Έτσι όµως η λέξη χάος εκφράζει κάτι κοινό για όλους: Την αστάθεια και την αταξία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Έτσι όµως η λέξη χάος εκφράζει κάτι κοινό για όλους: Την αστάθεια και την αταξία"

Transcript

1 Στον αιώνα που µας αποχαιρέτησε τρεις ήταν οι µεγάλες επιστηµονικές επαναστάσεις: η σχετικότητα, η κβαντική µηχανική και η θεωρία του χάους. Η πρώτη βρήκε τη σχέση του χώρου και του χρόνου, η δεύτερη την αρχή της αιτιότητας και η τρίτη διερευνά την έννοια της προβλεπτικότητας, πως από παρόµοιες αρχικές υποθέσεις µπορούν να προκύψουν πολύ διαφορετικά συµπεράσµατα. Στην επιστήµη το χάος ορίζεται σαν την εξαιρετικά ευαίσθητη εξάρτηση της κίνησης από τις αρχικές συνθήκες. Η απρόσµενη µεταβολή στις αρχικές συνθήκες είναι το στοιχείο του χάους - της αταξίας- που εκδηλώνεται σε µια τακτική και σταθερή φυσική διαδικασία. Δηλαδή αναλυτικότερα, χάος είναι η χαοτική κατάσταση που προκύπτει όταν µεταβληθούν έστω και κατ' ελάχιστο τα αρχικά δεδοµένα ενός δυναµικού συστήµατος. Αλλά στη νέα θέση που θα οδηγηθεί το σύστηµα από έναν "ελκυστή", θα κατακαθίσει και θα παγιωθεί σε µια θέση που όµως πάλι η προβλεψιµότητα της θα είναι αδύνατον να εκφραστεί µε νόµους αιώνιους ή ντερµινιστικά. Έτσι όµως η λέξη χάος εκφράζει κάτι κοινό για όλους: Την αστάθεια και την αταξία Τα παραδείγµατα από την καθηµερινή ζωή, είναι πολλά. Ο καπνός του τσιγάρου που στροβιλίζεται σε πολύπλοκες και απρόβλεπτες δίνες. Η ροή του νερού που στάζει από µια βρύση. Το νερό των κυµάτων που σκάζουν πάνω σε µια ακτή. Το µελάνι που διαχέεται µέσα σε ένα ποτήρι νερού µε απρόβλεπτο τρόπο. Στην αστρονοµία µπορεί να έχουµε µια τυχαία µεταβολή κάποιας ιδιότητας (κλίση τροχιάς, εκκεντρότητα τροχιάς κάποιου πλανήτη κλπ). Στη βιολογία, στην κοινωνιολογία, στην οικονοµία και τέλος στην ιατρική έχουµε παρόµοιες εκδηλώσεις χαοτικής συµπεριφοράς. Αλλά τα παραδείγµατα δεν τελειώνουν εδώ. Το απρόβλεπτο των τιµών στο χρηµατιστήριο, στα ηλεκτρικά κυκλώµατα, στους χτύπους της καρδιάς, στην ροή του νερού ή του αίµατος µέσα στους σωλήνες, στην µεταβολή των πληθυσµών στα πουλιά και στα φυτά είναι ορισµένοι τοµείς στους οποίους συνυπάρχει το χάος. Στην δεκαετία του 1970 οι επιστήµονες άρχισαν να προσεγγίζουν την έννοια της αταξίας. Οι µαθηµατικοί, φυσικοί, φυσιολόγοι, βιολόγοι και χηµικοί αναζητούσαν συνδέσεις ανάµεσα σε διαφορετικά είδη µη κανονικότητας. Μετά τις πρώτες εκπλήξεις από την χαώδη συµπεριφορά πολλών µοντέλων οι µαθηµατικοί του χάους ζητήσανε να καταλάβουν τις χαοτικές κινήσεις της καθηµερινής ζωής. Τις αλλαγές του καιρού. Τις διακυµάνσεις στους πληθυσµούς των αγρίων ζώων. Την εξέλιξη των τιµών στο χρηµατιστήριο. Αναπαριστούν τα ανεξέλεγκτα αυτά φαινόµενα µε µη-γραµµικές εξισώσεις σε computer. Κι ανακαλύπτουν την κρυφή τάξη που τα ορίζει. Έτσι οι φυσιολόγοι βρήκαν µια εκπληκτική τάξη στο χάος που αναπτύσσεται στην ανθρώπινη καρδιά, την κύρια αιτία του απρόσµενου θανάτου. Οι οικολόγοι ερεύνησαν την εµφάνιση και εξαφάνιση νοµαδικών πληθυσµών εντόµων. Οι οικονοµολόγοι εξέταζαν τις τιµές κάποιων προϊόντων. Οι µετεωρολόγοι εξέταζαν το σχήµα των νεφών, τις διαδροµές των αστραπών στον αέρα. Και οι αστροφυσικοί πως οµαδοποιούνται τα άστρα σε γαλαξίες. Στην αστρονοµία η συνειδητοποίηση της ύπαρξης του χάους στο Ηλιακό σύστηµα, --παρόλο που το θεωρούσαµε ένα δυναµικό σταθερό σύστηµα-- προκαλεί ερωτήµατα του κατά πόσο έπαιξε ρόλο το χάος στο σχηµατισµό του Ηλιακού συστήµατος. Έτσι γρήγορα οι επιστήµονες άρχισαν να µελετούν το χάος στην εφαρµοσµένη επιστήµη από την θεωρητική που µέχρι τότε έκαναν.

2 Μπορεί όµως το χάος να χαρακτηρίζει τα µετεωρολογικά φαινόµενα, τα κοινωνικά, τα πολιτικά και τα βιολογικά δυναµικά συστήµατα, αλλά από φιλοσοφικής πλευράς ζούµε σε µια όαση τάξης µέσα σ' ένα ωκεανό χάους: Από τη µια το χάος της απροσδιοριστίας στο µικρόκοσµο και από την άλλη η χαοτική δυναµική του µακρόκοσµου, µε τους πλανήτες να κινούνται σε απρόβλεπτες τροχιές. Αίφνης η κίνηση των κυµάτων που σκάνε σε µια ακτή. Η κίνηση αυτή δηµιουργεί ένα άγριο κουβάρι από τροχιές και περιδινήσεις, που περιέργως όµως δεν είναι εντελώς άτακτες. Καταλήγουν να 'χουν µια µορφή, µια υποτυπώδη γεωµετρική µορφή που οι µαθηµατικοί του χάους ονοµάζουν παράξενος ελκυστής (strange attractοr). Ένα άλλο παράδειγµα είναι το παιχνίδι φλιπεράκι, όπου οι κινήσεις τής µπάλας προσδιορίζονται ακριβώς από τους νόµους τής κύλισης υπό την επίδραση τής βαρύτητας και τής ελαστικής κρούσης -και οι δύο πλήρως κατανοητοί-, αλλά το τελικό αποτέλεσµα είναι µη προβλέψιµο. Ο πρώτος όµως που διέκρινε πως η επανάληψη (iteration) γεννά το χάος, είναι Αµερικανός µετεωρολόγος Edward Lorenz που εργαζόταν στο MIT. Στα µέσα του χειµώνα 1961, εργαζόταν στον υπολογιστή του ΜΙΤ για να λύσει µερικές µη γραµµικές εξισώσεις που περιέγραφαν το µοντέλο της γήινης ατµόσφαιρας. Κάποια ηµέρα για να ελέγξει µια πρόγνωση που είχε πάρει από τον υπολογιστή, ξαναέδωσε τα δεδοµένα του για τη θερµοκρασία, την ατµοσφαιρική πίεση και τη διεύθυνση του ανέµου αλλά αυτή τη φορά µε στρογγυλοποιηµένους αριθµούς. Και περίµενε να του βγάλει ο υπολογιστής την ίδια πρόγνωση. Το αποτέλεσµα όµως τον σόκαρε. Τα νέα αποτελέσµατα ήταν τελείως διαφορετικά. Αµέσως κατάλαβε πως η µεγένθυση των διαφορών οφείλεται στο συνδυασµό µη γραµµικότητας και επανάληψης. Για την ιστορία, αναφέρουµε πως αντί να βάλει τον αριθµό µε έξι δεκαδικά ψηφία, έβαλε Με µία έννοια ήτα απόλυτα λογική σκέψη. Στην εικόνα φαίνεται µια εκτύπωση που πήρε ο Lorenz το Από το ίδιο σηµείο εκκίνησης ο Lorenz είδε τον καιρό που έδινε ο υπολογιστής της IBM να δηµιουργεί σχήµατα που εξελλίσονταν όλο και πιό διαφορετικά µέχρι που κάθε οµοιότητα εξαφανίστηκε. Στον ίδιο, τον Lorenz οφείλεται και η θεωρία για την πεταλούδα που πετάει στο Χονγκ-Κονγκ και µπορεί να δηµιουργήσει καταιγίδα στη Νέα Υόρκη. Ξαφνικά οι επιστήµονες συνειδητοποίησαν πως σε αιτιοκρατικά δυναµικά συστήµατα, η δυνατότητα γέννησης χάους (µη προβλεψιµότητας) παραµονεύει σε κάθε λεπτοµέρεια. Μέχρι τα τέλη του προ-περασµένου αιώνα (µην ξεχνάµε βρισκόµαστε στον 21ο αιώνα) η εύρεση της τροχιάς κάθε ουράνιου σώµατος γινόταν προσεγγιστικά, µε τη βοήθεια των νόµων του Νεύτωνα και Κέπλερ, αφού δεν υπήρχαν computer για περισσότερη ακρίβεια. Οι κινήσεις των πλανητών και των άλλων ουρανίων σωµάτων θεωρούνταν περιοδικές και κανονικές σαν τη κίνηση ενός τέλειου εκκρεµούς.

3 Στα τέλη όµως του 19ου αιώνα, ο Γάλλος µαθηµατικός και αστρονόµος Henri Poincare ( ), έκανε µια ανακάλυψη που έµελλε να αλλάξει τα θεµέλια της Νευτώνιας µηχανικής, και να αποτελέσει έτσι τη γέννηση ενός νέου κλάδου της επιστήµης: του Χάους. Συγκεκριµένα ο Poincare διαπίστωσε πως το πρόβληµα των τριών σωµάτων (µελέτησε το πρόβληµα του Ήλιου, της Γης και της Σελήνης) ήταν και παραµένει άλυτο. Άρα, δεν µπορεί να προβλεφθεί η τροχιά οποιουδήποτε ουράνιου σώµατος που δέχεται την επίδραση δύο η περισσοτέρων άλλων σωµάτων. Η προσπάθεια λοιπόν να υπολογιστεί η τροχιά πχ του Πλούτωνα, δεν είναι δυνατή, αφού δέχεται την επίδραση του Ήλιου και άλλων οκτώ πλανητών. Ο Poincare αποκάλυψε το χάος στο Ηλιακό σύστηµα και µαζί ανακάλυψε την απρόβλεπτη εξέλιξη ενός µη γραµµικού συστήµατος. Είχε κατανοήσει πως πολύ µικρές επιδράσεις µπορούν να µεγεθυνθούν µέσω της ανάδρασης. Γι' αυτό και διατύπωσε την άποψη "Μια ελάχιστη αιτία που διαφεύγει της προσοχής µπορεί να προκαλέσει ένα σηµαντικό αποτέλεσµα". Η γέννηση του χάους και του απρόβλεπτου ήταν γεγονός. Αλλά χρειάστηκε να περάσουν 80 χρόνια από τότε για να συνειδητοποιήσουν οι αστρονόµοι και οι υπόλοιποι επιστήµονες τη σπουδαιότητα αυτής της ανακάλυψης. Το 1954 πρώτος την κατανόησε ο σοβιετικός επιστήµονας A. Kolmogorov και ακολούθησαν και άλλοι. Ο Stephen Smale µαθηµατικός που είχε λύσει την εικασία του Poincare για χώρους πάνω από πέντε διαστάσεις στράφηκε στα δυναµικά συστήµατα και συγκεκριµένα στους µη γραµµικούς ταλαντωτές. Η σύνδεση της τοπολογίας µε τα δυναµικά συστήµατα επιτρέπει να χρησιµοποιηθεί ένα σχήµα που βοηθά να σχηµατιστεί µια σαφής εικόνα της συµπεριφοράς ενός συστήµατος. Για ένα απλό σύστηµα, το σχήµα µπορεί να είναι κάποιο είδος καµπύλης επιφάνειας, ενώ για ένα πολύπλοκο σύστηµα µπορεί να είναι µία πολλαπλότητα πολλών διαστάσεων. Τα εργαλεία του ήταν οι τοπολογικοί µετασχηµατισµοί των σχηµάτων στον χώρο των φάσεων όπως η στρέψη και οι τάση. Μερικές φορές οι µετασχηµατισµοί αυτοί είχαν φυσική σηµασία. Μία καινοτοµία του Σµέιλ ήταν το οµώνυµο πέταλο. Μία απλή παραλλαγή είναι αυτή που περιγράφεται πιο κάτω. Ένα ορθογώνιο το συµπιέζουµε από δύο απέναντι πλευρές ώστε να γίνει σαν µια τεντωµένη κορδέλα. Αν διπλώσετε την κορδέλα και την τεντώσετε την µια πλευρά δίπλα στην άλλη θα σχηµατιστεί ένα µισοφέγγαρο σαν πέταλο. Στην συνέχεια συµπιέστε το πέταλο ώστε να σχηµατιστεί ένα νέο ορθογώνιο και επαναλάβετε την διαδικασία. Μ αυτόν τον τρόπο δύο σηµεία που καταλήγουν να είναι κοντα µεταξύ τους µπορεί αρχικά να βρίσκονταν πολύ µακριά.

4 Η ονοµασία όµως Θεωρία του Χάους οφείλεται στον µαθηµατικό του Πανεπιστηµίου του Maryland Jim York µόλις το Μια θεωρία που συνεχώς εξελίσσεται κυριεύοντας όλους τους τοµείς της επιστηµονικής έρευνας: από την διαστηµική έως τη δυναµική των υγρών, τις ακτίνες laser έως τις χηµικές αντιδράσεις, από τις τηλεπικοινωνίες (λευκός θόρυβος της γραµµής) έως την καρδιολογία, από την οικονοµία έως την νευροφυσιολογία. Αλλά ενδιαφέρει τελευταία και τους µουσικούς, τους συγγραφείς, τους ψυχαναλυτές και άλλους πολλούς. Οι οικολόγοι (βιολόγοι επηρεασµένοι από τα µαθηµατικά) αντιµετωπίζουν τους πληθυσµούς ως δυναµικά συστήµατα. Για να περιγράψουν την εξέλιξη ενός πληθυσµού χρειάζονται κάποια µαθηµατική συνάρτηση που εµπεριέχει όρους που περιγράφουν την γονιµότητα την ποσότητα τροφής κ.α Μια ικανοποιητική συνάρτηση είναι η χ εποµενη = ρχ(1-χ) όπου ρ ο ρυθµός αύξησης. Ο Μέυ µελέτησε την φαινοµενικά απλή συνάρτηση για διάφορες τιµές του ρ. Όταν το ρ έπαιρνε µικρές τιµές το µοντέλο του Μέυ καταστάλαζε σε µία σταθερή κατάσταση. Όταν το ρ έπαιρνε µεγάλη τιµή το σύστηµα ταλαντωνόταν ανάµεσα σε δύο εναλλασσόµενες τιµές και όταν το ρ έπαιρνε µεγαλύτερη τιµή το σύστηµα ταλαντωνόταν µε απρόβλεπτο τρόπο όπως φαίνεται στο παρακάτω γράφηµα.

5 Ο Τζέιµς Υορκ ανέλυσε αυτή την συµπεριφορά σ ένα άρθρο του και απέδειξε ότι σ ένα µονοδιάστατο σύστηµα όταν εµφανιστεί ένας κύκλος µε περίοδο τρία, τότε το ίδιο σύστηµα θα εµφανίζει επίσης κύκλους µε οποιαδήποτε διάρκεια όπως επίσης και εντελώς χαοτικούς κύκλους Fractal Σχεδόν ο καθένας µας έχει θαυµάσει κάποιες εικόνες fractals από αυτές που κυκλοφορούν κατά χιλιάδες σε ηµερολόγια, περιοδικά, ψυχεδελικά σχέδια κλπ. Η χρήση τους επεκτάθηκε από τη στιγµή που µπήκαν εδώ και είκοσι χρόνια τα computers αφού είναι σύνθετα σχέδια που δηµιουργούνται µε τη βοήθεια πολύπλοκων υπολογισµών. Αλλά ενώ οι εικόνες είναι πολύπλοκες, το πρόγραµµα (software) που απαιτείται δεν είναι, αφού η σχεδίαση των εικόνων βασίζεται στην επανάληψη ενός µοτίβου, που σχεδιάζεται µε τη βοήθεια µιας συνάρτησης. Πολλοί άνθρωποι τα βλέπουν δίχως να γνωρίζουν τι είναι αυτές οι φανταστικές έγχρωµες εικόνες και πως δηµιουργούνται. Μερικοί έχουν ακούσει πως υπάρχει κάποια σύνδεση τους µε ορισµένα φυσικά αντικείµενα δίχως να πολυκαταλαβαίνουν ποια σύνδεση εννοείται. Οι περισσότεροι από µας όταν ακούνε σχέδια ή σχήµατα έχουν στο µυαλό τους κάποια ευκλείδεια γεωµετρικά σχήµατα. Αλλά τα fractals διαφέρουν από αυτά σε δύο παράγοντες: 1. Οι εικόνες αυτές είναι όµοιες προς εαυτόν. Έτσι αν κοιτάξουµε ένα µικρό τµήµα ενός fractal θα δούµε πως είναι όµοιο µε ένα µεγαλύτερο τµήµα. Αν µεγεθύνουµε το µικρό, θα δούµε πως αυτό περιέχει και πάλι όµοια µέρη κ.ο.κ. 2. Οι fractal εικόνες είναι ανεξάρτητες από κλίµακα. Αντίθετα µε τα ευκλείδια σχήµατα, δεν έχουν ένα χαρακτηριστικό µέγεθος µέτρησης. Τα Fractal είναι µία τάξη πολύπλοκων γεωµετρικών µορφών που έχουν την ιδιότητα της αυτοοµοιότητας. Τα Fractal διαφέρουν από τα απλά σχήµατα της κλασικής ή ευκλείδειας γεωµετρίας - το τετράγωνο, τον κύκλο, την σφαίρα κ.λπ. Μπορεί να περιγράψουν πολλά αντικείµενα µε ακανόνιστη µορφή ή χωρικά ανόµοια φαινόµενα στην φύση, τα οποία δεν είναι δυνατόν να περιγραφούν µε την ευκλείδεια γεωµετρία. Ο όρος fractal πλάσθηκε από τον πολωνικής καταγωγής µαθηµατικό Benoit Β. Mandelbrot από την λατινική λέξη fractus (θρυµµατισµένος ή σπασµένος), για να εκφράσει την ιδέα ενός σχήµατος τού οποίου οι διαστάσεις δεν περιγράφονται µε ακέραιο αριθµό. Στα Ελληνικά αποδόθηκε µε τον όρο Μορφοκλασµατική Καµπύλη από τον αδικοχαµένο Στ. Πνευµατικό και τον καθηγητή Ι. Νικολή. "Η προς εαυτόν οµοιότητα" και η "χαµηλή περιεκτικότητα πληροφοριών" είναι δύο βασικά χαρακτηριστικά των fractals. Μολονότι όλα τα Fractals δεν έχουν την ιδιότητα της αυτοοµοιότητας ή δεν την έχουν ακριβώς, τα περισσότερα την επιδεικνύουν. Αυτοόµοιο είναι ένα αντικείµενο του οποίου τα µέρη από τα οποία αποτελείται µοιάζουν µε το σύνολο. Αυτή η επανάληψη των ακανόνιστων λεπτοµερειών ή σχηµατισµών συµβαίνει προοδευτικά σε µικρότερες κλίµακες και, στην περίπτωση καθαρά αφηρηµένων οντοτήτων, είναι δυνατόν να συνεχίσουν απεριόριστα έτσι ώστε κάθε τµήµα ενός τµήµατος, όταν µεγεθυνθεί, να µοιάζει βασικά µε το συνολικό αντικείµενο. Ουσιαστικά ένα αυτοόµοιο αντικείµενο παραµένει αναλλοίωτο σε αλλαγές κλίµακας, έχει δηλαδή συµµετρία κλίµακας. Αυτό το φαινόµενο µπορεί εύκολα να παρατηρηθεί, στις νιφάδες τού χιονιού ή στον φλοιό των δένδρων.

6 Η νιφάδα του Koch έχει διάσταση fractal µη ακέραιη. Η τελική εικόνα που προκύπτει έχει άπειρο µήκος αλλά περικλείει ένα πεπερασµένο εµβαδόν µικρότερο από αυτό του περιγεγραµµένου κύκλου στο αρχικό τρίγωνο. Το ανωτέρω σχήµα δείχνει ένα ισόπλευρο τρίγωνο µε µήκος πλευράς 3l. Στο κεντρικό τµήµα κάθε πλευράς τοποθετείται ένα όµοιο τρίγωνο µε µήκος πλευράς l και η διαδικασία επαναλαµβάνεται απεριόριστα, δίνοντας ως αποτέλεσµα την λεγόµενη νιφάδα τού Κώχ. Ένα άλλο βασικό χαρακτηριστικό ενός φράκταλ είναι η µαθηµατική παράµετρος που ονοµάζεται διάσταση fractal D. Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό που παραµένει το ίδιο άσχετα µε το πόσο πολύ θα µεγεθυνθεί το αντικείµενο ή υπό ποία γωνία θα παρατηρηθεί. Η διάσταση fractal εκφράζεται µε έναν µη ακέραιο αριθµό, δηλαδή από ένα "κλάσµα", αντίθετα προς την ευκλείδεια γεωµετρία. Στο παραπάνω παράδειγµα, η περίµετρος κάθε σχήµατος αυξάνει σε σχέση µε αυτή τού αµέσως προηγουµένου σχήµατος κατά τον λόγο 4 προς 3. Η διάσταση fractal D είναι η δύναµη στην οποία πρέπει να υψωθεί το 3 για να δώσει 4, δηλαδή 3 D = 4. Η διάσταση που χαρακτηρίζει την περίµετρο τού fractal του ανωτέρω σχήµατος είναι log4/log3 ή πρoσεγγιστικά 1,26. Το µήκος της περιµέτρου τού fractal είναι 3l*(4/3)*(4/3)... δηλαδή άπειρο, αλλά περικλείει ένα πεπερασµένο εµβαδόν που είναι µικρότερο από το εµβαδόν τού περιγεγραµµένου κύκλου στο αρχικό τρίγωνο. Η διάσταση fractal D αποκαλύπτει ακριβώς τις λεπτές διαφορές και την πολυπλοκότητα ενός µη ευκλείδειου σχήµατος. Εφαρµογές fractals Η γεωµετρία fractal µε τις έννοιες τής αυτοοµοιότητας και τής µη ακέραιης διάστασης έχει εφαρµοστεί µε αυξανόµενη συχνότητα στην στατιστική µηχανική, σε φυσικά συστήµατα που δείχνουν φαινοµενικά τυχαία χαρακτηριστικά. Για παράδειγµα έχουν γίνει προσοµοιώσεις fractal για να σχεδιαστεί η κατανοµή σµηνών γαλαξιών στο Σύµπαν και για να µελετηθούν προβλήµατα που σχετίζονται µε την διαταραχή ενός ρευστού. Η γεωµετρία fractal επίσης συνέβαλε πολύ στα γραφικά µε ηλεκτρονικό υπολογιστή, όπου µε αλγορίθµους fractal έχουν σχεδιαστεί σχήµατα πολύπλοκων, εξαιρετικά ακανόνιστων φυσικών αντικειµένων, όπως είναι µορφολογικά ανώµαλα όρη και περίπλοκα συστήµατα κλάδων δέντρων. Η γεωµετρία του Χάους είναι η γεωµετρία των fractals Αλλά γιατί τα fractals συνδέθηκαν τόσο πολύ µε τα χαοτικά συστήµατα; Ξέρουµε από την ευκλείδεια γεωµετρία ότι οι γραµµές έχουν µία διάσταση, οι επιφάνειες δύο και οι όγκοι τρεις διαστάσεις. Αντιθέτως τα fractals δεν έχουν ακέραιες

7 διαστάσεις, αλλά µπορεί να είναι µη ακέραια πχ ανάµεσα στο 2 και στο 3 αν είναι καµπύλη. Όσο πιο µεγάλη είναι η διάσταση τους τόσο πιο τραχιά είναι η εµφάνιση του. Μια τυπική βραχώδης ακρογιαλιά, αν τη δούµε σαν fractal γραµµή τότε έχει διάσταση Όλα δε τα αντικείµενα που ένα µικρό τµήµα τους µοιάζει µε ένα µεγαλύτερο θεωρείται fractal. Μελέτη του Χάους Η µελέτη του χάους προϋποθέτει τη χρήση της 'γλώσσας' των µαθηµατικών. Ας πάρουµε για αρχή την κίνηση ενός ιδανικού εκκρεµούς που είναι το κλασικό παράδειγµα στο µάθηµα της φυσικής. Μετά από µια ώθηση, κινείται µπρος-πίσω µέχρι να ηρεµήσει και πάλι στο κέντρο. Η κεντρική αυτή θέση είναι το σηµείο έλξης του συστήµατος - σε όποια θέση και αν αφήσουµε το εκκρεµές, αυτό θα έλκεται από αυτό το σηµείο. Δεν διαθέτουν όλα τα συστήµατα ένα τέτοιο σηµείο, Μερικά έχουν τόσο πολύπλοκη δόµηση και συµπεριφορά, ώστε να καταλήγουµε να µιλάµε για "χώρους" έλξης. Εδώ πρέπει να ξαναµιλήσουµε για διαστάσεις. Οι διάφορες παράµετροι της συµπεριφοράς του εκκρεµούς µπορούν να οριστούν σαν άλλες διαστάσεις. Υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερις, οι τρεις του χώρου (x,y,z) και ο χρόνος. Αν το ίδιο το εκκρεµές είναι µια ανεστραµµένη αλατιέρα, τότε το βάρος του θα αλλάζει καθώς θα χύνεται το αλάτι. Το βάρος γίνεται η πέµπτη διάσταση. Τώρα πρέπει να κάνετε µια κίνηση εµπιστοσύνης προς τα µαθηµατικά. Να θεωρήσετε τον πενταδιάστατο αυτό χώρο σαν σύστηµα αναφοράς, οπότε η συµπεριφορά ενός συστήµατος θα περιγράφεται σαν µια τροχιά που διαγράφεται σε αυτόν τον ιδεατό χώρο. Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του χάους είναι τα παράξενα.'σηµεία έλξης" που διαθέτει. Αντίθετα µε το απλό παράδειγµα του ιδανικού εκκρεµούς, τα χαοτικά συστήµατα έλκονται προς παράξενα και πολύπλοκα σχήµατα, Αυτό δεν είναι εύκολο - σχεδόν αδύνατο να το αντιληφθούµε, δεδοµένου ότι αναφερόµαστε σε πολυδιάστατους χώρους. Ελκυστές Ένας τρόπος να παρουσιάσουµε οπτικά την χαοτική κίνηση ή οποιαδήποτε άλλη κίνηση, είναι η κατασκευή ενός διαγράµµατος φάσης της κίνησης. Σε ένα τέτοιο διάγραµµα υπεισέρχεται σιωπηρά ο χρόνος και σε κάθε άξονα αναπαρίσταται µια µεταβλητή της κατάστασης. Για παράδειγµα, θα µπορούσε κάποιος να αναπαραστήσει την θέση ενός εκκρεµούς σε σχέση µε την ταχύτητά του. Ένα εκκρεµές σε ακινησία θα σχεδιαστεί ως ένα σηµείο και ένα σε περιοδική κίνηση θα σχεδιαστεί ως απλή κλειστή καµπύλη. Όταν ένα τέτοιο σχέδιο σχηµατίζει κλειστή καµπύλη, η καµπύλη λέγεται τροχιά. Το εκκρεµές µπορεί να παρουσιάσει άπειρες τέτοιες τροχιές. Συχνά τα διαγράµµατα φάσης αποκαλύπτουν ότι η πλειοψηφία των τροχιών καταλήγουν να πλησιάζουν ένα κοινό όριο. Το σύστηµα τελικά εκτελεί την ίδια κίνηση για όλες τις αρχικές καταστάσεις σε µια περιοχή γύρω από την κίνηση, σχεδόν σαν να έλκεται το σύστηµα σε αυτή την κίνηση. Μια τέτοια ελκυστική κίνηση καλείται ελκυστής του συστήµατος. Ο Ελκυστής του Lorenz. Αυτή η εικόνα έγινε το σύµβολο του Χάους στα πρώτα χρόνια. Αποκαλύπτει τη µικροσκοπική δοµή που ήταν κρυµµένη µέσα σε µια άτακτη ροή δεδοµένων. Είναι ένα σύστηµα τριών εξισώσεων µε τρείς µεταβλητές. Κάθε στιγµή, οι τρείς µεταβλητές προσδιορίζουν τη θέση ενός σηµείου στον τρισδιάστατο χώρο. Καθώς το σύστηµα µεταβάλλεται, η κίνηση του σηµείου θα

8 παριστάνει τις συνεχώς µεταβαλλόµενες µεταβλητές. Επειδή το σύστηµα δεν επαναλαµβάνεται από µόνο του, η τροχιά δεν τέµνει τον εαυτό της ποτέ, αλλά δηµιουργεί βρόχους έπ αόριστον. Η απεικόνιση αυτή εµφανίζει ένα είδος άπειρης πολυπλοκότητας. Η µορφή αυτή µοιάζει σαν δύο φτερά µιας πεταλούδας ή σαν ένα είδος διπλής έλικας. Το σχήµα φανερώνει µια καθαρή αταξία, αλλά και ένα νέο είδος τάξης. Κατά την δεκαετία τού 1960 ανακαλύφθηκε από τον Αµερικανό µαθηµατικό Stephen Smale µια νέα τάξη παράξενων ελκυστών προς τους οποίους η δυναµική είναι χαοτική.. Αργότερα διαπιστώθηκε ότι οι παράξενοι ελκυστές έχουν λεπτοµερή δοµή σε όλες τις κλίµακες µεγέθυνσης. Άµεσο αποτέλεσµα αυτής τής διαπίστωσης ήταν η ανάπτυξη τής έννοιας του fractal, που µε την σειρά του οδήγησε σε αξιοσηµείωτες εξελίξεις στα γραφικά µε ηλεκτρονικό υπολογιστή. Σύνολα Mandelbrot και Julia (Ζυλιά) Τα σύνολα Julia (Από το όνοµα του Γάλλου µαθηµατικού Gaston Julia που τ' ανακάλυψε) δηµιουργήθηκαν εισάγοντας ένα µιγαδικό αριθµό σε µια επαναληπτική συνάρτηση. Οι εικόνες που φαίνονται αναπαριστούν πως η επαναληπτική συνάρτηση συµπεριφέρεται. Το σύνολο Mandelbrot είναι ένας κατάλογος όλων των δυνατών συνόλων Julia. To σύνολο Mandelbrot είναι τα πιο φηµισµένα fractal επειδή είναι εξαιρετικά

9 σύνθετο και ήταν το πρώτο που ανακαλύφθηκε από τον ιδρυτή της fractal γεωµετρίας: τον Benoit Mandelbrot. Το σύνολο Manelbrot είναι από τα πιο σύνθετα σχήµατα της Γεωµετρίας. Ο τύπος για να τα σχεδιάσουµε στον υπολογιστή είναι Ζ n+1 =Z 2 n+k. Η συνταγή λοιπόν είναι η εξής: Παίρνουµε ένα αριθµό, τον πολλαπλασιάζουµε στον εαυτό του και τον προσθέτουµε στον σταθερό Κ. Εξετάζουµε αν η σειρά από τα σηµεία που προκύπτουν βγαίνει έξω από ένα κύκλο µε ακτίνα ίση µε δύο. Αν δεν βγαίνει, τότε το πρώτο σηµείο, εκεί όπου ξεκίνησε, ανήκει στο σύνολο Mandelbrot και θα παριστάνεται σαν µια µαύρη κουκίδα. Έτσι βρίσκοντας πολλά σηµεία αρχίζει να ξεκαθαρίζει το σχήµα που φτιάξαµε. Και έχει την παράξενη ιδιότητα ένα τµήµα του να µοιάζει µε ολόκληρο το fractal. Φτάνει να παραστήσουµε κάποιο κοµµάτι και θα καταλάβουµε πως είναι το ολόκληρο. Αλλά ποιο είναι το ολόκληρο; Αυτό που χωράει σε ένα χαρτί, σε ένα τεράστιο χαρτόνι ή που χωράει σε όλη την Αθήνα; Παράδειγµα Το σύνολο του Mandelbrot είναι ένα συνδεδεµένο σύνολο από σηµεία στο µιγαδικό επίπεδο. Αν θεωρήσουµε κάποιο σηµείο Z 0 στο µιγαδικό επίπεδο. Τότε το σηµείο Z 1 δηµιουργείται από το Z 0 ως εξής: Z 1 = Z Z 0 Z 2 = Z Z 0 Z 3 = Z Z 0... Αν η ακολουθία Z 0, Z 1, Z 2, Z 3,... παραµένει εντός του κύκλου µε ακτίνα 2 πάντα, τότε το σηµείο Z 0 λέγεται πως ανήκει στο σύνολο Mandelbrot. Εάν η ακολουθία αποκλίνει από το αρχικό σηµείο, τότε το σηµείο δεν ανήκει στο σύνολο. Δηµιουργία Fractal Έστω ότι θέλουµε να φτιάξουµε κάποιο fractal, ας θεωρήσουµε τη συνάρτηση Y=X 2. Για να φτιάξουµε το σύνολο αυτό, κάθε φορά στη θέση του X βάζουµε το Y που βρήκαµε. Ας ξεκινήσουµε λοιπόν µε αρχική τιµή για το X=1.01 τότε θα έχουµε = Παίρνουµε τη νέα τιµή του Y= και την βάζουµε στο X, οπότε θα έχουµε = Και για τις επόµενες 10 αντικαταστάσεις θα έχουµε: * *10 35 κ.ο.κ. Τι θα γίνει όµως αν αντί για 1.01 βάλουµε 0.99 στη θέση του X; Θα πάρουµε τους εξής αριθµούς: = = και για τις επόµενες 10 αντικαταστάσεις θα έχουµε:

10 * * * * * * * * Είναι λοιπόν ξεκάθαρο προς τα που οδηγεί η µικρή αλλαγή του Χ από 1.01 σε 0.99, στο Χάος, στο απρόβλεπτο. Σύνολα Mandelbrot και Julia (Ζυλιά)

11 Η πρώτη από τα αριστερά εικόνα είναι το σύνολο Mandelbrot που προκύπτει κατά την µελέτη της απεικόνισης Ζ 2 ->Ζ 2 + c, όπου Ζ και c είναι µιγαδικσί αριθµοί. Κάθε κυανό σηµείο του καρδιοειδούς που παριστάνεται στο µιγαδικό επίπεδο αντιστοιχεί σε τιµή τού c, για την οποία προκύπτει ένα συνεκτικό σύνολο Julia (Ζυλιά). Το σύνολο Julia προκύπτει από την επανάληψη της απεικόνισης Ζ 2 ->Ζ 2 + c για όλα τα δυνατά Ζ και περιέχει εκείνα τα Ζ που απεικονίζονται στο άπειρο. Το σύνολο τού Mandelbrot έχει το εντυπωσιακό χαρακτηριστικό να διατηρεί την εξαιρετικά πσλύπλοκη δοµή του, όταν εστιάζουµε σε ένα τµήµα του και το µεγεθύνουµε σε οποιαδήποτε κλίµακα, όπως φαίνεται στο πρώτο αριστερό σχήµα.

12

13 Υπολογισµός του Χάους Αλλά αν έχετε ακόµη πρόβληµα µε το τι είναι το Χάος, σας λέµε πως το Χάος δεν σχετίζεται µε περίπλοκα συστήµατα και αφηρηµένες έννοιες --µπορείτε να τα δείτε µε αριθµούς. Προσπαθήστε να υπολογίσετε την επαναληπτική συνάρτηση: 2x 2-1, µε µια αρχική τιµή για το x µεταξύ του 0 και του 1. Αν δεν είστε εξοικειωµένοι µε την ιδέα των επαναληπτικών συναρτήσεων, σας λέµε πως αυτό σηµαίνει πως λαµβάνεται την τιµή της συνάρτησης που πήρατε για κάποια τιµή του x και την τιµή αυτή την τοποθετείται στη θέση του x για να ξεκινήσετε εκ νέου την ίδια διαδικασία, υπολογισµός της συνάρτησης κλπ. Μπορείτε να το κάνετε µε ένα υπολογιστήρι ή µε ένα πρόγραµµα στο computer ή να χρησιµοποιήσετε ακόµη και ένα spreadsheet (φύλλο λογιστικής). Για να γίνει επιλέγει η αρχική τιµή x=0.75. Αν κοιτάξετε το γράφηµα της συνάρτησης, µπορείτε να δείτε µια µικρή ανωµαλία, αλλά όχι ασυνήθιστη. Το ενδιαφέρον όµως στην περίπτωση µας είναι πως αν διαλέξετε µια τιµή πολύ κοντά στην αρχική τιµή πχ , και κάνετε το γράφηµα, εσείς θα διαπιστώσετε πως είναι µεν αρχικά όµοιο µε το πρώτο αλλά µετά γίνεται τελείως διαφορετικό. Αυτό εν ολίγοις, µας λέει πως οι αρχικές συνθήκες σε ένα δυναµικό σύστηµα µπορούν να αλλάξουν ριζικά προς τα που θα πάει το σύστηµα µας. Θυµηθείτε την πεταλούδα, που το πέταγµα της φέρνει θύελλες στην άλλη άκρη της Γης. Θεωρητικοί του Χάους EDWΑRD LORENZ. Όλα άρχισαν από τον Αµερικανό µετεωρολόγο Edward Lorenz, ο οποίος δηµοσίευσε σε ένα ασήµαντο µετεωρολογικό περιοδικό του 1963 µια µελέτη. Αναρωτιόταν γιατί δεν µπορούµε να προβλέψουµε τον καιρό πάνω από 5 µέρες και χρησιµοποιούσε τρεις µη-γραµµικές εξισώσεις για να ερµηνεύσει τις καιρικές αλλαγές. Αυτές τις εξισώσεις, µε τη βοήθεια ενός στοιχειώδους γραφιστικού αναπαραγωγέα, τις έβαλε σε ένα πρωτόγονο κοµπιούτερ της εποχής και δηµιούργησε µια αναπαράσταση στην οθόνη. Η ιστορία µας λέει πως έπαθε σοκ. Η αναπαράσταση έµοιαζε µάλλον µε συµµετρική καρναβαλίστικη µάσκα του ντόµινο. Πράγµα που σηµαίνει ότι υπήρχε κρυµµένη δοµή στο χάος. Μια απώτερη τάξη στην οποία υπάκουαν τα σύννεφα και οι άνεµοι. Η δοµή αυτή, που όπως είπαµε ονοµάζεται «παράξενη έλξη» (παράξενη, γιατί είναι ανεξέλεγκτη), προέρχεται από το γεγονός ότι η συµπεριφορά αυτών των συστηµάτων (του καιρού, των κυµάτων...) δεν είναι απολύτως τυχαία, αλλά παλινωδεί ανάµεσα σε πολύ συγκεκριµένα όρια. Ότι είναι δηλαδή ένα χάος ελεγχόµενο - µια παράξενη κατάσταση ανάµεσα στο προβλεπόµενο και το τυχαίο. ΙLΥΑ PRIGOGINE. Στα ίδια συµπεράσµατα οδηγήθηκε κι ένας σπουδαίος χηµικός - µαθηµατικός. Ο Ιλιά Πριγκοζίν. Είπε ότι οι ζωντανοί οργανισµοί βρίσκουν εν τέλει τάξη και νόµο, ζώντας µέσα σε ένα κόσµο που τρεκλίζει - κι ότι αυτή η τάξη βγαίνει από χηµικά συστήµατα ανισόρροπα και πολύπλοκα - δηλαδή χαοτικά. Είπε ακόµη ότι οι αλαζονικές κλασικές επιστήµες καταρρίπτονται (το ωρολογιακό σύµπαν του Νεύτωνα, η έννοια της αντιστρεψιµότητας, η γραµµική συµπεριφορά των συστηµάτων) κι ότι ασήµαντες δυνάµεις, που οι επιστήµονες ως τώρα θεωρούσαν αµελητέες, µπορεί να εισχωρήσουν στο εσωτερικό των συστηµάτων προκαλώντας, γιγαντιαίες αλλαγές, την ώρα που γιγαντιαίες δυνάµεις µπορεί ν' αφήνουν τα συστήµατα ανέπαφα. Το ανοιγόκλειµα των φτερών µιας πεταλούδας στην Αθήνα µπορεί λοιπόν να προκαλέσει καταιγίδα στο Τόκιο - αλλά το θέµα δεν είναι αυτό. Είναι ότι µε τις νέες

14 θεωρίες, ο άνθρωπος χάνει το µονοπώλιο της δηµιουργίας, την ψευδαίσθηση ότι ελέγχει τη φύση µέσω της λογικής, την ανακούφιση ότι ο Θεός δεν παίζει ζάρια µε το σύµπαν. Τώρα όλα είναι χάος - χάνονται και ξαναβρίσκονται καινούρια. Η πορεία του κόσµου δεν είναι µια προβλέψιµη κίνηση, αλλά µια τεθλασµένη γραµµή που διαρκώς λυγίζει από το τυχαίο και δεν µπορεί ποτέ να γυρίσει προς τα ασφαλή µετόπισθεν. Ποτάµι χωρίς επιστροφή. RENE ΤΗΟΜ. Τα προηγούµενα µας φέρνουν κοντά στη (συγγενική µε το χάος) θεωρία των καταστροφών του Rene Thom. Τη θεωρία που ψάχνει µια κρυφή µαθηµατική αρχή πίσω από κάθε βιολογική αλλαγή. Με σκοπό, να εξηγήσει τις ξαφνικές αστάθειες σε σχετικά σταθερά συστήµατα. Το γιατί π.χ. συµβαίνουν σεισµοί, ή γιατί αλλάζει το σχήµα ενός σύννεφου. Η λέξη καταστροφή εδώ, δεν είναι κυριολεκτική. Μιλάει για εκείνη την απειροελάχιστη στιγµή όπου όλα παίζονται κι η αλλαγή συντελείται - και την οποία ο Thom αναπαριστά µε σπείρες και χελιδονοουρές, σχήµατα που δεν υπάρχουν στη φύση και δύσκολα καταλαβαίνονται. Η θεωρία αυτή ξαναήλθε στην επιφάνεια στη δεκαετία του '60. Ο Thom παρατήρησε κάτι που το βρίσκουµε και στον Ηράκλειτο. Η εξέλιξη του κόσµου γίνεται µέσα από τις αλλαγές της µορφής. Μόνο που η διαδοχή αυτών των µορφών χαρακτηρίζεται από ασυνέχεια. O Rene Thom κατέταξε όλες τις µορφές των απότοµων αλλαγών- ασυνεχειών σε επτά κατηγορίες. Οι συνεχιστές της θεωρίας αυτής επεξέτειναν την θεωρία σε ό,τι έβλεπαν να κινείται και να παρουσιάζει ταυτόχρονα απότοµες αλλαγές. Πχ γέννηση των βιολογικών µορφών (κύτταρα), µια κοινωνική αλλαγή, µια στάση κρατουµένων, µια πτώση ενός καθεστώτος, την πτώση της Ρωµαϊκής αυτοκρατορίας, ακόµη και ψυχολογικές αρρώστιες (πχ εφηβική ανορεξία) που εµφανίζουν καταστροφικές συµπεριφορές µε απότοµες ψυχολογικές κρίσεις και µεταπτώσεις πχ στην anorexia nervosa οι έφηβοι κινούνται ανάµεσα στην δίαιτα και την βουλιµία. Στην θεωρία αυτή όλα γίνονται αντικείµενο µελέτης µε µαθηµατικούς τύπους. ΒΕΝΟΙΤ ΜΑΝDΕLΒRΟΤ. Ένας από τους ιδρυτές της θεωρίας του χάους είναι ο Γάλλος µαθηµατικός της ΙΒΜ Μπενουά Μαντελµπρό. Αυτός εφεύρε πριν 25 χρόνια την κλασική Γεωµετρία (Fractal geometry), η οποία στη θέση των καθαρών και συγκεκριµένων γραµµών της ευκλείδειας, εισάγει µια νέα έννοια της διάστασης που µας επιτρέπει να µετρήσουµε την αταξία, και το ακανόνιστο ενός αντικειµένου. Είναι µια νέα γεωµετρία, που µπορεί να αναπαραστήσει τις ατέλειωτες αντιθέσεις και στρεβλώσεις των φυσικών µορφών (της πλαγιάς ενός ηφαιστείου, του φύλλου µιας φτέρης, του πνεύµονα ενός εµβρύου...) στην οθόνη ενός κοµπιούτερ. Το ιδιοφυές της κλασµατικής γεωµετρίας είναι: α) ότι τα σχήµατα δηµιουργούνται στον κοµπιούτερ µε την επανάληψη εις άπειρον µιας απλής µαθηµατικής πράξης (δες π.χ. τη νιφάδα του Κοχ, στο σχήµα) και β) ότι ο βαθµός αταξίας ενός αντικειµένου παραµένει ο ίδιος σε κάθε κλίµακά του - στα µέρη και το όλου. Η παιγνιώδης (και πιο γνωστή) εφαρµογή της κλασµατικής γεωµετρίας έγινε από τον ίδιο το Mandelbrot πάνω στα κοµπιούτερ της ΙΒΜ. Είναι το Mandelbrot Set - µια κλασµατική εικόνα στο κοµπιούτερ που όσο κι αν την µεγεθύνσεις, τόσο πιο σύνθετα και ψυχεδελικά σύµπαντα θα ανακαλύψεις. Το ίδιο άτακτα όπως η αρχική εικόνα, το ίδιο ανεξάντλητα όπως η θάλασσα. Αντίθετα, η θεωρία του χάους δεν είναι τόσο απλή - και σίγουρα είναι κάτι παραπάνω από ένας νέος τρόπος για να κωδικοποιείς τη φύση. Στρέφει την επιστήµη σε ένα καινούριο δρόµο, πολύ πιο συµφιλιωµένο µε την

15 πραγµατικότητα και (φιλοσοφικά τουλάχιστον, γιατί τα µαθηµατικά της, ελάχιστοι τα καταλαβαίνουν) συµφιλιώνει και τον άνθρωπο µε το µέσα του χάος. Γιατί και η καρδιά είναι ένα χαοτικό σύστηµα. Χτυπάει ανεξέλεγκτα, τυφλά - κι όµως υπακούει κι αυτή σε ένα µαθηµατικό νόµο. Ποιον; Το νόµο του χάους. Τη γνώση της ελεγχόµενης αταξίας : Τη γνώση ότι το µάταιο σκόρπισµα, το διαρκές ξέφτισµα της ζωής δεν είναι εν τέλει τόσο µάταιο, ούτε και τόσο εντροπικό. Όλα λοιπόν υπακούνε σε µια κρυφή, άπιαστη τάξη. Νευρωνικά δίκτυα και χάος Ένα ντετερµινιστικό σύστηµα είναι - θεωρητικά - απόλυτα προβλέψιµο. Το µέλλον του καθορίζεται από το παρελθόν του. Στην πράξη, παρά το ότι ακολουθεί αυστηρούς και απλούς κανόνες, η συµπεριφορά του είναι τόσο πολύπλοκη που δεν επιτρέπει την πρόγνωση µακριά στο µέλλον. Είναι εντυπωσιακό, που τα νευρωνικά δίκτυα µπορούν να προβλέψουν τη µελλοντική συµπεριφορά χαοτικών συστηµάτων, µε βάση µόνο µερικά παραδείγµατα του "παρελθόντος" τους. Τα νευρωνικά δίκτυα - οµάδες απλών µονάδων επεξεργασίας σε στρώµατα πυκνά διασυνδεδεµένα µεταξύ τους - δεν προγραµµατίζονται, διδάσκονται δια παραδειγµάτων. Αν τα παραδείγµατα είναι πάνω στη συµπεριφορά που προκαλεί το παρελθόν στο µέλλον, το δίκτυο αναπτύσσει ικανότητες πρόγνωσης. Δεν έχει γίνει πλήρως αντιληπτό το πώς γίνεται αυτό, αλλά θεωρείται σαν µια µορφή αναγνώρισης επαναλαµβανόµενων σταθερών "σχηµάτων" (pattern recognition). Το δίκτυο βρίσκει σχήµατα που τα αναγνωρίζει ότι οδηγούν σε ορισµένο µέλλον - κάτι σαν τις µαθηµατικές καµπύλες που "ταιριάζουν" σε διάσπαρτα πειραµατικά αποτελέσµατα, αλλά σε πολυδιάστατους χώρους. Οι επιστήµονες του Κέντρου Μη-Γραµµικών Επιστηµών του Los Αlamοs, χρησιµοποίησαν µικρά δείγµατα χαοτικών δεδοµένων για την εκπαίδευση νευρωνικών δικτύων στην πρόγνωση της συµπεριφοράς των χαοτικών συστηµάτων. Οι συµβατικές αριθµητικές µέθοδοι (µε τις καµπύλες πρoσαρµογής που αναφέραµε) απέτυχαν, ενώ τα δίκτυα πέτυχαν καλά αποτελέσµατα, που έδειχναν ότι "κατάλαβαν" τη δυναµική συµπεριφορά των συστηµάτων. Άλλοι επιστήµονες χρησιµοποίησαν τις µαθηµατικές τεχνικές της θεωρίας του χάους για τη µελέτη του ανθρώπινου εγκεφάλου. Βρήκαν µάλιστα ενδείξεις ύπαρξης ορισµένων τύπων χάους στα ηλεκτροεγκεφαλογραφήµατα ενός επιληπτικού και υγιών ανθρώπων σε κατάσταση ύπνου. Μερικό. πειράµατα σε κουνέλια δείχνουν κάποιο ρόλο του χάους στη λειτουργία της µνήµης. Το χάος και τα νευρωνικά δίκτυα φαίνεται λοιπόν ότι συνδέονται µε κάποια σχέση! Χάος και Θεωρία καταστροφής Μαθηµατική θεωρία, η οποία αποδίδει τις απότοµες και αναπάντεχες µεταβολές της συµπεριφοράς ενός συστήµατος σε ενδογενείς παράγοντες. Κατά την θεωρία, οι εξωγενείς παράγοντες (πόλεµοι, φυσικές καταστροφές, πολιτικές αποφάσεις κ.λπ.), εφόσον συντρέξουν, µπορεί να επιτείνουν µια δηµιουργηθείσα ενδογενώς ανισορροπία. Για να δηµιουργηθεί ενδογενώς ανισορροπία, θα πρέπει το σχετικό σύστηµα να περιγράφεται από ένα σύνολο µη γραµµικών δυναµικών εξισώσεων (διαφορικές εξισώσεις ή εξισώσεις διαφορών). Η αιτία είναι το γεγονός της µη γραµµικότητας, η οποία επιτρέπει την, σε σύντοµο χρονικό διάστηµα, µεγάλη διεύρυνση κάποιων αρχικών αποκλίσεων µεταξύ των θεωρητικών και πραγµατικών τιµών µίας µεταβλητής.

16 Η ανάπτυξη τής θεωρίας ξεκίνησε στα µέσα τής δεκαετίας τού 1950 όταν ο Αµερικανός µαθηµατικός Benoit Mandelbrot ανέπτυξε την Κλασµατική Γεωµετρία (Fractal Geometry) µε την εισαγωγή των κλασµατικών διαστάσεων. Στις αρχές τής δεκαετίας τού 1970 ο Γάλλος µαθηµατικός Rene Τhοm παρουσίασε την Θεωρία των Καταστροφών αξιοποιώντας τις προόδους στην Διαφορική Τοπολογία. Η δεκαετία τού 1970 ήταν η περίοδος κατά την οποία οι θεωρητικές πρόοδοι που έδιδαν ποιοτικά συµπεράσµατα, χρησιµοποιήθηκαν και για την εξαγωγή ποσοτικών εκτιµήσεων. Σ' αυτήν την προσπάθεια πρωτοστάτησε ο Άγγλος µαθηµατικός Chrίstορher Zeeman, καθηγητής στο Πανεπιστήµιο τού Γουόρικ. Για τον σκοπό αυτό χρησιµοποίησε τις ιδιότητες των µη γραµµικών δυναµικών εξισώσεων, η συµπεριφορά των οποίων µελετάται, κυρίως, µέσω τού θεωρήµατος τού Ροίncare και τής εξίσωσης του Lyapunov. Η Θεωρία τού Χάους και τής Καταστροφής είναι µια Θεωρία Γενικής 1σορροπίας στην οποία γενικεύεται η έννοια τής ισορροπίας. Εδώ, ισορροπία δεν είναι η τάση επιστροφής τού συστήµατος σε ένα απλό σηµείο, αλλά σε ένα άλλο σύνολο σηµείων, σύνολο το οποίο καλείται ελκυστής (attractor). Εάν το εν λόγω σύνολο καταλαµβάνει ολόκληρη επιφάνεια χωρίς συγκεκριµένη διάταξη, τότε λέγεται παράξενος ελκυστής (strange attractor). Η ύπαρξη αυτού τού παράξενου ελκυστή προκαλεί το απρόβλεπτο τής συµπεριφοράς τού συστήµατος. Σε µια τέτοια περίπτωση, µεγάλη βοήθεια στην µελέτη τής συµπεριφοράς τού συστήµατος προσφέρει η Θεωρία των Διχαλοδροµήσεων (Bifurcation Τheοry), σύµφωνα µε την οποία όταν η αριθµητική τιµή µίας παραµέτρου (καλούµενη «αργή µεταβλητή») υπερβεί ένα όριο, τότε εµφανίζονται πολλαπλές λύσεις µε τάσεις συνεχούς διακλάδωσης των λαµβανόµενων αριθµητικών αποτελεσµάτων. Εάν το σύνολο των σηµείων ισορροπίας συρρικνωθεί σε ένα µόνο σηµείο, τότε έχουµε την κλασική έννοια τού σηµείου ισορροπίας (point attractor). Εκτός των ελκυστών, υπάρχουν και σύνολα σηµείων τα οποία εξωθούν το σύστηµα σε ανισορροπία. Τα σηµεία αυτά λέγονται «απωθητές» (repellors). Η πρώτη εφαρµογή της Θεωρίας του Χάους και της Καταστροφής έγινε στην Μετεωρολογία από τον Αµερικανό µετεωρολόγο Ε. Lorenz περί τα µέσα τής δεκαετίας τού Στην επόµενη δεκαετία άρχισε να εφαρµόζεται και σε άλλες επιστήµες, όπως την ιατρική (καρδιακή αρρυθµία), την βιολογία (επιβίωση ειδών), την ψυχολογία (ανταρσίες φυλακισµένων), την µηχανική (στατική ισορροπία γέφυρας) κ.λπ. Οι πρώτες εφαρµογές τής εν λόγω θεωρίας στα οικονοµικά έγιναν περί τα τέλη τής δεκαετίας τού 1970 και κατά τις αρχές τής εποµένης. Διάφοροι οικονοµολόγοι, όπως ο Η. Varian, ο Μ. Stυtzer, ο Α. Day κ.ά., επανεξέτασαν διάφορα θέµατα οικονοµικού ενδιαφέροντος υπό το πρίσµα τής νέας προσέγγισης (π.χ. θεωρία τού Μάλθους, θεωρία οικονοµικής ανάπτυξης, µικροοικονοµική ισορροπία, µακροοικονοµική ισορροπία, συµπεριφορά κεφαλαιαγορών - χρηµατιστηρίων, εξέλιξη τής συναλλαγµατικής ισοτιµίας τού εθνικού νοµίσµατος, εξέλιξη των επιτοκίων κ.λπ.). Το γενικό συµπέρασµα που µέχρι στιγµής προκύπτει είναι η διαπίστωση ότι σε αρκετές περιπτώσεις τα οικονοµικά φαινόµενα έχουν χαοτική συµπεριφορά (δηλαδή λόγω τής µη γραµµικότητάς τους είναι ενδογενώς ασταθή). Αυτό είναι περισσότερο εµφανές στα µικροοικονοµικά µεγέθη, σε αντίθεση προς τα µακροοικονοµικά, όπου η αναγκαστική οµαδοποίηση (aggregation) πολλές φορές καταστρέφει τον χαοτικό τους χαρακτήρα.

17 Ένα άλλο συµπέρασµα είναι ότι η εφαρµογή αντικυκλικής οικονοµικής πολιτικής, εφόσον δεν είναι µε µεγάλη ακρίβεια ζυγισµένη ως προς την φορά, το µέγεθος και τον χρόνο, δρα µάλλον αποσταθεροποιητικά παρά εξισορροποιητικά. Τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι µια τέτοια παρέµβαση µετατρέπει το οικονοµικό σύστηµα σε διαταραχθέντα ταλαντωτή (forced oscillator) δηλαδή οδηγεί εκτός ελέγχου το εύρος και την συχνότητα τής ταλάντευσης τής οικονοµίας. Έτσι, η οικονοµία είναι ενδεχόµενο, αντί τής σταθεροποίησης, να εµφανίσει πληθωριστικές ή υφεσιακές τάσεις, δεδοµένου ότι η αντικυκλική πολιτική που ασκήθηκε έδωσε τέτοιες τιµές στις αργές οικονοµικές µεταβλητές (π.χ. οριακή ροπή προς κατανάλωση, οριακή ροπή προς επένδυση κ.λπ.), ώστε να εξαναγκαστεί το σύστηµα σε διχαλοδροµήσεις. Ανάλογα µε τις επικρατούσες συνθήκες, οι εν λόγω διχαλοδροµήσεις µπορεί να είναι ασθενείς η ισχυρές, παρατεταµένες η σύντοµες. Σε ό,τι αφορά, τέλος την µη γραµµικότητα των µαθηµατικών εξισώσεων που εκφράζουν τα οικονοµικά φαινόµενα (προσφορά, ζήτηση, τιµές, ανεργία, επενδύσεις, κατανάλωση κ.λπ.) αυτό αποδίδεται στις τριβές και αδράνειες που χαρακτηρίζουν την διαδικασία λήψης των σχετικών αποφάσεων. Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί πολύπλοκες οικονοµετρικές τεχνικές, κατάλληλες για τον στατιστικό εντοπισµό και την επεξεργασία των οικονοµικών ποσοτικών δεδοµένων που παρουσιάζουν χαοτική συµπεριφορά. Εν τούτοις η προβλεπτική ικανότητα των σχετικών µεθόδων, µέχρι στιγµής, φαίνεται περιορισµένη. Η έρευνα, παρ' όλα αυτά, συνεχίζεται, και στο µέλλον προσδοκάται µεγαλύτερη πρόοδος. '0µως, υπάρχει σκεπτικισµός ως προς το ανακοινώσιµο των προόδων στον σχετικό τοµέα, εάν ληφθούν υπ' όψιν τα τεράστια οικονοµικά συµφέροντα (π.χ. πρόβλεψη κινήσεων χρηµατιστηρίου) που µπορεί να προκύψουν από αυτές. Όπως κάποιος σηµείωσε, «αυτός που ξέρει, δεν γράφει». Χάος και Αστρονοµία Ανάµεσα στις τροχιές του Άρη και του Δία, απλώνεται µια ζώνη που είναι γεµάτη από χιλιάδες συντρίµµια βράχων, µε µέγεθος από µερικά µέτρα µέχρι µερικές δεκάδες χιλιόµετρα. Αυτοί είναι οι αστεροειδείς. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο Jack Widsom του MIT έστρεψε την προσοχή του στους µηχανισµούς που καθορίζουν τις θέσεις των αστεροειδών. Οι αστεροειδείς δεν είναι οµαλά διεσπαρµένοι ανάµεσα στον Άρη και στο Δία. Αντίθετα υπάρχουν διάκενα στην κατανοµή τους. Μερικά απ' αυτά τα χάσµατα ονοµάζονται διάκενα Κέρκγουντ. Ένα αντικείµενο που κινείται σε µια τέτοια περιοχή, υποβάλλεται σε επανειληµµένες βαρυτικές παρέλξεις εξαιτίας του γίγαντα Δία και παρεκκλίνει γρήγορα αφήνοντας ένα διάκενο Κέρκγουντ. Ο Wisdom ανακάλυψε ότι οι παρέλξεις του Δία δηµιουργούν µια χαοτική ζώνη στο διάκενο. Τα σωµατίδια που περιπλανώνται µέσα στο διάκενο καταφθάνουν µε πολλές διαφορετικές αρχικές καταστάσεις. Εξαιτίας της χαοτικής ζώνης, τα σωµατίδια καταλήγουν να κινούνται µε ριζικά διαφορετικό τρόπο. Έτσι πολλά απ' αυτά εκσφενδονίζονται προς την κατεύθυνση της Γης ή του Άρη. Ο Wisdom ανακάλυψε ότι ένας στους πέντε αστεροειδείς που παρεκκλίνουν - δηµιουργώντας ένα διάκενο Κέρκγουντ- µπορεί να φτάσει µέχρι την τροχιά της Γης. Το πρόβληµα του αν υπάρχουν αστεροειδείς που ξεφεύγουν από την τροχιά τους και διασχίζουν την τροχιά της Γης, είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα ακαδηµαϊκό ερώτηµα: η σύγκρουση ακόµα κι ενός µικρού αστεροειδoύς µε τη Γη µπορεί να επιφέρει ασύλληπτες καταστροφές.

18 Οι περισσότεροι αστεροειδείς βρίσκονται σε τροχιές ανάµεσα στον Άρη και Δία, και ο θεωρητικός υπολογισµός των τροχιών τους µε τη βοήθεια των computers δείχνει πως οι τροχιές αυτών των αντικειµένων είναι εµφανώς χαοτικές, τόσο ώστε για µερικούς να είναι αδύνατη η µελέτη των τροχιών τους, άρα και η πρόβλεψη από που θα περάσουν, για χρονικό διάστηµα µεγαλύτερο των 100 χρόνων. Το 1909 ένα ουράνιο σώµα διαµέτρου 50m έπεσε κοντά στον ποταµό Τογκούσκα της Σιβηρίας, προκαλώντας τεράστιες καταστροφές στα δάση της περιοχής. Στις 22 Μαρτίου 1989, ο αστεροειδής 1989FC πέρασε σε απόσταση "µόνο" χλµ. από τη Γη, δηλαδή "ξυστά", αν λάβουµε υπ' όψη µας τις τεράστιες αποστάσεις µεταξύ των πλανητών. Σε πτώση ενός αστεροειδούς οφείλεται και η δηµιουργία ενός κρατήρα πριν από 200 εκατοµµύρια χρόνια, στο Κεµπέκ του Καναδά, που σήµερα αποτελεί τη λίµνη Manicouagan. Αλλά οι περισσότερες και µεγαλύτερες καταστροφές ήρθαν στην σφοδρότερη σύγκρουση που έγινε ποτέ. Πριν από 65 εκατοµµύρια χρόνια ένας αστεροειδής µε διάµετρο περίπου 10 km, έπεσε στις ακτές του Μεξικού, και η καταστροφή που προκάλεσε ήταν παγκόσµια. Μάλιστα πιστεύεται πως την εποχή αυτή εξαφανίστηκαν οι δεινόσαυροι, που κυριαρχούσαν πάνω στον πλανήτη µας για εκατοντάδες εκατοµµύρια χρόνια. Στο διάκενο Κέρκγουντ που βρίσκεται σε απόσταση 2,5 αστρονοµικών µονάδων από τον Ήλιο, υπάρχουν δυο αστεροειδείς -η Αλίντα κι ο Κουετζαλκοάτλ- που βρίσκονται σε συντονισµό µε το Δία. Ο αστεροειδής 1989AC που το 2004 θα περάσει σε απόσταση ενάµισι εκατοµµυρίου χιλιοµέτρων από τη Γη βρίσκεται κι αυτός µάλλον σε συντονισµό µε το Δία. Το Σεπτέµβριο του 2000, δύο καναδοί επιστήµονες ανακάλυψαν ένα αστεροειδή που του έδωσαν το κωδικό όνοµα 2000 SG344, και ο οποίος πλησιάζει τον πλανήτη µας κάθε 30 χρόνια περίπου. Μετά από τις πρώτες προβλέψεις, πως ο αστεροειδής αυτός θα µας πλησίαζε το 2030, νεώτερες και πιο ακριβείς προβλέψεις λένε πως θα επισκεφθεί την γειτονιά µας, το Τα τελευταία 10 χρόνια, οι προσπάθειες συγκλίνουν στο να ανακαλύψουµε πρώτον ποιοι µεγάλοι αστεροειδείς έχουν πιθανότητα να περάσουν κοντά στη Γη και δεύτερον πως µπορούµε να αποτρέψουµε µια ενδεχόµενη σύγκρουση. Ανακαλύφθηκαν περίπου 250 αστεροειδείς, αλλά ευτυχώς κανένας δεν περνάει τόσο κοντά που να µας κάνει να τροµοκρατηθούµε. Αλλά κανείς δεν ξέρει λόγω της χαοτικής τροχιάς των αστεροειδών αν στο µέλλον δεν εµφανιστεί κάποιος που θα απειλήσει τη ζωή πάνω στη Γη. ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Chaos in the Classroom: Μαθήµατα και δραστηριότητες στην τάξη για τα παιδιά. Fantastic Fractals: Ιnteractive µαθήµατα τριών επιπέδων για τα fractals. Μπορείτε να κατεβάσετε software Connections Fractals Interactive µαθήµατα και δραστηριότητες για τα παιδιά. Συµπεριλαµβάνει και δραστηριότητες για το Chaos. Links

19 ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ Χάος Από το Πανεπιστήµιο Maryland Ενδιαφέρουσες ιστοσελίδες Θεωρία του Χάους Από σελίδα του Πανεπιστηµίου Pennsylvania Εφηρµοσµένη θεωρία Χάους Εφαρµογές στην Υγεία, ανθρωπολογία, Οικονοµία κλπ Μια εισαγωγή για το Χάος Mandelbrot Explorer Από µια προσωπική σελίδα του Παναγιώτη Χριστιά στο ΕΜΠ World of Fractals Μαθήµατα για µαθητές-σπουδαστές για τα fractals. Fractals Οτι θέλετε να µάθετε The Fractory Interactive tools για δηµιουργία fractals. Βασικός οδηγός. Μαθήµατα Connections Fractals Interactive µαθήµατα και δραστηριότητες για τα παιδιά. Συµπεριλαµβάνει και δραστηριότητες για το Chaos. Links Mandelbrot and Julia Sets Μαθήµατα και δραστηριότητες για τα σύνολα Mandelbrot,Julia. Περιλαµβάνει γεννήτριες εικόνων. Fantastic Fractals Ιnteractive µαθήµατα τριών επιπέδων για τα fractals. Μπορείτε να κατεβάσετε software Βιογραφία Mandelbrot Βιογραφία Julia Βιογραφία Poincare ΠΗΓΕΣ ΧΑΟΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΟΥ JAMES GLEICK. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΤΟΠΤΡΟ.

20

Fractals: Μια νέα ματιά στον κόσμο μας του Τεύκρου Μιχαηλίδη

Fractals: Μια νέα ματιά στον κόσμο μας του Τεύκρου Μιχαηλίδη Fractals: Μια νέα ματιά στον κόσμο μας του Τεύκρου Μιχαηλίδη Στις 14 Οκτωβρίου 2010 έφυγε από τη ζωή ο Μπενουά Μάντελμπροτ (Benoît Mandelbrot), ο άνθρωπος που έδωσε το όνομά του σ ένα από τα πιο περίπλοκα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ. www.meteo.gr - 1 -

ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ. www.meteo.gr - 1 - ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ H Γη είναι ένας πλανήτης από τους οκτώ συνολικά του ηλιακού μας συστήματος, το οποίο αποτελεί ένα από τα εκατοντάδες δισεκατομμύρια αστρικά συστήματα του Γαλαξία μας, ο οποίος με την

Διαβάστε περισσότερα

x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά.

x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά. 1 x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά. Πριν λίγα χρόνια, όταν είχε έρθει στην Ελλάδα ο νομπελίστας χημικός Ilya Prigogine (πέθανε πρόσφατα), είχε

Διαβάστε περισσότερα

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4 x2 - x1. x = x2 x1 . . 1

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4  x2 - x1. x = x2 x1 . . 1 1 1 o Κεφάλαιο: Ευθύγραµµη Κίνηση Πώς θα µπορούσε να περιγραφεί η κίνηση ενός αγωνιστικού αυτοκινήτου; Πόσο γρήγορα κινείται η µπάλα που κλώτσησε ένας ποδοσφαιριστής; Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήµατα δίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕΛΕΤΗ ΜΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΚΥΚΛΩΜΑΤΩΝ STUDY OF NON LINEAR ELECTRONIC CIRCUITS ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ 1. Τι λέμε δύναμη, πως συμβολίζεται και ποια η μονάδα μέτρησής της. Δύναμη είναι η αιτία που προκαλεί τη μεταβολή της κινητικής κατάστασης των σωμάτων ή την παραμόρφωσή

Διαβάστε περισσότερα

Πολυπλοκότητα. Και µη γραµµικότητα στη φύση

Πολυπλοκότητα. Και µη γραµµικότητα στη φύση Πολυπλοκότητα Και µη γραµµικότητα στη φύση (και πώς να τις αντιµετωπίσουµε) του Τάσου Μπούντη Ολοι γνωρίζουµε ότι τα πουλιά δεν πετούν προς µία κατεύθυνση, τα αυτοκίνητα και οι άνθρωποι δεν κινούνται σχεδόν

Διαβάστε περισσότερα

ο χρυσός φ Στην άκρη του νήµατος βρίσκονται πέντε ερωτήµατα καθένα από τα οποία περιµένει την απάντησή του

ο χρυσός φ Στην άκρη του νήµατος βρίσκονται πέντε ερωτήµατα καθένα από τα οποία περιµένει την απάντησή του Ανδρέας Ιωάννου Κασσέτας ο χρυσός φ Στην άκρη του νήµατος βρίσκονται πέντε ερωτήµατα καθένα από τα οποία περιµένει την απάντησή του 1. Υπάρχει αριθµός τέτοιος ώστε εάν τον υψώσεις στο τετράγωνο να αυξηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Κίνηση σε Ηλεκτρικό Πεδίο.

Κίνηση σε Ηλεκτρικό Πεδίο. Κίνηση σε Ηλεκτρικό Πεδίο. 3.01. Έργο κατά την μετακίνηση φορτίου. Στις κορυφές Β και Γ ενόςισοπλεύρου τριγώνου ΑΒΓ πλευράς α= 2cm, βρίσκονται ακλόνητα δύο σηµειακά ηλεκτρικά φορτία q 1 =2µC και q 2 αντίστοιχα.

Διαβάστε περισσότερα

Μια εισαγωγή στην Fractal Γεωμετρία (Μορφοκλασματική Γεωμετρία)

Μια εισαγωγή στην Fractal Γεωμετρία (Μορφοκλασματική Γεωμετρία) Μια εισαγωγή στην Fractal Γεωμετρία (Μορφοκλασματική Γεωμετρία) Το σύνολο του Mandelbrot. Το πολυπλοκότερο και εντυπωσιακότερο σύνολο των μαθηματικών Διημερίδα Μαθηματικών Ηράκλειο, 7-8 Μαρτίου 2014 Επιμέλεια

Διαβάστε περισσότερα

Εξαρτάται η συχνότητα από τη µάζα στην Απλή Αρµονική Ταλάντωση;

Εξαρτάται η συχνότητα από τη µάζα στην Απλή Αρµονική Ταλάντωση; Εξαρτάται η συχνότητα από τη µάζα στην Απλή Αρµονική Ταλάντωση; Ξεκινώντας θα ήθελα να θυµίσω κάποια στοιχεία που σχετίζονται µε τον ορισµό της συχνότητας σε ένα περιοδικό φαινόµενο, άρα και στην ΑΑΤ.

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

NEWTON. Kepler. Galileo

NEWTON. Kepler. Galileo Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Τµήµα Φυσικής ΕΞΕΡΕΥΝΩΝΤΑΣ ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΣΑΣ! Κλεοµένης Τσιγάνης ΚύκλοςενηµερωτικώνδιαλέξεωνγιατουςΦοιτητέςκαιΦοιτήτριεςµετίτλο: «Έρευνα στο Τµήµα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΑ 3,4. Συστήµατα ενός Βαθµού ελευθερίας. k Για E 0, η (1) ισχύει για κάθε x. Άρα επιτρεπτή περιοχή είναι όλος ο άξονας

ΚΕΦΑΛΑΙΑ 3,4. Συστήµατα ενός Βαθµού ελευθερίας. k Για E 0, η (1) ισχύει για κάθε x. Άρα επιτρεπτή περιοχή είναι όλος ο άξονας ΚΕΦΑΛΑΙΑ,4. Συστήµατα ενός Βαθµού ελευθερίας. Να βρεθούν οι επιτρεπτές περιοχές της κίνησης στον άξονα ' O για την απωστική δύναµη F, > και για ενέργεια Ε. (α) Είναι V και οι επιτρεπτές περιοχές της κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας που διατύπωσε ο Αϊνστάιν, το βαρυτικό πεδίο κάθε μάζας δημιουργεί μια καμπύλωση στον χώρο (μάλιστα στον χωροχρόνο),

Διαβάστε περισσότερα

minimath.eu Φυσική A ΛΥΚΕΙΟΥ Περικλής Πέρρος 1/1/2014

minimath.eu Φυσική A ΛΥΚΕΙΟΥ Περικλής Πέρρος 1/1/2014 minimath.eu Φυσική A ΛΥΚΕΙΟΥ Περικλής Πέρρος 1/1/014 minimath.eu Περιεχόμενα Κινηση 3 Ευθύγραμμη ομαλή κίνηση 4 Ευθύγραμμη ομαλά μεταβαλλόμενη κίνηση 5 Δυναμικη 7 Οι νόμοι του Νεύτωνα 7 Τριβή 8 Ομαλη κυκλικη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΔΥΝΑΜΕΙΣ

ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΔΥΝΑΜΕΙΣ 3.1 Η έννοια της δύναμης ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Στο κεφάλαιο των κινήσεων ασχοληθήκαμε με τη μελέτη της κίνησης χωρίς να μας απασχολούν τα αίτια που προκαλούν την κίνηση

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας»

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Εισαγωγή Επιστημονική μέθοδος Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Διατύπωση αξιωματική της αιτίας μια κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Η Φυσική Γεωγραφία εξετάζει: τον γήινο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗ 24.11.2005 Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ MILANKOVITCH

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗ 24.11.2005 Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ MILANKOVITCH TZΕΜΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Α.Μ. 3507 ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗ 24.11.2005 Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ MILANKOVITCH Όλοι γνωρίζουμε ότι η εναλλαγή των 4 εποχών οφείλεται στην κλίση που παρουσιάζει ο άξονας περιστροφής

Διαβάστε περισσότερα

ραστηριότητες στο Επίπεδο 1.

ραστηριότητες στο Επίπεδο 1. ραστηριότητες στο Επίπεδο 1. Στο επίπεδο 0, στις πρώτες τάξεις του δηµοτικού σχολείου, όπου στόχος είναι η οµαδοποίηση των γεωµετρικών σχηµάτων σε οµάδες µε κοινά χαρακτηριστικά στη µορφή τους, είδαµε

Διαβάστε περισσότερα

Q 40 th International Physics Olympiad, Merida, Mexico, 12-19 July 2009

Q 40 th International Physics Olympiad, Merida, Mexico, 12-19 July 2009 Q 40 th International Physics Olympiad, erida, exico, -9 July 009 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ No. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΓΗΣ-ΣΕΛΗΝΗΣ Οι επιστήμονες μπορούν να προσδιορίσουν την απόσταση Γης-Σελήνης, με μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2: Ο Νεύτωνας παίζει μπάλα

Κεφάλαιο 2: Ο Νεύτωνας παίζει μπάλα Κεφάλαιο : Ο Νεύτωνας παίζει μπάλα Το ποδόσφαιρο κατέχει αδιαμφισβήτητα τη θέση του βασιλιά όλων των αθλημάτων. Είναι το μέσο εκείνο που ενώνει εκατομμύρια ανθρώπους σε όλον τον κόσμο επηρεάζοντας ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο M6. Κυκλική κίνηση και άλλες εφαρµογές των νόµων του Νεύτωνα

Κεφάλαιο M6. Κυκλική κίνηση και άλλες εφαρµογές των νόµων του Νεύτωνα Κεφάλαιο M6 Κυκλική κίνηση και άλλες εφαρµογές των νόµων του Νεύτωνα Κυκλική κίνηση Αναπτύξαµε δύο µοντέλα ανάλυσης στα οποία χρησιµοποιούνται οι νόµοι της κίνησης του Νεύτωνα. Εφαρµόσαµε τα µοντέλα αυτά

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας µε απάντηση Φυσικής Γ Γυµνασίου (ταλαντώσεις)

Ερωτήσεις θεωρίας µε απάντηση Φυσικής Γ Γυµνασίου (ταλαντώσεις) Ερωτήσεις θεωρίας µε απάντηση Φυσικής Γ Γυµνασίου (ταλαντώσεις) Πότε µια κίνηση λέγεται περιοδική; Να γράψετε τρία παραδείγµατα. Μια κίνηση λέγεται περιοδική όταν επαναλαµβάνεται σε ίσα χρονικά διαστήµατα.

Διαβάστε περισσότερα

4 η Εργασία F 2. 90 o 60 o F 1. 2) ύο δυνάµεις F1

4 η Εργασία F 2. 90 o 60 o F 1. 2) ύο δυνάµεις F1 4 η Εργασία 1) ύο δυνάµεις F 1 και F 2 ασκούνται σε σώµα µάζας 5kg. Εάν F 1 =20N και F 2 =15N βρείτε την επιτάχυνση του σώµατος στα σχήµατα (α) και (β). [ 2 µονάδες] F 2 F 2 90 o 60 o (α) F 1 (β) F 1 2)

Διαβάστε περισσότερα

Π ρόγνωση καιρού λέγεται η διαδικασία πρόβλεψης των ατµοσφαιρικών συνθηκών που πρόκειται να επικρατήσουν σε µια συγκεκριµένη περιοχή, για κάποια ορισµένη µελλοντική χρονική στιγµή ή περίοδο. Στην ουσία

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 14 Ταλαντώσεις. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 14 Ταλαντώσεις. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 14 Ταλαντώσεις Ταλαντώσεις Ελατηρίου Απλή αρµονική κίνηση Ενέργεια απλού αρµονικού ταλαντωτή Σχέση απλού αρµονικού ταλαντωτή και κυκλικής κίνησης Το απλό εκκρεµές Περιεχόµενα 14 Το φυσικό εκκρεµές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΡΟΥΣ-ΡΟΠΕΣ Α ΡΑΝΕΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΡΟΥΣ-ΡΟΠΕΣ Α ΡΑΝΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΡΟΥΣ-ΡΟΠΕΣ Α ΡΑΝΕΙΑΣ 6.. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Για τον υπολογισµό των τάσεων και των παραµορφώσεων ενός σώµατος, που δέχεται φορτία, δηλ. ενός φορέα, είναι βασικό δεδοµένο ή ζητούµενο

Διαβάστε περισσότερα

Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος;

Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος; Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος; Για να εξετάσουµε το κύκλωµα LC µε διδακτική συνέπεια νοµίζω ότι θα πρέπει να τηρήσουµε τους ορισµούς που δώσαµε στα παιδιά στη Β Λυκείου. Ας ξεκινήσουµε

Διαβάστε περισσότερα

( ) ( ) ( )! r a. Στροφορμή στερεού. ω i. ω j. ω l. ε ijk. ω! e i. ω j ek = I il. ! ω. l = m a. = m a. r i a r j. ra 2 δ ij. I ij. ! l. l i.

( ) ( ) ( )! r a. Στροφορμή στερεού. ω i. ω j. ω l. ε ijk. ω! e i. ω j ek = I il. ! ω. l = m a. = m a. r i a r j. ra 2 δ ij. I ij. ! l. l i. Στροφορμή στερεού q Η στροφορµή του στερεού γράφεται σαν: q Αλλά ο τανυστής αδράνειας έχει οριστεί σαν: q H γωνιακή ταχύτητα δίνεται από: ω = 2 l = m a ra ω ω ra ω e a ΦΥΣ 211 - Διαλ.31 1 r a I j = m a

Διαβάστε περισσότερα

εύτερη διάλεξη. Η Γεωµετρία στα αναλυτικά προγράµµατα.

εύτερη διάλεξη. Η Γεωµετρία στα αναλυτικά προγράµµατα. εύτερη διάλεξη. Η στα αναλυτικά προγράµµατα. Η Ευκλείδεια αποτελούσε για χιλιάδες χρόνια µέρος της πνευµατικής καλλιέργειας των µορφωµένων ατόµων στο δυτικό κόσµο. Από τις αρχές του 20 ου αιώνα, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης 1. Ο κλάδος της περιγραφικής Στατιστικής: α. Ασχολείται με την επεξεργασία των δεδομένων και την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

Άλυτα προβλήματα μαθηματικών 1. Υπόθεση (Εικασία) του Πουανκαρέ

Άλυτα προβλήματα μαθηματικών 1. Υπόθεση (Εικασία) του Πουανκαρέ Άλυτα προβλήματα μαθηματικών 1. Υπόθεση (Εικασία) του Πουανκαρέ Το πρόβλημα που διατύπωσε το 1904 ο Γάλλος επιστήμονας Ανρί Πουανκαρέ αφορά την Τοπολογία, ένα κλάδο των Μαθηματικών που δεν ενδιαφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 ο Κ 5, 4 4, 5 0, 0 0,0 5, 4 4, 5. Όπως βλέπουµε το παίγνιο δεν έχει καµιά ισορροπία κατά Nash σε αµιγείς στρατηγικές διότι: (ΙΙ) Α Κ

Κεφάλαιο 9 ο Κ 5, 4 4, 5 0, 0 0,0 5, 4 4, 5. Όπως βλέπουµε το παίγνιο δεν έχει καµιά ισορροπία κατά Nash σε αµιγείς στρατηγικές διότι: (ΙΙ) Α Κ Κεφάλαιο ο Μεικτές Στρατηγικές Τώρα θα δούµε ένα παράδειγµα στο οποίο κάθε παίχτης έχει τρεις στρατηγικές. Αυτό θα µπορούσε να είναι η µορφή που παίρνει κάποιος µετά που έχει απαλείψει όλες τις αυστηρά

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 8 Διατήρηση της Ενέργειας

Κεφάλαιο 8 Διατήρηση της Ενέργειας Κεφάλαιο 8 Διατήρηση της Ενέργειας ΔΥΝΑΜΗ ΕΡΓΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑ µηχανική, χηµική, θερµότητα, βαρυτική, ηλεκτρική, µαγνητική, πυρηνική, ραδιοενέργεια, τριβής, κινητική, δυναµική Περιεχόµενα Κεφαλαίου 8 Συντηρητικές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ»

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» Νικόλαος Μπαλκίζας 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του σχεδίου μαθήματος είναι να μάθουν όλοι οι μαθητές της τάξης τις έννοιες της ισοδυναμίας των κλασμάτων,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ

Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ Επιμέλεια: Μιχαηλίσιν Άννα- Μαρία, Τζιώτης Δημήτρης, Τσάτσα Κωνσταντίνα Η συμμετρία στο φυσικό κόσμο Η συμμετρία που κατεξοχήν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ

Εισαγωγή ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ Τα τελευταία 25 χρόνια, τα προβλήµατα που σχετίζονται µε την διαχείριση της Γεωγραφικής Πληροφορίας αντιµετωπίζονται σε παγκόσµιο αλλά και εθνικό επίπεδο µε την βοήθεια των Γεωγραφικών

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Περιεχόμενα Εισαγωγή στο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2015-16 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 18/9/2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ_ΚΕΦ. 1 1 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Διδάσκων Γεράσιμος Κουρούκλης Καθηγητής (Τμήμα Χημικών Μηχανικών). (gak@auth.gr,

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Β Γυμνασίου - Κεφάλαιο 2: Κινήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΙΝΗΣΕΙΣ. Φυσική Β Γυμνασίου

Φυσική Β Γυμνασίου - Κεφάλαιο 2: Κινήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΙΝΗΣΕΙΣ. Φυσική Β Γυμνασίου ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΙΝΗΣΕΙΣ Φυσική Β Γυμνασίου Εισαγωγή Τα πάντα γύρω μας κινούνται. Στο διάστημα όλα τα ουράνια σώματα κινούνται. Στο μικρόκοσμο συμβαίνουν κινήσεις που δεν μπορούμε να τις αντιληφθούμε άμεσα.

Διαβάστε περισσότερα

Το διαστημόπλοιο. Γνωστικό Αντικείμενο: Φυσική (Δυναμική σε μία διάσταση - Δυναμική στο επίπεδο) Τάξη: Α Λυκείου

Το διαστημόπλοιο. Γνωστικό Αντικείμενο: Φυσική (Δυναμική σε μία διάσταση - Δυναμική στο επίπεδο) Τάξη: Α Λυκείου Το διαστημόπλοιο Γνωστικό Αντικείμενο: Φυσική (Δυναμική σε μία διάσταση - Δυναμική στο επίπεδο) Τάξη: Α Λυκείου Χρονική Διάρκεια Προτεινόμενη χρονική διάρκεια σχεδίου εργασίας: 5 διδακτικές ώρες Διδακτικοί

Διαβάστε περισσότερα

Η ηλιόσφαιρα. Κεφάλαιο 6

Η ηλιόσφαιρα. Κεφάλαιο 6 Κεφάλαιο 6 Η ηλιόσφαιρα 285 Η ΗΛΙΟΣΦΑΙΡΑ Ο Ήλιος κατέχει το 99,87% της συνολικής µάζας του ηλιακού συστήµατος. Ως σώµα κυριαρχεί βαρυτικά στον χώρο του και το µαγνητικό του πεδίο απλώνεται πολύ µακριά.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΡΥΤΗΤΑ. Το μέτρο της βαρυτικής αυτής δύναμης είναι: F G όπου M,

ΒΑΡΥΤΗΤΑ. Το μέτρο της βαρυτικής αυτής δύναμης είναι: F G όπου M, ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΕΛΞΗΣ Ο Νεύτωνας ανακάλυψε τον νόμο της βαρύτητας μελετώντας τις κινήσεις των πλανητών γύρω από τον Ήλιο και τον δημοσίευσε το 1686. Από την ανάλυση των δεδομένων αυτών ο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο M11. Στροφορµή

Κεφάλαιο M11. Στροφορµή Κεφάλαιο M11 Στροφορµή Στροφορµή Η στροφορµή παίζει σηµαντικό ρόλο στη δυναµική των περιστροφών. Αρχή διατήρησης της στροφορµής Η αρχή αυτή είναι ανάλογη µε την αρχή διατήρησης της ορµής. Σύµφωνα µε την

Διαβάστε περισσότερα

1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 120 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει:

1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 120 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει: ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΣΜΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ Ηλεκτρικό φορτίο Ηλεκτρικό πεδίο 1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 10 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει: (α)

Διαβάστε περισσότερα

Η ασφάλεια στον LHC Ο Μεγάλος Επιταχυντής Συγκρουόµενων εσµών Αδρονίων (Large Hadron Collider, LHC) είναι ικανός να επιτύχει ενέργειες που κανένας άλλος επιταχυντής έως σήµερα δεν έχει προσεγγίσει. Ωστόσο,

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο.

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 63 6. Άσκηση 6 Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. 6.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης αυτής, καθώς και των δύο εποµένων, είναι η γνωριµία των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ Μάθημα: ΦΥΣΙΚΗ 4ωρο Τ.Σ. Ημερομηνία

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 4η. η κυκλική συχνότητα της ταλάντωσης (σε µονάδες rad/s) η κίνηση

Διάλεξη 4η. η κυκλική συχνότητα της ταλάντωσης (σε µονάδες rad/s) η κίνηση Διάλεξη 4η Τµήµα Π. Ιωάννου & Θ. Αποστολάτου Αρµονικός ταλαντωτής, σηµείο ισορροπίας, περιοδική κίνηση, ισόχρονη ταλάντωση. Ο αρµονικός ταλαντωτής είναι από το πλέον σηµαντικά συστήµατα στη Φυσική. Δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΚΑΤΟΠΤΡΙΚΗΣ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑΣ

ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΚΑΤΟΠΤΡΙΚΗΣ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑΣ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ: ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΚΑΤΟΠΤΡΙΚΗΣ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑΣ [Κ. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΗΣ ρ ΦΥΣΙΚΗΣ] Τίτλος του Σεναρίου ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΚΑΤΟΠΤΡΙΚΗΣ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑΣ Μελέτη των µετασχηµατισµών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ

Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Γενικευμένη Γεωμετρία, που θα αναπτύξουμε στα παρακάτω κεφάλαια, είναι μία «Νέα Γεωμετρία», η οποία προέκυψε από την ανάγκη να γενικεύσει ορισμένα σημεία της Ευκλείδειας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποια μεγέθη ονομάζονται μονόμετρα και ποια διανυσματικά;

1. Ποια μεγέθη ονομάζονται μονόμετρα και ποια διανυσματικά; ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο ΚΙΝΗΣΗ 2.1 Περιγραφή της Κίνησης 1. Ποια μεγέθη ονομάζονται μονόμετρα και ποια διανυσματικά; Μονόμετρα ονομάζονται τα μεγέθη τα οποία, για να τα προσδιορίσουμε πλήρως, αρκεί να γνωρίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας 1ο Φυλλάδιο - Οριζόντια Βολή

Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας 1ο Φυλλάδιο - Οριζόντια Βολή Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας - Οριζόντια Βολή Επιµέλεια: Μιχάλης Ε. Καραδηµητρίου, M Sc Φυσικός http://perifysikhs.wordpress.com 1 Εισαγωγικές Εννοιες - Α Λυκείου Στην Φυσική της Α Λυκείου κυριάρχησαν

Διαβάστε περισσότερα

Εκτίμηση μη-γραμμικών χαρακτηριστικών

Εκτίμηση μη-γραμμικών χαρακτηριστικών Εκτίμηση μη-γραμμικών χαρακτηριστικών Μη-γραμμικά χαρακτηριστικά ή αναλλοίωτα μέτρα Διάσταση. Ευκλείδια. Τοπολογική 3. Μορφοκλασματική (συσχέτισης, πληροφορίας, μέτρησης κουτιών, ) Εκθέτες Lypunov (μεγαλύτερος,

Διαβάστε περισσότερα

Η Γεωμετρία της Αντιστροφής Η βασική θεωρία. Αντιστροφή

Η Γεωμετρία της Αντιστροφής Η βασική θεωρία. Αντιστροφή Αντιστροφή Υποθέτουμε ότι υπάρχει ένας κανόνας ο οποίος επιτρέπει την μετάβαση από ένα σχήμα σε ένα άλλο, με τέτοιο τρόπο ώστε το δεύτερο σχήμα να είναι τελείως ορισμένο όταν το πρώτο είναι δοσμένο και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΙ Σεπτέµβριος 2001 ΘΕΜΑ 1 Ένα φυσικό σύστηµα, ενός βαθµού ελευθερίας, περιγράφεται από την ακόλουθη συνάρτηση

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΙ Σεπτέµβριος 2001 ΘΕΜΑ 1 Ένα φυσικό σύστηµα, ενός βαθµού ελευθερίας, περιγράφεται από την ακόλουθη συνάρτηση ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΙ Σεπτέµβριος 2001 ΘΕΜΑ 1 Ένα φυσικό σύστηµα, ενός βαθµού ελευθερίας, περιγράφεται από την ακόλουθη συνάρτηση Hamilton:, όπου κάποια σταθερά και η κανονική θέση και ορµή

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα συντεταγμένων

Συστήματα συντεταγμένων Κεφάλαιο. Για να δημιουργήσουμε τρισδιάστατα αντικείμενα, που μπορούν να παρασταθούν στην οθόνη του υπολογιστή ως ένα σύνολο από γραμμές, επίπεδες πολυγωνικές επιφάνειες ή ακόμη και από ένα συνδυασμό από

Διαβάστε περισσότερα

15 ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισµός Αστρονοµίας και Διαστηµικής 2010 Θέµατα για το Γυµνάσιο

15 ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισµός Αστρονοµίας και Διαστηµικής 2010 Θέµατα για το Γυµνάσιο 15 ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισµός Αστρονοµίας και Διαστηµικής 2010 Θέµατα για το Γυµνάσιο 1.- Από τα πρώτα σχολικά µας χρόνια µαθαίνουµε για το πλανητικό µας σύστηµα. Α) Ποιος είναι ο πρώτος και

Διαβάστε περισσότερα

----------Εισαγωγή στη Χρήση του SPSS for Windows ------------- Σελίδα: 0------------

----------Εισαγωγή στη Χρήση του SPSS for Windows ------------- Σελίδα: 0------------ ----------Εισαγωγή στη Χρήση του SPSS for Windows ------------- Σελίδα: 0------------ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο 9.1 ηµιουργία µοντέλων πρόβλεψης 9.2 Απλή Γραµµική Παλινδρόµηση 9.3 Αναλυτικά για το ιάγραµµα ιασποράς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ 28 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Δεύτερη Φάση) Κυριακή, 13 Απριλίου 2014 Ώρα: 10:00-13:00 Οδηγίες: Το δοκίμιο αποτελείται από έξι (6) σελίδες και έξι (6) θέματα. Να απαντήσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Σφάλµατα και στατιστική επεξεργασία πειραµατικών µετρήσεων

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Σφάλµατα και στατιστική επεξεργασία πειραµατικών µετρήσεων ΘΕ1 ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Σφάλµατα και στατιστική επεξεργασία πειραµατικών µετρήσεων 1. Σκοπός Πρόκειται για θεωρητική άσκηση που σκοπό έχει την περιληπτική αναφορά σε θεµατολογίες όπως : σφάλµατα, στατιστική

Διαβάστε περισσότερα

1. Εύρεση µήκους ενός κύκλου : Για να βρω το µήκος ενός κύκλου βρίσκω την ακτίνα του κύκλου και εφαρµόζω τον τύπο

1. Εύρεση µήκους ενός κύκλου : Για να βρω το µήκος ενός κύκλου βρίσκω την ακτίνα του κύκλου και εφαρµόζω τον τύπο 1 3.3 ΜΗΚΟΣ ΚΥΚΛΟΥ ΘΕΩΡΙ 1. Μήκος κύκλου ακτίνας ρ : Το µήκος L ενός κύκλου δίνεται από τον τύπο L = 2πρ ή L = πδ όπου δ η διάµετρος του κύκλου και π ένας άρρητος αριθµός του οποίου προσέγγιση µε δύο δεκαδικά

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣ. 211 Τελική Εξέταση 10-Μάη-2014

ΦΥΣ. 211 Τελική Εξέταση 10-Μάη-2014 ΦΥΣ. 211 Τελική Εξέταση 10-Μάη-2014 Πριν ξεκινήσετε συµπληρώστε τα στοιχεία σας (ονοµατεπώνυµο, αριθµό ταυτότητας) στο πάνω µέρος της σελίδας αυτής. Για τις λύσεις των ασκήσεων θα πρέπει να χρησιµοποιήσετε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7. Τρισδιάστατα Μοντέλα

Κεφάλαιο 7. Τρισδιάστατα Μοντέλα Κεφάλαιο 7. 7.1 ομές εδομένων για Γραφικά Υπολογιστών. Οι δομές δεδομένων αποτελούν αντικείμενο της επιστήμης υπολογιστών. Κατά συνέπεια πρέπει να γνωρίζουμε πώς οργανώνονται τα γεωμετρικά δεδομένα, προκειμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ 29 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΗΣ A ΛΥΚΕΙΟΥ Κυριακή, 29 Μαρτίου 2015 Ώρα: 10:00-13:00 Οδηγίες 1) Το δοκίµιο αποτελείται από οκτώ (8) σελίδες και δέκα (10) θέµατα. 2) Να απαντήσετε

Διαβάστε περισσότερα

= x. = x1. math60.nb

= x. = x1. math60.nb MH ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΑΥΤΟΝΟΜΑ ΥΝΑΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΣΤΑΣΕΩΝ Χώρος Φάσεων : Επίπεδο (, Φασικές Τροχιές : Επίπεδες µονοπαραµετρικές καµπύλες (t (t χωρίς εγκάρσιες τοµές. Οι φασικές τροχιές µπορούν να υπολογιστούν από

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς.

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. Μ2 Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. 1 Σκοπός Η εργαστηριακή αυτή άσκηση αποσκοπεί στη μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας σε ένα τόπο. Αυτή η μέτρηση επιτυγχάνεται

Διαβάστε περισσότερα

Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2003

Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2003 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Γ ΕΚ ΟΣΗΣ Μετά την τρίτη έκδοση του βιβλίου µου µε τα προβλήµατα Μηχανικής για το µάθηµα Γενική Φυσική Ι, ήταν επόµενο να ακολουθήσει η τρίτη έκδοση και του παρόντος βιβλίου µε προβλήµατα Θερµότητας

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Επαναληπτικός ιαγωνισμός)

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Επαναληπτικός ιαγωνισμός) 4 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑ Α ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Επαναληπτικός ιαγωνισμός) Κυριακή, 5 Απριλίου, 00, Ώρα:.00 4.00 Προτεινόμενες Λύσεις Άσκηση ( 5 μονάδες) Δύο σύγχρονες πηγές, Π και Π, που απέχουν μεταξύ τους

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Γραφικές παραστάσεις, κλίση καµπύλης Μέθοδος των ελαχίστων τετραγώνων

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Γραφικές παραστάσεις, κλίση καµπύλης Μέθοδος των ελαχίστων τετραγώνων ΘΕ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Γραφικές παραστάσεις, κλίση καµπύλης Μέθοδος των ελαχίστων τετραγώνων 1. Σκοπός Πρόκειται για θεωρητική άσκηση που σκοπό έχει την περιληπτική αναφορά σε θεµατολογίες που αφορούν την

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία Μαθηματικά: ριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 11 ο, Τμήμα Γεωμετρία Η γεωμετρία σε σχέση με την άλγεβρα ή την αριθμητική έχει την εξής ιδιαιτερότητα: πρέπει να είμαστε πολύ ακριβείς στην περιγραφή μας (σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα Εύρεση του π

Δραστηριότητα Εύρεση του π Δραστηριότητα Εύρεση του π Ανάµεσα σε πολλά πρωτότυπα και εντυπωσιακά επιτεύγµατα του Αρχιµήδη, η µέθοδός του για την εύρεση µιας αριθµητικής προσέγγισης για το π ξεχωρίζει για την κοµψότητα και την ασυνήθιστη

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά σπούδασε Ιατρική, όμως ο καθηγητής του Οστίλιο Ρίτσι (μαθηματικός) τον έστρεψε στις Θετικές Επιστήμες.

Αρχικά σπούδασε Ιατρική, όμως ο καθηγητής του Οστίλιο Ρίτσι (μαθηματικός) τον έστρεψε στις Θετικές Επιστήμες. Γαλιλαίος (1581-1643) Γεννήθηκε στην Πίζα το 1581 Αρχικά σπούδασε Ιατρική, όμως ο καθηγητής του Οστίλιο Ρίτσι (μαθηματικός) τον έστρεψε στις Θετικές Επιστήμες. Ως δευτεροετής φοιτητής ανακάλυψε: 1. Τον

Διαβάστε περισσότερα

94 Η χρήση των νευρωνικών µοντέλων για την κατανόηση της δοµής και λειτουργίας τού εγκεφάλου. = l b. K + + I b. K - = α n

94 Η χρήση των νευρωνικών µοντέλων για την κατανόηση της δοµής και λειτουργίας τού εγκεφάλου. = l b. K + + I b. K - = α n Nευροφυσιολογία Η μονάδα λειτουργίας του εγκεφάλου είναι ένας εξειδικευμένος τύπος κυττάρου που στη γλώσσα της Νευροφυσιολογίας ονομάζεται νευρώνας. Το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο αποκαλύπτει ότι ο ειδικός

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010

Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010 Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010 Οι χάρτες των 850 Hpa είναι ένα από τα βασικά προγνωστικά επίπεδα για τη παράµετρο της θερµοκρασίας. Την πίεση των 850 Hpa τη συναντάµε στην ατµόσφαιρα σε ένα µέσο ύψος περί

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ

2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ 1. Σφάλματα Κάθε μέτρηση ενός φυσικού μεγέθους χαρακτηρίζεται από μία αβεβαιότητα που ονομάζουμε σφάλμα, το οποίο αναγράφεται με τη μορφή Τιμή ± αβεβαιότητα π.χ έστω ότι σε ένα πείραμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

1.1. Κινηµατική Οµάδα Γ.

1.1. Κινηµατική Οµάδα Γ. 1.1. Οµάδα Γ. 1.1.21. Πληροφορίες από το διάγραµµα θέσης-χρόνου..ένα σώµα κινείται ευθύγραµµα και στο διάγραµµα βλέπετε τη θέση του σε συνάρτηση µε το χρόνο. i) Βρείτε την κλίση στο διάγραµµα x-t στις

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss Κεφάλαιο Η2 Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως ένας εναλλακτικός τρόπος υπολογισµού του ηλεκτρικού πεδίου. Ο νόµος του Gauss βασίζεται στο γεγονός ότι η ηλεκτρική

Διαβάστε περισσότερα

Μετεωρολογία - Καιρός και Ασφάλεια Πτήσεων

Μετεωρολογία - Καιρός και Ασφάλεια Πτήσεων Μετεωρολογία - Καιρός και Ασφάλεια Πτήσεων ημήτρης Ζιακόπουλος Μαθηματικός-Μετεωρολόγος Μετεωρολόγος ΕΜΥ Αθήνα,, 14-4-2011 Θεόφραστος «Περί σημείων, υδάτων και πνευμάτων και χειμώνων και ευδιών» (3 ος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014. ÄÉÁÍüÇÓÇ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014. ÄÉÁÍüÇÓÇ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ηµιτελείς προτάσεις Α1 Α4 να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΛΥΚΕΙΟ Α ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2010-2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΟΝΟΜΑ:... ΤΜΗΜΑ:... ΑΡ.:...

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΛΥΚΕΙΟ Α ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2010-2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΟΝΟΜΑ:... ΤΜΗΜΑ:... ΑΡ.:... ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΛΥΚΕΙΟ Α ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2010-2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ: Φυσική ΤΑΞΗ: Α ΗΜΕΡΟΜΗΝΊΑ: 27 Μαίου 2011 ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες ΩΡΑ: 11.00 1.00 ΒΑΘΜΟΣ: Αριθμητικά:... Ολογράφως:...

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη Φυσική 1, Διάλεξη 4, Τμήμα Φυσικής, Παν/μιο Ιωαννίνων Η Αρχές της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας και οι μετασχηματισμοί του Lorentz

Σύγχρονη Φυσική 1, Διάλεξη 4, Τμήμα Φυσικής, Παν/μιο Ιωαννίνων Η Αρχές της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας και οι μετασχηματισμοί του Lorentz 1 Η Αρχές της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας και οι μετασχηματισμοί του Lorentz Σκοποί της τέταρτης διάλεξης: 25.10.2011 Να κατανοηθούν οι αρχές με τις οποίες ο Albert Einstein θεμελίωσε την ειδική θεωρία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ανάλυση Συστηµάτων Αυτοµάτου Ελέγχου: Χρονική Απόκριση και Απόκριση Συχνότητας

Εισαγωγή στην Ανάλυση Συστηµάτων Αυτοµάτου Ελέγχου: Χρονική Απόκριση και Απόκριση Συχνότητας ΚΕΣ Αυτόµατος Έλεγχος Εισαγωγή στην Ανάλυση Συστηµάτων Αυτοµάτου Ελέγχου: Χρονική Απόκριση και Απόκριση Συχνότητας 6 Ncola Tapaoul Βιβλιογραφία Ενότητας Παρασκευόπουλος [5]: Κεφάλαιο 4 Παρασκευόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ε π α ν α λ η π τ ι κ ά θ έ µ α τ α 0 0 5 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΘΕΜΑ 1 o Για τις ερωτήσεις 1 4, να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου 9 Μαρτίου 2013

Γ Λυκείου 9 Μαρτίου 2013 Θεωρητικό Μέρος Γ Λυκείου 9 Μαρτίου 2013 Θέμα 1 ο Α. Δύο πηγές Π 1 και Π 2 αρμονικών κυμάτων διεγείρουν τα σημεία επίπεδου ελαστικού μέσου. Έστω Α το πλάτος ταλάντωσης κάθε πηγής, f η συχνότητα ταλάντωσής

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Επαναληπτικό στη Φυσική 1. Θέµα 1 ο

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Επαναληπτικό στη Φυσική 1. Θέµα 1 ο ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Επαναληπτικό στη Φυσική 1 Θέµα 1 ο 1. Το διάγραµµα του διπλανού σχήµατος παριστάνει τη χρονική µεταβολή της αποµάκρυνσης ενός σώµατος που εκτελεί απλή αρµονική ταλάντωση. Ποια από

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua. Μέρος Β /Στατιστική Μέρος Β Στατιστική Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.gr/gpapadopoulos) Από τις Πιθανότητες στη Στατιστική Στα προηγούμενα, στο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος. Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής

ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος. Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής Αστρικό σμήνος είναι 1 ομάδα από άστρα που Καταλαμβάνουν σχετικά μικρό χώρο στο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΔΥΝΑΜΕΙΣ Μέρος 1ο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΔΥΝΑΜΕΙΣ Μέρος 1ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΔΥΝΑΜΕΙΣ Μέρος 1ο Φυσική Β Γυμνασίου Βασίλης Γαργανουράκης http://users.sch.gr/vgargan Εισαγωγή Στο προηγούμενο κεφάλαιο μελετήσαμε τις κινήσεις των σωμάτων. Το επόμενο βήμα είναι να αναζητήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Συμπληρωματικό Φύλλο Εργασίας 2+ ( * ) Μετρήσεις Χρόνου Η Ακρίβεια

Συμπληρωματικό Φύλλο Εργασίας 2+ ( * ) Μετρήσεις Χρόνου Η Ακρίβεια Συμπληρωματικό Φύλλο Εργασίας 2+ ( * ) Μετρήσεις Χρόνου Η Ακρίβεια ( * ) + επιπλέον πληροφορίες, ιδέες και προτάσεις προαιρετικών πειραματικών δραστηριοτήτων, ερωτήσεις... Ένας σημαντικός χρόνος περιορισμένης

Διαβάστε περισσότερα

5. ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΚΙΝΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΓΗΣ

5. ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΚΙΝΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΓΗΣ 37 5. ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΚΙΝΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΓΗΣ 5.1 Εισαγωγή Οι κύριες κινήσεις της Γης είναι: μια τροχιακή κίνηση του κέντρου μάζας γύρω από τον Ήλιο και μια περιστροφική κίνηση γύρω από τον άξονα που περνά από

Διαβάστε περισσότερα

4.3. Γραµµικοί ταξινοµητές

4.3. Γραµµικοί ταξινοµητές Γραµµικοί ταξινοµητές Γραµµικός ταξινοµητής είναι ένα σύστηµα ταξινόµησης που χρησιµοποιεί γραµµικές διακριτικές συναρτήσεις Οι ταξινοµητές αυτοί αναπαρίστανται συχνά µε οµάδες κόµβων εντός των οποίων

Διαβάστε περισσότερα