμένο Μνημείο Πεσόντων στη Λιβύη 57

58 ΜΑΤΡΟΖΟΣ του Γεωργίου Στρατήγη Ο Ματρόζος, Σπετσιώτης αγωνιστής, που χάρισε αφειδώλευτα τα πάντα στην πατρίδα, τελείωνε τώρα την ζωή του φτωχός και αγνοημένος, ενώ οι πρώην ναύτες του είχαν γίνει καπεταναίοι στα βασιλικά καράβια και ο παλιός συμπολεμιστής του Κωνσταντίνος Κανάρης ήταν υπουργός. Αυτόν, λοιπόν, τον Κανάρη -του οποίου την ζωή είχε γλυτώσει κοντά στην Τένεδο- πηγαίνει να συνάντηση ο γέρο Ματρόζος στην Αθήνα. Ένας Σπετσιώτης γέροντας, σκυφτός από τα χρόνια, με κάτασπρα μακριά μαλλιά, με πύρινη ματιά, σαν πλάτανος θεόρατος γυρμένος απ τα χιόνια, περνούσε πάντα στο νησί τα μαύρα γηρατειά. Είναι από κείνη τη γενιά κι ο γέρο καπετάνος που ακόμα και στον ύπνο του την έτρεμε ο Σουλτάνος. Είναι από κείνους που έχυσαν το αθάνατό τους αίμα, από τους χίλιους που έβγαλες πατρίδα μου χρυσή, είναι από κείνους που έβαλαν στην κεφαλή σου στέμμα και άγνωστοι σβηστήκανε στο δοξαστό νησί. Είχες αστέρια ολόλαμπρα στον ουρανό σου κι άλλα, μα εκείνα που δεν έλαμψαν ήσανε πιο μεγάλα. Σαν έγραψαν με το δαυλό της ιστορίας μόνοι, χωρίς γι αυτούς τους ήρωες μια λέξη αυτή να πει, με την πληγή τους για σταυρό κι ατίμητο γαλόνι, άλλοι στα δίχτυα εγύριζαν και άλλοι στο κουπί. Κι οι στολοκάφτες των Σπετσών, τ ατρόμητα λιοντάρια, με τις βαρκούλες έπιαναν στο περιγιάλι ψάρια. Ο γέρος μας παράπονο ποτέ δε λέει κανένα, μα καπετάνους σαν δεί μες στα βασιλικά, εκείνους που χε ναύτες του με μάτια βουρκωμένα στα περασμένα εγύριζε και στα πυρπολικά, και ξαπλωμένος δίπλα μου, μου λέγε εκεί στην άμμο πόσα καράβια εκάψανε στην Τένεδο, στη Σάμο. «Παιδί μου, τώρα εγέρασα, παιδί μου θ αποθάνω», στο τέλος πάντα μου λεγε μ εν αναστεναγμό, «Ένας Ματρόζος δεν μπορεί να κάνει το ζητιάνο, μα να βαστάξω δεν μπορώ της πείνας τον καημό. Κλαίω που αφήνω το νησί, θα πάω στην Αθήνα, πριν πεθαμένο μ εύρετε μια μέρα από την πείνα...

59 Μου λεν, ο καπετάν Κωνσταντής, απ τα Ψαρά κει πέρα, πως υπουργός εγίνηκε μεγάλος και τρανός, κι αν θυμηθεί πως τη ζωή του έσωσα μια μέρα απ έξω από την Τένεδο, μπορούσε ο Ψαριανός να κάνει τίποτε για με κι ίσως να δώσουν κάτι σ εκείνον που χε τάλαρα τη στέρνα του γεμάτη». Πέντε έξι ημέρες ύστερα εμπήκε στο βαπόρι κι ακουμπιστός περίλυπος επάνω στο ραβδί, ως που στην Ύδρα έφθασε, εγύριζε στην πλώρη το λατρευτό του το νησί ο γέροντας να δει. Και σκύβοντας τα κύματα δακρύβρεχτος ερώτα, πως φεύγει τώρ απ το νησί και πως ερχόταν πρώτα. «Εδώ τι θέλεις, γέροντα;» ρωτά τον καπετάνο στο υπουργείον εμπροστά κάποιος θαλασσινός ντυμένος στα χρυσά. «Παιδί μου, είναι πάνω ο Κωνσταντής;». «Ποιος Κωνσταντής;». «Αυτός... ο Ψαριανός». «Δε λεν κανένα Ψαριανό, εδώ είναι Υπουργείο, να ζητιανέψεις πήγαινε μες στο φτωχοκομείο!». Ο γέρος ανασήκωσε το κάτασπρο κεφάλι και τα μαλλιά του εσάλεψαν σαν χαίτη λιονταριού και με σπιθόβολη ματιά μες απ τα στήθια βγάνει με στεναγμό βαρύγνωμο φωνή παλληκαριού: «Αν οι ζητιάνοι σαν κι εμέ δεν έχυναν το αίμα, οι καπετάνοι σαν και σε δεν θα φορούσαν στέμμα!». Τότε ο Κανάρης που άκουσε φιλονικία κάτου, στο παραθύρι πρόβαλε να δει ποιος τον ζητεί και το νησιώτη βλέποντας λαχτάρησε η καρδιά του και να ρθει επάνω διέταξε με τον υπασπιστή. Κάτι η φωνή του γέροντα του εξύπνησε στα στήθη, κάτι που μοιάζει με όνειρο μαζί και παραμύθι. Τον κοίταξε τα μάτια του μες στα μακριά του φρύδια, που μοιάζανε σαν αετούς κρυμμένους στη φωλιά, στον καπετάνο εφάνηκαν με την φωτιά την ίδια, όταν τα εφώτιζε ο δαυλός τα χρόνια τα παλιά. Κι ένας τον άλλο κοίταζε κατάματα οι δυο γέροι, ο ημίθεος τον γίγαντα, ο ήλιος το αστέρι.

60 «Δεν με θυμάσαι, Κωνσταντή;» σε λίγο του φωνάζει, «γρήγορα συ με ξέχασες, μα σε θυμάμαι εγώ!...». «Ποιος το λπιζε να δει ποτές», ο γέροντας στενάζει, «τον καπετάνο ζήτουλα, το ναύτη υπουργό!...». Και σκύβοντας την κεφαλή στα διάπλατά του στήθη, τη φτώχεια του ελησμόνησε, τη δόξα του εθυμήθη. «Ποιος είσαι, καπετάνο μου; Και ποιο ναι το νησί σου;», ο Ψαριανός τον ερωτά με πόνο θλιβερό, «πενήντα χρόνια, μια ζωή, περάσανε, θυμήσου απ της καλής μου εποχής, εκείνης τον καιρό. Μήπως στην Σάμο ήσουνα την εποχή εκείνη; Στην Κω, στην Αλεξάνδρεια, στη Χιο, στη Μυτιλήνη;» Απ έξω απ την Τένεδο...πενήντα πέντε χρόνια επέρασαν απ την στιγμή εκείνη, σαν φτερό. Σαν να σε βλέπω Κωνσταντή, δε θα ξεχάσω αιώνια... Ακόμα στο μπουρλότο σου καβάλα σε θωρώ... Χρόνος δεν ήταν που καψες στη Χιο τη ναυαρχίδα κι ήταν η πρώτη μου φορά εκείνη που σε είδα... Απ έξω απ την Τένεδο, θυμάσαι? Μια φρεγάδα σ έβαλε εμπρός μ αράπικου αλόγου γληγοράδα μ οχτώ βατσέλα πίσω της εμοιάζαν περιστέρια κι εσύ γεράκι γύρω τους... επάνω στο μπουρλότο, που την κορβέτα τίναξες πρωτύτερα στ αστέρια, σαν δαίμονας μες στον καπνό γλυστρούσες και στον κρότο. Σε καμαρωνώ από μακριά... κι οι ναύτες κι ο λοστρόμος μ εξώρκιζαν να φύγουμε τους είχε πιάσει τρόμος, γιατί η αρμάδα ζύγωνε επάνω στο τιμόνι θάρρος στους ναύτες σου έδινες... δεν βάσταξε η καρδιά μου, σε μια στιγμή χανόσουνα, σε μια στιγμή και μόνη και «όρτσα! μάινα τα πανιά!» φωνάζω στα παιδιά μου. Στο στρίψιμο του τιμονιού μας σίμωσες... μ αντάρα, ο Τούρκος κοντοζύγωνε η μαύρη μου καμπάρα αστροπελέκια και φωτιές και κεραυνούς πετούσε, μα σαν δελφίνι γρήγορα κι εκείνος εγλιστρούσε. Οι ναύτες μου φωνάζανε: «Τι κάνεις καπετάνο;» Κι εγώ τους λέω: «Τον Ψαριανό να σώσω κι ας πεθάνω...».

61 Και σου πετώ τη γούμενα... και δένεις το μπουρλότο... κάνω τιμόνι δεξιά... το φλογερό το χνώτο του Τούρκου θα σε βούλιαζε θυμάσαι; Σου φωνάζω, «Πρώτος απ όλους ν ανεβείς», μα δεν μ ακούς κι αφήνεις άλλοι ν ανεβούν... έσκυψα κι απ τα μαλλιά σ αδράζω, και σ έσωσα κι εφύγαμε... μα δάκρυα βλέπω χύνεις!...». «Ματρόζε μου!» δακρύβρεχτος ο Κωνσταντής φωνάζει και μες στα στήθη τα πλατιά σφιχτά τον αγκαλιάζει. Κι ενώ οι δύο γίγαντες με τα λευκά κεφάλια στ άσπρα τους γένεια δάκρυα κυλούσαν σαν κρυστάλλια, δυο κορφοβούνια μοιάζανε γεμάτα από το χιόνι, όταν του ήλιου το φιλί την άνοιξη το λειώνει. Κωνσταντίνος Κανάρης ( ), Υπουργός Ναυτικών το 1854 και Πρωθυπουργός το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο Μεγάλοι ποιητές της γενιάς του 1880: Στα δεξιά της σύνθεσης απεικονίζεται ο Α. Προβελέγγιος να διαβάζει κάποιο ποίημά του, ενώ από τα αριστερά προς τα δεξιά διακρίνονται οι Γ. Στρατήγης, Γ. ροσίνης, I. Πολέμης, K. Παλαμάς (στο κέντρο), Γ. Σουρής, Γ. Ροϊλός. («Οι ποιητές», πίνακας του 1919, λάδι σε μουσαμά, 130 εκ. x 170 εκ., «Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός»). Ο Γεώργιος Στρατήγης ( ) γεννημένος στις Σπέτσες είναι προφανώς ο ποιητής με τον οποίο συνομιλούσε ο Ματρόζος γέροντας στο νησί, όταν ο ποιητής πολύ νέος άρχισε το ποιητικό του έργο, σπούδασε Νομικά στην Αθήνα, το Παρίσι και το Βερολίνο. Εργάσθηκε αρχικά ως δικηγόρος και στην συνέχεια ως συμβολαιογράφος στην Αλεξάνδρεια και στον Πειραιά. Το έργο του είναι κυρίως ποιητικό, αλλά περιλαμβάνει και διηγήματα και θεατρικά μονόπρακτα. Μετέφρασε δραματικά έργα γάλλων και γερμανών λυρικών. Πέθανε τον Νοέμβριο του Τα πρώτα του ποιήματα δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό του Βλάσση Γαβριηλίδη «Μη χάνεσαι». Στον Φιλαδέλφειο διαγωνισμό του 1892 βραβεύθηκε το ποίημά του «Έρως και ψυχή». Δημοσίευσε τις ποιητικές συλλογές: Ροδοδάφνες (1880), Δύο επέτειοι (1889), Νέα ποιήματα (1892), Τραγούδια του σπιτιού (1899), Ηρώα και μνημόσυνα (1902), Τρόπαια (1914), Τι λεν τα κύματα (1918) και την συλλογή διηγημάτων: Το βιβλίον της ψυχής (1897). Δημοσίευσε επίσης τα δράματα: Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος και Αρχίλοχος. Από τα ποιήματά του κάποια παρέμειναν ανέκδοτα.

62 Ψυχολογικές Επιχειρήσεις Ένας Αναίμακτος Πολλαπλασιαστής Ισχύος του Ιωάννη Πασχαλίδη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Την πεποίθηση του Πλάτωνα και των τόσων άλλων φιλοσόφων, ότι η ιδέα της ειρήνης είναι ανεφάρμοστος, την πιστοποίησε η ιστορία του ανθρώπινου γένους. Ποτέ δεν επεκράτησε ειρήνη, γιατί ειρήνη δεν υπάρχει. Ο πόλεμος είναι διαρκής. Τα μέτωπα του βρίσκονται πουθενά και παντού. Οι εχθροί δεν φορούν πάντα στολές, δεν έχουν σημαίες, δεν μιλούν απαραίτητα διαφορετικές γλώσσες. Συχνά είναι ομόγλωσσοι, γείτονες, συνάδελφοι, συγγενείς. Πεδία μαχών τα εργοστάσια, οι δρόμοι, τα σχολεία, τα καφενεία, οι αίθουσες των κινηματογράφων, η τηλεόραση μπροστά στη πολυθρόνα, το διαδίκτυο. Στον παράδοξο αυτό πόλεμο κύρια όπλα δεν είναι οι σφαίρες και οι οβίδες. Τις αντικαθιστούν οι ιδέες και τα συναισθήματα, οι δορυφόροι και τα ΜΜΕ. Άμεσοι στόχοι δεν είναι οι πολιτείες και εδαφικά σημεία. Είναι η ψυχή και το μυαλό του ανθρώπου. Η ικανότητα επιδράσεως στη σκέψη και στα αισθήματα των ανθρώπων υπήρξε αποτελεσματικό μέσο μάχης, σε όλες τις εποχές και περιόδους της ιστορίας. Ο πόλεμος από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα δεν διεξάγεται μόνο με τα όπλα, αλλά με κάθε μέσο πειθούς. Όταν η πειθώ ασκείται με τη παράσταση γεγονότων, ιδεών, επιχειρημάτων, και συναισθηματικών εντυπώσεων, βρισκόμαστε στο τομέα του ψυχολογικού επηρεασμού. ΟΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙ- ΡΗΣΕΙΣ ΣΗΜΕΡΑ Η ανάγκη ασκήσεως ψυχολογικού επηρεασμού των μαζών υπήρχε από την αρχαιότητα και ικανοποιούταν συνήθως με αυτοσχέδιες μεθόδους και ατομικές πολλές φορές προσπάθειες ή επινοήσεις. 62 Ιωάννη Πασχαλίδη

63 Oι μεγάλοι κυβερνήτες, οι ιδρυτές θρησκειών, οι Απόστολοι, οι αρχηγοί οργανώσεων, υπήρξαν πάντοτε ασυναίσθητα ψυχολόγοι, με ασφαλή ενστικτώδη αντίληψη της ψυχής των μαζών και επί αυτής κυρίως της ικανότητος τους στήριζαν τις επιχειρήσεις τους. Στην σύγχρονη εποχή η ψυχολογική μορφή του πολέμου γίνεται αντικείμενο επισταμένης έρευνας και αναλύσεως. Σήμερα ο ψυχολογικός επηρεασμός διεξάγεται μονίμως, παντού και πάντοτε, προς κάθε κατεύθυνση. Όλοι μας είμαστε μόνιμοι στόχοι του. Αυτός αποτελεί πια ένα συστατικό στοιχείο της σύγχρονης ζωής, ένα σταθερό θεσμό της, φαινόμενο όλων των κοινωνιών του αιώνα μας. Τα κυριότερα όπλα του είναι η διπλωματία, η κατασκοπεία, η οικονομία, η απειλή, η τρομοκρατία, η δολιοφθορά και το κυριότερο όλων η επισταμένη τέχνη του ψυχολογικού επηρεασμού. Οι επαγγελματίες του ψυχολογικού επηρεασμού, αποτελούν πλέον το δεξί χέρι κάθε κυβερνήσεως χωρίς αυτούς δεν υπάρχει σύγχρονο κράτος, δεν υπάρχει σύγχρονη πολιτική ηγεσία, δεν υπάρχει καν κράτος. Τα μέσα διεξαγωγής του ψυχολογικού επηρεασμού απεριόριστα. Η είδηση, η εικόνα, το γραπτό κείμενο ή το σχόλιο, μεταδίδεται πλέον ταυτόχρονα σε όλα τα σημεία του πλανήτη, σε άμεσο χρόνο. Το ραδιόφωνο, η τηλεόραση, η κινητή τηλεφωνία, το φαξ, ο ηλεκτρονικός υπολογιστής με όλες τις σύγχρονες τελειοποιήσεις του, το διαδίκτυο (Ιντερνέτ), οι χαμηλές συχνότητες που επηρεάζουν τον εγκέφαλο κλπ, αποτελούν πλέον μέσα ταχύτατης μετάδοσης της είδησης και της πληροφορίας, αλλά και ταυτόχρονα του ψυχολογικού επηρεασμού. Οι κατέχοντας διεθνώς τα ΜΜΕ, δύνανται να επιτύχουν παγκοσμίως επίτευξη των πολιτικο - στρατιωτικών τους σκοπών. Μία γεύση για το ρόλο που θα παίξει ο ψυχολογικός επηρεασμός σε μελλοντικές πολεμικές κρίσεις στο μέλλον, τις πήραμε ήδη το 2003 στο ΙΡΑΚ, στις συγκρούσεις στην Παλαιστίνη το 2006 και Ο πόλεμος πλέον δεν διαδραματίζεται μόνο στα πεδία των μαχών. Η τηλεόραση και το διαδίκτυο, είναι η συνέχεια του πολέμου με άλλα μέσα. Όσο μάλιστα η συμπάθεια της κοινής γνώμης παίζει ένα συνεχώς αυξανόμενο ρόλο, τόσο θα αυξάνεται η σημασία των τεχνικών ψυχολογικού επηρεασμού.

64 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 Η κυριαρχία της εικόνας, είναι καταλυτική. Στον πόλεμο του κόλπου και του Κοσσυφοπεδίου, η τηλεόραση ήταν αυτή που υπαγόρευε τον κανόνα και ανάγκαζε τα υπόλοιπα ΜΜΕ και ειδικά τον τύπο να ακολουθεί. Η τηλεόραση επιδρά τόσο ισχυρά στη κοινή γνώμη, ώστε τα υπόλοιπα ΜΜΕ αισθάνονται υποχρεωμένα να ακολουθήσουν αυτή την επιρροή, να τη διατηρήσουν και να την επεκτείνουν. Η δύναμη της τηλεοπτικής εικόνας είναι τόσο μεγάλη που θεωρείται ακόμη και παραγωγός πολέμου. Έτσι, η εμπλοκή στη Σομαλία κράτησε όσο και η τηλεοπτική κάλυψη. Στη Γρανάδα, πρώτα στήθηκαν οι κάμερες και μετά έγινε η απόβαση των Αμερικανών. Σημαντικό μέρος των μελλοντικών συγκρούσεων θα έχει τη μορφή πολέμου σε δίκτυα, μία λιγότερη βίαια εκδοχή από αυτή του συμβατικού πολέμου. Ασφαλώς θα διεξάγονται στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά το νέο στοιχείο είναι οι ψυχολογικές επιχειρήσεις, που θα προσπαθήσουν να κερδίσουν τη μάχη των εντυπώσεων, καθορίζοντας σε μεγάλο βαθμό τον νικητή από τη πειστικότητα, της «αφήγησης» που παρέχει για να ερμηνεύσει τη σύγκρουση. Δηλαδή ποια αφήγηση θα επικρατήσει, αποκτά καθοριστική σημασία για την τελική έκβαση. Σήμερα κάθε έθνος είναι υποχρεωμένο να χρησιμοποιεί ψυχολογικά μέσα για να στηρίξει την εξωτερική του πολιτική, να προωθήσει τις διεθνείς του επιδιώξεις, να εξασφαλίσει τα συμφέροντα του, να αποκτά φίλους και συμπάθειες, να αντικρούει εχθρούς και κατηγορίες. Και μάλιστα, η ανάγκη αυτή, είναι τόσο μεγαλύτερη όσο μικρότερο και ασθενέστερο είναι ένα έθνος. Τα μεγάλα κράτη, μπορούν να προωθούν τις επιδιώξεις τους με την οικονομική ή στρατιωτική τους δύναμη. Τα μικρά με τις ψυχολογικές ενέργειες.

65 ΕΠΙΛΟΓΟΣ Οι σύγχρονες ψυχολογικές επιχειρήσεις διεξάγονται με «πανίσχυρα όπλα», ανάλογα εκείνων της υψηλής τεχνολογίας που χρησιμοποιούνται στο σύγχρονο πεδίο μάχης. Τα «όπλα» αυτά σκοπεύουν την ψυχή και το νου και εάν χρησιμοποιηθούν κατάλληλα βρίσκουν το στόχο τους με ακρίβεια αποτελώντας έτσι πολλαπλασιαστές ισχύος. Η οργάνωση, η εκπαίδευση, αλλά κυρίως οι δυνατότητες που δίνουν τα σύγχρονα μέσα, είναι τα ποιοτικά χαρακτηριστικά, για τη διεξαγωγή επιτυχημένων Ψυχολογικών Επιχειρήσεων. Το σύγχρονο πεδίο μάχης δεν θα αποτελέσει μόνο ένα χώρο ανταγωνισμού «έξυπνων» συστημάτων υψηλής τεχνολογίας, αλλά και ένα πεδίο σύγκρουσης των ψυχικών αποθεμάτων εκείνων που τα διοικούν και τα χειρίζονται. Όποιες Ένοπλες Δυνάμεις παραμείνουν άοπλες στη ψυχολογική προετοιμασία, θα νικηθούν πριν πολεμήσουν. Κανένα έθνος, που επιθυμεί να επιζήσει σε αυτόν τον αιώνα ή και τους επόμενους, δεν δικαιούται να αγνοήσει τη σημασία του ψυχολογικού επηρεασμού. Είναι επιβαλλόμενη ανάγκη η εθνική θωράκιση με κατάλληλη ψυχολογική προετοιμασία, η οποία απαιτεί μεθόδευση, τεχνική και επιμονή. Ιωάννης Πασχαλίδης Υποστράτηγος ε.α. Ψυχολογικές Επιχειρήσεις 65

66 ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΜΕΤΑ-ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ; ΓΕΝΕΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΑΞΙΕΣ Του Βασιλείου Τ. Γιούλτση Α Εισαγωγικά Η στροφή της επιστημονικής έρευνας από την Κοσμολογία στη Βιο λο γία και παράλληλα η σύνδεση Βιολογίας και Πληροφορικής δη μιούρ γη σε επαναστατικές τομές στο χώρο της Βιοϊατρικής και της Βιοτεχνολογίας. Από τον μακρόκοσμο του σύμπαντος η επιστήμη στρέφεται στον μικρό κο σμο του ανθρώπου με καινοφανείς συνέπειες για τη ζωή και το μέλλον του. Η γενετική μηχανική, που αποτελεί κλάδο της Βιοτεχνολογίας, επι διώ κει την άμε ση επέμβαση στο γενετικό υλι κό και τρο ποποίηση αυτού του υλικού με στό χο την εμφάνιση συγ κε κρι μένων χαρακτη ριστι κών. Το γενετικό υλικό, δηλ. το DNA μας δίνει πλη ροφορίες για κάθε ζωντανό οργα νι σμό όπως και για τον άνθρωπο. Χα ρα κτηριστική και βασική του ιδιότητα είναι όχι μόνο να μεταφέρει πλη ρο φο ρίες αλλά και να τις αντιγράφει, επιτρέποντας τη μεταβίβασή τους από κύτ ταρο σε κύτταρο 1. Η έρευνα αλλά και οι εφαρμογές της γενετικής μηχανικής στον αν θρώ πινο οργανισμό, επιδιώκουν τον ανασυνδυασμό του DNA, την κλω νο ποίηση, προς το παρόν για θεραπευτικούς λόγους, και την επέμβαση στο αν θρώ πινο γο νι δίωμα. Δείγματα αυτής της τεχνικής αποτελούν ο προ γε νε τι κός και προγεννητικός έλεγχος, η θεραπεία γο νιδίου (περι πτώσεις καρ κίνου, AIDS), η ταυτοποίηση του DNA (πιστο ποίη ση πατρό τητας, μη τρό τητας, αιμομιξίας) και η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος. Σκοπός της γενετικής μηχανικής είναι η βελτίωση της ποιότητας ζωής του ανθρώ που. Η σύγχρονη ποιότητα ζωής 1 Ζαχαρία Σκούρα, Βιοτεχνολογία και Βιοηθική, Εισήγηση στο πλαίσιο του διεπιστημονικού προ γράμ ματος «Ο Κόσμος στην Επιστήμη και τη θρησκεία», θεσσαλονίκη , Θεσσα λο νί κη Βασιλείου Τ. Γιούλτση

67 Τολμών συνδέεται εν πολλοίς με πε ρισ σότερη και καλύ τερη υγεία, επιμήκυνση του βίου, επιδίωξη της κα τάρ γησης του πόνου και υπέρβασης του θανάτου. Σε πρώτη φάση φαίνεται ότι προσφέρει λύσεις σε πολλά προ βλή μα τα υγείας που ταλανίζουν τον αν θρω πο και τον οδηγεί σε μια μακρά και υγιή ζωή. Σε δεύ τε ρη φάση φαί νε ται ότι ικα νοποιεί και τις πιο τρελ λές επιθυμίες του ανθρώπου για νειάτα, υγεία, ομορ φιά, βάσει επι λεγμέ νων χαρακτηριστικών. Επιδιώκει δη λαδή τη δη μιουρ γία του τέλειου τύ που ανθρώπου. Τα πορίσματα της γενετικής μηχανικής χαρακτηρίζονται ως επα να στα - τικά για την πορεία και το μέλλον του ανθρώπου, αφού «σε λιγότερο χρό νο από αυτόν που αντιστοιχεί σε μια γενιά, είναι πιθανόν να αλλάξει ρι ζι κά ο τρόπος που προσδιορίζουμε τη ζωή και τη σημασία της ύπαρ ξης» 2. Η παρέμβαση στα γονίδια και στο γενετικό κώδικα του ανθρώ που προ σφέρει απεριόριστες δυνατότητες βελτίωσης του ανθρώπινου εί δους, δη μιουργεί όμως ορισμένα προ βλή μα τα που εμφανίζονται για πρώτη φο ρά στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η γε νε τική έρευνα αγγίζει κομβικά ση μεία της ζωής του ανθρώπου, ό πως η αρχή και η ιερότητα της ζωής, η μορ φή ή η αξία της, η σχέ ση ψυχής και σώματος. Οι εφαρμογές της έρευνας απειλούν τις στα θε ρές του κόσμου που ξέραμε και οδηγούν στην κρίση της αν θρώπινης ταυτότητας. Τα ερωτήματα που τίθενται είναι εάν μετά από όλα αυτά ο αν θρω πος όπως τον ξέ ρουμε θα είναι ο ίδιος ή οι γενετικές παρεμβάσεις θα «δια μορ φώ σουν» μια μετανθρώπινη κοινωνία; Β Κοινωνικές και ηθικές συνέπειες των γενετικών παρεμβάσεων Η επίδραση της ιατρικής τεχνολογίας είναι τέτοια ώστε οι κοι νω νιο λό γοι να 2 Jeremy Rifkin, Ο Αιώνας της Βιοτεχνολογίας, Μετ. Εκδ. «Νέα Σύνορα- Λιβάνη», Αθήνα μιλούν για κοινωνικοποίηση της φύσης 3. Φαινόμενα τα οποία πριν από με ρικές δεκαετίες θεωρούνταν φυσικά, έγιναν τώρα κοινωνικά, εξαρτώνται δηλαδή από τις κοινωνικές αποφάσεις του ανθρώπου. Η γε νετική μηχανική προσφέρει το καλύτερο παράδειγμα της αύξου σας κοινωνικοποίησης της φύσης. Ο εντοπισμός των γενετικών παραγόντων που καθιστούν κάποιους αν θρώ πους ευάλωτους σε ορι σμένες ασθέ νειες, ο γενετικός επα να προγ ραμμα τι σμός που θα αποτρέψει τη με τα βί βαση ορισμένων ασθενειών από γενιά σε γενιά, ο σχε διασμός του ανθρω πί νου σώματος κατά την επιθυμία των γονέων σε ό,τι αφο ρά το χρώμα της επι δερμίδας, το χρώμα των ματιών ή των μαλλιών κλπ., η απόφαση των γο νέων να αποκτήσουν ή να μην αποκτήσουν παιδί χάρις στην ανα κάλυψη δομικών ή χρωμοσωματικών ανω- 3 Anthony Giddens, Κοινωνιολογία, Μετ. Δημ. Τσαούσης, Εκδ. Gutenberg, Αθήνα 2002, σ Προς μια Μετα-ανθρώπινη Κοινωνία; 67

68 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 μαλιών πριν τη γέννηση, δίνουν βα ρύ τη τα στις κοινωνικές αποφάσεις του ανθρώπου και παραμερίζουν τη σημασία του «τυχαίου» ή του «φυσικού» στην ανθρώπινη ζωή. Η αύξουσα κοινωνικοποίηση της φύσης προσφέρει ευκαιρίες αλλά ταυ τόχρονα δημιουργεί και προβλήματα. Φαινομενικά «διορθώνει» τις γενετικές ανωμαλίες διορθώνοντας τις φυσικές ανισότητες. Δημιουργεί όμως και νούργιες. Προσφέρει ευκαιρίες σε αυτούς που έχουν τις «ευκαιρίες» στα χέρια τους δημιουργώντας και εντείνοντας τις κοι νω νι κές ανισότητες. Οσοι έχουν τις οικονομικές δυνατότητες θα μπορούν να επι λέξουν τα επι θυμητά χαρακτηριστικά για τα παιδιά τους ή να τα απαλλάξουν από τα χαρακτηριστικά που θεωρούνται ως κοινωνικά ανεπιθύμητα. Οι αποστερημενες ομάδες θα εξακολουθούν να γεννούν παιδιά με «φυσικό» τρόπο. Και οι απο - στε ρη μέ νοι λαοί, πιθανόν, δεν θα αποκτούν καθόλου παιδιά. Δημιουργείται έτσι ένα είδος ευγονικής αντίληψης της ζωής και της κοι νωνίας. Σ αυτόν το «θαυμαστό καινούργιο κόσμο» πιθανόν κάποια στιγμή να μην έχουν θέση όσοι δεν θα ικα νο ποιούν ορισμένες προδιαγραφές. Κάποιοι άνθρωποι θα χαρα κτηρίζονται ως «ανάξιοι για ζωή». Η πρόο δος της γενετικής μηχα νι κής οδηγεί σε ακραίες απόψεις που απορρίπτουν τη γέννηση παιδιών, αν δεν εξα κρι βω θούν τα γενετικά του χαρίσματα ή αν δεν διαπιστωθεί η σω μα τική τους υγεία σε περίπτωση βεβαρημένης κληρονομικότητας. Με το πρό σχημα της τελειο ποίη σης του είδους η γενετική μη χανική μπορεί να λει - τουργήσει ως ένα νέο εργα λείο ευγονικής 4. Ετσι μπο ρεί να δη μιουρ γη θεί μια ρατσιστική διαβάθμιση των αν θρώ πων σε γενετικά προνομιούχους ή μη. Στην περίπτωση αυτή η κοινωνία θα διαμορφώνονταν με βάση τις τα ξι κές και κοινω νικές διαφορές που θα ήταν γενετικά και όχι πολιτικά κα θο ρι σμένες και κατά συνέπεια μη αναστρέψιμες. Οι επιστήμονες επι ση μαί νουν τη δια μόρ φωση ενός «επιστημονικού ρατσισμού», όπου θα παραβλέπεται ο ανθρωπος ως κοινωνικό ον, ως το σύνολο των κοινωνικών του σχέσεων που τον διαμορφώνουν και τον χαρακτηρίζουν, αλλά θα κατατάσσεται με βάση τη γονιδιακή του ύπαρξη 5. Το σημαντικό αυτό στοιχείο της αν θρώ πι νης ύ παρξης, το οποίο ο άνθρωπος αποκτά χωρίς τη θέλησή του, μπο ρεί να κα θο ρίσει στο εξής όχι μόνο τα φυσικά ή διανοητικά του χαρακτηριστικά, αλλά και τη στάση της κοινωνίας ή ακόμη και της πολιτείας απέ ναντί του. Μια ενδεχόμενη διαρροή της γενετικής πληροφορίας μπορεί να δημιου ρ γή σει πρόβλημα στην εργασία ή την ασφάλεια ή ακόμα και στις προ σω πικές σχέ σεις (π.χ. γάμος) του ανθρώπου 6. Επιπλέον, η πρόσβαση ή μη στη γενετική μηχανική μπορεί να δη μιου ρ γήσει 4 Jacques Testart, Η Επιθυμία του Γονιδίου, Εκδ. Κάτοπτρο, Αθήνα Βλ. Το πρόσωπο της κλωνοποίησης και το Πρόσωπο του Ανθρώπου, Ενθετο στο περιοδικό του Ιατρι κού Συλλόγου Θεσσαλονίκης, Αύγουστος Νικολάου Κόϊου, Ηθική θεώρηση των τεχνικών παρεμβάσεων στο ανθρώπινο γονιδίωμα, Διατριβή επί Διδακτορία, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 297.

69 Τολμών «βιολογικούς παρίες». Αυτοί που δεν έχουν πρόσβαση στα πλεο νεκτήματα της γενετικής μηχανικής μπορεί να γίνουν αντικείμενα προκαταλήψεων και δυσμενών δια κρί σεων εκ μέρους εκείνων που έχουν πρόσβαση στα πλεονεκτήματα αυτά. Μπο ρεί να συναντήσουν δυσκολίες στο να βρούν εργασία ή να έχουν ασφάλεια ζωής ή υγείας. Μπορεί να χρη σιμοποιηθεί επομένως η γενετική κληρονομιά του ατόμου για τον κοι νω νι κό του αποκλεισμό. Επίσης διάφορα κέντρα θεσμικής ή εξωθεσμικής εξου σίας μπορεί να αποφασίζουν για την τύχη του ατόμου, χωρίς ο ίδιος να το γνω ρίζει. Το πρόβλημα εντείνεται με την προϊούσα παγκοσμιοποίηση, όπου επιχειρείται ένας πρωτόγνωρος συγκεντρωτισμός της πληροφορίας και της οικονομίας από απροσπέλαστα κέντρα 7. Οι επιτυχίες στην έρευνα της βιοϊατρικής λαμβάνουν χώρα σε συγ κε κριμένα κοινωνικά και πολιτικά συστήματα και μπο ρεί να δημιουργήσουν νέ ες μορφές ανισότητας. Η συγκεκριμένη γνώση τό σο ως προς το περιε χό με νο, όσο και ως προς τις εφαρμογές της, είναι το αποτέλεσμα μιας ορι σμέ νης επιλογής για την ανά πτυξη της επιστήμης. Η επιλογή αυτή υπα γορεύε ται από την πρόοδο και την ανάπτυξη, αξίες που συνδέονται με μια συγκεκριμένη κοινωνία, τη δυ τική. Όπως είναι γνωστό, η ιδεολογία της ανά πτυξης ταυτίζεται με την οικο νομική ανάπτυξη με κύριους στόχους την απο δοτικότητα, το 7 Βλ. Γεωργίου Μαντζαρίδη Παγκοσμιοποίηση και Παγκοσμιότητα, Εκδ. Π. Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 2001, σ. 10 κ.ε. Προς μια Μετα-ανθρώπινη Κοινωνία; 69

70 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 κέρδος, την απόκτηση δύναμης. Παράλληλα η οικονο μι κή ανάπτυξη συνδέεται με το «μύθο» της εξυπηρέτησης του ανθρώπου και της βελτίωσης της ζωής του 8. Σε μια άλλη κοι νω νία με άλλες α ξίες και προ τεραιότητες το πε ριε χό με νο αλλά και οι εφαρ μο γές της γε νε τι κής ίσως ήταν διαφορετικές. Η ρύθμιση της γενετικής συγκρότησης του ανθρώπου και η επέ κταση της διάρκειας ζωής του θα επηρεάσει κοινωνικές και πολιτικές σχέ σεις. Οσοι έχουν χρήματα θα έχουν πρόσβαση σε αυτά ενώ όσοι στερού νται χρη μάτων δεν θα έχουν. Η απορρόφηση δισεκατομυρίων δο λα ρίων στη χαρ το γράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος στερεί ίσως την ανθρω πό τη τα από την ικανοποίηση άλλων αναγκών ίσως πιο ουσιαστικών. Αν π.χ. αυτοί που προσβλήθηκαν από τον ιό της ανθρώπινης ανοσοανε πάρ κειας στη Δύση μπορούν να μετριάσουν τα αποτελέσματά του με ένα κο κτέιλ φαρ μάκων που κοστίζει δολάρια το χρόνο, δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο για τους πάσχοντες στην Αφρική. Φαντάζει επομένως η προο πτική ενός κόσμου διχασμένου όχι μόνο εξαιτίας του πλούτου αλ- 8 Βλ. Ιωάννη Σ. Πέτρου, Γενετική Μηχανική και κοινωνία, Ινδικτος, τ. 14, Ιούνιος 2001, σ λά και εξαιτίας της πρόσβασης στη γενετική θεραπεία 9. Η επέμβαση στο DNA μπορεί να θε ραπεύσει ασθένειες, αλλά μπορεί και να οδηγήσει στη χειρα γώγηση των ανθρώπων, στη δυνατότητα κυριαρχίας των λίγων πάνω στους πολλούς. Όλα αυτά οδηγούν τους επιστήμονες στο σκεπτικισμό. Τους κάνουν να ομι λούν για «τη σκοτεινή πλευρά της σελήνης» 10. Ηδη ο έλεγχος και κατά συνέπεια το κέρδος πάνω στα παραγόμενα απο τελέσματα εμφανίζεται ως «σκοτεινός» παράγοντας κατά τη δια δι κα σία χαρτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος. Είναι γνωστή η διαμά χη ανάμεσα στα δημόσια ερευνητικά ιδρύματα που συμμετείχαν στο Πρό γραμ μα του Ανθρώπινου Γονιδιώματος και της ιδιωτικής εταιρείας Celera Geno mics 11. Με την ανακοίνωση και μόνον της χαρτογράφησης του αν θρώ πινου γονιδιώματος ο τότε πρόεδρος της εταιρείας Celera Κρεγκ Βέντερ είδε τις μετο- 9 Φρεντ Χαλιντέϊ, Ο κόσμος μετά το 2000, Μετ. Αριάδνη Αλαβάνου, Εκδ. Καστανιώτη Τάσου Κουράκη, «Η σκοτεινή ύλη του αποκωδικοποιημένου γονιδιώματος», Καθημερινή, , σ Πέτρου Παπακωνσταντίνου, «Αναζητώντας το γονίδιο του κέρδους!», Καθημερινή, , σ Βασιλείου Τ. Γιούλτση

71 χές του να πολλαπλασιάζονται. Το ίδιο συνέβη με τις με τοχές της εταιρείας PPL Τherapeutics που συνχρηματοδότησε την έρευ να για την κλωνοποίηση στο Ινστιτούτο Roslin. Αυτό σημαίνει υποταγή της γε νετικής μηχανικής στους νόμους της αγοράς. Η εμπορευματική λογική επεκτείνεται και στην ίδια τη ζωή. Το κύτ τα ρο, το γονίδιο, χάρις στις επιδόσεις των γενετικών επεμβάσεων και της βιο τεχνολογίας, γίνονται πρώτη ύλη, όπως το πετρέλαιο ή το βαμβάκι. Ακό μη και ένα ανθρώπινο έμβρυο, στην περίπτωση της θεραπευτικής κλω νο ποίησης, μπορεί να δημιουργηθεί με μόνο σκοπό την εμπο ρευμα τοποίη ση και την «καταστροφή» του μετά τη χρήση του. Το ανθρώ πινο ον κινδυ νεύει να θεωρηθεί μια αποδοτική πρώτη ύλη 12 και να μετα τραπεί σε είδος χω ρίς προστασία. Επιπλέον, εκφράζονται φόβοι για τη δημιουργία ενός νέου ντε τερ μι νι σμού. Αν ο άνθρωπος θεωρηθεί ότι είναι αυτό που καταγράφουν τα γονί δια του, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το περιβάλλον, τότε μετα τρέπεται σε θύ μα τους. Αιώνες αγώνων κατοχύρωσης της πνευματικής ελευθε ρίας του αν θρώπου κινδυνεύουν να τεθούν υπό τον έλεγχο των γο νι δίων του και ο αν θρωπος να ταυτίζεται με την «ανάγνωση» των γονιδίων του 13. Η βιολογική αρτιότητα έρχεται αντιμέτωπη με την προσωπική ακε ραιό τη τα και η ηθι κή και νομική κατοχύρωση αντιμέτωπη με την αυτεξου σιό τη τα του προ σώπου. Τελικά οι αξίες που προκρίνονται φαίνεται ότι είναι η οικονομική απο δοτικότητα και ωφελιμότητα που οδηγεί στο κέρδος, η νέα φιλε λεύ θε ρη αναπτυξιακή πολιτική που ευνοεί τον ανταγωνισμό και την εκμε τά λευ ση ανθρώπου από άνθρωπο, ο ατομικισμός, η «τυρανία του εφήμερου και του επείγοντος», η χειραγώγηση λαών και η τάση δη μιου ρ γίας νέου τύ που 12 Ιγνάσιο Ραμονέ, Γεωπολιτική του Χάους, Εκδ. Πόλις, 3 η εκδ. Αθήνα 2000, σ Βλ. Αρχιμ. Νικολάου Χατηνικολάου (Σήμερα Μητροπολίτη Μεσογαίας), Ελεύθεροι από το γονιδίωμα, Προσεγγίσεις Ορθόδοξης Βιο η- θικής, Κέντρο Βιοϊατρικής Ηθικής και Δεοντολογίας, Αθήνα χ.χ. ανθρώπου 14. Ο νέος τύπος ανθρώπου που προβάλλεται έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά τα οποία δεν έχουν σχέση ούτε με τα παραδεδομένα αν θρω πιστικά πρότυπα της Δύσης, ούτε με το «προσωπικό μοντέλο» της καθ ημάς Ανατολής. Εχουν σχέση με έναν τύπο ανθρώπου που έχει βιολογική «δύναμη» και αρτιότητα, που υπερέχει βιολογικά. Τα προβλήματα που δημιουργούνται στο επίπεδο της ηθικής δεοντο λο γίας είναι πολλά και ποικίλα και αξιώνουν ουσιαστική αντιμετώπιση. Ετσι δημιουργείται η βιοηθική ως επιστήμη η οποία επιδιώκει την εφαρ μο γή των θε τι κών ευρημάτων της επι στή μης, στην προκειμένη περίπτωση της γενετικής μη χανικής, και απο βλέπει στον περιορισμό των συνεπειών που απορρέουν από την υπερβολική εφαρμογή της επιστήμης. Καθιε ρώ θη κε ως ο σημαντικότερος κλάδος της εφαρμοσμένης ηθικής και απο κρυ σταλ λώθηκε ως έρευνα των ηθικών και κοινωνικών προβλημάτων και δι λημ μάτων που προ κύπτουν από την ιλιγγιώδη ανάπτυξη των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας 15 Η βιοηθική εστιάζει το αντι κεί μενο των ενδιαφερόντων της στις ηθι κές αρχές 14 Στ. Ν. Αλαχιώτη, «Προς το «τέλος» των αξιών;», ΤΟ ΒΗΜΑ, 13 Οκτωβρίου 2002, σ. 47, Γιώρ γου Τσιάκαλου, Χρήση επιτευγμάτων της Βιολογίας και κοινωνικές αξίες, Ινδικτος, τ. 14, Ιούνιος 2001, σ Βλ. Μυρτώ Δραγώνα-Μονάχου, Ηθική και βιοηθική, Επιστήμη και Κοινωνία, τ. 8-9/2002, σ.6 κ.εξ. Προς μια Μετα-ανθρώπινη Κοινωνία; 71

72 Τεύχος 29 ο, Ιαν - Φεβ - Μαρ 2009 τη διασφάλιση της ανθρώ πι νης ζωής και αξιοπρέπειας. Προ σπα θεί να δια σώσει τις δια φαι νόμενες αντι φάσεις των ανθρώπινων δικαιω μά των και να κατοχυρώσει νο μικά τα ανθρώ πινα δικαιώ μα τα και τις ανθρώπινες σχέσεις. 18 Δεδομένης δε της αποδυνάμωσης της χριστιανικής ηθικής, λό γω της εκ κοσμίκευσης, οι κοινωνίες ανα γκά ζο νται να δη μιουρ γήσουν ένα νέο σύστημα αρχών και κανόνων για να ελαχιστοποιήσουν τις δυ σάρεστες συ νέπειες από τις εφαρμογές της γενετικής και γε νι κό τερα της βιοϊα τρικής. Πα ράλληλα βέβαια, οι θρησκείες και ει δι κό τε ρα τα χρι στιανικά δόγματα εν στερνίζονται τη νέα επιστήμη δίνοντάς της ορθό δο ξες ή ρωμαιοκαθο λι κές ή προτεσταντικές αρχές. και όχι στη συμπεριφορά του ανθρώπου, όπως η κλασική ηθι κή 16. Αναγνωρίζει την αξία τεσσάρων αρχών που πρέπει να διέπουν τις έ ρευ νες: το σεβασμό του ατόμου, το σε βα σμό της γνώσης, την άρ νηση της κερ δοσκοπίας, τη συναίσθηση της ευ θύνης εκ μέρους των ερευνητών 17. Ση μαντικό κριτήριο αξιολόγησης και ελέγχου των τεχνο-επιστημονικών επι τευγμάτων θεωρεί τα ανθρώπινα δικαιώματα που πιστεύεται ότι δια κυ βεύο νται από τη βιοτεχνολογική επανάσταση. Η βιοηθική προβάλλει ως ανάγκη της ίδιας της επιστήμης να χει ρι στεί τα καινούργια δεδομένα και να θέσει όρια στις εφαρμογές της. Παράλληλα, αντιπροσωπεύει την ανησυχία του κοινωνικού συνόλου για δια χεί ρηση των αποτελεσμάτων της έρευνας. Η διείσδυση της τεχνολογίας στην ια τρι κή και η δυνατότητα παρέμβασης στο γενετικό υλικό προκαλεί πλη θώρα προ βλημάτων στο ανθρώπινο πρόσωπο, στις σχέσεις του με τους άλ λους, στην κοι νωνική συνοχή. Ετσι, η βιοηθική βοηθά τις σύγχρονες κοι νωνίες να βρουν δεικλί δες επιβίωσης. Στην επιδίωξή της αυτή επι ζη τά τη συναίνεση των επι στη μο νι κών, κοινωνικών και θρησκευτικών φορέων για 16 Jean Bernard, Η βιοηθική, Εκδ. Π. Τραυλός Ε. Κωσταράκη, Αθήνα Jean Bernard, ο.π., σ. 79. Γ Προς μια «μετα-ανθρώπινη» κοινωνία; Μετά από όλα αυτά, είναι φανερό ότι η ανάπτυξη της γενετικής και των εφαρμογών της δεν συμβαδίζει πάντα με την αξία του ανθρώπινου προ σώπου. Στην πραγματικότητα θίγει και «απειλεί» ουσιαστικές αξίες, όπως η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η ανθρώπινη ιδιαιτερότητα και μοναδικότητα, η ανθρώπινη ελευθερία. Το ανθρώπινο πρόσωπο σχετικοποιείται και αντι μετωπίζεται ισοπεδωτικά. Τον τελευταίο και ρό, διανύουμε μια περίοδο η ο ποία χαρα κτη ρί ζεται ως η περίοδος των «με τά». «Μετα-νεω τερι κό τη τα», «μετα-μοντερνισμός», «μετα-βιομηχανική κοινωνία», «μετα-καπιταλισμός» είναι όροι που υπονοούν ότι κάποια προ - γ ε ν έ σ τε ρ η κατά σ τα σ η πρ αγ μάτων τε - λειώνει. Μή πως έρχεται η στιγμή που θα χρησιμοποιήσουμε και τον όρο «μεταανθρώπινος»; Στη μετανεωτερικότητα, θριαμβεύει η ατομική ελευθερία. Θεωρείται πλέον ως «η αξία εκείνη με τη οποία αξιολογούνται όλες οι υπόλοιπες, κα θώς και το σημείο αναφοράς βάσει του οποίου μετριέ- 18 Περισσότερα για τη βιοηθική, Βλ. Νικολάου Γ. Κόϊου, ο. π., σ. 96 κ. ε. 72 Βασιλείου Τ. Γιούλτση

73 ται η ορθότητα όλων των υπερατομικών κανόνων και αποφάσεων» 19. Ο άνθρωπος εκλαμβάνεται ως άθροισμα επι θυ μιών και αναγκών που ζητούν διέξοδο μέσα από την κά λυ ψη των ατομικών δικαιωμάτων. Οι επιθυμίες προκαθορίζονται ώστε να υ πάρ χει ισορροπία ανάμε σα στις ανάγκες των ανθρώπων και τις απαι τή σεις της παραγωγής 20. Αυτό που αποκαλούμε «ευτυχία» ταυ - τί ζεται με το γε μάτο στομάχι, τη σεξουαλική ικανοποίηση, ένα καλό ει σό δημα και μια δυνατότητα «ανάδειξης». Αν συνδέσουμε όλα αυτά με την υγεία και την μα - κροημέρευση έχουμε τον τέλειο τύπο ανθρώπου, που προ βάλ λεται ως πρό τυπο στην εποχή μας. Το ερώτημα που τίθεται όμως είναι εάν αυτός ο τύπος ανθρώπου που προβάλλεται ως τέλειος, περιλαμβάνει τον άνθρωπο στην ολότητά του με τις «δυστυχίες» του και τις αστοχίες του. Ο πρώτος τύπος ανθρώπου ταυ τίζεται με τις ιδιότητες του νέου, του ωραίου και του υγιούς που συντάσ σεται με ξεπερασμένες ιστορικά τα κτικές (Καιάδας, Ναζισμός). Ο δεύ τε ρος τύπος εκφράζει τη μοναδικότητα του ανθρώπινου προσώπου που αγα πά και πονά και μπο ρεί μέσα από τον πόνο ακόμη και την κοινωνική απαξίωση να βιώσει την ύπαρξή του και να εκπληρώσει τον σκοπό του. Σε αντάλλαγμα της υγείας και της μακροημέρευσης ο άνθρωπος κινδυνεύει να χάσει την προσωπική του ελευθερία, την προσωπική του ωρι μό τη τα που περνάει πολλές φορές μέσα από την αποτυχία και τον πόνο. Κιν δυ νεύει να βρεθεί σ ένα γηροκομείο «απολαμβάνοντας» τα γηρατειά του, ελ πίζοντας σ ένα θάνατο που αρ- 19 Zygmunt Bauman, Η μετανεωτερικότητα και τα δεινά της, Εκδ. Ψυχογιός, Αθήνα 2002, σ Βλ. Θεοδώρου Ι. Ζιάκα, Η έκλειψη του υποκειμένου, Η κρίση της νεωτερικότητας και η ελλη νι κή παράδοση, Εκδόσεις Δόμος, Αθήνα 1996, σ. 91. γεί να έρθει, υγιής και ευτυχής, αλλά έχοντας ξεχάσει την έννοια της ελπίδας, του φόβου, της δημιουργικότητας ή της αγωνιστικότητας 21. Επειδή η επιστήμη δεν γνωρίζει υπο - κείμενα, ο άν θρω πος εγκλω βί ζε ται στο εργαστήριο και από υπο κείμενο μετα βάλλεται σε αντι κείμενο. Θεωρείται «αντι - κειμενική» γι αυτό και η τεχνολογία που στηρίζεται σ αυτήν κηρύσσεται «ουδέτερη»: υποχρεωτική για όλους, ανε ξάρ τητα από υποκειμενικές προτιμήσεις και αξιολογήσεις 22. Θέματα όμως όπως η ζωή, ο πόνος, ο θα να τος δεν αντιμετωπίζονται και δεν προσεγγίζονται αντικειμενικά. Εχουν σχέ ση με το ανθρώπινο πρόσωπο και τις διαπροσωπικές σχέ σεις 23. Η βιοηθική κατοχυρώνει τα ατομικά δικαιώματα του μετανεωτερικού αν - θρώπου που ταυτίζονται συνήθως με τα δικαιώματα των υγιών και των ισχυ ρών. Παραθεωρεί τους βιολογικά και κοινωνικά αδύναμους και αρνείται οποιοδήπο- 21 Πρβ. Francis Fukuyama, Our Posthuman Future, Consequences of the Biotecnology Revolution, Εκδ. Farrar, Straus & Giroux Πρβ. Κων. Τσουκαλάς, Βιοτεχνολογία και ανθρώπινα δικαιώματα, ΤΟ ΒΗΜΑ, Θεόδωρου Ζιάκα, ό.π. σ Πρβ. Γεωργίου Ι. Μαντζαρίδη, Πρόσωπο και θεσμοί, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 65. Προς μια Μετα-ανθρώπινη Κοινωνία; 73

74 τε νόη μα στον πόνο και στο θάνατο. Ο προ βληματισμός της πα ρα μέ νει στο επί - πεδο απρό σω πων αρχών και κανό νων. Είναι ένας απλός κώδικας ηθικής δεοντολογίας που ρυθμίζει αξιολογικά τα καινούργια δεδο μέ να και δεν φαί νεται να ε παρ κεί για τα ηθικά και κοινωνικά προβλήματα που ανα φύονται 24. Πολλοί επισημαίνουν τα στενά ευδαιμονιστικά πλαί σια των αρχών της που πηγάζουν από τον ατομικισμό και τον ωφελιμισμό και αγνοούν το αν θρώπινο πρόσωπο 25. Κάποιοι άλ λοι ομι λούν για την κρίση της βιοηθικής ή ακόμα και για το τέλος γενι κό τε ρα της ηθικής και των αξιών Πρβ. Jean-Marc Mouillie, Μπορούμε να σκεφτούμε τη βιοηθική ως αντίσταση στους κανόνες;, Επιστήμη και Κοινωνία, τ. 8-9/2002, σ Βλ. π. Ι. Μπρεκ, «Βιοηθικά διλήμματα και ορθοδοξία», Σύναξη τ.68, Οκτώβριος- Δεκέμβριος 1998, σ. 6-7, Νικολάου Κόϊου, ο.π., σ. 102 κ.ε. 26 Στ. Ν. Αλαχιώτη, «Η βιοηθική κρίση», Ινδικτος, τ.14, Ιούνιος 2001, σ , Του ιδίου, «Προς το «τέλος» των αξιών;», ΤΟ ΒΗΜΑ, , σ. 47. Ηδη από ορθό δοξη του λά χιστον άποψη, γίνε ται αυστηρή κριτική στη βιοηθική και έχει χαρακτηρισθεί ως η ηθική της παγκοσμιοποίησης. «Η ηθική δηλαδή που επιχειρεί να συνδέσει ανθρώπους ποικίλων τάσεων και αντιλήψεων απέ ναντι στην προβληματική των εφαρ - μογών της σύγχρονης ιατρικής και βιο λογίας και να προωθήσει την ομο γενοποίηση των κριτηρίων για την αντιμετώπισή τους» 27. Όμως η πρόοδος της γενετικής μηχανικής ίσως επαναφέρει το οντολογικό ερώτημα για το νόη μα και την πληρότητα της ύπαρξης του ανθρώ π&omi