ΣΠΟΓΓΑΛΙΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΚΑΛΥΜΝΟΥ, 19ΟΣ-20ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΣΠΟΓΓΑΛΙΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΚΑΛΥΜΝΟΥ, 19ΟΣ-20ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ"

Transcript

1 ΕΥΔΟΚΙΑ ΟΛΥΜΠΙΤΟΥ ΣΠΟΓΓΑΛΙΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΚΑΛΥΜΝΟΥ, 19ΟΣ-20ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ Η ανάπτυξη μιας τεχνικής δεξιότητας, η τοπική παραγωγική εξειδίκευση και η αποκλειστική σύνδεση του παραγόμενου προϊόντος με το εξαγωγικό εμπόριο είναι φαινόμενα γνωστά και από άλλες περιπτώσεις βιοτεχνικών δραστηριοτήτων στον ορεινό και νησιωτικό χώρο. Η αξιοποίηση μιας ευνοϊκής συγκυρίας, αν και προσέλκυε ανθρώπινο δυναμικό το οποίο είχε διαμορφώσει μία τεχνική παράδοση, δεν ήταν αρκετή για να εξασφαλίσει τη βιωσιμότητα στη δραστηριότητα αυτή, ούτε να διαμορφώσει σταθερούς ρυθμούς ανάπτυξης στις ομάδες που την ασκούσαν. Τα ιδιαίτερα δομικά χαρακτηριστικά των πρωτογενών και μεταποιητικών δραστηριοτήτων που ήταν προσδεδεμένες στις αρχαϊκότητες του οθωμανικού κόσμου, τις καθιστούσαν ιδιαίτερα ευαίσθητες απέναντι στις προκλήσεις και τους ανταγωνισμούς της αρχόμενης βιομηχανικής εποχής. Όλοι αυτοί οι τοπικοί «μονοεπαγγελματισμοί» παρουσιάζουν κάποιες ομοιότητες αλλά και διαφορές με την περίπτωση της ελληνικής σπογγαλιείας. Τα όρια, και εδώ, ήταν συγκεκριμένα, η ζήτηση παροδική, τα διαθέσιμα κεφάλαια λίγα, η τεχνική ανανέωση περιορισμένη, η δυνατότητα αντιμετώπισης των κρίσεων ανύπαρκτη. Η σπογγαλιεία υπήρξε μια πρωτογενής δραστηριότητα ορισμένων μικρών και άγονων νησιών του Αιγαίου κυρίως, ανάλογη με εκείνες του ορεινού χώρου που εκκινούσαν από την παραγωγή του προϊόντος, απαιτούσαν τη στοιχειώδη του μεταποίηση και κατέληγαν στην προώθησή του στην αγορά, απασχολώντας μεγάλο μέρος του τοπικού πληθυσμού. Αναλογίες θα μπορούσαν ακόμη να αναζητηθούν με το φαινόμενο των πλανόδιων τεχνιτών με την εξειδικευμένη τους τεχνογνωσία και τα εντοπισμένα δρομολόγια. Στην περίπτωση όμως της σπογγαλιείας δεν πρόκειται για εξελιγμένη μορφή μιας προηγούμενης Με μεγάλη συγκίνηση ο Μνήμων δημοσιεύει την τελευταία δημόσια ομιλία της Ευδοκίας Ολυμπίτου την Τετάρτη 4 Μαΐου 2011, στο πλαίσιο των συναντήσεων της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με συζητητές την Εύα Καλπουρτζή και τον Νίκο Κοταρίδη.

2 248 Ευδοκία Ολυμπίτου αυτοκαταναλωτικής οικοτεχνίας που διέθετε πρώτες ύλες και εμπειρία. Εδώ η τεχνογνωσία για την παραγωγή και κατεργασία της πρώτης ύλης απαιτούσε ιδιαίτερες μορφές εξοικείωσης με το υγρό στοιχείο, τα θαλάσσια ρεύματα, τον καιρό, τα βάθη και τους βυθούς. Παρόμοιες, ίσως, δεξιότητες με εκείνες των ψαράδων που έπρεπε να γνωρίζουν θαλάσσιες περιοχές και εποχικά περάσματα, προκειμένου να αλιεύσουν πλούσια «θηράματα». Αν και οι δύο δραστηριότητες είχαν διαμορφώσει τοπικές πυκνώσεις και μια ιδιαίτερη τεχνική παράδοση με σημαντικό ιστορικό βάθος, παρέμεναν ανασφαλείς και ασταθείς. Με μια σημαντική όμως διαφορά, ότι τα σφουγγάρια πρέπει να εντοπισθούν και να συλλεγούν ένα-ένα από τον βυθό. Προϋπόθεση, ωστόσο, αποτελούσε για όλους η έγκαιρη πρόσβαση και η διαφύλαξη των κατάλληλων σημείων από οποιουσδήποτε μπορούσαν να διεκδικήσουν την πλούσια σοδειά. Επρόκειτο για μια νοητή, άτυπη κατανομή του θαλάσσιου χώρου που θα μπορούσε να θυμίζει τη διανομή των βοσκοτόπων της ηπειρωτικής Ελλάδας. Μια ακόμη ιδιομορφία της σπογγαλιευτικής δραστηριότητας ήταν ότι το παραγόμενο προϊόν δεν καταναλωνόταν από τους πληθυσμούς που το παρήγαν, ενώ η βιομηχανική ανάπτυξη υπήρξε προϋπόθεση για την εντατικοποίηση και την τεχνολογική υποστήριξή της, σε ένα περιβάλλον που ήταν ακόμη προβιομηχανικό. Τότε όμως η αυξημένη ζήτηση οδήγησε στην αλιεία σε μακρινές αποστάσεις και ξένες θάλασσες, εκεί όπου υπήρχαν πλούσιες σπογγοφόρες εκτάσεις. Η αναζήτηση πρώτων υλών από τη βιομηχανική Δύση διαμόρφωσε ανάλογα παραγωγικά πεδία σε διάφορες περιοχές με πλούσιο υπέδαφος και φυσικούς πόρους. Ίσως, λοιπόν, η σπογγαλιεία του β μισού του 19ου αιώνα θα μπορούσε να συσχετισθεί, εν μέρει, με κάποιες μορφές αποικιακής εκμετάλλευσης με την επιβολή νεότευκτων τεχνολογικών επιτευγμάτων σε «ιθαγενείς» πληθυσμούς, ελάχιστα εξοικειωμένους, στην περίπτωση των σφουγγαράδων, με τις δυνατότητες και τους κινδύνους των νέων καταδυτικών μέσων, πρόθυμους όμως ή αναγκασμένους να ρισκάρουν για να επιβιώσουν και να πλουτίσουν από τον «χρυσό των βυθών». Όσοι ανταποκρίθηκαν σε αυτή την προσφορά απασχόλησης έπρεπε να υποστούν τους εργασιακούς καταναγκασμούς που περιείχε, ενώ διαμόρφωσαν την οικογενειακή και κοινωνική τους ζωή σύμφωνα με τους περιοδικούς ρυθμούς της δραστηριότητας. Γύρω από τη σπογγαλιεία σχηματίστηκε ένα πλέγμα συναλλαγών και εξειδικεύσεων που επέβαλε σαφή επαγγελματική ιεραρχία και έντονη διαστρωμάτωση στο εσωτερικό των κοινωνικών ομάδων. Τα ποσοτικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά της υποκίνησαν ποικίλες δημογραφικές, οικονομικές και πολιτισμικές ανακατατάξεις σε όλα τα σπογγαλιευτικά νησιά των Δωδεκανήσων. Οι αλλαγές στη σύνθεση του πληθυσμού, η συσσώρευση πλούτου, αλλά και οι ενδοκοινοτικές αντιπαραθέσεις είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά που

3 Σπογγαλιευτική δραστηριότητα στην Κάλυμνο (19ος-20ός αι.) 249 αποτυπώνονται στις σπογγαλιευτικές κοινωνίες, κατά την περίοδο της ακμής της ( ). Άλλωστε η σπογγαλιεία υπήρξε ο μοχλός που προσέδωσε μία νέα φυσιογνωμία στους νησιωτικούς πληθυσμούς και οικισμούς, διαμορφώνοντας θύλακες οικονομικής ευμάρειας και πολιτιστικής άνθισης που ανταποκρίνονταν στα νεωτερικά κοινωνικά πρότυπα όσων χρηματοδοτούσαν τη δραστηριότητα και εμπορεύονταν το προϊόν. Οι εργαζόμενοι όμως, παρά τις οικονομικές ευκαιρίες που τους προσέφερε η άσκηση του επαγγέλματος, δεν μπόρεσαν τελικά να διαφύγουν από την κοινή τους μοίρα, εκείνη του «εργάτη της θάλασσας». Η ιστορία της καλύμνικης σπογγαλιείας είναι σε γενικές γραμμές παρόμοια με εκείνες των άλλων σπογγαλιευτικών νησιών της Δωδεκανήσου της Σύμης, της Χάλκης, του Καστελόριζου. Αυτό που την διαφοροποιεί είναι η διάρκεια και η ανάπτυξή της ή μάλλον η διαρκής παρουσία της, που διαπερνά τουλάχιστον τον 19ο και τον 20ό αιώνα. Σε όλη αυτή τη χρονική περίοδο το σφουγγάρι υπήρξε ο σημαντικότερος πόρος ζωής για το νησί της Καλύμνου, που είναι ορεινό, άγονο, με ελάχιστους φυσικούς πόρους και παραγωγικές δυνατότητες. Επιπλέον, στη σπογγαλιεία της Καλύμνου φαίνεται να συναντώνται μια σειρά από παράγοντες και συγκυρίες που ευνόησαν την εντυπωσιακή ανάπτυξή της. Γιατί, για περισσότερο από έναν αιώνα κατάφερε να βρίσκει διέξοδο για την παραγωγή της, να συνδέεται με το δίκτυο των διεθνών αγορών, να συντηρεί εύρωστους σπογγεμπορικούς οίκους στο εξωτερικό, να διατηρεί το ανθρώπινο δυναμικό της και να προσελκύει και άλλο από τα γύρω νησιά, να βρίσκει διέξοδο στις κρίσεις, δημιουργώντας δραστήριες παροικίες στην Τυνησία ή στις ακτές της Φλώριδας και να προσαρμόζεται εντέλει στις τεχνολογικές καινοτομίες που επιβλήθηκαν στο επάγγελμα. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι το νησί απέκτησε μία αποκλειστική ειδίκευση στη σπογγαλιεία, η οποία διαδραμάτισε πρωτεύοντα ρόλο στην κοινωνική συγκρότηση και τη φυσιογνωμία του αλλά και στη διαμόρφωση μιας ιδιαίτερης τοπικής κουλτούρας, μιας ταυτότητας με πολλαπλές εκδοχές και αποτυπώσεις, ενός υλικού και άυλου πολιτισμού, που θα μπορούσαμε ίσως να ονομάσουμε «πολιτισμό του σφουγγαριού». Από την άλλη μεριά, αναπόφευκτες και συγκυριακές ή απρόσμενες ανατροπές οδήγησαν στον σταδιακό περιορισμό και την εξαφάνισή της, ενισχύοντας, ωστόσο, τις πολιτισμικές της αναπαραστάσεις. Για όλους αυτούς τους λόγους θεωρώ ότι η σπογγαλιεία της Καλύμνου αποτελεί ένα ιδιαίτερα προνομιακό ιστορικό και εθνογραφικό παράδειγμα. Οι λόγοι για τους οποίους ειδικά οι Καλύμνιοι (ή οι Συμιακοί, οι Αιγινήτες, οι Υδραίοι) ασχολήθηκαν με αυτή την ιδιόμορφη δραστηριότητα δεν είναι εύκολα ανιχνεύσιμοι. Οι τοπικές πηγές την παρουσιάζουν ως αναγκαστική επιλογή. «Επειδή τα μέρη αυτών», έγραφαν οι Καλύμνιοι δημογέροντες το 1894, μιλώντας εξ ονόματος όλων των πληθυσμών του Νοτιοανατολικού Αιγαίου, «είναι καθ ολοκληρίαν ξηρά, βραχώδη και άγονα και επομένως δεν ήτο δυνατόν να

4 250 Ευδοκία Ολυμπίτου ζήσωσιν επ αυτών, δια τούτο εξ ανάγκης και κατά θείαν τινά οικονομίαν επεδόθησαν προ αιώνων τινών αλληλλοδιαδόχως εις την κινδυνωδεστάτην αλιείαν των σπόγγων προς διατροφήν των ενδεών οικογενειών των». 1 Ασαφής είναι και η προϊστορία της. Διατυπώσεις, όπως η προηγούμενη («προ αιώνων τινών») ή «ανέκαθεν», είναι συνήθεις. Σποραδικές μνείες για την άσκηση της σπογγαλιείας διασώζονται σε ποικίλα τεκμήρια του 18ου αιώνα, δεν διαθέτουμε όμως ποσοτικά ή άλλα στοιχεία που θα μας έδιναν τη δυνατότητα να διερευνήσουμε τη διάδοση και το εύρος της. 2 Πιστεύω ότι η επίδοση των Καλυμνίων στη σπογγαλιεία και το σπογγεμπόριο συνιστά μια κληρονομημένη τεχνογνωσία και παράδοση προγενέστερη του 19ου αιώνα και μάλλον αρκετά συστηματική, που ευνοήθηκε από τη μορφολογία και τις κλιματικές συνθήκες της γύρω θαλάσσιας περιοχής μας αρκεί, ωστόσο, εδώ η μαρτυρία του Καλύμνιου φοιτητή της ιατρικής Θέμελη Κινδύνη που έγραφε το 1878 ότι «το έργον δε τούτον της σπογγαλιείας εισήχθη από 150 περίπου ενιαυτών, ως διηγούνται οι νυν γέροντες», 4 η άποψη του Μιλτιάδη Καραβοκυρού που έγραφε το 1885 ότι η σπογγαλιεία είναι πανάρχαιη δραστηριότητα και ότι σύμφωνα με την παράδοση επανεμφανίστηκε εδώ και έναν αιώνα, 5 ή έστω η ομολογία του Κάρολου Φλέγελ ότι «οι γεροντότεροι κάτοικοι της Καλύμνου ενθυμούνται, ότι οι προπάτορες αυτών ήσαν σπογγαλιείς» Αρχείο Δήμου Καλύμνου (στο εξής: ΑΔΚ), Αλληλογραφία , έγγρ. 1, Παρά τη σπανιότητα παλαιότερων σχετικών τεκμηρίων, φαίνεται ότι σε όλη την οθωμανική περίοδο ορισμένοι πληθυσμοί του Αιγαίου γνώριζαν τη σπογγαλιεία και μάλιστα η δραστηριότητα αυτή απορροφούσε σημαντικό τμήμα των κατοίκων ορισμένων περιοχών, ενώ το προϊόν της εργασίας τους αποτέλεσε αντικείμενο εξαγωγής και συνδέθηκε με το εξωτερικό εμπόριο. Μία από τις παλαιότερες ίσως μαρτυρίες για τη δωδεκανησιακή σπογγαλιεία ανέρχεται στα μέσα του 17ου αιώνα. Βλ. σχετικά Ιπ. Φραγκόπουλος, Ιστορία της Καλύμνου, Αθήνα 1995, σ Ο Σ. Τρικοίλης ανάγει τουλάχιστον στον 3ο και 2ο π.χ. αι. την ενασχόληση των Καλυμνίων με τη σπογγαλιεία, υποστηρίζοντας ότι στο νησί λατρευόταν ο Δελφίνιος Απόλλων, προστάτης των θαλασσινών και για την Κάλυμνο των σφουγγαράδων. Τεκμηριώνει δε την άποψή του με την ερμηνεία ενός ανάγλυφου δελφινιού που έφερε στο φως η αρχαιολογική έρευνα στον αρχαίο συνοικισμό Δάμο της Καλύμνου. Βλ. σχετικά Σακελλάρης Ν. Τρικοίλης, «Το δελφίνι του Δάμου Καλυμνίων. Ο διπλός συμβολισμός: Απόλλων-Θάλασσα», Καλυμνιακά Χρονικά 14 (2001) Αναφέρεται ακόμη ότι αφορμή για τη γνωριμία με τα σφουγγάρια αποτέλεσε η συλλογή όσων ξέβραζε η θάλασσα στις ακτές. Γεώργιος Ελευθ. Γεωργάς, Μελέτη περί σπογγαλιείας, σπόγγων και σπογγεμπορίου από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερον, Πειραιάς 1937, σ Θέμελης Κινδύνης, Η νήσος Κάλυμνος, Αθήνα 1879, σ Milt. Carabokyro, Etude sur la pêche des êponges. Les pays spongifères de l Empire et le scaphandre, Κωνσταντινούπολη 1886, σ Κάρολος Φλέγελ, Η Α.Θ. Παναγιότης ο Οικουμενικός Πατριάρχης Άνθιμος ο Ζ εν Καλύμνω, Σάμος 1896, σ. 13.

5 Σπογγαλιευτική δραστηριότητα στην Κάλυμνο (19ος-20ός αι.) 251 Άλλες σπογγαλιευτικές περιοχές είχαν ήδη υπάρξει ναυτικοί τόποι, οπότε μπορούμε να σκεφτούμε ότι αξιοποίησαν την τεχνογνωσία της ναυσιπλοΐας, την εμπειρία στις θαλάσσιες μεταφορές και το εμπόριο, αλλά και το εργατικό τους δυναμικό. Οι Καλύμνιοι, ωστόσο, αν και «θαλασσομάχοι» κατά τη συνήθη διατύπωση κειμένων του 19ου αιώνα 7 δεν υπήρξαν ναυτικοί δεν διέθεταν εμπορικό στόλο, ούτε είχαν επιδοθεί συστηματικά στο διαμετακομιστικό εμπόριο. Είναι χαρακτηριστικό ότι, στα μέσα του 19ου περίπου αιώνα, όταν το κέντρο βάρους της σπογγαλιευτικής δραστηριότητας μεταφέρθηκε στις ακτές της βόρειας Αφρικής, μαρτυρείται ότι οι Καλύμνιοι ναύλωναν μεγαλύτερα πλοία από τη Σύμη, την Κάσο ή τη Λέρο, πάνω στα οποία τοποθετούσαν τα μικρά σπογγαλιευτικά τους σκάφη και τα μετέφεραν στους μακρινούς τόπους αλιείας των σπόγγων. 8 Και πολύ αργότερα όμως αναφέρεται ότι οι Καλύμνιοι πλοίαρχοι προσελάμβαναν έμπειρους ναυτικούς που οδηγούσαν τα ιστιοφόρα τους σε τόσο μακρινές αποστάσεις, ενώ οι ίδιοι οργάνωναν και επέβλεπαν την καθημερινή εργασία των ναυτών και των δυτών τους. 9 Παρά την, ενδεχομένως, μακρά χρονική παρουσία της καλύμνικης σπογγαλιείας, αντικείμενο μελέτης μου αποτελεί μια συγκεκριμένη περίοδος. Με ενδιαφέρουν οι τοπικές κοινωνικές και πολιτισμικές πραγματικότητες και σχέσεις σε όλο το χρονικό διάστημα που κυριαρχούν στο εργασιακό αυτό περιβάλλον τα καταδυτικά σκάφανδρα, από τη στιγμή της εμφάνισης της «μηχανής» το 1866 μέχρι το τέλος της χρήσης της το 1975, όταν το τελευταίο σπογγαλιευτικό σκάφος με σκάφανδρο αναχώρησε με εννεαμελές πλήρωμα από το λιμάνι της Καλύμνου. Η εξέταση της μακράς αυτής πορείας παρουσιάζει σταθερότητες αλλά και ασυνέχειες, «εσωτερικές» και «εξωτερικές». Οι επιπλοκές που προκαλούσαν στην αλιεία και την εμπορία των σπόγγων οι πολιτικές και οικονομικές αλλαγές στον χάρτη της ανατολικής Μεσογείου και στις διεθνείς αγορές είναι εύκολα ανιχνεύσιμες οι σωζόμενες όμως επίσημες πηγές είναι συνήθως φειδωλές, όταν πρόκειται για κοινωνικές αναταράξεις συναφείς με αλλαγές ή κρίσεις στη δραστηριότητα. Στην εργασία αυτή προσπαθώ να παρακολουθήσω το θέμα μέσα από τρεις κυρίως κατευθύνσεις που αναφέρονται επιλεκτικά στο παρελθόν και το παρόν. Η πρώτη αφορά τις επιχειρηματικές συμπεριφορές και τις εργασιακές σχέσεις που επικράτησαν όταν διευρύνθηκε και εντατικοποιήθηκε η αλιεία και εμπορία σπόγγων με την κυριαρχία των καταδυτικών σκαφάνδρων. Αναφέρομαι στη σπογγαλιεία μεγάλου βάθους, στον επαγγελματικό ανταγωνισμό, στις αντιθέ- 7. Η έκφραση είναι συνήθης σε κείμενα του 19ου αιώνα. Βλ. ενδεικτικά Θ. Κινδύνης, Η νήσος Κάλυμνος, ό.π., σ Κ. Φλέγελ, Η Α.Θ. Παναγιότης, ό.π., σ Μαρτυρία Γιάννη Τσουλφά στην Ευδοκία Ολυμπίτου (στο εξής: Ε.Ο.), 3/2002.

6 252 Ευδοκία Ολυμπίτου σεις των εμπλεκομένων, στον μετασχηματισμό μιας εποχικής συμπληρωματικής απασχόλησης που ήταν η σπογγαλιεία με «παραδοσιακές μεθόδους», σε οργανωμένη επιχείρηση και επάγγελμα. Η ταχύρρυθμη αυτή διαδικασία δεν υπήρξε άμοιρη συγκρούσεων. H μελέτη του συγκεκριμένου εργασιακού τοπίου προϋποθέτει την αναζήτηση και κατανόηση των ποικίλων θεσμικών και κοινωνικών στάσεων απέναντι στη «βίαιη» εισαγωγή της τεχνολογικής καινοτομίας, το περίφημο «σπογγαλιευτικό ζήτημα», που αναστάτωσε τους σπογγαλιευτικούς πληθυσμούς του Αιγαίου κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν η ζήτηση των σφουγγαριών ήταν ιδιαίτερα αυξημένη από τις βιομηχανίες της Δύσης. Τότε εξάλλου μετασχηματίζεται η εποχική αυτή δραστηριότητα σε οργανωμένη επιχείρηση. Και αυτό συμβαίνει όταν η εισαγωγή των καταδυτικών συσκευών, οι οποίες έρχονται να ανταποκριθούν στα νέα δεδομένα, προκαλούν μία σειρά από αλλαγές και αλυσιδωτές αντιδράσεις σε έναν επαγγελματικό χώρο που μέχρι τότε γνώριζε μόνο «αρχαϊκές» μεθόδους κατάδυσης και αλιείας των σπόγγων. Παρόλο που στα τέλη του 19ου αιώνα, η θάλασσα έμοιαζε ένα ανεξάντλητο χρυσωρυχείο, οι εμπλεκόμενοι στη σπογγαλιεία (χρηματοδότες και εργαζόμενοι) στηρίζονταν σε μια ιδιόμορφη-επισφαλή επένδυση στην ανθρώπινη δεξιότητα αλλά και στην τύχη. Όλοι ήταν, εκ των πραγμάτων, ευάλωτοι και έκθετοι σε μια σειρά από αστάθμητους παράγοντες και συγκυρίες, που επέβαλλε η αναγκαστική «διεθνοποίηση» του επαγγελματικού κλάδου της αλιείας των σπόγγων, όπως η ρευστή πολιτική συγκυρία, η εξάντληση των σπογγοφόρων πυθμένων διαφόρων περιοχών της Μεσογείου, οι περίοδοι οικονομικής ύφεσης, οι συχνές πραγματικές ή τεχνητές πιέσεις των τοπικών και διεθνών αγορών, οι ανταγωνισμοί, τα ατυχήματα. Ο λόγος περί των θανατηφόρων ατυχημάτων γίνεται την εποχή εκείνη κυρίαρχος, ένα πεδίο αντιπαραθέσεων που θα τροφοδοτεί διαχρονικά αντιθέσεις ανάμεσα στα μέλη των πληρωμάτων, κυρίως ανάμεσα στους δύτες και τους καπετάνιους. H «Μαύρη Βίβλος της σπογγαλιείας», όπως αποκαλείται το ζήτημα από τον ελληνικό τύπο των αρχών του 20ού αιώνα, αναφέρεται «στους πιασμένους ή χτυπημένους μηχανικούς», στα θύματα, δηλαδή, της «νόσου της αποσυμπίεσης ή νόσου των δυτών», όπως την ονομάζουμε σήμερα. Παρά τις διάχυτες αντίθετες απόψεις, φαίνεται ότι οι κίνδυνοι ήταν γνωστοί τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1860, όταν δηλαδή πρωτοχρησιμοποιήθηκαν τα σκάφανδρα από τους Δωδεκανήσιους σπογγαλιείς. Οι πηγές που το μαρτυρούν είναι αρκετές. Ο Auguste Denayrouze, ο οποίος, είχε κατασκευάσει μία βελτιωμένη εκδοχή σκαφάνδρων το 1864, εξέδωσε το 1867 ένα εγχειρίδιο για τη χρήση τους, στο οποίο οι οδηγίες ήταν σαφείς για όσους κατέβαιναν σε βάθη μέτρων: «Ανεβαίνοντας πολύ αργά, αποφεύγει κανείς να περάσει απότομα στην ατμοσφαιρική πίεση. Σταματώντας κατά διαστήματα, η αποσυμπίεση γίνεται ομαλά. Αν ο δύτης αγνοήσει αυτή την προφύλαξη, εκτίθεται στον κίνδυνο πολύ

7 Σπογγαλιευτική δραστηριότητα στην Κάλυμνο (19ος-20ός αι.) 253 σοβαρών ατυχημάτων, από τα οποία μπορεί να εξαρτάται και η ζωή του». Ο ίδιος συμβούλευε τους δύτες να ανεβαίνουν 1-2 μέτρα κάθε λεπτό, υπολογίζοντας τον συνολικό χρόνο ανάδυσης σε λεπτά για βάθος μέτρων. 10 Λέγεται ότι το 1870 το χρήσιμο αυτό φυλλάδιο μεταφράστηκε στα ελληνικά. Αν και δεν στάθηκε δυνατό να επιβεβαιώσουμε την ύπαρξη ελληνικής έκδοσης, μπορούμε να φανταστούμε ότι η κυκλοφορία της θα ήταν εξαιρετικά περιορισμένη, ακόμη κι αν έφτασε στα Δωδεκάνησα, αλλά και το περιεχόμενό της άγνωστο στους ίδιους τους δύτες. Παρά τον υπέρμετρο ενθουσιασμό Βρετανών και Γάλλων επιστημόνων για την κατάκτηση των βυθών και τις πρακτικές εφαρμογές των καταδυτικών συσκευών, έγινε γρήγορα αντιληπτό ότι μαζί με τα πλεονεκτήματα των υλικών τους επιτευγμάτων θα έπρεπε να αντιμετωπίσουν και τις αρνητικές συνέπειες. Χωρίς να αμφισβητούν την εγκυρότητα της επιστήμης και της τεχνολογίας, παραδέχονταν ότι τα μεγάλα βάθη και ο πεπιεσμένος αέρας δημιουργούσαν προβλήματα στον ανθρώπινο οργανισμό. Δεν παρέλειπαν, ωστόσο, να εκδηλώσουν τις προκαταλήψεις τους επικρίνοντας την αμάθεια και την απειθαρχία των δυτών, την ανυπαρξία ή την άγνοια των Ελλήνων γιατρών και την εν γένει κατωτερότητα των πληθυσμών του Αρχιπελάγους που χρησιμοποιούσαν τα σκάφανδρα στη σπογγαλιεία. Παρότι, λοιπόν, δεν αναλάμβαναν ακέραια την ευθύνη για τα ατυχήματα, σε αρκετά κείμενα που γράφτηκαν μετά τη δημοσίευση του Denayrouze το 1867, μόλις, δηλαδή, τα σκάφανδρα εισήχθησαν στους σπογγαλιευτικούς πληθυσμούς, εκφράζονταν προβληματισμοί για τις παραλύσεις των κάτω άκρων και τους θανάτους των δυτών. Η δημοσίευση των κλινικών συμπτωμάτων της ασυνήθιστης και άγνωστης ως τότε αρρώστιας έγινε για πρώτη φορά από τον Γάλλο γιατρό, βιολόγο και φυσιολόγο Paul Bert το 1879, στη μελέτη του La pression barométrique. 11 Στη διάσημη αυτή εργασία, ο Bert κατέγραψε τις επιπτώσεις των μεταβολών της ατμοσφαιρικής πίεσης σε διάφορους ζωντανούς οργανισμούς και συνέλαβε πρώτος την έννοια της αποσυμπίεσης. Βασισμένος στις παρατηρήσεις ενός νεαρού γιατρού, του Alphonse Gal που είχε ταξιδέψει στο Αιγαίο το 1868, για τις ανάγκες της διδακτορικής του διατριβής, και είχε καταγράψει τα συμπτώματα των προσβεβλημένων δυτών, ο Bert εντόπισε τα προβλήματα που προκαλούσε το εισπνεόμενο υπό πίεση άζωτο στον ανθρώπινο οργανισμό. Αν λοιπόν η νόσος ήταν ήδη γνωστή σε ευρωπαϊκούς επιστημονικούς κύ- 10. Auguste Denayrouze, Manuel du matelot plongeur, Παρίσι 1867, σ Paul Bert, La pression barométrique. Recherches de Physiologie Expérimentale, Παρίσι 1879 και Léon Sonrel, Le Fond de la mer, Παρίσι , σ Ο Sonrel θεωρεί ότι για μια ασφαλή ανάδυση είναι απαραίτητο ο δύτης να καλύπτει δύο μέτρα ανά λεπτό προς την επιφάνεια της θάλασσας.

8 254 Ευδοκία Ολυμπίτου κλους, οι Έλληνες γιατροί δεν άργησαν και εκείνοι να την περιγράψουν, καθώς παρακολουθούσαν τα επιτεύγματα των Ευρωπαίων συναδέλφων τους, ενώ παράλληλα είχαν άμεση επαφή με το πεδίο παρατήρησης. Έτσι, το 1881, ο Ι. Τέτσης σε μελέτη που εκδόθηκε στο Παρίσι με θέμα, L île d Hydra et les maladies des plongeurs, διαβάθμιζε την εκδήλωση της νόσου σε τέσσερα επίπεδα: παροδικές συμφορήσεις του εγκεφάλου, παραπληγία, αιμορραγίες που είναι δυνατόν να καταλήξουν σε θάνατο και κωματώδης κατάσταση που καταλήγει πάντα σε θάνατο. 12 Αλλά και ο Συμιακός καθηγητής νευρολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Κ. Κατσαράς είχε επισημάνει τους κινδύνους των καταδύσεων από τα τέλη του 19ου αιώνα. 13 Έχοντας μελετήσει 62 περιστατικά ασθενών στη Σύμη, περιέγραψε τις διάφορες μορφές της νόσου και πρότεινε ορισμένα μέτρα στους δύτες για την αποφυγή της. Ανάμεσά τους ανέφερε τον περιορισμό του χρόνου παραμονής στον βυθό, ανάλογα με το βάθος και την αργή, σταδιακή ανάδυση. 14 Επίσης, ο γιατρός Ανακρέων Σταματιάδης, υγειονομικός διευθυντής στη Σάμο, περιέγραψε το 1901 τις αιτίες και τα συμπτώματα της νόσου των δυτών. 15 Παρά τις ελλείψεις ή τις αδυναμίες των κειμένων τους (ορισμένα από τα οποία ενδεικτικά ανέφερα εδώ) ως προς την πλήρη κατανόηση της νόσου, είναι φανερό ότι το θέμα ήταν γνωστό. Ήδη ο κυβερνήτης του οπλιταγωγού «Κρήτη», του πλοίου που επόπτευε τους Έλληνες σπογγαλιείς στα παράλια της βόρειας Αφρικής, την αποκαλούσε σε αναφορά του έτους 1900 «ειδικήν νόσον», «παράλυσιν των δυτών». 16 Το Υπουργείο Ναυτικών του ελληνικού κράτους είχε εκδώσει το 1903 σαφείς οδηγίες προς όσους ασκούσαν τη σπογγαλιεία με σκάφανδρα. Απαιτούσε από τους δύτες να τηρούν συγκεκριμένους κανόνες ως προς τις ώρες εργασίας, τη διατροφή τους, το μέγιστο βάθος που δεν έπρεπε να ξεπερνά τα 42 μέτρα, με μέγιστο χρόνο παραμονής τα δέκα λεπτά. Κυρίως όμως επέβαλλε τη ρυθμική ανέλκυσή τους στην επιφάνεια. 17 Δεν υπάρχουν δυστυχώς αρκετά τεκμήρια που να αποτυπώνουν τις γνώμες 12. Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία, τ. Α, Αθήνα 1926, σ , λήμμα «αεραιμία». 13. Κάρολος Φλέγελ, Η νήσος Κάλυμνος, Κωνσταντινούπολη 1896, σ. 31 Θεόδωρος Αντ. Κριεζής, Η σπογγαλιεία, Αθήνα 1937, σ Βλ. επίσης M. Catsaras, Les hématomyelies des pêcheurs d éponges de l Archipel, Παρίσι 1888 του ιδίου, «Recherches cliniques et expérimentales sur les accidents survenant par l emploie des scaphandres», Archives de Neurologie, τ. 17, τχ (1889) Ch. Flégel, «The Abuse of the Scaphander in the Sponge Fisheries», Bulletin of the Bureau of Fisheries 28 (1908), Ουάσιγκτον 1910, σ Δημοσιεύεται στο Ch. Flégel, La question, ό.π., σ Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών, Πρεσβεία Τρίπολης-Λιβύης, φ. 6, υποφ. 9, , Αναφορά της [Π. Ζώτος], Έκθεσις περί της ανά τας αφρικανικάς ακτάς δια σκαφάνδρου σπογγαλιείας, Αθήνα 1904, σ

9 Σπογγαλιευτική δραστηριότητα στην Κάλυμνο (19ος-20ός αι.) 255 όσων δεν ήταν ειδικοί, αλλά ζούσαν σε αυτό το περιβάλλον και έβλεπαν τις συνέπειες δεν διαθέτουμε επίσης καταγραφές λαϊκών αντιλήψεων του ύστερου 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, για τη νόσο, τα αίτια και τα συμπτώματά της. Με έναν αόριστο, μάλλον, τρόπο απέδιδαν στη «λαιμητόμο μηχανή» όλα τα δεινά που τους είχαν βρει, μεταξύ αυτών και τον μεγάλο αριθμό νεκρών και παράλυτων δυτών. Δεν διαθέτουμε, επίσης, συστηματικά στοιχεία για τον αριθμό των Δωδεκανησίων θυμάτων της νόσου των δυτών κατά τον 19ο και το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. «Υπέρ τους 15 αποθνήσκουσι κατά θέρος ένεκεν των μηχανών» έγραφε ο Θέμελης Κινδύνης το Φανατικός πολέμιος της σπογγαλιείας με σκάφανδρο, ο Ρώσος καθηγητής Κάρολος Φλέγελ σημειώνει ότι τα θύματα του σκαφάνδρου ανέρχονταν, για τα 30 χρόνια που χρησιμοποιείτο στη σπογγαλιεία της Καλύμνου, σε τουλάχιστον 800 νεκρούς και 200 με βαριά παραλυσία, ενώ ελαφρά παράλυτοι ήταν σχεδόν όλοι οι δύτες. 19 Σε μεταγενέστερη μελέτη του, τόνιζε ότι στις Νότιες Σποράδες είχαν σημειωθεί, από το 1866 ως το 1915, θάνατοι και παραλύσεις σε περιπτώσεις χρήσης σκαφάνδρων, ενώ με τη γυμνή κατάδυση την ίδια χρονική περίοδο υπήρξαν 10 θύματα. 20 Ο ίδιος απέδιδε τους θανάτους και τις παραλύσεις στην πίεση που ασκούσε σε μεγάλα βάθη η στολή στο κάτω μέρος του σώματος του δύτη και ωθούσε το αίμα στην καρδιά και το κεφάλι. Σε υπόμνημα της Δημογεροντίας του 1894, σημειώνεται ότι τα ποσοστά των θανατηφόρων ατυχημάτων είναι 10% ετησίως, ενώ οι παραλύσεις αγγίζουν το 15%. Αντίθετα ο αριθμός των θυμάτων που εργάζονταν με γυμνή κατάδυση είναι 1 στους Αλλού αναφέρεται ότι κατά τα πρώτα χρόνια της εφαρμογής των σκαφάνδρων ο ετήσιος συνολικός αριθμός των νεκρών Δωδεκανησίων δυτών έφτανε τους Αληθείς ή υπερβολικοί, αυτοί οι αριθμοί των θυμάτων αναπαράγονται έκτοτε από σύγχρονους και μεταγενέστερους, καθώς δεν διασώζονται άλλες σχετικές πηγές. Χαρακτηριστική είναι, επίσης, η αποσπασματικότητα των σχετικών τεκμηρίων. Διάφορες κρατικές υπηρεσίες, προξενεία και πρεσβείες αλλά και ο Τύπος συντάσσουν ή δημοσιεύουν αναφορές και εκθέσεις για τα θύματα της νόσου στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα αναφερόμενοι είτε στις περιοχές 18. Θ. Κινδύνης, Η νήσος Κάλυμνος, ό.π., σ Κ. Φλέγελ, Η Α.Θ. Παναγιότης, ό.π., σ. 17. Αλλού σημειώνει ότι οι θάνατοι φτάνουν το 10% ετησίως και οι μόνιμα παράλυτοι ανέρχονται σε 15%. Κ. Φλέγελ, Η νήσος Κάλυμνος, ό.π., σ Κ. Φλέγελ, Η Α.Θ. Παναγιότης, ό.π., σ. 17 και Κυριάκος Χατζηδάκης, «Ο αγώνας για την κατάργηση των σκαφάντρων και ο Κάρολος Φλέγελ», Καλυμνιακά Χρονικά 3 (1982) 32. Τους αριθμούς αυτούς αντιγράφει ο Γ. Γεωργάς στη δική του μελέτη. Βλ. Γ. Γεωργάς, Μελέτη περί σπογγαλιείας, ό.π., σ Κ. Φλέγελ, Η Α.Θ. Παναγιότης, ό.π., σ Νίκη Μπιλλήρη, Σφουγγαράδες από την Κάλυμνο, Αθήνα 1995, σ. 12.

10 256 Ευδοκία Ολυμπίτου δικαιοδοσίας τους, είτε μόνον στους υπηκόους των κρατών που εκπροσωπούν. Σε αυτές τις περιπτώσεις οι Δωδεκανήσιοι δύτες καταγράφονται μόνον όταν απευθύνονται στις ελληνικές προξενικές αρχές ή εργάζονται σε σκάφη με ελληνική σημαία. Δεν γνωρίζω αν υπήρξαν τέτοια κατάστιχα στο αρχείο της Δημογεροντίας Καλύμνου ή στο τοπικό λιμεναρχείο, σήμερα πάντως δεν σώζονται. Είναι πολύ λίγες και, τελικά, έμμεσες οι πληροφορίες που μπορούν να συναχθούν από τα έγγραφα για τις συνθήκες της ζωής στο σκάφος, τις ασθένειες, τα ατυχήματα. Από τις σχετικές διατυπώσεις των ελάχιστων αρχειακών τεκμηρίων του 19ου και του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι αν η «συγκοπή», η «ασθένεια» ή η «αδιαθεσία» των πληρωμάτων παρέπεμπε κάθε φορά στη νόσο των δυτών. 23 Στα μεταπολεμικά χρόνια ο δείκτης των ατυχημάτων κυμαίνεται για τους Καλύμνιους δύτες από 4-7% κάθε χρόνο. 24 Όμως ακόμη και τότε οι καταγραφές ήταν ελλιπείς διότι αφενός πολλοί δεν διέθεταν ναυτικά φυλλάδια και δεν δικαιούνταν αποζημίωση, αφετέρου η καταγραφή κάθε τέτοιου ατυχήματος συνεπαγόταν την αυτεπάγγελτη δίωξη του πλοιάρχου. Θα πρέπει, επίσης, να σημειώσουμε ότι οι πηγές δεν συμφωνούν μεταξύ τους, ενώ οι υπάρχοντες αριθμοί είναι πολύ υποδεέστεροι από εκείνους που αναφέρουν παλιοί σφουγγαράδες στις μαρτυρίες τους. Υποστηρίζουν, για παράδειγμα, ότι σχεδόν όλοι είχαν «πιαστεί» σε κάποια από τις καταδύσεις τους, άλλοι ελαφρύτερα άλλοι βαρύτερα. Οι κίνδυνοι από τις παρατεταμένες καταδύσεις σε μεγάλα βάθη, οι παραλύσεις και οι αιφνίδιοι θάνατοι μπορεί να προέκυπταν από την άγνοια ή την απόκρυψη των κανόνων αποσυμπίεσης, ουσιαστικά όμως επιβάλλονταν από την ανάγκη. Γιατί μόνον έτσι μπορούσαν να αποπληρωθούν τα χρέη και να εξασφαλιστούν κέρδη για όσους επένδυαν στη σπογγαλιεία και για εκείνους που την ασκούσαν. Όταν, εξάλλου, ο χρόνος αποσυμπίεσης επέβαλλε τη βαθμιαία πολύωρη άνοδο στην επιφάνεια, 25 ήταν αδύνατο να μπορέσουν να εργασθούν τα σπογγαλιευτικά σκάφη που διέθεταν μία αναπνευστική συσκευή, μία περικεφαλαία και το πολύ δύο στολές. Καθώς πρόκειται για το μελανότερο σημείο στην ιστορία της σπογγαλιείας, όλες οι μεταγενέστερες αφηγήσεις αναζητούν δικαίους και αδίκους, αθώους και ένοχους αφενός αποτυπώνουν εργασιακές και κοινωνικές συγκρούσεις, ενώ, 23. ΑΔΚ, Πρακτικά ΔΣ 1910, έγγρ. 169, Πρακτικά ΔΣ , έγγρ. 132, Bernard Russell, «Η σπογγαλιεία της Καλύμνου», Σπουδαί 1 (1970) 3 και Αφορά τα χρόνια Το 1905 ο Σκωτσέζος γιατρός και φυσιολόγος John Scott Haldane συμπλήρωσε τις παρατηρήσεις του Bert και δημοσίευσε τους πρώτους πίνακες αποσυμπίεσης, σύμφωνα με τους οποίους ο δύτης πρέπει να ανεβαίνει 3 πόδια το λεπτό.

11 Σπογγαλιευτική δραστηριότητα στην Κάλυμνο (19ος-20ός αι.) 257 παράλληλα, θέτουν ένα διαχωριστικό χρονικό όριο ανάμεσα στην «παλιά» και τη «νέα» εποχή, εντοπίζοντας τους πιθανούς υπαίτιους σε έναν ασαφή παρελθοντικό χρόνο. Η «θυσία των δυτών στον Μινώταυρο της σπογγαλιείας», όπως αποκαλούν παλιές και νεώτερες μαρτυρίες το σκάφανδρο, 26 αποδίδεται από τους ίδιους τους δύτες στην άγνοια, που φαίνεται ότι εξακολουθούσε να κυριαρχεί στην πρώτη μεταπολεμική περίοδο, ειδικά ίσως τότε, γιατί οι οικονομικές συνθήκες ανάγκασαν πολλούς από τα γύρω νησιά να αναζητήσουν δουλειά στα σκάφανδρα (που τα περισσότερα ήταν τότε βαθύτικα, μ.) και τα φερνέζ της Καλύμνου, χωρίς να έχουν κάποια εξοικείωση με τη θάλασσα ή τις καταδύσεις. Αν και ο λόγος των επίσημων αναφορών και των ένορκων καταθέσεων δεν αφήνει περιθώρια για την αμφισβήτηση του «τυχαίου» στα δυστυχήματα, άλλες πηγές αναφέρουν ότι η «αμάθεια», η «πλεονεξία», η «κακή έξις», η «πρόθεσις» είναι οι συνηθέστεροι λόγοι για την κακή χρήση του σκαφάνδρου, την «άδικη και βάρβαρη ανθρωποθυσία». 27 Αν και όλοι πιστεύουν ότι πολλά απρόοπτα μπορούσαν να συμβούν, τα ατυχήματα αποδίδονται εν μέρει στην πλεονεξία, την ανυπακοή ή την απροσεξία των ίδιων των δυτών που καθυστερούσαν στον βυθό, όταν το αλίευμα ήταν πλούσιο. Δύτες με αναπνευστικές συσκευές ή με άπνοια μιλούν για τη «μέθη του βυθού», που πάθαιναν όταν αντίκριζαν πλούσιους σφουγγαρότοπους. 28 Αγνοώντας τα προειδοποιητικά χτυπήματα του κολαουζιέρη, συνέχιζαν να μαζεύουν σφουγγάρια για πολύ περισσότερο χρόνο από τον προβλεπόμενο, ενώ κάποιοι έλυναν το σκοινί προκειμένου να ψαρέψουν όσο μπορούσαν περισσότερο. 29 Υπήρχαν όμως και άλλες απρόβλεπτες ατυχίες, όπως λ.χ. επιθέσεις από καρχαρίες που μπορεί να μην απειλούσαν όσους φορούσαν τη στολή του σκαφάνδρου, τους καθυστερούσαν όμως στον βυθό. 30 Σε «εσφαλμένη αντίληψη 26. Βλ. ενδεικτικά Γ. Γεωργάς, Μελέτη περί σπογγαλιείας, ό.π., σ. 44 και Γιάννης Πατέλλης, «Ο αγνοημένος», Καλυμνιακά Χρονικά 3 (1982) Μητροφάνης Καλαφατάς, «Χειμερινός Όνειρος», Καλυμνιακά Χρονικά 13 (1999), πρόλογος Μιχαήλ Καλαφατάς, σ [Π. Ζώτος], Έκθεσις περί της ανά τας αφρικανικάς ακτάς δια σκαφάνδρου σπογγαλιείας, Αθήνα 1904, σ Βλ. ενδεικτικά τη μαρτυρία του δύτη Γεώργιου Τρικοίλη-Νάσσου στο Φανερωμένη Χαλκιδιού-Σκυλλά, Ή σφουγγάρι ή τομάρι. Η ζωή των σφουγγαράδων της Καλύμνου μέσα από αληθινές μαρτυρίες, Κάλυμνος 2009, σ Μαρτυρία του δύτη Γιάννη Κουτούζη στην Ε.Ο., Μαρτυρία του δύτη Γιάννη Λουλουργά στην Ε.Ο., Μαρτυρία του κολαουζιέρη-καπετάνιου Πέτρου Μάρθα στην Ε.Ο., Βλ. και όσα γράφει η Φ. Χαλκιδιού-Σκυλλά, Ή σφουγγάρι ή τομάρι, ό.π., σ Για το θέμα αυτό διασώζονται επίσης αρκετές μαρτυρίες γραπτές και προφορικές. Βλ. ενδεικτικά εφ. Εμπρός, , σ. 2. Αναφέρω εδώ την περίπτωση του λεριού δύτη Δημήτρη Πέρου, ο οποίος προσβλήθηκε από τη νόσο και παρέλυσε στα κάτω άκρα. Το

12 258 Ευδοκία Ολυμπίτου ηρωισμού» αποδίδουν άλλοι την απότομη ανάδυση των δυτών που επιτυγχάνεται με το κλείσιμο της βαλβίδας της περικεφαλαίας και το φούσκωμα της στολής με αέρα. 31 Πολλοί αναφέρονται στη σκληρότητα των πλοιάρχων και των κολαουζιέρηδων που πίεζαν ή εξαπατούσαν τους δύτες ως προς το ακριβές βάθος και τον χρόνο παραμονής στον βυθό. Στον Τύπο των αρχών του 20ού αιώνα περιέχονται καταγγελίες δυτών εναντίον καπετάνιων που έκαιγαν τα πόδια των «πιασμένων» για να βεβαιωθούν αν έλεγαν την αλήθεια. 32 Άλλοι υποστηρίζουν ότι οι καπετάνιοι αδιαφορούσαν για τη ζωή των δυτών, ειδικά όταν είχαν καλύψει με το αλίευμα τις προκαταβολές τους. 33 Η φράση «ή σφουγγάρι ή τομάρι» διατρέχει τις αφηγήσεις όλων. Μία από τις τραγικότερες στιγμές που διαπερνά τις προφορικές μαρτυρίες αλλά και τις παλαιότερες γραπτές αφηγήσεις ήταν ο αναγκαστικός αποκεφαλισμός των νεκρών δυτών, προκειμένου να απελευθερωθεί η περικεφαλαία του σκαφάνδρου και να μπορεί να χρησιμοποιηθεί αμέσως μετά η στολή από τον επόμενο. 34 «Με ένα σιδεροπρίονο», θυμάται ο Μιχάλης Λάμπος, «έκοβε ο μοτορίστας το λαιμό του νεκρού δύτη για να μπορέσει να βάλει ο επόμενος την περικεφαλαία και να συνεχιστεί ομαλά η σειρά των καταδύσεων. Πλημμύριζε ο τόπος μαύρο πηχτό αίμα. Την ξέπλεναν λίγο στη θάλασσα και την έβαζε στο κεφάλι του ο άλλος δύτης που περίμενε, φορώντας ήδη τη στολή». 35 Οι πλοίαρχοι επικαλούνται την άγνοια και τις οικονομικές πιέσεις που δέχονταν, αλλά και τις πολλαπλές επιπτώσεις και καθυστερήσεις που είχε κάθε ατύχημα για τον καπετάνιο. «Όταν έχεις πάρει πολλά λεφτά από την τράπεζα και έχεις βάλει ενέχυρο και το σπίτι», ομολογεί ο Λευτέρης Μαμουζέλος, «πρέατύχημα συνέβη στην τρίτη του κατάδυση σε βάθος 40 περίπου οργιών. Αναγκάστηκε να παρατείνει την παραμονή του στον βυθό, γιατί τον τριγύριζε ένας πολύ μεγάλος καρχαρίας, όπως αφηγείται ο ίδιος. Αφού απομακρύνθηκε το ψάρι, εκείνος, όπως λέει, βγήκε από φόβο πολύ γρήγορα στην επιφάνεια της θάλασσας. Μαρτυρία του Δημήτρη Πέρου στην Ε.Ο., Ανάλογη είναι η αφήγηση του Μιχάλη Λάμπου για το ατύχημα του πατέρα του Θεοφίλη, με φερνέζ το Μαρτυρία του μπαλαριστή Μιχάλη Λάμπου στην Ε.Ο., και μαρτυρία του Νικόλα Καμπουράκη στην Ε.Ο., Θεόδωρος Α. Κριεζής, «Η σπογγαλιεία», Οικονομικός Ταχυδρόμος, , σ εφ. Εστία, , σ Ο Γ. Γεωργάς αφηγείται ένα σχετικό περιστατικό. Βλ. Γ. Γεωργάς, Μελέτη περί σπογγαλιείας, ό.π., σ εφ. Εστία, , σ. 1 στο ίδιο, , σ. 1 στο ίδιο, , σ. 1-2 Κ. Φλέγελ, Η Α.Θ. Παναγιότης, ό.π., σ. 17 Ch. Flégel, «The Abuse of the Scaphander», ό.π., σ. 519 Γ. Γεωργάς, Μελέτη περί σπογγαλιείας, ό.π., σ. 40. Μαρτυρία του Μιχάλη Λάμπου στην Ε.Ο., Μαρτυρία του Μιχάλη Λάμπου στην Ε.Ο.,

13 Σπογγαλιευτική δραστηριότητα στην Κάλυμνο (19ος-20ός αι.) 259 πει να τα βγάλεις τα λεφτά και δεν προλαβαίνεις. Έτσι οι άνθρωποι πρέπει να ανεβαίνουν γρήγορα επάνω». 36 «Πόσες δεκάδες, πόσες εκατοντάδες ώρες πρέπει να έχει η ημέρα», αναρωτιέται ο πλοίαρχος Γιάννης Τσουλφάς, «για να μπορέσω να κάνω τη δουλειά μου, να βγάλω τα ξένα χρήματα, να πληρώσω την τράπεζα, να πληρώσω τους ανθρώπους;». 37 Σε όλες τις αφηγήσεις, γραπτές και προφορικές, περιλαμβάνονται σήμερα και κάποια ονόματα ενόχων, ενώ οι ευθύνες μετακυλίονται από τον ένα στον άλλο από τους καπετάνιους στους δύτες, από τους κολαουζέρηδες στους δύτες και στους καπετάνιους, από τους δύτες σε όλους τους υπόλοιπους. Στις συνήθεις φράσεις τους «δεν ήξεραν» ή «δεν ήθελαν» θα μπορούσαν να συνοψισθούν οι εκατέρωθεν κατηγορίες. Καθώς, όμως, η συντήρηση του εξοπλισμού και η καθοδήγηση και επιτήρηση του ανθρώπου που ήταν στον βυθό ήταν δουλειά όλων, ένα πλέγμα σιωπής ή συνενοχής φαίνεται ότι κάλυπτε τότε το κρίσιμο και τραγικό αυτό θέμα. Επιπλέον, παρά τις επιστημονικές εργασίες, τα διατάγματα, τις νομοθετικές ρυθμίσεις, τις διαμαρτυρίες και δημόσιες καταγγελίες, η έννοια του εργατικού ατυχήματος, η εξακρίβωση των αιτιών θανάτου και η ασθένεια στη σπογγαλιευτική εργασία παρέμειναν τυπικά ασαφείς ή αμφισβητήσιμες, από την εποχή της καθιέρωσης των σκαφάνδρων μέχρι τον μαρασμό της δραστηριότητας. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και στη δεκαετία του 1970 οι δύτες αξίωναν το σύνολο της αμοιβής τους προκαταβολικά, υποστηρίζοντας ότι είναι πιθανόν να μην επιστρέψουν ζωντανοί από το ταξίδι. 38 Επιπλέον, ακόμη και μετά την εγκατάσταση του θαλάμου αποσυμπίεσης στο νοσοκομείο της Καλύμνου το 1970, αρκετοί ασθενείς δύτες δεν ομολογούσαν στο ιατρικό προσωπικό το πραγματικό βάθος στο οποίο είχαν κατέλθει και αντίστοιχα τον χρόνο παραμονής και τη διάρκεια της ανάδυσης, ώστε να είναι αποτελεσματική η σταδιακή μηχανική αποπίεση. Ο λόγος ήταν, κατά κοινή ομολογία, οι πιθανές συνέπειες έναντι των πλοιάρχων και του λιμεναρχείου και η ανησυχία ότι θα αποκλεισθούν από το επαγγελματικό κύκλωμα. Με κυρίαρχο το θέμα των κινδύνων και της νόσου, συγκροτείται το εργασιακό τοπίο στη σπογγαλιεία των καταδυτικών συσκευών. Επρόκειτο για μια δουλειά με υψηλό ρίσκο, που μπορούσε να φέρει μεγάλα χρέη αλλά και πολλά και γρήγορα κέρδη για όλους. Από τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, η καλύμνικη σπογγαλιεία αριθμούσε δεκάδες σκαφών στα οποία απασχολούνταν γύρω στους εργαζόμενοι κάθε χρόνο. Με την καθιέρωση του 36. Μαρτυρία του καπετάνιου Λευτέρη Μαμουζέλου στην Ε.Ο., Μαρτυρία του καπετάνιου Γιάννη Τσουλφά στην Ε.Ο., Roxane Caftanzoglou, Kalymnos: Contribution à la connaissance d une société, Memoire de maitrise d ethnologie specialisée (ανέκδοτη εργασία), Παρίσι 1978, σ. 8.

14 260 Ευδοκία Ολυμπίτου σκαφάνδρου άρχισε να υποχωρεί η συνεταιριστική οργάνωση της εργασίας, ακόμη και στα σκάφη των γυμνών δυτών. Το υψηλό πλέον κόστος δημιούργησε ανακατατάξεις στον κύκλο των επενδυτών, ενώ απέκλεισε πολλούς από τη χρηματοδότηση των πολύμηνων ταξιδιών και των πολυπρόσωπων πληρωμάτων. Η δομή της επιχείρησης και των εργασιακών σχέσεων τροποποιούνται, ενώ η, από κάθε άποψη, μεγέθυνση της δραστηριότητας, περιθωριοποιεί τις δυνατότητες για την οργάνωση μιας επικερδούς εποχικής απασχόλησης. Είναι εύστοχη ίσως η διατύπωση, σε μια σύντομη γεωγραφία της Καλύμνου του 1926, ότι το σκάφανδρο «εχώρισεν ευθύς εξαρχής το κεφάλαιον και την εργασίαν». 39 Από την πλευρά των εργαζομένων, η επιμήκυνση του χρόνου απασχόλησης περιόρισε την περίοδο ανεργίας, ενώ οι παρεχόμενες αμοιβές μπορούσαν θεωρητικά να συντηρήσουν τα πληρώματα όλο τον χρόνο. Οι εξελίξεις αυτές υποκίνησαν τη σταθεροποίηση του κοινωνικού στρώματος των σφουγγαράδων, που παρουσίαζε σημαντικές διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό του, καθώς η εργασία στα σπογγαλιευτικά σκάφη χαρακτηριζόταν πια από καταμερισμό και εξειδίκευση. Με αυτό τον τρόπο καθιερώθηκε ένα πολύμορφο σύστημα εργασιακών σχέσεων με διακριτούς ρόλους και σημαντικές αποκλίσεις στις απολαβές. Θα μπορούσαμε να ομαδοποιήσουμε τους τρόπους αμοιβής της σπογγαλιευτικής εργασίας σε δύο βασικές κατηγορίες. Αμοιβές ορισμένες εκ των προτέρων (κατ αποκοπήν ή μηνιαίες) για εκείνους που αποτελούσαν τα πληρώματα του καταστρώματος, τους εργάτες του σκάφους, που ήταν δυνατόν να επαυξηθούν με κάποιο ποσοστό επί των κερδών. 40 Αμοιβές απολύτως ασταθείς (με ποσοστά ή μερίδια) επί των καθαρών κερδών και υψηλές έντοκες προκαταβολές για τους δύτες, με σημαντικές προσυμφωνημένες διαβαθμίσεις, ανάλογα με το είδος και το βάθος της κατάδυσης. 41 Σε αυτό το ιδιόμορφο εξατομικευμένο εργασιακό 39. Η διατύπωση αναφέρεται σε μια σύντομη γεωγραφία της Καλύμνου του Ιω. Ορφανού, την οποία δημοσίευσε ο Ιωάννης Πατέλλης και χρονολόγησε το 1926, όπως προκύπτει από σχετική διατύπωση του κειμένου. Ιωάννης Σκεύου Ορφανός, «Η νήσος Κάλυμνος», Καλυμνιακά Χρονικά 17 (2007) Έχει, νομίζω, ενδιαφέρον να συγκριθούν οι εργασιακές σχέσεις των εργαζομένων στα καλύμνικα σπογγαλιευτικά σκάφη με εκείνες στα σπογγαλιευτικά συγκροτήματα της Σύμης. Βλ. σχετικά Σωτήριος Αγαπητίδης, Η οικονομική οργάνωση των σπογγαλιευτικών συγκροτημάτων - ειδικότερα στη Σύμη, Τα Συμαϊκά 3 (1977) Νικόλαος Σ. Πιζάνιας, «Η οργάνωσις της σπογγαλιευτικής επιχειρήσεως (τεχνικώςοικονομικώς», Α Πανελλήνιον Σπογγαλιευτικόν Συνέδριον (Ρόδος Φεβρουαρίου 1949). Εισηγήσεις και Πρακτικά, Γενική Διοίκησις Δωδεκανήσου, Ρόδος 1951, σ. 36. Ανάλογη, ίσως, είναι και η περίπτωση της αλιείας, όπου τα κέρδη δεν είναι δεδομένα για όσους εργάζονται σε αυτό τον τομέα. Για τις αμοιβές των ψαράδων με ποσοστά επί του συνολικού αλιεύματος του σκάφους βλ. ενδεικτικά M. Acheson, «Anthropology of Fishing», Annual Review of Anthropology 10 (1981) 278. Πβ. επίσης John J. Poggie, Jr., «Deferred Gratification as an Adaptive Characteristic for Small-Scale Fishermen», Ethos τ. 6, τχ. 2 (1978)

15 Σπογγαλιευτική δραστηριότητα στην Κάλυμνο (19ος-20ός αι.) 261 καθεστώς θα μπορούσαμε ίσως να αποδώσουμε την απουσία συνεταιρισμών αλλά και συσσωματώσεων ή συλλογικών διεκδικήσεων μέχρι την πρώτη μεταπολεμική δεκαετία. Μας ενδιαφέρουν, επομένως, οι τρόποι με τους οποίους συγκροτήθηκε, μέσω της σπογγαλιείας, η φυσιογνωμία του εργατικού δυναμικού αλλά και ο σχηματισμός μιας τοπικής ελίτ που επένδυε στη δραστηριότητα και εμπορευόταν το αλίευμα. Με αυτές τις διακριτές επαγγελματικές ομάδες παγιώθηκε η κοινωνική διαστρωμάτωση του πληθυσμού και διαμορφώθηκε ανάλογα η οικιστική και κοινωνική οργάνωση του νησιού. Εδώ περιλαμβάνονται οι ποικίλοι μηχανισμοί επιβίωσης που ανέπτυξαν όσοι έφευγαν αλλά και εκείνοι που έμεναν αναφέρομαι κυρίως στον γυναικείο πληθυσμό και μάλιστα στις γυναίκες των σφουγγαράδων. Καθώς η δραστηριότητα υπήρξε αποκλειστικά ανδρική, είναι εμφανής ο έμφυλος καταμερισμός ευθυνών και οι τρόποι οργάνωσης της καθημερινότητας, που συμπυκνωνόταν γύρω από την εποχική παρουσία και απουσία σημαντικού μέρους του ανδρικού πληθυσμού. Στις ναυτικές και αλιευτικές κοινότητες ο καταμερισμός των καθημερινών δραστηριοτήτων είναι σαφέστερος από αλλού. Όταν η ανδρική εργασία αποδεσμεύεται από το οικείο περιβάλλον, οι γυναίκες οφείλουν να αναλάβουν όχι μόνον τις οικογενειακές και οικιακές υποχρεώσεις, αλλά και πρωτοβουλίες και ευθύνες που αφορούν τον αγροτικό και αστικό χώρο, για όσο, τουλάχιστον, διάστημα είναι μόνες. 42 Οι άνισες, διαφοροποιημένες χρονικότητες των γεωργικών εργασιών και του σπογγαλιευτικού ταξιδιού ανάγκαζαν όσους έμεναν να επιφορτίζονται με τη σπορά, την περιποίηση των καλλιεργειών, αλλά και τη συγκέντρωση και μεταφορά των καρπών. Σταθερές που δεν αλλάζουν στον χρόνο, όσο τουλάχιστον η σπογγαλιεία υπήρξε ενεργή. Είναι ενδιαφέρον ότι σε ένα εργασιακό περιβάλλον και ένα αξιακό πολιτισμικό σύστημα κατεξοχήν ανδρικό, η τοπική φιλολογία αλλά και η λαϊκή μνήμη αποδίδουν στο γυναικείο πληθυσμό όλων των ηλικιών πολλαπλά καθήκοντα και ρόλους (συμπληρωματικούς μεν, αλλά σημαντικούς), ακόμη και τις δυναμικότερες αυθόρμητες κοινωνικές διαμαρτυρίες στην ιστορία του νησιού: το «σπάσιμο των μηχανών» ή «τ ανάθεμα» του 1895, που αναφέρεται στα σκάφανδρα 43 και τον «πετροπόλεμο» του 1935, όταν απειλείται το αυτοκέφαλο της δωδε- 42. Πβ. Pina Cabral João, «Matriarcat et rôles conjugaux dans le Nord-Ouest du Portugal», Recherches en anthropologie au Portugal 4 (1992) 40. Ανάλογες επιπτώσεις για τους ίδιους τους εργαζόμενους σε αλιευτικά σκάφη και για τις οικογένειές τους αναφέρονται από τον M. Acheson, «Anthropology of Fishing», Annual Review of Anthropology 10 (1981) Ειδικά για το θέμα των μηχανών αναφέρεται ότι οι γυναίκες έκαναν διάβημα διαμαρτυρίας στον Πασά.

16 262 Ευδοκία Ολυμπίτου κανησιακής Εκκλησίας. 44 Επειδή εδώ δεν μπορώ να επεκταθώ σε σκέψεις και υποθέσεις για την ερμηνεία των γεγονότων ή των προσλήψεών τους, αρκούμαι να πω ότι η λαϊκή κουλτούρα και οι συλλογικές αφηγήσεις αποδίδουν δύο συμπληρωματικές φιγούρες που βιώνουν ένα δραματικό πλαίσιο ζωής. Αυτή του «περήφανου δύτη-τραγικού ήρωα» που αντιμετωπίζει με τόλμη πραγματικούς και μυθικούς κινδύνους στα μεγάλα βάθη και ξοδεύει ασυλλόγιστα όσα βγάζει όταν είναι στη στεριά, γιατί δεν ξέρει αν θα επιζήσει στο επόμενο ταξίδι, και εκείνη της «Καλυμνιάς γυναίκας και μάνας» που κατανοεί και υποστηρίζει αυτό τον τρόπο ζωής, ενώ συμπυκνώνει συμπεριφορές δυναμικής καρτερίας, αναγκαστικής σκληρότητας και αναπόφευκτης ανεξαρτησίας. Με αυτό το σκεπτικό, επιχείρησα να κατανοήσω τους τρόπους και τις στάσεις ζωής που κυριάρχησαν σε αυτό το εργασιακό περιβάλλον, τη φυσιογνωμία των επιχειρηματικών ομάδων, τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά του εργατικού δυναμικού που συσπειρώθηκαν γύρω από τη δραστηριότητα, αλλά και τις ποικίλες αποτυπώσεις τους σε λογοτεχνικά κείμενα και κινηματογραφικές ταινίες. Πρόκειται για ένα πλούσιο, αλλά πολύμορφο υλικό που επιτρέπει να κατανοήσουμε έντεχνες μορφές μιας κοινωνικής διαμαρτυρίας, λιγότερο ή περισσότερο ηθογραφικής ή πολιτικά στρατευμένης. Οι ιδιαίτερες δεξιότητες και τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται από ντόπιους και ξένους στον πληθυσμό των Καλύμνιων σφουγγαράδων (δεινοί κολυμβητές, παράτολμοι και άφοβοι «μαγκιόροι» δύτες, γλεντζέδες και ανοι- 44. Έχει ενδιαφέρον να υπενθυμίσουμε εδώ τη συμμετοχή των γυναικών στα γεγονότα του 1935, στον γνωστό στην τοπική κοινωνία ως «πετροπόλεμο», μια πάνδημη διαμαρτυρία εναντίον της ιταλικής διοίκησης που επεχείρησε να επιβάλει το Αυτοκέφαλο της Εκκλησίας των Δωδεκανήσων, αποσπώντας την από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Η διαμαρτυρία ξεκίνησε από τον γυναικείο πληθυσμό του νησιού, όταν απειλήθηκε η ελεύθερη άσκηση των θρησκευτικών του καθηκόντων, γρήγορα όμως εξελίχθηκε σε βίαιη εκδήλωση αντίστασης απέναντι στην ιταλική διοίκηση. Για τα γεγονότα του 1935 βλ. Θεμελίνα Καπελλά, «Ο αγώνας των γυναικών στο 1935 και ο πετροπόλεμος», Καλυμνιακά Χρονικά 6 (1986) της ίδιας, Ιστορικές μνήμες Καλύμνου, Αθήνα 1997, σ Ζαχαρίας Ν. Τσιρπανλής, «Στην Κάλυμνο του Συλλήψεις και εκπατρισμοί», Καλυμνιακά Χρονικά 7 (1988) Νίκη Γρ. Μπριλλήρη, Η Κάλυμνός μας, Αθήνα 1982, σ. 25 και Πρεσβύτερος Γεώργιος Χρ. Χαραμαντάς, Ένα γνήσιο λαϊκό ποίημα για τον ήρωα της Καλύμνου Μανόλη Καζώνη γραμμένο από τον Μανόλη Θεοδώρου Τρουμουλιάρη, Αθήνα 2002 Michael N. Kalafatas, The Bellstone. The Greek Sponge Divers of the Aegean. One American s Journey Home, Brandeis University Press 2003, σ David Sutton, «Re-scripting women s collective action: Nationalist writing and the politics of gendered memory», Identities, τ. 5, τχ. 4 (1999) του ιδίου, «Greeks of Kalymnos», Carol Ember Melvin Ember (επιμ.), The Encyclopedia of Sex and Gender. Men and Women in the World s Cultures, τ. 1, Νέα Υόρκη 2004, σ Τα δημοσιεύματα του Τύπου δεν αναφέρονταν, ωστόσο, στη συμβολή των γυναικών. Βλ. ενδεικτικά εφ. Αθηναϊκά Νέα , σ. 5, , σ. 4, , σ. 4, , σ. 5 και , σ. 5.

17 Σπογγαλιευτική δραστηριότητα στην Κάλυμνο (19ος-20ός αι.) 263 χτοχέρηδες άντρες, θεματοφύλακες των παραδόσεων, θερμοί δημοκράτες και αποφασιστικοί πατριώτες) μοιάζουν να συμπυκνώνουν διαχρονικά τα βασικά χαρακτηριστικά γύρω από τα οποία οργανώθηκε η τοπική κουλτούρα. Αν δε λάβουμε υπόψη ότι πρόκειται για ένα επάγγελμα στο οποίο οι συνθήκες δουλειάς δεν αλλάζουν για περισσότερο από 100 χρόνια, μπορούμε, ίσως, να κατανοήσουμε τις ισχυρές του αναπαραστάσεις σε όλες τις εκδοχές του βίου των Καλυμνίων, ακόμη και όσων δεν εμπλέκονταν στο σπογγαλιευτικό κύκλωμα. Άτυποι και τυπικοί θεσμοί, ήθη και έθιμα, ατομικές και συλλογικές πρακτικές, αντιστάσεις και προσαρμογές, αναπαραστάσεις και σύμβολα διαμορφώνουν τα ιδεολογικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα που πλαισιώνουν την ιδιαίτερη τοπικότητα της νησιωτικής αυτής κοινωνίας. Η πλούσια τοπική φιλολογική παραγωγή επιζητεί να διασώσει και να καταγράψει αυτή την προφορική παράδοση. Οι εργάτες της θάλασσας, οι αγράμματες γυναίκες, οι φτωχοί και καταπιεσμένοι εμπνέουν την παραγωγή μιας «επικής ιστορίας», που επιλέγει ό,τι αξίζει να μνημονευθεί από το σπογγαλιευτικό παρελθόν του νησιού: την περιπετειώδη ζωή των σφουγγαράδων, τα θανατηφόρα ατυχήματα και την αντίδραση απέναντι στα σκάφανδρα ως παλλαϊκή. Φαίνεται σαν να μην υπήρχαν αντικρουόμενα συμφέροντα στο εσωτερικό της τοπικής κοινωνίας. Ένοχοι ήταν πάντα εξωτερικοί παράγοντες και οι ξένοι κυρίαρ χοι του νησιού: οι αυθαίρετες επεμβάσεις του οθωμανικού κράτους και η στυγνή ιταλική κατοχή. Έτσι η ιστορία της σπογγαλιείας συγκρατεί τραγικές και ηρωικές στιγμές από τη ζωή των σφουγγαράδων και των οικογενειών τους αλλά και την ανιδιοτελή κοινωνική προσφορά όσων πλούτισαν από το σπογγεμπόριο. Αναζητώντας την ιστορικότητα αυτής της ενοποιητικής πολιτισμικής διαδρομής, διαπιστώνουμε ότι οι απαρχές της συμπίπτουν με τη φθίνουσα πο ρεία της σπογγαλιευτικής δραστηριότητας. Η εξομάλυνση του παρελθόντος καθίσταται δυνατή και απαραίτητη όταν έχουν απαλειφθεί τα συγκρουσιακά σημεία, όταν κλείνει ο βιολογικός κύκλος όσων εργάστηκαν στα σκάφη λίγο πριν τον πόλεμο και τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, όταν ο ιστορικός χρόνος αποκόπτεται από τον βιωματικό και επίδικη παραμένει μόνον η διαχείριση των λειψάνων του παρελθόντος και η κατασκευή ενός μύθου που θα ενοποιεί το παρόν διαμέσου του παρελθόντος. Έτσι η Κάλυμνος παραμένει «το νησί των σφουγγαράδων», ακόμη και σήμερα (ίσως κυρίως σήμερα) που η σπογγαλιεία έχει περιοριστεί δραστικά. 45 Με αυτή τη διαδικασία η καλυμνιακή κοινωνία επιχειρεί όχι μόνο να διαχειριστεί 45. Η άσκηση της σπογγαλιείας περιορίζεται σε 15 με 17 καΐκια και 120 δύτες, από τους οποίους οι περισσότεροι καταδύονται με «ναργιλέ» και ελάχιστοι με «ρεβέρα». Το 2005 έκλεισε και η Σχολή Δυτών που λειτουργούσε στην Κάλυμνο εφ. Η Ροδιακή , σ. 1.

18 264 Ευδοκία Ολυμπίτου την ιστορική της μνήμη, να διαχωριστεί από τους νησιώτες γείτονές της Κώους και Λεριούς, τους παλαιότερους ανταγωνιστές της τους Συμιακούς, αλλά να εναποθέσει σε αυτήν τις στρατηγικές της μελλοντικής της ανάπτυξης. Έχοντας ουσιαστικά αφήσει πίσω της τη σπογγαλιεία, η Κάλυμνος αναπολεί τις «παλιές μέρες», αφαιρώντας από το παρελθόν κάθε μελανό του σημείο, ενώ τροφοδοτεί το παρόν με επιλεκτικά στοιχεία του παρελθόντος, αφηγήσεις, συνήθειες και πρακτικές, «μνημονικούς τόπους» που συγκροτούν την τοπική της ταυτότητα Πβ. David Sutton, «Tradition and Modernity Revisited Existential Memory Work on a Greek Island», History & Memory, τ. 20, τχ. 2 (2008)

19 RÉSUMÉ Evdokia Olympitou, L influence de la pêche aux éponges sur la société de Kalymnos aux 19 e -20 e s. La pêche aux éponges semble constituer une activité des Kalymniotes depuis l Antiquité. Sur cette île aride, elle est probablement une activité de subsistance non négligeable au 18 e siècle et devint activité principale dans la deuxième moitié du 19 e siècle. À cette époque, la pêche se concentre sur les côtes nord de l Afrique et les Kalymniotes n étant pas armateurs, vont louer des bateaux à Symi, Cassos ou Leros, pour transporter leur appareillage de pêche. L article explore l influence de cette activité sur l organisation du travail et de la société de Kalymnos, de 1866, date de l apparition du scaphandre, jusqu en 1975, date du dernier voyage d un bateau Kalymniote transportant des scaphandriers. L apparition du scaphandre va changer les rapports de travail à cause des capitaux investis pour l achat de ce matériel coûteux. La demande accrue d éponges par l industrie européenne au tournant du 20 e siècle, va bouleverser la société Kalymniote: la pêche aux éponges, d activité saisonnière, va se constituer en entreprise organisée. La société préindustrielle de Kalymnos doit répondre aux exigences de l ère nouvelle: l investissement devient de plus en plus important en raison des voyages de longue durée, ce qui favorise la concentration du capital aux dépens du travail coopératif. L implication d une grande partie de la population dans la pêche va créer de nouvelles couches sociales liées à la spécialisation du métier. Très vite, les conséquences de la maladie des profondeurs vont se faire sentir sur la population des plongeurs, mal informée et alléchée par le travail au pourcentage. Chaque année, le pourcentage des morts (10%) et celui des paralysés (15%), vont poser à la fin du 19 e siècle un important problème social. Malgré les instructions données en 1903 par le ministère de la Marine, ce pourcentage ne tombera pas en dessous de 4%. Ces accidents vont susciter des tensions, chacune des parties (capitaine, plongeurs, ouvriers de la pompe) accusant les autres. L absence des hommes pendant des longs mois ( travailleurs tous les ans au tournant du 20 e siècle), vont amener les femmes de Kalymnos à prendre en charge des tâches masculines. Elles vont gérer l économie ou le travail agricole et même participer à la vie politique, en protestant contre l utilisation du scaphandre ou contre l abolition de l église autocéphale du Dodécanèse, en 1935.

20 À part ces changements économiques et sociaux, on assiste à Kalymnos à la création de nouvelles identités spécifiques, comme celle du plongeur-héros et de la mère et femme Kalymniote patiente, endurcie par les malheurs et indépendante.

Και το Βορειοανατολικό Αιγαίο την περιοχή που προσδιορίζουν τα στίγματα

Και το Βορειοανατολικό Αιγαίο την περιοχή που προσδιορίζουν τα στίγματα Ref. Ares(2014)1496263-12/05/2014 Ονομάζομαι Μανιάτης Ερμόλαος,είμαι ψαράς από την Ελλάδα και στέλνω αυτό το έγγραφο προς την Ευρωπαική Επιτροπή, σχετικά με τη διαβούλευση που θα γίνει για να συγκεντρωθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Αλλάζει τις προτεραιότητες, τόσο σε συλλογικό, όσο και σε ατομικό επίπεδο. Φέρνει αλλαγές στο καταναλωτικό προφίλ και στις συνήθειες των πολιτών.

Αλλάζει τις προτεραιότητες, τόσο σε συλλογικό, όσο και σε ατομικό επίπεδο. Φέρνει αλλαγές στο καταναλωτικό προφίλ και στις συνήθειες των πολιτών. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΕΝΙΚΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΕΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ, κ. ΓΙΑΝΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ, ΜΕ ΤΙΤΛΟ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗΣ ΚΑΙ ΛΙΑΝΕΜΠΟΡΙΟ ΣΕ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

2 Η απασχόληση στο εμπόριο: Διάρθρωση και εξελίξεις

2 Η απασχόληση στο εμπόριο: Διάρθρωση και εξελίξεις 2 Η απασχόληση στο εμπόριο: Διάρθρωση και εξελίξεις 2.1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις Στο Μέρος αυτό αποτυπώνονται οι εξελίξεις στη διάρθρωση και στα βασικά χαρακτηριστικά της απασχόλησης στο εμπόριο σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου.

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Δ/νση: Αχαρνών 2, 101 76 Αθήνα 5/ 11/ 2015 Τηλ: 210-2124388 Fax: 210-5237904 Θέμα: Ομιλία Υπουργού Αγροτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις Ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει ότι η Ενωμένη Ευρώπη διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα που επιβοηθεί τον επαναπροσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού

ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού Πρόταση Σε μια προσπάθεια για την αντικειμενική εξεύρεση του αγροτικού εισοδήματος

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 15: Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Τί κοινό έχουν; 2 Το παρόν στο παρελθόν 1 Raphael Samuel, Theatres of memory. Past and Present in contemporary

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012 ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012 Αγαπητοί συνάδελφοι, κυρίες και κύριοι, Σας ευχαριστώ όλους που ήρθατε στη χώρα μας και

Διαβάστε περισσότερα

Ρ. Χάουσμαν: Η λύση βρίσκεται στις εξαγωγές Κέρδος online 10/6/2011 15:26 http://www.kerdos.gr/default.aspx?id=1511781&nt=103 Περισσότερα προβλήματα θα δημιουργούσε παρά θα επέλυε τυχόν έξοδος της Ελλάδας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΣΚΑΦΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΣΚΑΦΩΝ ΕΝΩΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ & ΣΚΑΦΩΝ ΥΠΟΕΠΙΤΡΟΠΗ HULL, LIABILITY & ΠΛΗΡΩΜΑΤΩΝ «Αρθρογραφία» ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΣΚΑΦΩΝ Του Νίκου Κλήμη Στη χώρα μας, με τα αμέτρητα νησιά

Διαβάστε περισσότερα

1. Γυναίκα & Απασχόληση

1. Γυναίκα & Απασχόληση 1. Γυναίκα & Απασχόληση Παρά τα βήματα προόδου τα οποία έχουν σημειωθεί τα τελευταία χρόνια, τόσο σε θεσμικό επίπεδο (νομοθετικό έργο), όσο και στην ανάπτυξη «ειδικευμένων πολιτικών και δράσεων» καταπολέμησης

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Δ. ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ-ΜΕΝΕΜΕΝΗΣ Απρίλιος 2012 Ανάλυση της Τοπικής Αγοράς Εργασίας 1. Περιγραφή των βασικών χαρακτηριστικών της περιοχής παρέμβασης στην οποία θα εφαρμοστεί

Διαβάστε περισσότερα

ΣΜΑΡΑΓΔΙ ΣΤΗ ΒΡΟΧΗ της Άννας Γαλανού - Book review

ΣΜΑΡΑΓΔΙ ΣΤΗ ΒΡΟΧΗ της Άννας Γαλανού - Book review Ημερομηνία 20/8/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.culture21century.gr Γιώτα Παπαδημακοπούλου http://www.culture21century.gr/2015/08/book-review_33.html ΣΜΑΡΑΓΔΙ ΣΤΗ ΒΡΟΧΗ της Άννας Γαλανού - Book review 20

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Εισαγωγή Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Χαρχαντής Αθανάσιος STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Δ. ΠΥΛΑΙΑΣ-ΧΟΡΤΙΑΤΗ Απρίλιος 2012 Ανάλυση της Τοπικής Αγοράς Εργασίας 1. Περιγραφή των βασικών χαρακτηριστικών της περιοχής παρέμβασης στην οποία θα εφαρμοστεί το προτεινόμενο

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3 ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ 4

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3 ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ 4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3 ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ 4 ΠΗΓΕΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ 5 ΣΤΑ ΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ 6 ΤΡΟΠΟΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΣ 7 ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΙΤΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ

ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΙΤΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Βοηθός Φαρμακείου Ημ/νια: 26/11/2013 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Μάθημα: Ασφάλεια και Υγιεινή Ενότητα: Κεφάλαιο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΙΤΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Η Επιχειρηματική Ευκαιρία Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Υπάρχουν έρευνες οι οποίες δείχνουν ότι στους περισσότερους επιχειρηματίες που ξεκινούν για πρώτη φορά μια επιχείρηση, τελειώνουν τα χρήματα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΜΙΑ ΧΩΜΑΤΕΡΗ

Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΜΙΑ ΧΩΜΑΤΕΡΗ Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΜΙΑ ΧΩΜΑΤΕΡΗ Το Πρόβλημα Το περιβαλλοντικό πρόβλημα που εξετάζεται από το πρόγραμμα θάλασσα είναι ο άμεσος κίνδυνος επιβίωσης που αντιμετωπίζουν τα θαλάσσια θηλαστικά που ζουν στις ελληνικές

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως;

1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως; 1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως; Η ιδιωτική ασφάλιση βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, διεκδικώντας ισχυρότερη θέση στο χρηματοπιστωτικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Γ. ΕΡΓΑΣΙΕΣ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Με βάση τα στοιχεία που παρέχει το κεφάλαιο ΚΒ του σχολικού σας βιβλίου (σσ. 73-119) να συντάξετε έναν χρονολογικό πίνακα

Διαβάστε περισσότερα

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου.

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου. ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΠΟΡΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΕΔΕ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΣΕ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΣΤΙΣ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ (Βρυξέλλες 4/12/2013) Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Η κατάσταση έλλειψης εργασίας, κατά την οποία υπάρχει δυσαρμονία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, προσφέρονται λίγες θέσεις εργασίας, ενώ υπάρχουν πάρα πολλοί ενδ9ιαφερόμενοι. Είναι έννοια

Διαβάστε περισσότερα

Η κοινωνική ασφάλιση των ΕΒΕ: ΟΑΕΕ 2014. Τομέας Κοινωνικής Πολιτικής ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ

Η κοινωνική ασφάλιση των ΕΒΕ: ΟΑΕΕ 2014. Τομέας Κοινωνικής Πολιτικής ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ Η κοινωνική ασφάλιση των ΕΒΕ: ΟΑΕΕ 2014 Τομέας Κοινωνικής Πολιτικής ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ Βασικότερος και παράλληλα αναπόφευκτος κίνδυνος όλων των κοινωνιών αποτελεί η γήρανση του πληθυσμού. Για την αντιμετώπιση

Διαβάστε περισσότερα

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο.

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο. ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ Η ιστιοπλοΐα ανοιχτής θαλάσσης δεν διαφέρει στα βασικά από την ιστιοπλοΐα τριγώνου η οποία γίνεται με μικρά σκάφη καi σε προκαθορισμένο στίβο. Όταν όμως αφήνουμε την ακτή και ανοιγόμαστε στο

Διαβάστε περισσότερα

Σύνοδος Δημάρχων και λοιπών τοπικών αρχών των κρατών. μελών της Ε.Ε. (11/02/2014 Βρυξέλλες)

Σύνοδος Δημάρχων και λοιπών τοπικών αρχών των κρατών. μελών της Ε.Ε. (11/02/2014 Βρυξέλλες) Σύνοδος Δημάρχων και λοιπών τοπικών αρχών των κρατών μελών της Ε.Ε. (11/02/2014 Βρυξέλλες) Κυρία Αντιπρόεδρε της Επιτροπής των Περιφερειών, Αγαπητή κα Γενική Διευθύντρια Le Bail, Αγαπητοί συνάδελφοι, Φίλοι

Διαβάστε περισσότερα

Ο διαχειριστής της γερμανικής ΕΠΕ

Ο διαχειριστής της γερμανικής ΕΠΕ Ο διαχειριστής της γερμανικής ΕΠΕ Ο διαχειριστής εκπροσωπεί την γερμανική ΕΠΕ και ενεργεί επ'ονόματι αυτής κάθε πράξη διαχείρισης. Ποιος μπορεί να γίνει διαχειριστής σε μία γερμανική ΕΠΕ Διαχειριστής μίας

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3 ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ 4

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3 ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ 4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3 ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ 4 ΠΗΓΕΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ 5 ΣΤΑ ΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ 6 ΤΡΟΠΟΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΣ 7 ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομία. Η οικονομία του νομού Ιωαννίνων βασίζεται στην κτηνοτροφία, κυρίως μικρών ζώων, στη γεωργία και στα δάση. Η συμβολή της βιομηχανίας και

Οικονομία. Η οικονομία του νομού Ιωαννίνων βασίζεται στην κτηνοτροφία, κυρίως μικρών ζώων, στη γεωργία και στα δάση. Η συμβολή της βιομηχανίας και Οικονομία. Η οικονομία του νομού Ιωαννίνων βασίζεται στην κτηνοτροφία, κυρίως μικρών ζώων, στη γεωργία και στα δάση. Η συμβολή της βιομηχανίας και της βιοτεχνίας είναι αρκετά χαμηλή, παρότι είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ»

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» «H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΘΑΛΑΣΣΑ Οι χρησιμότητες της θάλασσας είναι πολλές όπως πολλές είναι κι οι ωφέλειες που η θάλασσα παρέχει στον άνθρωπο. Ο ι

Διαβάστε περισσότερα

Απασχόληση και πολιτισµός, πυλώνες κοινωνικής συνοχής και ένταξης των µεταναστών για µια βιώσιµη Ευρώπη

Απασχόληση και πολιτισµός, πυλώνες κοινωνικής συνοχής και ένταξης των µεταναστών για µια βιώσιµη Ευρώπη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ ΑΥΤΟ ΙΟΙΚΗΣΗ ΚΥΚΛΑ ΩΝ Επιτροπή των Περιφερειών ιάσκεψη µε θέµα Απασχόληση και πολιτισµός, πυλώνες κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

Β τάξη. ΕΝΟΤΗΤΑ 4 Κεφάλαιο 10: Νέες Τεχνολογίες και Επάγγελμα

Β τάξη. ΕΝΟΤΗΤΑ 4 Κεφάλαιο 10: Νέες Τεχνολογίες και Επάγγελμα Η Αργυρώ και ο Βασίλης μετά το τέλος της σχολικής χρονιάς αποφάσισαν να επισκεφτούν το θείο Αριστείδη, που διαμένει τα τελευταία χρόνια στην Τήνο, το όμορφο νησί των Κυκλάδων. Βασίλης: «Πρέπει σύντομα

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΗ: No 1. Προς. Τσιμισκή 29. 54626 Θεσσαλονίκη ΕΡΕΥΝΑ. Ακτοπλοϊκή σύνδεση Θεσσαλονίκης με τα νησιά του Βορείου Αιγαίου

ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΗ: No 1. Προς. Τσιμισκή 29. 54626 Θεσσαλονίκη ΕΡΕΥΝΑ. Ακτοπλοϊκή σύνδεση Θεσσαλονίκης με τα νησιά του Βορείου Αιγαίου Εταιρία Ερευνών-Δημοσκοπήσεων Τσιμισκή 3 54625 Θεσσαλονίκη ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΗ: No 1 Προς ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΚΑΙ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (ΕΒΕΘ) Τσιμισκή 29 54626 Θεσσαλονίκη ΕΡΕΥΝΑ Ακτοπλοϊκή σύνδεση Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του Γενικού Γραμματεία Καταναλωτή Γιάννη Οικονόμου

Ομιλία του Γενικού Γραμματεία Καταναλωτή Γιάννη Οικονόμου Ομιλία του Γενικού Γραμματεία Γιάννη Οικονόμου σε συνέδριο της ΕΕΤΤ για το ευρυζωνικό δίκτυο Κυρίες και Κύριοι, Αγαπητοί φίλοι Με μεγάλη χαρά αποδέχτηκα την πρόσκληση της ΕΕΤΤ, για να συμμετάσχω στο συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας

Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας Μάθημα 2 1 Εισαγωγή Χαρακτηριστικά στοιχεία της επιχείρησης ως οργανισμού Συστατικά μέρη και το περιβάλλον της επιχείρησης Διάφορες μορφές επιχειρήσεων που λειτουργούν

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά):

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά): Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ Θετικά: μας ηρεμεί μας χαλαρώνει μας ψυχαγωγεί (ταξίδια, εκδρομές, συναντήσεις) μας παρέχει τα βασικά είδη διατροφής και επιβίωσης (αέρας, νερό, τροφή) Σήμερα (αρνητικά): Ο άνθρωπος:

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

''Σεπτέμβριος 2015: οι ακραίες μέγιστες θερμοκρασίες στο 1ο δεκαήμερο και κλιματολογικά στοιχεία του μήνα''

''Σεπτέμβριος 2015: οι ακραίες μέγιστες θερμοκρασίες στο 1ο δεκαήμερο και κλιματολογικά στοιχεία του μήνα'' ''Σεπτέμβριος 2015: οι ακραίες μέγιστες θερμοκρασίες στο 1ο δεκαήμερο και κλιματολογικά στοιχεία του μήνα'' Ο Σεπτέμβριος ως μεταβατικός μήνας από το καλοκαίρι στο φθινόπωρο, ιδιαίτερα το πρώτο δεκαήμερο,

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για ένα τόσο εξαιρετικά σημαντικό θέμα που αγγίζει και αφορά

Διαβάστε περισσότερα

Κυριε Γενικέ Πρόξενε. Αγαπητες φιλες και φιλοι

Κυριε Γενικέ Πρόξενε. Αγαπητες φιλες και φιλοι Κυριε Γενικέ Πρόξενε Αγαπητες φιλες και φιλοι Όταν πριν από πολλα χρονια, περιπου στην ηλικια των 7 χρονων, ο πατερας μου Ζαχαριας Δουλαμης αποφασισε να μας στειλει, εμενα και την αδερφη μου, να μαθουμε

Διαβάστε περισσότερα

1.1. ΟΜΑΔΑ Α. Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος).

1.1. ΟΜΑΔΑ Α. Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος). ΑΘ. ΧΑΡΙΤΩΝΙΔΗΣ : ΑΟΘ για ΕΠΑΛ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο : ΒΑΣΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1.1. ΟΜΑΔΑ Α 1.1.1. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος).

Διαβάστε περισσότερα

Πρωτοβουλία για την Καινοτομία

Πρωτοβουλία για την Καινοτομία Πρωτοβουλία για την Καινοτομία Ολοκληρωµένα Προγράµµατα, Πρωτοβουλίες και Δικτυώσεις για την ανάπτυξη δεξιοτήτων και ικανοτήτων Καινοτομίας Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΤΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΤΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΤΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ 18 Φεβρουαρίου 2013 Εισήγηση του Περιφερειάρχη Νοτίου Αιγαίου Γιάννη ΜΑΧΑΙΡΙ Η Θέμα: Ενεργειακή Πολιτική Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου Η ενέργεια μοχλός Ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας 3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας Η νεοκλασική θεωρία της προσφοράς εργασίας που αναπτύξαμε προηγουμένως υποστηρίζει ότι οι επιλογές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Βοηθός Φαρμακείου Ημ/νια: 19/11/2013 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Μάθημα: Ασφάλεια και Υγιεινή Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Ενότητα: Εισαγωγή ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν.

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν. Είναι γνωστή σε όλους η σειρά επιστημονικής φαντασίας Star Trek η οποία έχει φανατικούς θαυμαστές σε όλο τον κόσμο. Οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι «φανταστικές» τεχνολογίες που είχε συμπεριλάβει στο

Διαβάστε περισσότερα

Η διεθνής τάση. Πρόβλεψη αύξησης τζίρου από 148 δις σε 250δις το 2020. (Έκθεση εταιρείας McKinsey).

Η διεθνής τάση. Πρόβλεψη αύξησης τζίρου από 148 δις σε 250δις το 2020. (Έκθεση εταιρείας McKinsey). Αθήνα 4 Ιουνίου 2014 Διαπιστώσεις στην αγορά του κοσμήματος Η διεθνής τάση Πρόβλεψη αύξησης τζίρου από 148 δις σε 250δις το 2020. (Έκθεση εταιρείας McKinsey). Δυναμική ανάπτυξη των επωνύμων brands με πρόβλεψη

Διαβάστε περισσότερα

ιαχείριση της ιαφορετικότητας και Ίσων Ευκαιριών στον Εργασιακό Χώρο

ιαχείριση της ιαφορετικότητας και Ίσων Ευκαιριών στον Εργασιακό Χώρο ιαχείριση της ιαφορετικότητας και Ίσων Ευκαιριών στον Εργασιακό Χώρο ΠρόκλησηγιατηνΑγοράΕργασίας Οικονοµική Ευκαιρία για τις Επιχειρήσεις Αθήνα, 16.12.2009 Ερευνητικό πρόγραµµα πουχρηµατοδοτήθηκε από την

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α ΘΕΜΑ Α1 α. Να περιγράψετε το πρόγραµµα του καθενός από

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η ιδέα Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στο κοινωνικό σύνολο διαφοροποιείται από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Είναι πολύ

Διαβάστε περισσότερα

«Περισσότερα ψηφιακά προϊόντα και υπηρεσίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την τόνωση της οικονομικής ανάπτυξης» Αθήνα, 7 Μαΐου 2014

«Περισσότερα ψηφιακά προϊόντα και υπηρεσίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την τόνωση της οικονομικής ανάπτυξης» Αθήνα, 7 Μαΐου 2014 ΟΜΙΛΙΑ κ. ΔΗΜΗΤΡΗ ΑΡΒΑΝΙΤΟΖΗΣΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ «Περισσότερα ψηφιακά προϊόντα και υπηρεσίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την τόνωση της οικονομικής ανάπτυξης» Αθήνα, 7 Μαΐου 2014 Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Συνεντεύξεις «πρόσωπο με πρόσωπο (face to face). Κοινές ερωτήσεις για όλους τους συμμετέχοντες.

Συνεντεύξεις «πρόσωπο με πρόσωπο (face to face). Κοινές ερωτήσεις για όλους τους συμμετέχοντες. Κεντρικά ερωτήματα: Ποιες είναι οι διαστάσεις της συζήτησης για την κρίση στο Δημόσιο Διάλογο; Ήταν η υιοθέτηση του πακέτου διάσωσης για την Ελλάδα και η ένταξη της Ελλάδας στο μηχανισμό στήριξης μονόδρομος

Διαβάστε περισσότερα

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Θεωρητικό πλαίσιο και ανάλυση αποτελεσμάτων της πανελλαδικής ποσοτικής έρευνας VPRC Φεβρουάριος 2007 13106 / Διάγραμμα 1 Γενικοί

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Ιστορική κρίση της αγοράς εργασίας ύψος της ανεργίας χωρίς ιστορικό προηγούμενο (22.6%) πολύ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ α. η αραβική εξάπλωση με την καθοδήγηση των δύο πρώτων χαλιφών οι Άραβες εισέβαλαν και κατέκτησαν σε σύντομο χρονικό διάστημα τις πλούσιες χώρες της Εγγύς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΟΠΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΟΠΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ ΚΕΝΤΡΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΔΗΜΟΥ ΘΕΡΜΗΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΟΠΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ Επιμέλεια: Δρ. Γεώργιος Κουλαουζίδης Ειδικός Σύμβουλος για θέματα Δια Βίου Μάθησης 2012 Ανάπτυξη και προβολή της οινοτεχνικής

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΥ 21-22 ΜΑΡΤΙΟΥ HELLAS PHARM HELEXPO MAROUSSI

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΥ 21-22 ΜΑΡΤΙΟΥ HELLAS PHARM HELEXPO MAROUSSI Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΥ 21-22 ΜΑΡΤΙΟΥ HELLAS PHARM HELEXPO MAROUSSI Ο ρόλος του φαρμακείου στην διαμόρφωση μιας εθνικής πολιτικής φαρμάκου είναι ιδιαίτερα σημαντικός και πολυδιάστατος.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Υπάρχει µεγάλη ποικιλία θεµάτων που θα µπορούσαν να δοθούν ως συνθετικές δηµιουργικές εργασίες. Όποιο θέµα όµως και να δοθεί, θα ήταν καλό να έχει ως στόχο τη στροφή του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΏΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΑΛΑΣΣΙΑ

ΑΛΛΑΓΏΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΟΙ ΕΠΙ ΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΑΛΛΑΓΏΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΑΛΙΕΙΑ ρ. Κώστας Παπακωνσταντίνου τ /ντής του Ινστιτούτου Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων τ. /ντής του Ινστιτούτου Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων Ελληνικό

Διαβάστε περισσότερα

Οι δηµοσιονοµικές εξελίξεις στις χώρες της Ε.Ε Γιώργος Σταθάκης Το θέµα το όποιο θα ήθελα να θίξω στην σύντοµη αυτή παρέµβαση αφορά στην εικόνα που παρουσιάζουν οι προϋπολογισµοί των άλλων χωρών της Ε.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα Πτυχιακής Εργασίας Η Επίδραση της Κινηματογραφικής Εικόνα στη Δημιουργία Τουριστικής Κίνησης. Ονόματα Φοιτήτριας Μαρίνα Πατούλα

Θέμα Πτυχιακής Εργασίας Η Επίδραση της Κινηματογραφικής Εικόνα στη Δημιουργία Τουριστικής Κίνησης. Ονόματα Φοιτήτριας Μαρίνα Πατούλα ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Θέμα Πτυχιακής Εργασίας Η Επίδραση της Κινηματογραφικής Εικόνα στη Δημιουργία Τουριστικής Κίνησης Ονόματα Φοιτήτριας Μαρίνα Πατούλα ΜΑΙΟΣ, 2014 Εισαγωγή Αναφερόμενοι

Διαβάστε περισσότερα

Αποστολή διερεύνησης της κατάστασης των μεταναστών «χωρίς έγγραφα» που εισέρχονται στην Ελλάδα

Αποστολή διερεύνησης της κατάστασης των μεταναστών «χωρίς έγγραφα» που εισέρχονται στην Ελλάδα Αποστολή διερεύνησης της κατάστασης των μεταναστών «χωρίς έγγραφα» που εισέρχονται στην Ελλάδα Γιατροί Χωρίς Σύνορα- Ελληνικό Τμήμα, 20 Μαΐου 2008 Εισαγωγή Η Ελλάδα βρίσκεται στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Oι πολυάριθμοι φορείς της κοινωνικής οικονομίας και επιχειρηματικότητας που συμμετείχαν και συνεργάστηκαν στο Φόρουμ Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας, 20-21 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός της Γενικής Γραμματέως Ισότητας των Φύλων κ.βάσως Κόλλια

Χαιρετισμός της Γενικής Γραμματέως Ισότητας των Φύλων κ.βάσως Κόλλια Χαιρετισμός της Γενικής Γραμματέως Ισότητας των Φύλων κ.βάσως Κόλλια «Στηρίζουμε τη γυναικεία επιχειρηματικότητα, προωθούμε τη συμμετοχή των γυναικών στα κέντρα λήψης αποφάσεων» Εκδήλωση της Δομής Ισότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ. www.aidfunding.mfa.gr

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ. www.aidfunding.mfa.gr ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ www.aidfunding.mfa.gr ΠΥΛΗ ΔΙΕΘΝΩΝ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΕΩΝ ειδικη γραμματεια αξιοποιησησ διεθνων προγραμματων www.aidfunding.mfa.gr Αγαπητοί φίλες και φίλοι, σε ένα ολοένα

Διαβάστε περισσότερα

Management. Νικόλαος Μυλωνίδης Μάθημα 3 1 24/2/2010

Management. Νικόλαος Μυλωνίδης Μάθημα 3 1 24/2/2010 Management Νικόλαος Μυλωνίδης Μάθημα 3 1 Εισαγωγή Έννοια και Περιεχόμενο του Μάνατζμεντ Ποια είναι τα διοικητικά στελέχη και ποιος ο ρόλος τους στα διάφορα επίπεδα της ιεραρχίας Βάσικες δραστηριότητες

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα. "Δείκτες. ερευνητικής δραστηριότητας και σχεδιασμός. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Μαρία Θ. Στουμπούδη

Ημερίδα. Δείκτες. ερευνητικής δραστηριότητας και σχεδιασμός. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Μαρία Θ. Στουμπούδη Ημερίδα "Δείκτες ερευνητικής δραστηριότητας και σχεδιασμός πολιτικών για την Έρευνα, την Τεχνολογική Ανάπτυξη και την Καινοτομία (ΕΤΑΚ)" Αθήνα, Τετάρτη 2 Μαΐου 2012 Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Για το Σ της Ένωσης

Διαβάστε περισσότερα

Φίλες και φίλοι, Συζητάμε σήμερα για την επιχειρηματικότητα σε μια χώρα και σε ένα περιβάλλον που ακόμη και τώρα παρά τα όσα έχουν συμβεί στην πράξη

Φίλες και φίλοι, Συζητάμε σήμερα για την επιχειρηματικότητα σε μια χώρα και σε ένα περιβάλλον που ακόμη και τώρα παρά τα όσα έχουν συμβεί στην πράξη Φίλες και φίλοι, Συζητάμε σήμερα για την επιχειρηματικότητα σε μια χώρα και σε ένα περιβάλλον που ακόμη και τώρα παρά τα όσα έχουν συμβεί στην πράξη την εχθρεύεται. Η γραφειοκρατία, η πολυνομία, η διαφθορά,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.gr Εισήγηση του Προέδρου του Οικονομικού Επιμελητηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

Επιχειρηματικότητα. Κωνσταντίνα Ματαλιωτάκη Επιχειρηματική Σύμβουλος Επιμελητηρίου Χανίων

Επιχειρηματικότητα. Κωνσταντίνα Ματαλιωτάκη Επιχειρηματική Σύμβουλος Επιμελητηρίου Χανίων Επιχειρηματικότητα Κωνσταντίνα Ματαλιωτάκη Επιχειρηματική Σύμβουλος Επιμελητηρίου Χανίων Γραφείο Επιχειρηματικής Υποστήριξης Μικρομεσαίων Επιχειρήσεων ΟΡΙΣΜΟΣ Επιχειρηματικότητα είναι η ιδιότητα ενός ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Νάουσα 13-15. Μαΐου 2005. Μαρία Ρεπούση Επ. Καθηγήτρια Ιστορίας & Διδακτικής της Ιστορίας Παιδαγωγική Σχολή ΑΠΘ

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Νάουσα 13-15. Μαΐου 2005. Μαρία Ρεπούση Επ. Καθηγήτρια Ιστορίας & Διδακτικής της Ιστορίας Παιδαγωγική Σχολή ΑΠΘ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Νάουσα 13-15 Μαΐου 2005 Μαρία Ρεπούση Επ. Καθηγήτρια Ιστορίας & Διδακτικής της Ιστορίας Παιδαγωγική Σχολή ΑΠΘ Η αξιοποίηση της βιομηχανικής κληρονομιάς στην ιστορική εκπαίδευση Ιστορική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ Ενότητα 6η: ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Χρήσιµες ληροφορίες σε εφήβους 12-15 ετών γιατο ώς να κυκλοφορούν µε ασφάλεια στους δρόµους

Χρήσιµες ληροφορίες σε εφήβους 12-15 ετών γιατο ώς να κυκλοφορούν µε ασφάλεια στους δρόµους Χρήσιµες ληροφορίες σε εφήβους 12-15 ετών γιατο ώς να κυκλοφορούν µε ασφάλεια στους δρόµους Γραμματεία Διυπουργικής Επιτροπής Οδικής Ασφάλειας 19/03/2014 Πόσα παιδιά (

Διαβάστε περισσότερα

Η αγορά τροφίμων ακολουθεί τη ζήτηση και η ζήτηση τις ενισχύσεις

Η αγορά τροφίμων ακολουθεί τη ζήτηση και η ζήτηση τις ενισχύσεις >> ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Φράντς Φίσλερ, πρώην Επίτροπος Γεωργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης Η αγορά τροφίμων ακολουθεί τη ζήτηση και η ζήτηση τις ενισχύσεις Επενδύσεις και συνεργασίες τα αντίδοτα στην κρίση Με την αποσύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

«ΓΙΑΤΙ ΑΠΕΝΤΑΧΘΗΚΕ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ...»

«ΓΙΑΤΙ ΑΠΕΝΤΑΧΘΗΚΕ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ...» Αθήνα, 25/5/2015 Α.Π. 753 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΕΛΣΕΚΕΚ «ΓΙΑΤΙ ΑΠΕΝΤΑΧΘΗΚΕ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ...» Το ΔΣ του ΕΛΣΕΚΕΚ εκφράζει την αντίθεσή του στην απόφαση της αναπληρώτριας Υπουργού Εργασίας κ. Ράνιας Αντωνοπούλου να απεντάξει

Διαβάστε περισσότερα

Ιατρικός Σύλλογος. Ηρακλείου. Συνέντευξη τύπου

Ιατρικός Σύλλογος. Ηρακλείου. Συνέντευξη τύπου Ιατρικός Σύλλογος Ηρακλείου Συνέντευξη τύπου 01.02.2010 Η πολιτεία τα τελευταία τριάντα χρόνια αδυνατεί ή δεν θέλει, να λάβει αποφάσεις, να κάνει τομές, να δώσει λύσεις σε θέματα που αφορούν την Υγεία.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Αντιφάσεις στην αξιοποίηση του τεχνικού επιστηµονικού δυναµικού στην ελληνική βιοµηχανία

Αντιφάσεις στην αξιοποίηση του τεχνικού επιστηµονικού δυναµικού στην ελληνική βιοµηχανία , TEE 3-5 Ιουλίου 2006 Αντιφάσεις στην αξιοποίηση του τεχνικού επιστηµονικού δυναµικού στην ελληνική βιοµηχανία Γ. Συµεωνίδης, ρ. Αεροναυπηγός Μηχ/κός Γρ. Φρέσκος, ρ. Μηχανολόγος Μηχ/κός Ρ. Μαρίνη, ρ.

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: GI_V_NEG_0_17443 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 11 / 12 / 2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΒΡΕΝΤΖΟΥ ΕΛΙΝΑ ΖΗΣΗ ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΔΙΔΑΣΚΟΥΝ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΔΡΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ανταγωνιστικότητα, Δίκτυα Διανομής και Εμπορία Βιολογικής Αιγοπροβατοτροφίας Δρ. Ηλίας Βλάχος Λέκτορας Διοίκηση Επιχειρήσεων

Ανταγωνιστικότητα, Δίκτυα Διανομής και Εμπορία Βιολογικής Αιγοπροβατοτροφίας Δρ. Ηλίας Βλάχος Λέκτορας Διοίκηση Επιχειρήσεων Ανταγωνιστικότητα, Δίκτυα Διανομής και Εμπορία Βιολογικής Αιγοπροβατοτροφίας Δρ. Ηλίας Βλάχος Λέκτορας Διοίκηση Επιχειρήσεων Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Αγρίνιο, 17-18 Ιανουαρίου 2004 1 Ερευνητικές Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Εργαζόμενος - Εργοδότης

Εργαζόμενος - Εργοδότης Οικονομική δραστηριότητα στην Αρχαία Ελλάδα Εργαζόμενος - Εργοδότης Καταναλωτή Επενδυτές Εργαστήρι 1 Η Πρώτη του Μάη δεν είναι αργία είναι απεργία Εικόνες από την απεργία στο Σικάγο 1886 8ώρες δουλειά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Τριμηνιαία Έρευνα. Α Τρίμηνο 2012

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Τριμηνιαία Έρευνα. Α Τρίμηνο 2012 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Τριμηνιαία Έρευνα Α Τρίμηνο 2012 Αθήνα, Απρίλιος 2012 2 Έρευνα Καταναλωτικής Εμπιστοσύνης Α Τρίμηνο 2012 3 4 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.gr Εισήγηση του Προέδρου του Οικονομικού Επιμελητηρίου

Διαβάστε περισσότερα