1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ... 6

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ... 6"

Transcript

1 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΥΣΤΑΣΗ ΦΥΤΙΚΩΝ ΕΛΑΙΩΝ ΜΕΤΕΣΤΕΡΟΠΟΙΗΣΗ Μετεστεροποίηση με βασική κατάλυση Μετεστεροποίηση με όξινη κατάλυση Μετεστεροποίηση με όξινη και βασική κατάλυση σε δυο βήματα Μετεστεροποίηση με κατάλυση από ένζυμα Μετεστεροποίηση με μη ιοντική βασική κατάλυση Μετεστεροποίηση χωρίς την χρήση καταλύτη ΕΞΕΥΓΕΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Εκχύλιση του ελαίου Μετεστεροποίηση Εξευγενισμός βιοντίζελ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΙΔΙΟΤΗΤΩΝ Αριθμός οξύτητας Κινηματικό ιξώδες Πυκνότητα Περιεκτικότητα του βιοντίζελ σε εστέρες Περιεκτικότητα του βιοντίζελ σε ελεύθερη γλυκερόλη και μονο, δι, τριγλυκερίδια ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΒΑΡΟΥΣ ΟΛΟΚΛΗΡΟΥ ΚΑΙ ΑΠΟΦΛΟΙΩΜΕΝΟΥ ΚΑΡΠΟΥ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ ΕΛΑΙΩΝ ΑΝΑ ΚΥΚΛΟ ΕΚΧΥΛΙΣΗΣ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΚΙΝΗΜΑΤΙΚΟΥ ΙΞΩΔΟΥΣ

2 4.6. ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ ΑΠΟΔΟΣΗ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗΣ ΤΩΝ ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΑΕΡΙΑΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΩΝ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΣΕ ΕΣΤΕΡΕΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΑΕΡΙΑΣ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΩΝ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΣΕ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΓΛΥΚΕΡΟΛΗ ΚΑΙ ΜΟΝΟ, ΔΙ, ΤΡΙΓΛΥΚΕΡΙΔΙΑ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΙΔΙΟΤΗΤΩΝ ΤΩΝ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΜΕ ΤΙΣ ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ Καρποί Έλαια ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

3 1. Εισαγωγή Βιοντίζελ είναι το όνομα καθαρών καυσίμων που μπορούν να αντικαταστήσουν το συμβατικό πετρέλαιο ντίζελ ή να προστεθούν σε αυτό έτσι ώστε να σχηματιστούν καύσιμα μείγματα. Παρασκευάζεται από φυσικές, ανανεώσιμες πηγές όπως τα φρέσκα ή και τα χρησιμοποιημένα φυτικά έλαια. Το βιοντίζελ, σύμφωνα και με την κοινοτική οδηγία 2003/30, ορίζεται ως ο μεθυλεστέρας ο οποίος παράγεται από φυτικά ή ζωικά έλαια, ποιότητας ντίζελ, για χρήση ως βιοκαύσιμο. Η ιδέα της χρήσης καυσίμων βασισμένων σε φυτικά έλαια χρονολογείται από το 1895 όταν ο Dr.Rudolph Diesel ανέπτυξε την πρώτη μηχανή ανάφλεξης με συμπίεση σχεδιασμένη να λειτουργεί με φυτικά έλαια. Εκείνα όμως, κρίθηκαν προβληματικά για την χρήση τους ως καύσιμα, εξ αιτίας του υψηλού τους ιξώδους. Αρκετοί ερευνητές υποστήριξαν ότι τα φυτικά έλαια είναι πολλά υποσχόμενα ως προς την απ ευθείας χρήση τους ως εναλλακτικό καύσιμο σε πετρελαιοκινητήρες. Η απ ευθείας όμως χρήση τους, μπορεί να προκαλέσει αρκετά προβλήματα στο κινητήρα [Korus et al., 1982; Perkins and Peterson, 1991] λόγω του αυξημένου ιξώδους και της χαμηλής πτητικότητας τους. Ενδεικτικά ορισμένα από τα προβλήματα που εμφανίζονται είναι εναποθέσεις καταλοίπων στον κινητήρα, προβλήματα στους εγχυτήρες ψεκασμού και προσκόλληση του δακτυλίου στο έμβολο του κινητήρα [Perkins and Peterson, 1991; Pestes and Stanislao, 1984; Clark et al.,1984; Vellguth, 1983]. Τα προβλήματα της χρήσης φυτικών ελαίων ως καύσιμα σε πετρελαιοκινητήρες εξαλείφονται εφόσον το έλαιο υποβληθεί στην διαδικασία της μετεστεροποίησης προς το σχηματισμό αλκυλεστέρων [Perkins and Peterson, 1991; Zhang et al., 1988]. Η διεργασία της μετεστεροποίησης αφαιρεί την γλυκερόλη από τα τριγλυκερίδια και την αντικαθιστά με μια αλκοόλη. Με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται μείωση του ιξώδους με ταυτόχρονη διατήρηση του αριθμού κετανίου και του σημείου ζέσης. Το βιοντίζελ έχει χαρακτηριστικά εκπομπών καύσης που υπερτερούν αυτών του πετρελαίου, όπως χαμηλές εκπομπές μονοξειδίου του άνθρακα, άκαυστων υδρογονανθράκων και ολικών στερεών, όπως φαίνεται στο Διάγραμμα 1 1. Το διοξείδιο του άνθρακα που παράγεται από την καύση του, ανακυκλώνεται στο περιβάλλον μέσω της φωτοσύνθεσης και κατ επέκταση ελαχιστοποιείται η επίδραση του στο φαινόμενο του θερμοκηπίου [Korbitz, 1999; Agarwal and Das, 2001]. Το βιοντίζελ είναι 3

4 βιοδιασπάσιμο, μη τοξικό, έχει σχετικά υψηλό σημείο ανάφλεξης (150 o C), και είναι λιγότερο πτητικό γεγονός που το καθιστά ασφαλέστερο στην μεταφορά από το πετρέλαιο [Krawczyk, 1996]. Για την χρήση του ως καύσιμο, δεν απαιτείται κάποια μετατροπή στον πετρελαιοκινητήρα και μπορεί να αναμειχθεί σε οποιαδήποτε αναλογία με συμβατικό πετρέλαιο. Επιπλέον, παρουσιάζει λιπαντικές ιδιότητες που μειώνουν την φθορά του κινητήρα [Von Wedel, 1999]. Διάγραμμα 1 1: Εκπομπές ρύπων βιοντίζελ [EPA, A Comprehensive Analysis of Biodiesel Impacts on Exhaust Emissions, October 2002] Τα βασικά μειονεκτήματα της χρήσης του βιοντίζελ είναι η αύξηση των εκπομπών οξειδίων του αζώτου κατά την καύση του, η αποκρυστάλλωση του σε χαμηλές θερμοκρασίες και η οξειδωτική του αστάθεια σε σύγκριση με το πετρέλαιο. Τα φαινόμενα αυτά όμως μπορούν να μετριασθούν έως και να εξαλειφθούν με την χρήση κατάλληλων πρόσθετων καύσης. Επίσης, ένα βασικό εμπόδιο στην παραγωγή και χρήση του βιοντίζελ, σε ευρύ φάσμα, είναι το υψηλό κόστος των φυτικών ελαίων. Ουσιαστικά το κόστος του καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από το κόστος της πρώτης ύλης, γι αυτό το 4

5 λόγο η επιλογή πρώτης ύλης από χρησιμοποιημένα φυτικά έλαια αποτελεί μια εξαιρετική λύση για την μείωση του κόστους παραγωγής. Οι ποσότητες χρησιμοποιημένων ελαίων που παράγονται ετησίως είναι τεράστιες και αν δεν διατεθούν ορθολογικά αποτελούν ρύπανση προς το περιβάλλον και εγκυμονούν κινδύνους εξ αιτίας των βλαβερών συστατικών που περιέχουν, τα οποία εισέρχονται στις τροφικές αλυσίδες μέσω του κρέατος των ζώων. Η διάθεση των χρησιμοποιημένων ελαίων για την παραγωγή βιοντίζελ αποτελεί μια πολύ καλή λύση καθώς επίσης είναι αναμφίβολα η οικονομικότερη επιλογή πρώτης ύλης. Σήμερα, περισσότερο από το 95% του βιοντίζελ παγκοσμίως, προέρχεται από βρώσιμα έλαια, τα οποία παράγονται σε μεγάλη κλίμακα, από την αγροτική παραγωγή. Επομένως, είναι ευρέως διαθέσιμα. Όμως, η συνεχής, και σε μεγάλη κλίμακα, παραγωγή βιοντίζελ από βρώσιμα έλαια, χωρίς τον σωστό σχεδιασμό, ενδέχεται να επιφέρει άλλα προβλήματα και σε παγκόσμια μάλιστα, κλίμακα. Για παράδειγμα, η πιθανή εξάντληση των αποθεμάτων τροφής είναι δυνατόν να επιδεινώσει το ήδη διογκωμένο πρόβλημα υποσιτισμού στις υποανάπτυκτες χώρες [Gui et al., 2008]. Ως μία από τις πιθανές λύσεις, επομένως, που θα μπορούσαν να προταθούν για να ξεπεραστεί το σοβαρό αυτό πρόβλημα, εκτός από την εκμετάλλευση των χρησιμοποιημένων, συνήθως, φυτικών ελαίων, είναι η επιλογή πρώτης ύλης από μη βρώσιμα έλαια. Με βάση τα ανωτέρω, η παρούσα πειραματική εργασία στοχεύει στην σύγκριση του δυναμικού παραγωγής βιοντίζελ από τα έλαια των φυτών Helianthus annuus και Ricinus communis, τα οποία παράγουν ηλιέλαιο και καστορέλαιο, βρώσιμο και μη βρώσιμο αντίστοιχα. Επιπλέον, εξετάζεται η υπόθεση ότι η σύσταση του νερού άρδευσης (φρέσκο νερό έναντι νερό από πρωτοβάθμια επεξεργασία αστικών λυμάτων) έχει επίδραση, ποιοτικά και ποσοτικά, στο τελικό προϊόν. Αξιολογείται, επίσης, η συνήθως εφαρμοζόμενη μέθοδος παραγωγής βιοντίζελ με χρήση ισχυρής βάσης (κατάλυση με καυστικό νάτριο), η οποία και λόγω χαμηλού κόστους, αποτελεί την μέθοδο εκλογής στην βιομηχανία σήμερα. Τέλος, γίνεται ποιοτική ανάλυση των βιοντίζελ, σύμφωνα με τα πρότυπα που ορίζουν οι διεθνείς προδιαγραφές, και αξιολογείται η καταλληλότητα τους για την χρήση τους ως καύσιμα. 5

6 2. Διεθνής Επιστημονική Εμπειρία 2.1. Σύσταση φυτικών ελαίων Το κύριο συστατικό των φυτικών ελαίων είναι τα τριγλυκερίδια, τα οποία αποτελούνται από τρεις μακριές αλυσίδες λιπαρών οξέων εστεροποιημένες σε ένα υποστήριγμα γλυκερόλης. Επίσης, κάποια είδη φυτικών ελαίων περιέχουν σε σημαντικές ποσότητες ελεύθερα λιπαρά οξέα από τριγλυκερίδια που έχουν διασπαστεί. Ενδεικτικά αναφέρονται στον Πίνακα 2 1 τα είδη λιπαρών οξέων που απαντώνται στα φυτικά έλαια. Τα χρησιμοποιημένα έλαια παρουσιάζουν ορισμένες διαφοροποιήσεις στην σύσταση τους εξ αιτίας φυσικών και χημικών μεταβολών που πραγματοποιούνται κατά την χρήση τους. Η υψηλή θερμοκρασία παίζει καταλυτικό ρόλο στις μεταβολές που υφίστανται τα έλαια. Μερικές από τις φυσικές μεταβολές που είναι άμεσα αντιληπτές στα χρησιμοποιημένα έλαια είναι: (i) αύξηση του ιξώδους (ii) αύξηση της ειδικής θερμοχωρητικότητας (iii) μεταβολή στην επιφανειακή τάση (iv) μεταβολή στο χρώμα. Οι αντιδράσεις που πραγματοποιούνται κατά την χρήση των ελαίων είναι θερμολυτικές, οξειδωτικές και υδρολυτικές [Nawar, 1984; Mittelbach and Enzelsberger, 1999]. Οι θερμολυτικές αντιδράσεις πραγματοποιούνται σε υψηλές θερμοκρασίες απουσία οξυγόνου. Αν τα τριγλυκερίδια που περιέχουν κορεσμένα λιπαρά οξέα θερμανθούν σε 180 ο C και περισσότερο, απουσία οξυγόνου, τότε παράγουν σειρές κανονικών αλκανίων, αλκενίων, χαμηλότερων λιπαρών οξέων, συμμετρικών κετονών, προπυλεστέρων, μονοξείδιο και διοξείδιο του άνθρακα. Τα ακόρεστα λιπαρά οξέα σχηματίζουν κυρίως διμερείς και πολυκυκλικές ενώσεις. Ακόρεστα λιπαρά οξέα αντιδρούν επίσης με άλλα ακόρεστα λιπαρά οξέα, σύμφωνα με την αντίδραση Diels Alder, σχηματίζοντας διμερή και τριμερή. Στην περίπτωση των γλυκεριδίων η αντίδραση αυτή πραγματοποιείται μεταξύ των ομάδων αλκυλίων μέσα στο ίδιο μόριο. Κατά τις οξειδωτικές αντιδράσεις τα ακόρεστα λιπαρά οξέα αντιδρούν με το μοριακό οξυγόνο με μηχανισμό ελεύθερης ρίζας. Κατά την αντίδραση σχηματίζονται υπεροξείδια σαν κύριο προϊόν, τα οποία στην συνέχεια μπορούν να σχηματίσουν άλλες ενώσεις όπως ισομερή υπεροξείδια. Τα υπεροξείδια, επίσης παράγουν πολλές χημικές ενώσεις με σημαντικό εύρος στο μοριακό τους βάρος. Η αλκοξυ ρίζα σχηματίζεται με διάσπαση του δεσμού Ο Ο των υπεροξειδίων. Αυτή η αλκοξυ ρίζα μπορεί να προσλάβει ή να δώσει 6

7 άτομα υδρογόνου και να σχηματίσει υδροξυ η κετο παράγωγα αντίστοιχα. Διάφορες χημικές ενώσεις όπως αλδεΰδες, υδρογονάνθρακες και οξέα σχηματίζονται από την αποδόμηση των αλκοξυ ριζών. Κατά τις αντιδράσεις υδρόλυσης, οι οποίες πραγματοποιούνται εξ αιτίας του ατμού κατά την χρήση των ελαίων, τα τριγλυκερίδια υδρολύονται με αποτέλεσμα το σχηματισμό ελεύθερων λιπαρών οξέων, γλυκερόλης, μονογλυκεριδίων και διγλυκεριδίων. Τα ελεύθερα λιπαρά οξέα είναι βασική παράμετρος στην επιλογή της μεθόδου μετατροπής των ελαίων σε βιοντίζελ. Πίνακας 2 1: Δομή λιπαρών οξέων που εμφανίζονται στα φυτικά έλαια [Biodiesel Handling and Use Guidelines,K. Shaine Tyson, National Renewable Energy Laboratory, NREL/TP , September 2001] Όνομα Λιπαρού Οξέος Καπρυλικό (Caprylic) Καπρικό (Capric) Λαουρικό (Lauric) Μυριστικό (Myristic) Παλμιτικό (Palmitic) Παλμιτολεϊκό (Palmitoleic) Στεαρικό (Stearic) Ολεϊκό (Oleic) Λινολεϊκό (Linoleic) Λινολεϊνικό (Linolenic) Αραχιδικό (Arachidic) Εικοσιενικό (Eicosenoic) Μπεχενικό (Behenic) Εουρσικό (Eurcic) Αριθμός Ατόμων C και Δεσμών Χημική Δομή C8:0 CH 3 (CH 2 ) 6 COOH C10:0 CH 3 (CH 2 ) 8 COOH C12:0 CH 3 (CH 2 ) 10 COOH C14:0 CH 3 (CH 2 ) 12 COOH C16:0 CH 3 (CH 2 ) 14 COOH C16:1 CH 3 (CH 2 ) 5 CH=CH(CH 2 ) 7 COOH C18:0 CH 3 (CH 2 ) 16 COOH C18:1 CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) 7 COOH C18:2 CH 3 (CH 2 ) 4 CH=CHCH 2 CH=CH(CH 2 ) 7 COOH C18:3 C H 3 (CH 2 ) 2 CH=CHCH 2 CH=CHCH 2 CH=CH(CH 2 ) 7 COOH C20:0 CH 3 (CH 2 ) 18 COOH C20:1 CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) 9 COOH C22:0 CH 3 (CH 2 ) 20 COOH C22:1 CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) 11 COOH 7

8 2.2. Μετεστεροποίηση Ο γενικός όρος μετεστεροποίηση χρησιμοποιείται για να περιγράψει την κατηγορία οργανικών αντιδράσεων, όπου ένας εστέρας μετασχηματίζεται σε άλλον μέσω της ανταλλαγής ομάδας αλκοξυλίου. Όταν ο αρχικός εστέρας αντιδρά με μία αλκοόλη, η διαδικασία μετεστεροποίησης καλείται αλκοολόλυση και πραγματοποιείται κατά το γενικό σχήμα που παρουσιάζεται στην Εξίσωση 2 1. Εξίσωση 2 1: Γενική εξίσωση μετεστεροποίησης καταλύτης RCOOR +R OH RCOOR +R OH Σε αυτήν την περίπτωση, ο όρος μετεστεροποίηση είναι συνώνυμος της αλκοολόλυσης των καρβοξυλικών εστέρων. Η μετεστεροποίηση είναι μια αντίδραση που καταλήγει σε ισορροπία και ο μετασχηματισμός πραγματοποιείται ουσιαστικά με τη μείξη των αντιδραστηρίων. Εντούτοις, η παρουσία ενός καταλύτη (συνήθως ένα ισχυρό οξύ ή μια βάση) επιταχύνει σημαντικά την διαδικασία. Κατά την μετεστεροποίηση των λιπών και ελαίων, τα τριγλυκερίδια αντιδρούν με μία αλκοόλη, παρουσία ενός ισχυρού οξέος ή μιας βάσης, οι τρεις αλυσίδες λιπαρών οξέων απελευθερώνονται από τον σκελετό που δημιουργεί η γλυκερόλη και ενώνονται με την αλκοόλη προς το σχηματισμό ενός μείγματος αλκυλεστέρων λιπαρών οξέων και της γλυκερόλης. Η γενική διαδικασία είναι μια ακολουθία τριών διαδοχικών αμφίδρομων αντιδράσεων. Κατά το πρώτο βήμα παράγεται από το τριγλυκερίδιο διγλυκερίδιο, από το διγλυκερίδιο παράγεται μονογλυκερίδιο και κατά το τελευταίο βήμα, από το μονογλυκερίδιο παράγεται γλυκερόλη (Εξίσωση 2 2). Και στις τρείς αυτές αντιδράσεις παράγονται εστέρες. Η στοιχειομετρική αναλογία αλκοόλης/ελαίου είναι 3:1, όμως στην πράξη χρησιμοποιείται περίσσεια αλκοόλης για να ωθήσει την αντίδραση προς το επιθυμητό προϊόν. Βέβαια, υπερβολική ποσότητα αλκοόλης δρα σαν διαλυτικό μέσο και παρεμποδίζει τον διαχωρισμό της γλυκερόλης. 8

9 Εξίσωση 2 2: Ενδιάμεσες αντιδράσεις κατά την μετεστεροποίηση 1 TG + ROH DG + RCOOR (1) DG + ROH MG + RCOOR (2) MG + ROH GL + RCOOR (3) Ο σχηματισμός αλκυλεστέρων από μονογλυκερίδια (βήμα 3) αποτελεί το ρυθμορυθμιστικό βήμα της συνολικής αντίδρασης (Εξίσωση 2 3) καθώς τα μονογλυκερίδια είναι τα περισσότερο σταθερά ενδιάμεσα προϊόντα [Ma F. and Hanna MA, 1999]. Εξίσωση 2 3: Συνολική αντίδραση μετεστεροποίησης τριγλυκεριδίων Όπου R, R και R είναι μακριές αλυσίδες υδρογονανθράκων και ονομάζονται αλυσίδες λιπαρών οξέων. Συνήθως μόνο πέντε από αυτές είναι παρούσες σε γνωστά έλαια και οι υπόλοιπες βρίσκονται σε μικρά ποσοστά. Οι αλκοόλες που χρησιμοποιούνται για την μετεστεροποίηση είναι η μεθανόλη, η αιθανόλη, η προπανόλη, η ισοπροπανόλη, η βουτανόλη και η πεντανόλη με επικρατέστερη επιλογή την μεθανόλη επειδή έχει χαμηλό κόστος και οι ανώτερες αλκοόλες είναι περισσότερο ευαίσθητες στην παρουσία νερού στα αντιδραστήρια. Στην περίπτωση που χρησιμοποιείται η μεθανόλη, η μετεστεροποίηση των τριγλυκεριδίων παρουσιάζεται στην Εξίσωση TG:τριγλυκερίδιο, DG:διγλυκερίδιο, MG: μονογλυκερίδιο, GL: γλυκερόλη 9

10 Εξίσωση 2 4: Αντίδραση μετεστεροποίησης τριγλυκεριδίων με μεθανόλη Κατά την χημική μετατροπή του ελαίου σε μεθυλεστέρες η γλυκερόλη διαχωρίζεται εύκολα επειδή είναι αδιάλυτη στους εστέρες. Η γλυκερόλη έχει υψηλότερη πυκνότητα και έτσι ο διαχωρισμός πραγματοποιείται με βαρυτική καθίζηση ή με φυγοκέντριση. Οι κύριες μεταβλητές που επηρεάζουν την αντίδραση μετεστεροποίησης και κατ επέκταση την απόδοση της αντίδρασης και την ποιότητα του βιοντίζελ είναι οι παρακάτω: i. Θερμοκρασία αντίδρασης ii. Αναλογία αλκοόλης/ελαίου iii. Ποσότητα καταλύτη iv. Είδος ελαίου (περιεκτικότητα σε ελεύθερα λιπαρά οξέα 2 ) v. Είδος καταλύτη (μέθοδος κατάλυσης) Η μετεστεροποίηση των ελαίων μπορεί να πραγματοποιηθεί παρουσία βασικών, όξινων καταλυτών και ενζύμων. Ανάλογα με τα ανεπιθύμητα συστατικά του ελαίου (FFA και νερό), η κάθε μέθοδος κατάλυσης έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα Μετεστεροποίηση με βασική κατάλυση Η αντίδραση της μετεστεροποίησης των ελαίων με καταλύτη βάση είναι σημαντικά ταχύτερη από την αντίστοιχη με καταλύτη οξύ. Για αυτό το λόγο, μαζί με το γεγονός ότι οι αλκαλικοί καταλύτες είναι λιγότερο διαβρωτικές ουσίες από τους όξινους, στην 2 Εφεξής τα ελεύθερα λιπαρά οξέα θα αναφέρονται ως FFA (Free Fatty Acids) 10

11 βιομηχανία προτιμώνται συνήθως οι πρώτοι, όπως τα αλκοξείδια και τα υδροξείδια των αλκαλίων καθώς επίσης και τα ανθρακικά άλατα νατρίου ή καλίου. Ο μηχανισμός της μετεστεροποίησης των ελαίων με καταλύτη βάση παρουσιάζεται στην Εξίσωση 2 5. Εξίσωση 2 5: Μηχανισμός μετεστεροποίησης με καταλύτη βάση Κατά το πρώτο στάδιο (εξίσωση 1) αντιδρά η βάση Β με την αλκοόλη παράγοντας αλκοξείδιο και πρωτονιομένο καταλύτη. Η πυρηνόφιλη προσβολή του αλκοξειδίου στο καρβονύλιο του τριγλυκεριδίου παράγει ένα τετραεδρικό ενδιάμεσο (εξίσωση 2) από το οποίο σχηματίζονται ο αλκυλεστέρας και το αντίστοιχο ανιόν του διγλυκεριδίου (εξίσωση 3). Το τελευταίο αφαιρεί το πρωτόνιο από τον καταλύτη, αναπαράγοντας κατά συνέπεια τα δραστικά συστατικά (εξίσωση 4) που είναι πλέον ικανά να αντιδράσουν με ένα δεύτερο μόριο αλκοόλης αρχίζοντας έναν άλλο καταλυτικό κύκλο. Η γενική μορφή των εξισώσεων που περιγράφουν τις ταχύτητες των επιμέρους αντιδράσεων, οι οποίες υπεισέρχονται στην μετεστεροποίηση των τριγλυκεριδίων παρουσιάζονται στην Εξίσωση 2 6 [Noureddini and Zhu, 1997; Freedman et al., 1986; Darnoko and Cheryan, 2000]. 11

12 Εξίσωση 2 6: Εξισώσεις ταχύτητας των επιμέρους αντιδράσεων μετεστεροποίησης Με Α συμβολίζεται η συγκέντρωση αλκοόλης και με Ε η συγκέντρωση εστέρα. Η σταθερά κινητικής υπολογίστηκε βάσει της Εξίσωσης 2 7. Οι Noureddini και Zhu πρότειναν τιμές για τις σταθερές στους 50 ο C οι οποίες παρατίθενται στον Πίνακα 2 1 [Noureddini and Zhu, 1997]. Εξίσωση 2 7: Εξίσωση σταθεράς κινητικής n kt ( ) AT exp E/ RT Κατά την βασική κατάλυση χρησιμοποιούνται υδροξείδια αλκαλίων (κυρίως ΝaOH και ΚΟΗ) καθώς και μεθοξείδια (CH 3 ONa και CH 3 OK). Τα κυριότερα προβλήματα που παρατηρούνται κατά την βασική κατάλυση συνδέονται άμεσα με την παρουσία νερού κατά την μετεστεροποίηση καθώς και από την περιεκτικότητα του ελαίου σε FFA. 12

13 Πίνακας 2 1: Τιμές της σταθεράς κινητικής για 50 o C [Noureddini and Zhu, 1997] Σταθερά Κινητικής Τιμή k k k k k k k 7 k E E 5 Θεωρώντας ότι τα αντιδραστήρια έχουν υψηλή καθαρότητα όσον αφορά το νερό, είναι αδύνατον να αποφευχθεί ο σχηματισμός έστω και μικρής ποσότητας νερού κατά την αντίδραση της μεθανόλης με το καυστικό νάτριο (Εξίσωση 2 8). Η παρουσία νερού προκαλεί την υδρόλυση μιας ποσότητας από τον παραχθέντα εστέρα, με τον επακόλουθο σχηματισμό σαπουνιού (Εξίσωση 2 9). Εξίσωση 2 8: Δημιουργία νερού κατά την βασική κατάλυση CH OH + NaOH CH ONa + H O Η περιεκτικότητα του ελαίου σε FFA είναι ανασταλτικός παράγοντας στην μετατροπή των τριγλυκεριδίων σε μεθυλεστέρες λιπαρών οξέων 3 εξ αιτίας της δημιουργίας σαπουνιού (Εξίσωση 2 9). Ο καταλύτης (NaOH ή CH 3 ONa) αντιδρά με το FFA και σχηματίζονται σαπούνι νατρίου και νερό, τα οποία αποτελούν ανεπιθύμητα παραπροϊόντα. Το νερό στη συνέχεια ενισχύει τον σχηματισμό FFA. Τα FFA που σχηματίστηκαν καταναλώνουν καταλύτη για να δημιουργήσουν σαπούνι. Συμπερασματικά, η παρουσία FFA και νερού οδηγούν στην δημιουργία σαπουνιού το οποίο είναι ανεπιθύμητο παραπροϊόν και ο σχηματισμός του πραγματοποιείται εις 3 Εφεξής οι μεθυλεστέρες λιπαρών οξέων θα αναφέρονται σαν μεθυλεστέρες. Στην βιβλιογραφία αναφέρονται και σαν FAME (Fatty Acid Methyl Esters) 13

14 βάρος της μετατροπής των τριγλυκεριδίων σε μεθυλεστέρες και δυσκολεύει αρκετά την παραλαβή της γλυκερόλης λόγω του σχηματισμού γαλακτωμάτων. Πρέπει να σημειωθεί ότι η γραμμομοριακή αναλογία αλκοόλης/ελαίου δεν έχει καμία επίδραση στη σαπωνοποίηση [Tomasevic and Marinkovic, 2003]. Εξίσωση 2 9: Εξισώσεις σαπωνοποίησης και επανασχηματισμού FFA Σύμφωνα με μελέτες, το χρησιμοποιημένο έλαιο θα πρέπει να έχει περιεκτικότητα σε FFA μικρότερη από 0.5% κ.β έτσι ώστε η κατάλυση του με βάση να έχει ικανοποιητική απόδοση. Γενικά, για περιεκτικότητες σε FFA μεγαλύτερες από 1% κ.β ελαίου, συνιστάται η προεπεξεργασία με όξινο καταλύτη για να μειωθούν τα επίπεδα FFA (μετατροπή των FFA σε αλκυλεστέρες) και στην συνέχεια βασική κατάλυση [Freedman et al., 1984; Jeromin et al., 1987]. Έλαια με περιεκτικότητα σε FFA μέχρι και 5% είναι δυνατόν να καταλυθούν από βάσεις, όμως επιπλέον καταλύτης πρέπει να προστίθεται για να αντισταθμίσει τον καταλύτη που μετατρέπεται σε σαπούνι. Περιεκτικότητες σε FFA πάνω από 5% καθιστούν το διαχωρισμό των μεθυλεστέρων και τις γλυκερόλης πολύ δύσκολο, εξ αιτίας του σαπουνιού που παρεμποδίζει την διαδικασία, καθώς επίσης οδηγούν στη δημιουργία γαλακτωμάτων κατά την έκπλυση του βιοντίζελ με νερό [Van Gerpen, 2005]. Παραμετρική μελέτη των μεταβλητών που επιδρούν στην αντίδραση μετεστεροποίησης [Freedman et al., 1984] που περιλάμβανε θερμοκρασία αντίδρασης, και γραμμομοριακή αναλογία μεθανόλης/ελαίου, έδειξε ότι η αντίδραση ολοκληρώθηκε σε 1 hour στους 60 o C ενώ χρειάστηκε 4 hour στους 32 ο C. Όπως παρουσιάζεται στο Διάγραμμα 2 1, η αντίδραση εξαρτάται άμεσα από την αναλογία αλκοόλης/ελαίου. Σημαντικές ποσότητες μονο και διγλυκεριδίων που έχουν μερικώς αντιδράσει 14

15 εμφανίζονται αν η αναλογία αλκοόλης/ελαίου είναι πολύ μικρή. Γραμμομοριακή αναλογία μεθανόλης/ελαίου 6:1, είναι απαραίτητη για να έχουμε υψηλή απόδοση μετατροπής των τριγλυκεριδίων σε μεθυλεστέρες. Διάγραμμα 2 1: Επίδραση της αναλογίας αλκοόλης/ελαίου στη σύσταση του τελικού προϊόντος μετεστεροποίησης [Freedman et al., 1984] Εκτός από το καυστικό νάτριο (NaOH) και το καυστικό κάλιο (ΚΟΗ), το μεθοξείδιο του νατρίου (CH 3 ONa) έχει αποδειχθεί ότι έχει πάρα πολύ καλή καταλυτική δράση για την μετεστεροποίηση ελαίων. Μελετήθηκε η μετεστεροποίηση τριών ειδών ελαίων όπως σογιέλαιο (0.53% FFA), χρησιμοποιημένο έλαιο (0.47% FFA) και ζωικά λίπη (6.8% FFA) με 15

16 χρήση CH 3 ONa ως καταλύτη [Alcantara et al., 2000]. Οι βέλτιστες συνθήκες αντίδρασης μετεστεροποίησης ήταν γραμμομοριακή αναλογία μεθανόλης/ελαίου 7.5:1, θερμοκρασία αντίδρασης 60 ο C και καταλύτης 1% CH 3 ONa. Σε αυτές τις συνθήκες όλα τα έλαια παρουσίασαν μετατροπή > 95% σε μεθυλεστέρες. H καταλυτική δράση του καυστικού νατρίου (NaOH), του καυστικού καλίου (ΚΟΗ), του μεθοξείδιου του νατρίου (CH 3 ONa) και του μεθοξείδιου του καλίου (CH 3 OΚ) συγκρίθηκαν για την μετεστεροποίηση με μεθανόλη, χρησιμοποιημένου ελαίου που είχε περιεκτικότητα 1.15% σε FFA [Encinar et al., 2005]. Μελετήθηκε η επίδραση των διαφόρων παραμέτρων όπως η γραμμομοριακή αναλογία μεθανόλης/ελαίου (3:1 9:1), η συγκέντρωση καταλύτη (0.1% 1.5%), η θερμοκρασία (25 65 o C) και ο τύπος καταλύτη, στην ποιότητα των παραχθέντων μεθυλεστέρων. Βιοντίζελ με άριστες ιδιότητες παράχθηκε με γραμμομοριακή αναλογία μεθανόλης/ελαίου 6:1, καταλύτη καυστικό κάλιο (ΚΟΗ) 1% και θερμοκρασία 65 ο C. Έχουν αναφερθεί μετεστεροποιήσεις χρησιμοποιημένων ελαίων από διαφορετικές πηγές, όπως φοινικέλαιο από την Βραζιλία (5.12% FFA), ελαιόλαδο από την Ισπανία (2.24% FFA) και ένα μείγμα από διαφορετικά έλαια από την Γερμανία (1.28% FFA) με χρήση καυστικού καλίου για καταλύτη [Dorado et al., 2002]. Η μετεστεροποίηση πραγματοποιήθηκε σε δύο βήματα, χρησιμοποιώντας στοιχειομετρική ποσότητα μεθανόλης και την απαραίτητη ποσότητα ΚΟΗ, συμπληρώνοντας επιπλέον καταλύτη για την εξουδετέρωση των FFA. Παρατηρήθηκε ότι η μετεστεροποίηση σε δύο βήματα, χωρίς δαπανηρά στάδια αφαίρεσης καταλοίπων, είναι μια αξιόλογη μέθοδος για την παραγωγή βιοντίζελ από έλαια διαφορετικών προελεύσεων με της αντίδρασης κυμάνθηκε από 88% έως 95%. FFA 3%. Η απόδοση Τα υδροξείδια των αλκαλίων (ΝaOH και KOH) έχουν αποτελεσματική δράση στην κατάλυση της αντίδρασης μετεστεροποίησης ελαίων με αλκοόλη, αν η περιεκτικότητα σε FFA είναι χαμηλή. Η απόδοση μετατροπής σε αλκυλεστέρες εξαρτάται άμεσα από την περιεκτικότητα του ελαίου σε FFA για αυτό το είδος της κατάλυσης. Επιπλέον καταλύτης απαιτείται για την εξουδετέρωση των FFA, που συνεπάγεται αύξηση του κόστους του βιοντίζελ. Η αντιμετώπιση των ανεπιθύμητων συστατικών στα έλαια, όπως FFA και νερό, πριν την μετεστεροποίηση τους με βασικό καταλύτη, βελτιώνει αρκετά την απόδοση της αντίδρασης και την ποιότητα των μεθυλεστέρων, αλλά αυξάνει και το κόστος προεπεξεργασίας και κατά συνέπεια το κόστος του βιοντίζελ. 16

17 Μετεστεροποίηση με όξινη κατάλυση Κατά την μετεστεροποίηση με όξινο καταλύτη, η διαδικασία πραγματοποιείται με την προσθήκη αλκοόλης στα τριγλυκερίδια και αντί βάσης, χρήση οξέος ως καταλύτη. Χρησιμοποιούνται οξέα όπως θειικό, φωσφορικό, υδροχλωρικό και σουλφονικό με επικρατέστερη επιλογή την κατάλυση με θειικό οξύ κατά Bronsted. Αυτός ο τύπος καταλύτη δίνει πολύ μεγάλη απόδοση μετατροπής σε εστέρες αλλά η αντίδραση είναι πολύ αργή, απαιτώντας σε πολλές περιπτώσεις περισσότερο χρόνο από μια ημέρα για να ολοκληρωθεί. Ο μηχανισμός της μετεστεροποίησης των φυτικών ελαίων με καταλύτη οξύ παρουσιάζεται στην Εξίσωση 2 10, για μονογλυκερίδια. Εντούτοις, μπορεί να επεκταθεί για δι και τριγλυκερίδια. Εξίσωση 2 10: Μηχανισμός μετεστεροποίησης με καταλύτη οξύ Η πρωτονίωση του καρβονυλίου του εστέρα οδηγεί στο καρβοκατιόν ΙΙ που, μετά από μια πυρηνόφιλη προσβολή της αλκοόλης, παράγει την τετραεδρική ενδιάμεση μορφή ΙΙΙ, η οποία αποβάλλει τη γλυκερόλη για να διαμορφώσει τον νέο εστέρα IV, και να αναπαραγάγει τον καταλύτη H+. Σύμφωνα με αυτόν τον μηχανισμό, μπορούν να σχηματιστούν καρβοξυλικά οξέα από την αντίδραση του καρβοκατιόντος ΙΙ με την παρουσία νερού στο μείγμα της αντίδρασης. Αυτό προϋποθέτει ότι η μετεστεροποίηση με όξινη κατάλυση πρέπει να πραγματοποιηθεί απουσία νερού, προκειμένου να 17

18 αποφευχθεί ο ανταγωνιστικός σχηματισμός των καρβοξυλικών οξέων που μειώνουν την παραγωγή του αλκυλεστέρα. Όπως και στην βασική κατάλυση, περίσσεια αλκοόλης είναι απαραίτητη για να επιτύχουμε μεγαλύτερη απόδοση μετατροπής των τριγλυκεριδίων σε αλκυλεστέρες, ωστόσο ο διαχωρισμός της γλυκερόλης γίνεται πιο δύσκολος. Γι αυτό το λόγο η βέλτιστη αναλογία αλκοόλης/ελαίου πρέπει να καθορίζεται πειραματικά, θεωρώντας κάθε διαδικασία σαν ένα νέο πρόβλημα. Τα FFA επιδρούν αρνητικά στην όξινη κατάλυση, αλλά σε βαθμό χαρακτηριστικά μικρότερο από ότι στην βασική κατάλυση, γι αυτό το λόγο αυτός ο τύπος κατάλυσης ενδείκνυται για έλαια με υψηλές περιεκτικότητες σε FFA. Ουσιαστικά, το οξύ καταλύει την εστεροποίηση των FFA με την αλκοόλη και την μετεστεροποίηση των τριγλυκεριδίων με την αλκοόλη, ταυτόχρονα. Στην Εξίσωση 2 11 παρουσιάζεται η εστεροποίηση των FFA σε μεθυλεστέρες παρουσία θειικού οξέος (H 2 SO 4 ). Εξίσωση 2 11: Εστεροποίηση FFA με μεθανόλη παρουσία θειικού οξέος Μελέτες στην μετεστεροποίηση ελαίων με αλκοόλη με χρήση όξινου καταλύτη [Freedman et al., 1986] έδειξαν ότι με γραμμομοριακή αναλογία αλκοόλης/ελαίου 30:1, 1 mol % H 2 SO 4 και θερμοκρασία 65 ο C, ο βαθμός μετατροπής σε αλκυλεστέρες είναι 99% σε 50 hour, ενώ κατά την βουτανόλυση απαιτούνται 117 ο C και κατά την αιθανόλυση 78 ο C με χρόνους αντίδρασης 3 και 18 hour αντίστοιχα. Πραγματοποιήθηκε μοντελοποίηση της κινητικής της αντίδρασης μετεστεροποίησης σογιέλαιου με βουτανόλη, με γραμμομοριακή αναλογία βουτανόλης/σογιέλαιου 30:1, με 1% H 2 SO 4 σε πέντε διαφορετικές θερμοκρασίες. Η αντίδραση μετεστεροποίησης ακολούθησε ψευδοπρώτης τάξης κινητική. Τα αποτελέσματα της μελέτης παρουσιάζονται στο Διάγραμμα 2 2 για θερμοκρασία 117 ο C. 18

19 Διάγραμμα 2 2: Μεταβολή της συγκέντρωσης των αντιδρώντων και προϊόντων κατά τη μετεστεροποίηση [Freedman et al., 1986] Κατά την μετεστεροποίηση σογιέλαιου με μεθανόλη, καταλυόμενη από οξύ, μελετήθηκαν [Canakci and Gerpen, 1999] η επίδραση της γραμμομοριακής αναλογίας μεθανόλης/σογιέλαιου (3.3 :1 30:1), η θερμοκρασία της αντίδρασης (25 60 ο C), η συγκέντρωση H 2 SO 4 (1% 5%), ο χρόνος αντίδρασης (48 και 96 hour), το περιεχόμενο σε νερό (0.1% 5%) και η ποσότητα FFA (0% 33%) στην απόδοση μετατροπής του ελαίου σε μεθυλεστέρες. Τα αποτελέσματα παρουσιάζονται συνοπτικά στον Πίνακα 2 2 και φαίνεται ότι ακόμα και 5% περιεκτικότητα σε FFA ή 0.5% κ.β νερό, μείωσαν την απόδοση μετατροπής ελαίου σε μεθυλεστέρες αισθητά. 19

20 Πίνακας 2 2: Αποτελέσματα πειραμάτων [Canakci and Gerpen, 1999] Παράμετρος Επίδραση θερμοκρασίας Επίδραση χρόνου αντίδρασης Επίδραση γραμμομοριακής αναλογίας Επίδραση συγκέντρωσης καταλύτη Αναλογία Μεθανόλη: Έλαιο Καταλύτης % FFA % 6:1 3 0 Θερμοκρασία : :1 3.9:1 6:1 20:1 30:1 6:1 Επίδραση FFA 6:1 3 Χρόνος (hour) Νερό % Επίδραση νερού 6: Απόδοση αντίδρασης % Μελέτη των μεταβλητών που επιδρούν στην μετεστεροποίηση ελαίου με μεθανόλη παρουσία H 2 SO 4 καθώς και της κινητικής της αντίδρασης κατά την όξινη κατάλυση [Zheng et al., 2006] έδειξε ότι η γραμμομοριακή αναλογία ελαίου/μεθανόλης/οξέος και η θερμοκρασία ήταν οι πιο σημαντικοί παράγοντες που επηρέασαν την απόδοση μετατροπής του ελαίου σε μεθυλεστέρες. Στους 70 ο C με γραμμομοριακή αναλογία ελαίου/μεθανόλης/οξέος 1 : 245 : 3.8 αντίστοιχα και στους 80 ο C με γραμμομοριακή αναλογία ελαίου/μεθανόλης/οξέος σε εύρος 1:74: 1.9 1:245: 3.8, η μετεστεροποίηση ήταν κυρίως ψευδο πρώτης τάξης αντίδραση, αποτέλεσμα της μεγάλης περίσσειας μεθανόλης η οποία οδήγησε την αντίδραση σε ολοκλήρωση σε 4 hour και απόδοση μετατροπής σε μεθυλεστέρες 99%. Λόγω της παρουσίας μεγάλης περίσσειας μεθανόλης, τα FFA που υπήρχαν στο έλαιο, μετατράπηκαν πολύ γρήγορα σε μεθυλεστέρες στα πρώτα 5 min της αντίδρασης στις παραπάνω συνθήκες. Ανιχνεύθηκαν ελάχιστα, έως 20

21 καθόλου μονογλυκερίδια, ενώ τα διγλυκερίδια που υπήρχαν στο έλαιο το οποίο χρησιμοποιήθηκε σαν πρώτη ύλη, μετατράπηκαν πολύ γρήγορα σε μεθυλεστέρες. Τα αποτελέσματα, για χρόνο αντίδρασης 4 hour και η σταθερά κινητικής της αντίδρασης παρουσιάζονται συνοπτικά στον Πίνακα 2 3. Πίνακας 2 3: Αποτελέσματα πειραμάτων [Zheng et al., 2006] Έλαιο (mol%) Μεθανόλη (mol%) Οξύ (mol%) Έλαιο: Μεθανόλη: Οξύ Συνολικός όγκος (L) X 240 (mol%) k (min 1 ) X 240 (mol%) k (min 1 ) :245: :106: :50: :48: :162: :68: :81: :50: :74: :74: ο C 70 ο C 80 ο C 80 ο C Η κατάλυση της αντίδρασης μετεστεροποίησης ελαίου, το οποίο παρουσιάζει σχετικά υψηλή περιεκτικότητα σε FFA, με οξύ, είναι μια πολύ καλή επιλογή λόγω των υψηλών αποδόσεων που παρουσιάζει με τον εν λόγω καταλύτη. Όμως εκτός από τις χαμηλές ταχύτητες αντίδρασης, η απαίτηση υψηλών συγκεντρώσεων καταλύτη και υψηλών θερμοκρασιών καθώς και η δυσκολία που παρουσιάζει ο διαχωρισμός του καταλύτη με διήθηση, είναι μερικά χαρακτηριστικά μειονεκτήματα της μεθόδου. Επίσης ένα ακόμη πρόβλημα είναι οι έντονες διαβρωτικές ιδιότητες των οξέων σε σχέση με τις βάσεις, γεγονός που τα καθιστά λιγότερο προτιμώμενα στην βιομηχανία Μετεστεροποίηση με όξινη και βασική κατάλυση σε δυο βήματα Οι όξινοι και βασικοί καταλύτες έχουν πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα κατά την κατάλυση της αντίδρασης μετεστεροποίησης ελαίων με αλκοόλη προς το σχηματισμό αλκυλεστέρων. Γι αυτό το λόγο αξιολογώντας τα χαρακτηριστικά κάθε καταλύτη, αρκετοί ερευνητές έχουν χρησιμοποιήσει και τα δύο είδη καταλυτών για τη σύνθεση βιοντίζελ από έλαια. Ένας όξινος καταλύτης μπορεί να χρησιμοποιηθεί αρχικά για να 21

Παραγωγή βιοντήζελ: πρώτες ύλες και παραπροϊόντα

Παραγωγή βιοντήζελ: πρώτες ύλες και παραπροϊόντα Παραγωγή βιοντήζελ: πρώτες ύλες και παραπροϊόντα Νίκος Λιάπης Διευθυντής Εκμετάλλευσης ΕΛΙΝΟΙΛ Α.Ε. Θεσσαλονίκη Νοέμβριος 2006 Στόχοι παραγωγής: ΕΝ 14214 Βελτιστοποίηση οικονομικών αποτελεσμάτων Ασφάλεια

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή βιοντήζελ: πρώτες ύλες και παραπροϊόντα. Νίκος Λιάπης ιευθυντής Εκµετάλλευσης ΕΛΙΝΟΙΛ Α.Ε.

Παραγωγή βιοντήζελ: πρώτες ύλες και παραπροϊόντα. Νίκος Λιάπης ιευθυντής Εκµετάλλευσης ΕΛΙΝΟΙΛ Α.Ε. Παραγωγή βιοντήζελ: πρώτες ύλες και παραπροϊόντα Νίκος Λιάπης ιευθυντής Εκµετάλλευσης ΕΛΙΝΟΙΛ Α.Ε. Θεσσαλονίκη Νοέµβριος 2006 Στόχοι παραγωγής: ΕΝ 14214 Βελτιστοποίηση οικονοµικών αποτελεσµάτων Ασφάλεια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΟΞΙΝΩΝ ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ

ΕΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΟΞΙΝΩΝ ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) Σχολή Χημικών Μηχανικών Τομέας ΙΙ Μονάδα Μηχανικής Διεργασιών Υδρογονανθράκων και Βιοκαυσίμων ΕΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ ΟΞΙΝΩΝ ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ

Διαβάστε περισσότερα

Βιοµηχανική παραγωγή βιοντίζελ στην Θεσσαλία. Κόκκαλης Ι. Αθανάσιος Χηµικός Μηχ/κός, MSc Υπεύθυνος παραγωγής

Βιοµηχανική παραγωγή βιοντίζελ στην Θεσσαλία. Κόκκαλης Ι. Αθανάσιος Χηµικός Μηχ/κός, MSc Υπεύθυνος παραγωγής Βιοµηχανική παραγωγή βιοντίζελ στην Θεσσαλία Κόκκαλης Ι. Αθανάσιος Χηµικός Μηχ/κός, MSc Υπεύθυνος παραγωγής Ορισµοί 1. Βιοµάζα : το βιοαποικοδοµήσιµο κλάσµα προϊόντων, αποβλήτων και καταλοίπων που προέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

Βιοκαύσιμα υποκατάστατα του πετρελαίου Ντίζελ

Βιοκαύσιμα υποκατάστατα του πετρελαίου Ντίζελ Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) Σχολή Χημικών Μηχανικών - Τομέας ΙΙ Μονάδα Μηχανικής Διεργασιών Υδρογονανθράκων και Βιοκαυσίμων Βιοκαύσιμα υποκατάστατα του πετρελαίου Ντίζελ Ν. Παπαγιαννάκος Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΟΞΙΝΟ ΒΑΜΒΑΚΕΛΑΙΟ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΕΤΕΡΟΓΕΝΟΥΣ ΒΑΣΙΚΟΥ ΚΑΤΑΛΥΤΗ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΟΞΙΝΟ ΒΑΜΒΑΚΕΛΑΙΟ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΕΤΕΡΟΓΕΝΟΥΣ ΒΑΣΙΚΟΥ ΚΑΤΑΛΥΤΗ Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) Σχολή Χημικών Μηχανικών Τομέας ΙΙ Μονάδα Μηχανικής Διεργασιών Υδρογονανθράκων και Βιοκαυσίμων ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΟΞΙΝΟ ΒΑΜΒΑΚΕΛΑΙΟ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΕΤΕΡΟΓΕΝΟΥΣ ΒΑΣΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ

ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ Μηδενικές εκποµπές SO 2 Μηδενικό ισοζύγιο CO 2 εν περιέχει αρωµατικές ενώσεις Βιοαποικοδοµήσιµο Υψηλό σηµείο ανάφλεξης-ασφαλής µεταφορά Αυξηµένη λιπαντική ικανότητα εν απαιτεί ιδιαίτερες

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή Βιοντίζελ από Ηλιέλαιο

Παρασκευή Βιοντίζελ από Ηλιέλαιο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Τµήµα Χηµείας Δι.Χη.Ν.Ε.Τ. Παρασκευή Βιοντίζελ από Ηλιέλαιο Εργασία των µεταπτυχιακών φοιτητών: Επταµηνιτάκη Θεόδωρου Θεοδώρου Δήµητρας Ντρέλια Παναγιώτη Επιβλέποντες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΗΛΙΕΛΑΙΟ

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΗΛΙΕΛΑΙΟ !Unexpected End of Formula l ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΗΛΙΕΛΑΙΟ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Επταμηνιτάκης Θεόδωρος Θεοδώρου Δήμητρα Ντρέλιας Παναγιώτης ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 2 2. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ... 5 2.1. Μηχανές

Διαβάστε περισσότερα

6 η Οκτωβρίου 2013. Παρουσίαση της. Σουντουρλής Μιχάλης, Διπλωματούχος Χημικός Μηχανικός

6 η Οκτωβρίου 2013. Παρουσίαση της. Σουντουρλής Μιχάλης, Διπλωματούχος Χημικός Μηχανικός 6 η Οκτωβρίου 2013 Παρουσίαση της Σουντουρλής Μιχάλης, Διπλωματούχος Χημικός Μηχανικός Εικόνα 1: Εγκατάσταση μονάδας «ΦΥΤΟΕΝΕΡΓΕΙΑ Α.Ε.» στο Παραλίμνιο Σερρών (2011) Α. Η Εταιρεία Η «ΦΥΤΟΕΝΕΡΓΕΙΑ Α.Ε.»

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 5 ο ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΣΤΕΡΟΠΟΙΗΣΗ

MAΘΗΜΑ 5 ο ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΣΤΕΡΟΠΟΙΗΣΗ MAΘΗΜΑ 5 ο ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΣΤΕΡΟΠΟΙΗΣΗ ξικός αιθυλεστέρας ή Οξικό αιθύλιο Δρα. Κουκουλίτσα Αικατερίνη Χημικός Εργαστηριακός Συνεργάτης Τ.Ε.Ι Αθήνας ckoukoul@teiath.gr ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΚΑΡΒΟΞΥΛΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΩΝ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΩΝ ΤΟΥ ΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΙΚΑ ΕΛΑΙΑ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΩΝ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΩΝ ΤΟΥ ΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΙΚΑ ΕΛΑΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΩΝ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΩΝ ΤΟΥ ΝΤΙΖΕΛ ΑΠΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΙΚΑ ΕΛΑΙΑ ΑΝΔΡΕΑΣ ΒΟΝΟΡΤΑΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΣ ΦΥΤΙΚΑ ΕΛΑΙΑ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΑ Φυτικά έλαια ή ζωικά λίπη ή παράγωγά τους Μετεστεροποίηση Υδρογονοαποξυγόνωση

Διαβάστε περισσότερα

MSc: Συστήματα διαχείρισης ενέργειας και προστασίας περιβάλλοντος «ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ»

MSc: Συστήματα διαχείρισης ενέργειας και προστασίας περιβάλλοντος «ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ» ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ MSc: Συστήματα διαχείρισης ενέργειας και προστασίας περιβάλλοντος «ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ» ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ: Ι ΙΟΤΗΤΕΣ - ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ. Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ. Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων 1/3/2013 και 6/3/2013 Μάντζιου Μαρία χημικός ΣΤΟΧΟΙ Στο τέλος του πειράματος αυτού θα πρέπει να μπορείς:

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα.

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. 2 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, διαγράμματα,

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή Καυσίµου Ντίζελ από Ανανεώσιµες Πρώτες Ύλες

Παραγωγή Καυσίµου Ντίζελ από Ανανεώσιµες Πρώτες Ύλες Ο ΠΕΤΡΕΛΑΪΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α 29-30 Μαΐου 2009, Αλεξανδρούπολη Παραγωγή Καυσίµου Ντίζελ από Ανανεώσιµες Πρώτες Ύλες Νίκος Παπαγιαννάκος Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Χηµικών Μηχανικών 1 ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια 1. Αλκοόλες Ενώσεις που περιέχουν ομάδες υδροξυλίου συνδεδεμένες με κορεσμένα άτομα άνθρακα υβριδισμού sp 3 Βάσει παραπάνω ορισμού,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΑΣΚΗΣΗ 2 ΤΡΟΦΙΜΑ. ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΑΣΚΗΣΗ 2 ΤΡΟΦΙΜΑ. ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD ΑΣΚΗΣΗ 2 ΑΝΑΛΥΣΗ ΛΙΠΩΝ & ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ ΤΡΟΦΙΜΑ ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD Εργαστήριο Μικροβιολογίας Τροφίµων, Βιοτεχνολογίας και Υγιεινής, Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης, ηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Λίπη & έλαια (Λιπίδια)

Διαβάστε περισσότερα

4001 Μετεστεροποίηση του καστορελαίου σε ρικινολεϊκό µεθυλεστέρα

4001 Μετεστεροποίηση του καστορελαίου σε ρικινολεϊκό µεθυλεστέρα 4001 Μετεστεροποίηση του καστορελαίου σε ρικινολεϊκό µεθυλεστέρα καστορέλαιο + NaOMe MeOH CH 4 O OH O OMe (32.0) C 19 H 36 O 3 (312.5) Ταξινόµιση Τύποι αντιδράσεων και τάξεις ουσιών Αντίδραση του καρβονυλίου

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Λτκείξτ Τπάοεζα θεμάσωμ 33

Χημεία Β Λτκείξτ Τπάοεζα θεμάσωμ 33 Χημεία Β Λτκείξτ Τπάοεζα θεμάσωμ 33 3. Αλκόολεσ 3.1 Να χαρακτηρίςετε τισ προτάςεισ που ακολουθούν ωσ ςωςτέσ ή ωσ λανθαςμένεσ και να αιτιολογήςετε τισ απαντήςεισ ςασ: 1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που

Διαβάστε περισσότερα

panagiotisathanasopoulos.gr

panagiotisathanasopoulos.gr Χημική Ισορροπία 61 Παναγιώτης Αθανασόπουλος Χημικός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 62 Τι ονομάζεται κλειστό χημικό σύστημα; Παναγιώτης Αθανασόπουλος Κλειστό ονομάζεται το

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Λύσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή λύσεων: Χρήστος Κόκκινος ΘΕΜΑΤΑ (17740-18017) Χρησιμοποιείτε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου.

Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή σαπουνιού από ελαιόλαδο και υδροξείδιο του νατρίου. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος αυτού του πειράματος θα πρέπει ο μαθητής: Να περιγράφει τον τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΘΕΤΗ Νίκος ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΜΑΖΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ

ΚΑΘΕΤΗ Νίκος ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΜΑΖΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΝΤΙΖΕΛ Παραγωγή, ιαχείριση και Επεξεργασία της Βιοµάζας για την Παραγωγή Βιοκαυσίµων Συµβουλές Μελέτες Εφαρµογές Κατασκευές Αυγεροπούλου 1 173 42 Άγ. ηµήτριος Αττική Τηλ.: 210 9915300, 210 9939100 Fax: 210 9960150

Διαβάστε περισσότερα

5.3 Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων

5.3 Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων 5. Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων Η ταξινόμηση των οργανικών αντιδράσεων μπορεί να γίνει με δύο διαφορετικούς τρόπους : α.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΙΙΙ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΤΑΘΕΡΑ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΙΙΙ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΤΑΘΕΡΑ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ Γραφείο 211 Επίκουρος Καθηγητής: Δ. Τσιπλακίδης Τηλ.: 2310 997766 e mail: dtsiplak@chem.auth.gr url:

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος ΠΡΑΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ «Πρόγραμμα Ανάπτυξης Βιομηχανικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΠΑΒΕΤ) 2013» Δευτέρα 25 Μαΐου, 2015 Ημερίδα - Κ.Ε.Δ.Ε.Α. Θεσσαλονίκη Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

6. Αντιδράσεις οξέων - βάσεων

6. Αντιδράσεις οξέων - βάσεων 6. Αντιδράσεις οξέων - βάσεων Από τις οργανικές ενώσεις, όξινες ιδιότητες παρακάτω: κατά Brönsted - Lowry παρουσιάζουν οι 1. Τα οργανικά οξέα: RCOOH. Είναι ασθενή οξέα. Δίνουν τις τυπικές αντιδράσεις των

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες Οργανική Χημεία Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες 1. Καρβονυλικές ενώσεις Καρβονυλική ομάδα C=O σημαντικότερη λειτουργική ομάδα οργανικής χημείας Καρβονυλικές ομάδες βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

άνθρακα εκτός από CO, CO 2, H 2 CO 3, και τα ανθρακικά άλατα ( CO 2- Οργανική Χημεία : Η χημεία των ενώσεων του άνθρακα

άνθρακα εκτός από CO, CO 2, H 2 CO 3, και τα ανθρακικά άλατα ( CO 2- Οργανική Χημεία : Η χημεία των ενώσεων του άνθρακα Οργανικές ενώσεις : Όλες οι ενώσεις του άνθρακα εκτός από CO, CO 2, H 2 CO 3, και τα ανθρακικά άλατα ( CO 2-3 ) Οργανική Χημεία : Η χημεία των ενώσεων του άνθρακα Προέλευση οργανικών ενώσεων : κυρίως από

Διαβάστε περισσότερα

Εναλλακτικά Καύσιµα: Βιοντήζελ

Εναλλακτικά Καύσιµα: Βιοντήζελ Γιατί βιοκαύσιµα ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ Σχολή Χηµικών Μηχανικών Εργαστήριο Τεχνολογίας Καυσίµων και Λιπαντικών Εναλλακτικά Καύσιµα: Βιοντήζελ Ευριπίδης Λόης Καθηγητής Α. ΠΟΛΙΤΙΚΟ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε

Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει παρουσιάζει ορισμένες ορισμένες ιδιαιτερότητες ιδιαιτερότητες σε Η βιολογική κατάλυση παρουσιάζει ορισμένες ιδιαιτερότητες σε σχέση με τη μη βιολογική που οφείλονται στη φύση των βιοκαταλυτών Οι ιδιαιτερότητες αυτές πρέπει να παίρνονται σοβαρά υπ όψη κατά το σχεδιασμό

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Πέμπτη, 28 Μαΐου, 2015 8:00 11:00

Διαβάστε περισσότερα

3033 Σύνθεση του ακετυλενοδικαρβοξυλικού οξέος από το µεσοδιβρωµοηλεκτρικό

3033 Σύνθεση του ακετυλενοδικαρβοξυλικού οξέος από το µεσοδιβρωµοηλεκτρικό 3033 Σύνθεση του ακετυλενοδικαρβοξυλικού οξέος από το µεσοδιβρωµοηλεκτρικό οξύ HOOC H Br Br H COOH KOH HOOC COOH C 4 H 4 Br 2 O 4 C 4 H 2 O 4 (275.9) (56.1) (114.1) Ταξινόµηση Τύποι αντιδράσεων και τάξεις

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 24 Μαΐου, 2013 7:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

Το βιοντίζελ στην Ελληνική Αγορά

Το βιοντίζελ στην Ελληνική Αγορά Το βιοντίζελ στην Ελληνική Αγορά 21 Απριλίου 2007 Συνεδριακό Κέντρο «Ν. Γερμανός» EXPOLINK 07 Ν. Ζαχαριάδης Περιεχόμενα Τι είναι βιοκαύσιμα Νομοθεσία για τη διάθεση στην Ελληνική αγορά Τάσεις στην Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Στις ερωτήσεις 1.1 έως 1.10 να επιλέξτε τη σωστή απάντηση:

Στις ερωτήσεις 1.1 έως 1.10 να επιλέξτε τη σωστή απάντηση: Διαγώνισμα Χημείας B Λυκείου 2 ο και 3 ο Κεφάλαιο 19/04/2015 1 ο Θέμα.... Στις ερωτήσεις 1.1 έως 1.10 να επιλέξτε τη σωστή απάντηση: 1.1. Με προσθήκη νερού στο CH 2 =CHCH 3 σχηματίζεται κύριο προϊόν: α)

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή διαλυμάτων ορισμένης περιεκτικότητας και συγκέντρωσης, καθώς επίσης και παρασκευή διαλυμάτων συγκεκριμένης συγκέντρωσης από διαλύματα μεγαλύτερης συγκέντρωσης

Διαβάστε περισσότερα

-H 2 H2 O R C COOH. α- κετοξύ

-H 2 H2 O R C COOH. α- κετοξύ Παραπροϊόντα αλκοολικής ζύµωσης Τα παραπροϊόντα της αλκοολικής ζύµωσης είναι χηµικές ενώσεις που προέρχονται είτε από τον ίδιο το µηχανισµό της αλκοολικής ζύµωσης, είτε από το µεταβολισµό της ζύµης, είτε

Διαβάστε περισσότερα

3 ο κεφάλαιο. καύσιμα και καύση

3 ο κεφάλαιο. καύσιμα και καύση 3 ο κεφάλαιο καύσιμα και καύση 1. Τι ονομάζουμε καύσιμο ; 122 Είναι διάφοροι τύποι υδρογονανθράκων ΗC ( υγρών ή αέριων ) που χρησιμοποιούνται από τις ΜΕΚ για την παραγωγή έργου κίνησης. Το καλύτερο καύσιμο

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης Οργανική Χημεία Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης 1. Καρβοξυλικά οξέα Σημαντικά ακυλο (-COR) παράγωγα Πλήθος καρβοξυλικών ενώσεων στη φύση, π.χ. οξικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 ΘΕΜΑ 1 Ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1) Το άτοµο του καλίου (Κ) έχει µαζικό

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 1434 ΛΕΥΚΩΣΙΑ. 31 Οκτωβρίου 2005. Θέμα: Υποστηρικτικό υλικό στο μάθημα της Χημείας.

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 1434 ΛΕΥΚΩΣΙΑ. 31 Οκτωβρίου 2005. Θέμα: Υποστηρικτικό υλικό στο μάθημα της Χημείας. 1 ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αρ. Φακ. 7.12.12.32.1 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 1434 ΛΕΥΚΩΣΙΑ 31 Οκτωβρίου 2005 Διευθυντές/ντριες Λυκείων Θέμα: Υποστηρικτικό υλικό στο μάθημα της Χημείας. Σας αποστέλλουμε

Διαβάστε περισσότερα

Η µελέτη αυτή είναι µέρος του έργου BIOFUELS-2G που χρηµατοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Πρόγραµµα LIFE+ (LIFE08 ENV/GR/000569)

Η µελέτη αυτή είναι µέρος του έργου BIOFUELS-2G που χρηµατοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Πρόγραµµα LIFE+ (LIFE08 ENV/GR/000569) Παραγωγή Βιοκαυσίµων µε Υδρογονοπεξεργασία Χρησιµοποιηµένων Τηγανελαίων ρ. Στέλλα Μπεζεργιάννη Χηµικός Μηχανικός Ερευνήτρια ΕΚΕΤΑ Εθνικό Κέντρο Έρευνας & Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ) Ινστιτούτο Τεχνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΒΙΟΝΤΗΖΕΛ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΒΙΟΝΤΗΖΕΛ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΒΙΟΝΤΗΖΕΛ Α.Φαββατάς, Χ.Φράγκος 2ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΩΝ ΚΑΥΣΙΜΩΝ & ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΩΝ ΑΓΚΡΟΙΝΒΕΣΤ ΑΕΒΕ Βιοµηχανικό Συγκρότηµα στο Αχλάδι Φθιώτιδας Στο µέσον της Εθνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστηµών Aγίων Αναργύρων Υπεύθυνος Εργ. Κέντρου : Χαρακόπουλος Καλλίνικος Επιµέλεια Παρουσίαση : Καραγιάννης Πέτρος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C.

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. 4.1 Βασικές έννοιες Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. Σχετική ατομική μάζα ή ατομικό βάρος λέγεται ο αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

Πείραμα 2 Αν αντίθετα, στο δοχείο εισαχθούν 20 mol ΗΙ στους 440 ºC, τότε το ΗΙ διασπάται σύμφωνα με τη χημική εξίσωση: 2ΗΙ(g) H 2 (g) + I 2 (g)

Πείραμα 2 Αν αντίθετα, στο δοχείο εισαχθούν 20 mol ΗΙ στους 440 ºC, τότε το ΗΙ διασπάται σύμφωνα με τη χημική εξίσωση: 2ΗΙ(g) H 2 (g) + I 2 (g) Α. Θεωρητικό μέρος Άσκηση 5 η Μελέτη Χημικής Ισορροπίας Αρχή Le Chatelier Μονόδρομες αμφίδρομες αντιδράσεις Πολλές χημικές αντιδράσεις οδηγούνται, κάτω από κατάλληλες συνθήκες, σε κατάσταση ισορροπίας

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδες 5. 1.2 Στο μόριο του CH C CH=CH 2 υπάρχουν:

Μονάδες 5. 1.2 Στο μόριο του CH C CH=CH 2 υπάρχουν: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 31 ΜΑΪΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ 1 ο Για τις ερωτήσεις 1.1-1.4

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Διεργασίες Μηχανικής Τροφίμων

Βασικές Διεργασίες Μηχανικής Τροφίμων Βασικές Διεργασίες Μηχανικής Τροφίμων Ενότητα 8: Εκχύλιση, 1ΔΩ Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Του Ανθρώπου Σταύρος Π. Γιαννιώτης, Καθηγητής Μηχανικής Τροφίμων Μαθησιακοί Στόχοι Τύποι εκχύλισης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗΣ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑΣ ΒΙΟΝΤΗΖΕΛ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗΣ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑΣ ΒΙΟΝΤΗΖΕΛ Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Χημικών Μηχανικών ΤΟΜΕΑΣ IV : Σύνθεσης και ανάπτυξης βιομηχανικών διαδικασιών ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΗΣ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑΣ ΒΙΟΝΤΗΖΕΛ Διπλωματική Εργασία : Σχορετσανίτη Ευσταθία-Στυλιανή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΠΕ. Βισκαδούρος Γ. Ι. Φραγκιαδάκης Φ. Μαυροματάκης

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΠΕ. Βισκαδούρος Γ. Ι. Φραγκιαδάκης Φ. Μαυροματάκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΠΕ Βισκαδούρος Γ. Ι. Φραγκιαδάκης Φ. Μαυροματάκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο όρος βιομάζα μπορεί να δηλώσει : α) Τα υλικά ή τα υποπροϊόντα και κατάλοιπα της φυσικής, ζωικής δασικής και αλιευτικής παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΑ 2 ΗΣ ΓΕΝΙΑΣ : MΟΝΟΔΡΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ 2020

ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΑ 2 ΗΣ ΓΕΝΙΑΣ : MΟΝΟΔΡΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ 2020 EKETA ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΑ 2 ΗΣ ΓΕΝΙΑΣ : MΟΝΟΔΡΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ 2020 Δρ. Στέλλα Μπεζεργιάννη Εργαστήριο Περιβαλλοντικών Καυσίμων & Υδρ/κων (ΕΠΚΥ) Ινστιτούτο Χημικών Διεργασιών & Ενεργειακών Πόρων (ΙΔΕΠ) Εθνικό Κέντρο

Διαβάστε περισσότερα

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Τι ορίζουμε ως «βιομάζα» Ως βιομάζα ορίζεται η ύλη που έχει βιολογική (οργανική) προέλευση. Πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΛ ΠΑΡΑΒΟΛΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014

ΓΕΛ ΠΑΡΑΒΟΛΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014 ΓΕΛ ΠΑΡΑΒΟΛΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014 Ερευνητική εργασία: Β2 λυκείου ΘΕΜΑ: ''Η Χημεία είναι χρώματα, αρώματα και γεύσεις'' Ομάδα Δ: Μαριάμ Χριστογιάννη Μαρία Χριστοπούλου Χριστίνα Σταμάτη Βάσω Σιρμιντζέλη

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Λύσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή λύσεων: Χρήστος Κόκκινος ΘΕΜΑΤΑ (16503-17006) Χρησιμοποιείτε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία: Κυριακή 14 Απριλίου 01 ιάρκεια Εξέτασης: ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Υπεύθυνος Εργαστηρίου: Δρ. Πέτρος Α. Ταραντίλης, Λέκτορας Δρ. Χρήστος Παππάς, Λέκτορας (βάσει Ν. 407/80) Δρ. Σοφία Κουλοχέρη, Επιστημονικός συνεργάτης Δρ. Αναστασία Μίχου, Επιστημονικός συνεργάτης Βάση

Διαβάστε περισσότερα

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007.

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007. Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Τρίτη, 12 Ιουνίου 2007 7:30-10:30

Διαβάστε περισσότερα

(Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ

(Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ 29.8.2013 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 230/1 II (Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (EE) αριθ. 816/2013 ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 28ης Αυγούστου 2013 σχετικά με την τροποποίηση, αφενός,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

CH COOC H H O CH COOH C H OH

CH COOC H H O CH COOH C H OH ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ ΠΕΙΡΑΜΑ 2 ΧΗΜΙΚΗΣ ΚΙΝΗΤΙΚΗΣ (ΧΚ2) ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΑΚΑΔ. ΕΤΟΣ: 2013-14 ΤΜΗΜAΤΑ TΡΙΤΗΣ ΚΑΙ ΤΕΤΑΡΤΗΣ Τίτλος Πειράματος: ΚΙΝΗΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΦΩΣΦΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΑ ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΦΥΔΑΤΩΣΗΣ ΙΛΥΟΣ ΜΕΣΩ ΚΑΤΑΚΡΗΜΝΙΣΗΣ ΣΤΡΟΥΒΙΤΗ Αλίκη Κόκκα και Ευάγγελος Διαμαντόπουλος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Πολυτεχνείο Κρήτης PhoReSe: Ανάκτηση Φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΕ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ ΟΜΟΝΟΙΑΣ ΗΛΙΟΥΠΟΛΗΣ

ΕΚΦΕ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ ΟΜΟΝΟΙΑΣ ΗΛΙΟΥΠΟΛΗΣ ΕΚΦΕ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ ΟΜΟΝΟΙΑΣ ΗΛΙΟΥΠΟΛΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2014 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ Αριθμός ομάδας: Ονόματα διαγωνιζομένων: Στοιχεία Διαγωνιζόμενων 1) 2) 3) Σχολείο: Όνομα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ B ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 1. Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου Διδάσκοντες: Κων/νος Τσιτσιλιάνης, Καθηγητής Ουρανία Κούλη, Ε.ΔΙ.Π. Μαρία Τσάμη, Ε.ΔΙ.Π. Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Σκοπός Η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΟΥ 2 ΗΣ ΓΕΝΙΑΣ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΟΥ 2 ΗΣ ΓΕΝΙΑΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΟΥ 2 ΗΣ ΓΕΝΙΑΣ ΑΠΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΜΕΝΟ ΤΗΓΑΝΕΛΑΙΟ Δρ. Στέλλα Μπεζεργιάννη ΕΚΕΤΑ Εθνικό Κέντρο Έρευνας & Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ) Ινστιτούτο Τεχνικής Χημικών Διεργασιών (ΙΤΧΗΔ) Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες. ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες και 30 λεπτά Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο

1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο 19 1.5 Αλκένια - αιθένιο ή αιθυλένιο Γενικά Αλκένια ονομάζονται οι άκυκλοι ακόρεστοι υδρογονάνθρακες, οι οποίοι περιέχουν ένα διπλό δεσμό στο μόριο. O γενικός τύπος των αλκενίων είναι C ν Η 2ν (ν 2). Στον

Διαβάστε περισσότερα

Ν + O ΝO+N Μηχανισµός Zel'dovich Ν + O ΝO+O ΝO+H N + OH 4CO + 2ΗΟ + 4ΝΟ 5Ο 6ΗΟ + 4ΝΟ 4HCN + 7ΗΟ 4ΝΗ + CN + H O HCN + OH

Ν + O ΝO+N Μηχανισµός Zel'dovich Ν + O ΝO+O ΝO+H N + OH 4CO + 2ΗΟ + 4ΝΟ 5Ο 6ΗΟ + 4ΝΟ 4HCN + 7ΗΟ 4ΝΗ + CN + H O HCN + OH Τεχνολογίες ελέγχου των εκποµπών των Συµβατικών Ατµοηλεκτρικών Σταθµών (ΣΑΗΣ) µε καύσιµο άνθρακα ρ. Ανανίας Τοµπουλίδης Τµ. Μηχανολόγων Μηχανικών, Πανεπιστήµιο υτικής Μακεδονίας Εκποµπές NO Χ που παράγονται

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 Για τις ερωτήσεις 1.1-1.4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.1 Υδατικό διάλυμα NaCl 1M που βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006 YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006 Μάθηµα: ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία και ώρα εξέτασης: Πέµπτη, 8 Ιουνίου 2006 7:30-10:30 Χρήσιµα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Για τις ερωτήσεις 1.1 1.4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στην σωστή απάντηση. 1.1. Τα ατομικά τροχιακά

Διαβάστε περισσότερα

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%)

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Φυσικό αέριο Βιοαέριο Αλκάνια ΦΥΣΙΚΟ ΑΕΡΙΟ Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Χρησιµοποιείται ως: Καύσιµο Πρώτη ύλη στην πετροχηµική βιοµηχανία Πλεονεκτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή Βιοαερίου Από Βαμβακόπιτα & Ακάθαρτη Γλυκερίνη. Μαρινέλλα Τσακάλοβα

Παραγωγή Βιοαερίου Από Βαμβακόπιτα & Ακάθαρτη Γλυκερίνη. Μαρινέλλα Τσακάλοβα Παραγωγή Βιοαερίου Από Βαμβακόπιτα & Ακάθαρτη Γλυκερίνη Μαρινέλλα Τσακάλοβα Παραπροϊόν της παραγωγής του βιοντίζελ Ακάθαρτη Γλυκερίνη Crude Glycerine Αυξανόμενη παραγωγή του Τεράστια αποθέματα ακάθαρτης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση της Αρχής Le Chatelier και η μελέτη της διαλυτότητας των ιοντικών ενώσεων Θεωρητικό Μέρος Αρχή Le Chatelier Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυασµός Θερµοχηµικής και Βιοχηµικής

Συνδυασµός Θερµοχηµικής και Βιοχηµικής Εθνικό Κέντρο Έρευνας & Τεχνολογικής Ανάπτυξης Ινστιτούτο Τεχνολογίας & Εφαρµογών Στερεών Καυσίµων (ΕΚΕΤΑ / ΙΤΕΣΚ) Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Εργαστήριο Ατµοπαραγωγών & Θερµικών Εγκαταστάσεων (ΕΜΠ / ΕΑ&ΘΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων ΑΣΚΗΣΗ 4η Οξύτητα (Acidity) Θεωρητικό υπόβαθρο Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων Εκφράζει την ποσοτική ικανότητα του νερού στην εξουδετέρωση ισχυρής βάσεως µέχρι επιθυµητής τιµής ph Οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

1. το σύστημα ελέγχου αναθυμιάσεων από το ρεζερβουάρ

1. το σύστημα ελέγχου αναθυμιάσεων από το ρεζερβουάρ Ποια συστήματα ( εκτός από το σύστημα του καταλύτη ) χρησιμοποιούνται για τον έλεγχο της εκπομπής ρύπων από το αυτοκίνητο ; σελ. 137 ( μονάδες 6 ΤΕΕ 2003 ) ( μονάδες 13 ΕΠΑΛ 2010 ) 1. το σύστημα ελέγχου

Διαβάστε περισσότερα

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 05 /06 /15 ΔΙΑΡΚΕΙΑ : Χημεία Βιολογία 2 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη

Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη Θεσσαλονίκη 2015 ΑΛΚΥΝΙΑ: C ν H 2ν-2 Ο τριπλός δεσμός άνθρακα άνθρακα Τριπλός δεσμός αλκυνίου ΑΛΚΥΝΙΑ Μόρια πρότυπα για «μοριακούς διακόπτες» Μικροσκοπία σάρωσης σήραγγας (Scanning

Διαβάστε περισσότερα

2. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 5,6L (σε STP) που αποτελείται µόνο από

2. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 5,6L (σε STP) που αποτελείται µόνο από ΧΗΜΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΑΥΣΗ Καύση & εύρεση σύστασης βιοαερίου 1. Ένα δείγµα βιοαερίου όγκου 8,96L (σε STP) που αποτελείται µόνο από CH4 και CO2, καίγεται πλήρως. Τα καυσαέρια περιέχουν 10,8g Η2Ο.

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα καυσίμου σελ.1

Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Περιγραφές της σύστασης καύσιμης βιομάζας Η βιομάζα που χρησιμοποιείται σε ενεργειακές εφαρμογές μπορεί να προέρχεται εν γένει από δέντρα ή θάμνους (ξυλώδης ή λιγνο-κυτταρινούχος

Διαβάστε περισσότερα

5. Αντιδράσεις οξείδωσης και αναγωγής

5. Αντιδράσεις οξείδωσης και αναγωγής 5. Αντιδράσεις οξείδωσης και αναγωγής Τι ονομάζεται οξείδωση και τι αναγωγή; Οξείδωση είναι η αύξηση του αριθμού οξείδωσης ατόμου ή ιόντος Αναγωγή είναι η ελάττωση του αριθμού οξειδώσεως ατόμου ή ιόντος

Διαβάστε περισσότερα

L 89/36 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 25.3.2014

L 89/36 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 25.3.2014 L 89/36 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 25.3.2014 ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΕ) αριθ. 298/2014 ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 21ης Μαρτίου 2014 για την τροποποίηση του παραρτήματος II του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1333/2008

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου

Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Χηµεία Β' Γενικού Λυκείου Λύσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή λύσεων: Χρήστος Κόκκινος ΘΕΜΑΤΑ (17468-17738) Χρησιμοποιείτε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την

Διαβάστε περισσότερα

3034 Σύνθεση της trans-1,2-κυκλοεξανοδιόλης από κυκλοεξένιο

3034 Σύνθεση της trans-1,2-κυκλοεξανοδιόλης από κυκλοεξένιο 0 Σύνθεση της trans-,-κυκλοεξανοδιόλης από κυκλοεξένιο H O /HCO H C H 0 (8.) H O HCO H (.0) (.0) C H O (.) Ταξινόµιση Τύποι αντιδράσεων και τάξεις ουσιών Προσθήκη σε αλκένια, στερεοεκλεκτική προσθήκη,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ

ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΗΜΕΡΑ: ΤΡΙΤΗ 11-11-2014 ΩΡΑ: 11:00-14:00 OMADA 3 Name: Celia Koutrafouri ΆΣΚΗΣΗ 10 (p.107-114) Εργαστηριακές Σημειώσεις Τίτλος Άσκησης: Φασματοφωτομετρικός Προσδιορισμός Σορβικού

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικό διαγώνισμα Οργανικής Χημείας 3ωρης διάρκειας

Επαναληπτικό διαγώνισμα Οργανικής Χημείας 3ωρης διάρκειας παναληπτικό διαγώνισμα Οργανικής Χημείας ωρης διάρκειας 1 ΘΜΑ Α Στις ερωτήσεις Α.1. έως Α.. να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α.1.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ÊÏÑÕÖÁÉÏ ÅÕÏÓÌÏÓ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ÊÏÑÕÖÁÉÏ ÅÕÏÓÌÏÓ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Β ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 3 Απριλίου 014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΑ ΥΓΡΑ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΑ: «ΑΠΟΤΟΣΠΟΡΟΣΤΟΒΙΟΝΤΙΖΕΛ»

ΜΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΑ ΥΓΡΑ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΑ: «ΑΠΟΤΟΣΠΟΡΟΣΤΟΒΙΟΝΤΙΖΕΛ» ΜΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΑ ΥΓΡΑ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΑ: «ΑΠΟΤΟΣΠΟΡΟΣΤΟΒΙΟΝΤΙΖΕΛ» Βιοµηχανικό Συγκρότηµα στο Αχλάδι Φθιώτιδας Στο µέσον της Εθνικής Οδού Αθήνας Θεσσαλονίκης Αντικείµενα ραστηριότητας: Επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα