Η Εργατική Κατοικία κατά τον Πρώτο Αιώνα της Εκβιοµηχάνισης στη υτική Ευρώπη: Η Περίπτωση της Γερµανίας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η Εργατική Κατοικία κατά τον Πρώτο Αιώνα της Εκβιοµηχάνισης στη υτική Ευρώπη: Η Περίπτωση της Γερµανίας"

Transcript

1 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No Η Εργατική Κατοικία κατά τον Πρώτο Αιώνα της Εκβιοµηχάνισης στη υτική Ευρώπη: Η Περίπτωση της Γερµανίας ΚΕΡΕΣΤΕΤΖΗ ΣΥΛΒΙΑ Αρχιτέκτων Μηχανικός, M.Sc. Αποκαταστάσεις Μνηµείων Περίληψη Το άρθρο αυτό προσπαθεί να διερευνήσει πλευρές της αντιµετώπισης ενός έντονου προβλήµατος της νέας βιοµηχανικής κοινωνίας, του προβλήµατος της στέγασης του εργατικού δυναµικού των βιο µηχανικών µονάδων. Θα προσεγγίσει τη θεµατική κάτω από το πρίσµα των κοινωνικοοικονοµικών δεδοµένων και των αισθητικών προτ ύπων της εποχής αναλύοντας τις διαφορετικές µορφές της εργατικής κατοικίας - κατοικία εντός του ιστού της πόλης, αµιγής βιοµηχανικός οικισµός, εργατικές εστίες, συνεταιρισµοί κ.λπ. Τέλος, θα θέσει µία προβληµατική για τις νέες τάσεις που θα φέρει µαζί του ο 20ος αιώνας. 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα θεµατικά αντικείµενα του βιοµηχανικού οικισµού και της εργατικής κατοικίας µόλις τα τελευταία χρόνια αποτέλεσαν αντικείµενο µελέτης της Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής και της Πολεοδοµίας, ως ένα τµήµα του ευρύτερου επιστη- µονικού τοµέα της Βιοµηχανικής Αρχαιολογίας. Τα κατάλοιπα του βιοµηχανικού µας παρελθόντος, οικιστικά σύνολα, κτίρια και µηχανές, σηµαντικής αρχιτεκτονικής και τεχνολογικής σηµασίας, είναι αναντικατάστατες µαρτυρίες των συνθηκών εργασίας και του τρόπου ζωής της εποχής τους. Μόνο πρόσφατα στράφηκε η έρευνα στον παραµεληµένο αυτό τοµέα, παρ όλο που οι εργατικές κατοικίες αποτέλεσαν στην Αγγλία ήδη από τη δεκαετία του 50 τµήµα της Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής. Η παρούσα εργασία θα ασχοληθεί µε το θέµα του χώρου κατοικίας, τον τρόπο δηλαδή που αντιµετώπισαν οι βιοµήχανοι το µεγάλο πρόβληµα της στέγασης του εργατικού δυνα- µικού στο γεωγραφικό χώρο της σηµερινής Γερµανίας κατά τον 19ο αι. και τις αρχές του 20ου αι. Τα µέσα του 19ου αι. είναι µία εποχή, όπου έλαβαν χώρα κοσµογονικοί ιστορικοί, κοινωνικοί και οικονοµικοί µετασχηµατισµοί που άλλαξαν την όψη και την πορεία της ανθρωπότητας. Είναι η περίοδος κατά την οποία ο κόσµος έγινε καπιταλιστικός και µία σηµαντική µειοψηφία «ανεπτυγµένων» χωρών έγιναν βιοµηχανικές οικονοµίες. Υποβλήθηκε: Έγινε δεκτή: Όπως αναφέρει και ο Ε. Hobsbawm: «σ αυτή την εποχή ο καπιταλισµός έγινε µία γνήσια παγκόσµια οικονοµία, και έτσι η υδρόγειος µετατράπηκε από γεωγραφική έκφραση σε διαρκή λειτουργική πραγµατικότητα. Η ιστορία έγινε πια παγκόσµια ιστορία. Αν η Ευρώπη ζούσε ακόµα στην εποχή των ηγεµόνων του µπαρόκ, θα γέµιζε από φανταχτερές µάσκες, ποµπές και όπερες που θα αναπαριστούσαν αλληγορικά, µπροστά στους κυβερνήτες της, τον οικονοµικό θρίαµβο και τη βιοµηχανική πρόοδο» [8]. Οι εντυπωσιακότερες µορφές του νέου κόσµου ήταν, οπωσδήποτε, η τροµακτική επέκταση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και της µισθωτής εργασίας µε τη µορφή του βιοµηχανικού συστήµατος, η πρωτοφανής ανάπτυξη της επιστήµης και η διείσδυσή της στη βιοµηχανία, η ραγδαία ανάπτυξη των πόλεων και η εµπορευµατική παραγωγή. Θα επιχειρηθεί στην πορεία του άρθρου η ανίχνευση των κοινωνικοοικονοµικών και πολιτικών δεδοµένων που προκάλεσαν τη δηµιουργία του βιοµηχανικού οικισµού και της εργατικής κατοικίας και του τρόπου που αυτά ενσωµατώθηκαν και επηρέασαν τον πολεοδοµικό σχεδιασµό και την αρχιτεκτονική δοµή και µορφολογία της κατοικήσιµης µονάδας, σε κάθε φάση ανάπτυξης του βιοµηχανικού καπιταλισµού. Η σταθεροποίηση της εργατικής δύναµης, η επιβολή της κοινωνικής και εργασιακής πειθαρχίας, η µετάβαση στους εµπορευµατικούς όρους αναπαραγωγής και η εµπέδωση της νέας ταξικής διαφοράς είναι ορισµένοι παράγοντες που στοιχειοθέτησαν την παραγωγή και τον σχεδιασµό της εργατικής κατοικίας. Ο κόσµος της βιοµηχανίας και της τεχνολογίας προσελκύει κατά εκατοµµύρια κατεστραµµένους αγρότες, που συρρέουν στις παραγωγικές µονάδες για εξεύρεση εργασίας. Συνωστισµός επικράτησε στις βιοµηχανικές πόλεις της περιόδου, όπου µάζες φτωχών εργατών αναζητούν µία φτηνή κατοικία. Η αυξανόµενη αναγκαιότητα για σταθερό εργατικό δυναµικό δίπλα στο εργοστάσιο οδήγησε στη δηµιουργία των

2 32 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No 1-2 βιοµηχανικών οικισµών και της οργανωµένης εργατικής κατοικίας. Τα µέσα του 19ου αι. η εργατική δύναµη δεν έχει ακόµα σταθεροποιηθεί, καθώς δεν έχει ολοκληρωθεί η απαλλοτρίωση κάθε σχέσης ιδιοκτησίας στη γη. Οι εργάτες των εκβιοµηχανιζόµενων περιοχών είχαν ακόµα τη δυνατότητα να διατηρήσουν έναν ηµιαγροτικό χαρακτήρα (αν και σε βαθµό που µειωνόταν γοργά). ούλευαν στη βιοµηχανία, επιστρέφοντας κατά διαστήµατα ή εποχιακά στο χωριό, όταν έµεναν άνεργοι ή για να συµπληρώνουν τα εισοδήµατά τους, γεγονός που επιβράδυνε αφ ενός την ενσωµάτωσή τους στην κοινωνική και εργασιακή πειθαρχία που επέβαλλε ο νέος τρόπος παραγωγής και αφ ετέρου την επίδραση στην συνείδησή τους των ιδεολογικών µηχανισµών χειραγώγησης της αστικής τάξης 1. Τα µέτρα, που λήφθηκαν για τη σταθεροποίηση της εργατικής δύναµης παράλληλα µε τη διαδικασία προλεταριοποίησης των αγροτών και την απόσπαση από την ιδιοκτησία στη γη, ήταν η ανάπτυξη πρώιµων µέτρων κοινωνικής πρόνοιας (σύνταξη, ασφάλιση από ατυχήµατα, στοιχειώδης ιατροφαρ- µακευτική περίθαλψη) αλλά και η ανάπτυξη της εργατικής κατοικίας που κατασκευαζόταν από τον εργοδότη και παραχωρούνταν σχεδόν δωρεάν. Η ασταθής εργατική µάζα ήταν µία ανεξέλεγκτη απειθάρχητη εργατική δύναµη που έπρεπε να υποταχθεί στον κατακερµατισµένο χρόνο και τους κανονικούς ρυθµούς εργασίας. «Η µηχανοποίηση σηµαίνει πειθαρχία στις βιοµηχανικές διαδικασίες» [15]. Η αστική τάξη χρησιµοποίησε σ αυτή την προσπάθειά της όλα τα µέσα, από τον καταµερισµό της εργασίας, την επίβλεψη και τα πρόστιµα, έως τα κουδουνίσµατα και τα ρολόγια, τα υλικά κίνητρα και τους ιδεολογικούς µηχανισµούς της θρησκείας και της εκπαίδευσης. Η ανάγκη για επιβολή µίας καινούργιας κοινωνικής και εργασιακής πειθαρχίας αποτέλεσε ένα εσωτερικό στοιχείο στο σχεδιασµό της εργατικής κατοικίας και του βιοµηχανικού οικισµού, όπως θα αποδειχθεί στη συνέχεια του άρθρου. Η σταδιακή µετάβαση από τους φυσικούς όρους αναπαραγωγής (οικοτεχνία και αυτοαναπαραγωγή) στους εµπορευ- µατικούς, την εποχή που εξετάζουµε, ήταν ένα στοιχείο που αξιοποιήθηκε από τους εργοδότες στο σχεδιασµό της εργατικής κατοικίας. Η γνώση της γης και της αγροτικής καλλιέργειας χρησιµοποιήθηκε ως µέσο για τη µείωση της αξίας της εργατικής δύναµης. Έτσι τα συγκροτήµατα των εργατικών κατοικιών πλαισιώνονταν πολύ συχνά από καλλιεργήσιµους λαχανόκηπους και στάβλους. Η µορφολογία και η ρυθµολογία, που ακολουθήθηκαν στην εργατική κατοικία, αναδεικνύουν τη νέα ταξική διαφορά εργατικής και αστικής τάξης. Το αστικό σπίτι, αλλά και η βιοµηχανική µονάδα ως σύµβολο της ανθούσας καπιταλιστικής ανάπτυξης, χρησιµοποιούν στην κατασκευή τους επιδεικτικά τις αισθητικές µορφές που κυριαρχούν την εποχή αυτή, νεοµπαρόκ, νεοκλασικισµό, νεογοτθικό ρυθµό, ενώ η εργατική κατοικία, παρ ότι αξιοποιεί τους ίδιους ρυθµούς, είναι λιτή, χωρίς ιδιαίτερο µορφολογικό ενδιαφέρον, τονίζοντας έτσι την κυριαρχία και εξουσία της ηγεµονεύουσας τάξης. Η επίδραση των κοινωνικοοικονοµικών δεδοµένων στον αρχιτεκτονικό και πολεοδοµικό σχεδιασµό είναι σίγουρα καθοριστική, χωρίς αυτό να αναιρεί πάντως τη σχετική αυτοτέλεια της αισθητικής έκφρασης. Τα πρότυπα για την οικοδόµηση των εργατικών κατοικιών, η πραγµατική ιστορική τους αξία και η επεξεργασία των αρχιτεκτονικών τους ποιοτήτων πρέπει να εξετάζονται κάτω από τη διαλεκτική σχέση του κοινωνικοοικονοµικού περιβάλλοντος και των νέων αρχιτεκτονικών αναζητήσεων. 2. ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗΣ - ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΡΓΑΤΙΚΕΣ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ ΕΝΤΟΣ ΤΟΥ ΙΣΤΟΥ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ Οι νεοϊδρυόµενες µεγάλες µονάδες παραγωγής, χωροθετηµένες συνήθως έξω από τον ιστό των πόλεων ή στις παρυφές αυτών, εκτός από τις εκτάσεις που απαιτούσαν για την ανάπτυξη των παραγωγικών και διοικητικών τους δραστηριοτήτων, δηµιουργούν νέες απαιτήσεις χώρου για την κατοικία. Το αυξηµένο εργατικό δυναµικό απαιτούσε χώρο κατοικίας µε τη µέγιστη δυνατή χωρική εγγύτητα προς τη βιοµηχανική εγκατάσταση. Η ενότητα χώρου κατοικίας και χώρου εργασίας, που επικρατούσε στην προβιοµηχανική εποχή, διαρρήχθηκε µε τον αυξανόµενο καταµερισµό εργασίας που έφερε µαζί της η εκβιοµηχάνιση 2. Από αυτή τη µετατροπή προέκυψαν αποφασιστικές αλλαγές στις αρχιτεκτονικές δοµές. Αν πριν η κατοικία ήταν ο κοινός τόπος τόσο για την εργασία όσο και για τη διαβίωση, η επίδραση των νέων κοινωνικοοικονοµικών δεδο- µένων επέφερε τον διαχωρισµό της κατοικίας, της διοίκησης και της παραγωγής. Για πρώτη φορά αντιµετωπίζεται τώρα το οικιστικό πρόβληµα µεγάλων µαζών πληθυσµού, σε αντίθεση µε τις περιορισµένες ανάγκες για στέγη στην προβιοµηχανική κοινωνία. Η βιοµηχανική επανάσταση είχε συµπαρασύρει στο πρώτο µισό του 19ου αι. τα µεγέθη του πληθυσµού στα ύψη. Οι πόλεις τεραστίου µεγέθους πολλαπλασιάζονται γρηγορότερα παρά ποτέ. «Το άστυ ήταν, πράγµατι, το εντυπωσιακότερο εξωτερικό σύµβολο του βιοµηχανικού κόσµου, πλάι στο σιδηρόδροµο» [8]. εν είναι τόσο το µέγεθος των πόλεων που έκανε την αστυφιλία τόσο θεαµατική, η τυπική βιοµηχανική πόλη της περιόδου εξακολουθεί να είναι µία πόλη µεσαίου µεγέθους 3. Είναι περισσότερο τα ποιοτικά χαρακτηριστικά που έδιναν το ύφος στη νέα βιοµηχανική πόλη οι καµινάδες των εργοστασίων να υψώνονται επιβλητικές, συχνά παραταγµένες κατά µήκος της κοιλάδας ενός ποταµού, τα

3 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No χιλιόµετρα των σιδηροδροµικών γραµµών, η µονοτονία του τούβλου, ο καπνός που κρεµόταν πάνω από τα χαµόσπιτα. Όσο µεγάλωναν οι πόλεις, τόσο µεγαλύτερες γίνονταν η φτώχεια και η ανέχεια της εργατικής τάξης. Η υλική κατάσταση των φτωχών εργαζόµενων ήταν χειρότερη από κάθε άλλη περίοδο που µπορούσε κανείς να φέρει στη µνήµη του. Η αναπτυσσόµενη βιοµηχανική µονάδα ενδιαφέρθηκε από την αρχή για µια όσο το δυνατόν φτηνή κατοικία για τους εργάτες της, ενεργώντας βέβαια πάντα µε κριτήριο την προστασία των δικών της συµφερόντων. Σε πρώτη φάση - πρώτο µισό του 19ου αι. - οι βιοµηχανίες αξιοποίησαν ως στέγη για τους εργάτες τους το υπάρχον κτιριακό δυναµικό των πόλεων. Αποτέλεσµα της σηµαντικής αύξησης της ανάγκης για κατοικία στις αρχές του 19ου αι. ήταν να δηµιουργηθεί ένα µεγάλο κύµα κερδοσκοπίας στην οικοδοµή και την ελεύθερη γη των πόλεων: υπερκοστολογηµένες τιµές γης, πολύ υψηλά ενοίκια, άσχηµες συνθήκες υγιεινής και ως συνέπεια αυτών υπερπλήρωση όλων των κατοικιών. Η κατασκευή και η εκµίσθωση ακινήτων στις φτωχοσυνοικίες µπορούσε να είναι πολύ επικερδείς επιχειρήσεις. Υπάρχουν άφθονες αναφορές σε οικοδοµικά περιοδικά της εποχής για την προσαρµογή βοηθητικών χώρων όπως υπόγεια και σοφίτες σε κατοικήσι- µους χώρους, µε αποτέλεσµα η δυναµικότητα των κτιρίων και ο αριθµός των κατοίκων τους σχεδόν να διπλασιάζονται [5]. Το τρίτο τέταρτο του 19ου αι. ήταν η πρώτη εποχή στην ιστορία όπου η οικοδοµική δραστηριότητα στις πόλεις σηµείωσε παγκόσµια έξαρση, προς όφελος όµως της αστικής τάξης [8]. Οι συνθήκες κατοικίας στα παλαιά σπίτια της πόλης, χωρίς καµία µέριµνα για τις υγειονοµικές εγκαταστάσεις, τον εφοδιασµό µε νερό, την παροχέτευση γκαζιού για φωτισµό και για θέρµανση, τη µεγάλη πυκνότητα κατοίκων ανά τετραγωνικό µέτρο, µπορούν να χαρακτηριστούν επιεικώς άθλιες για τις µεγάλες φτωχές µάζες των βιοµηχανικών εργατών. Παρά την υγειονοµική µεταρρύθµιση και τον κάποιο σχεδιασµό, είναι πολύ πιθανό οι συνθήκες συνωστισµού να χειροτέρεψαν σ αυτή την περίοδο, και ούτε η ιατρική περίθαλψη βελτιώθηκε ούτε η θνησιµότητα ελαττώθηκε (αν δεν συνέβη µάλιστα το αντίθετο) [8]. Η βίαιη αύξηση του πληθυσµού των πόλεων κάτω από τη συνεχή ανάγκη για στέγη µαζών πληθυσµού, όπως και οι άσχηµες συνθήκες κατοίκησης αποτέλεσαν ένα µόνιµα άλυτο πρόβληµα. Από τα µέσα του 19ου αι. αιώνα και µετά, ανάλογα και µε το µέγεθος της πόλης, την έκταση της εκβιοµηχάνισης και τον κλάδο, το υπάρχον κτιριακό δυναµικό δεν επαρκούσε για το πλήθος των εργατών και οι συνθήκες της ανθρώπινης επιβίωσης µετατρέπονταν σε πολιτικό πρόβλη- µα. Οι απαιτήσεις των εργατών για φτηνά διαµερίσµατα µε ξεχωριστά υπνοδωµάτια για γονείς και παιδιά και καλύτερες συνθήκες υγιεινής αποτέλεσαν από τα αρχικά αιτήµατα της επανάστασης του 1848 [5]. Το καυτό πρόβληµα των ελλειπών χώρων κατοικίας διατηρήθηκε ζωντανό στη Γερµανία µέσα από ειδήσεις, περιγραφές επιτροπών και δηµοσιεύσεις σχετικά µε αντίστοιχες συνθήκες στην Αγγλία. 3. Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΓΑΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΗ ΟΜΗΣΗ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ 3.1. Εργατική κατοικία για τα στελέχη των επιχειρήσεων Η έλλειψη ενδιαφέροντος των δηµοσίων αρχών και των βιοµηχάνων για φτηνή εργατική κατοικία δεν µπορούσε να απαντήσει στο πρόβληµα της ολοένα αυξανόµενης αναγκαιότητας για ειδικευµένο εργατικό δυναµικό. Έτσι µεµονωµένοι βιοµήχανοι αρχίζουν να κατασκευάζουν κατοικίες κατά πρώτον για το υψηλόβαθµο προσωπικό τους, αφού τους είναι ιδιαίτερα αναγκαίο να ελέγχουν οικονοµικά, εργασιακά και κοινωνικά ένα εργατικό στελεχικό δυναµικό υπεύθυνο και µε προσόντα, δεµένο µε υλικά συµφέροντα µε την επιχείρηση. Για το υψηλόβαθµο τµήµα του εργατικού δυναµικού δηµιουργήθηκαν εργατικές κατοικίες και ολόκληροι εργατικοί συνοικισµοί [12]. Οι κατοικίες αυτές συνοδεύονταν τις περισσότερες φορές από καλλιεργήσιµους λαχανόκηπους που αποτελούσαν µια οικονοµική βοήθεια για τους ιδιοκτήτες τους κρατώντας το κόστος διαβίωσης πιο χαµηλά. Η διαφορετική µεταχείριση µεταξύ του εργατικού δυναµικού οδηγούσε συχνά στην ταύτιση του ενοικιαστή µε την επιχείρηση, γεγονός που οι εταιρείες ήξεραν να χρησιµοποιούν ως µέσο πολιτικής πειθάρχησης. εν είναι συνεπώς περίεργο που οι συνδικαλιστικές εργατικές κινήσεις δεν επιδοκίµαζαν αυτές τις πρακτικές, παρ όλο που πολλά από αυτά τα σπίτια αποτελούσαν ένα πρότυπο από άποψη χώρου και υγιεινής. Κατοικίες για εργάτες και προϊστάµενους δηµιουργήθηκαν ήδη στο τέλος του 18ου αι. στο Schlesien και στις κεντρικές πρωσικές επαρχίες, την περίοδο της κρατικής οργάνωσης των µεταλλείων (της οποίας το 1851/65 ήρθε το τέλος). Γύρω στο 1844 στο Oberhausen - Osterfeld οι επιχειρηµατίες έκτιζαν για το υψηλό προσωπικό ιδιόκτητα διαµερίσµατα. Παρ όλα αυτά υπήρχαν και περιπτώσεις βιοµηχάνων, όπως στο Grafschacht Markt, που αρνήθηκαν κάθε παροχή κατοικίας παρά τις αντίθετες προσπάθειες [5] Η έννοια του βιοµηχανικού οικισµού Μία νέα έννοια χωρικής ενότητας καθιερώνεται σταδιακά τον 19ο αι. - κυρίως από τα µέσα του αιώνα και µετά - αυτή του βιοµηχανικού οικισµού. Οι νεοϊδρυόµενοι βιοµηχανικοί οικισµοί του 19ου αι. αποτέλεσαν µία αποφασιστική απάντηση των βιοµηχάνων στο πρόβληµα της εξεύρεσης στέγης για το µεγάλο όγκο της

4 34 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No 1-2 συγκεντρωµένης εργατικής δύναµης που απασχολούσαν, εξυπηρετώντας παράλληλα τα κίνητρά τους για επιβολή εργασιακής πειθαρχίας και ελέγχου, αλλά και την εξασφάλιση ενός όγκου ειδικευµένης εργατικής δύναµης κοντά στην παραγωγή. Με τους οικισµούς αυτούς γενικεύεται ο θεσµός της οργανωµένης εργατικής κατοικίας που δηµιουργείται από τους εργοδότες. Οι βιοµηχανικοί οικισµοί περιλάµβαναν τις παραγωγικές και διοικητικές εγκαταστάσεις, τις κατοικίες των ιδιοκτητών τους και των εργατών, εγκατεστηµένες σε ένα ενιαίο πολεοδοµικό σύνολο που κατασκευαζόταν και ελεγχόταν από την επιχείρηση και ανέπτυσσε, τόσο στην αρχιτεκτονική του µορφή και οργάνωση όσο και στους τρόπους ζωής των κατοίκων, ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Ο οικισµός δηµιουργούνταν στο γεωγραφικό χώρο που επέβαλλαν οι ανάγκες της παραγωγικής δραστηριότητας, διαµορφώνοντας ένα αυτόνοµο πολεοδοµικό σύνολο γύρω από τη βιοµηχανική εγκατάσταση, περιλαµβάνοντας κάθε χρήση που ήταν αναγκαία για την εύρυθµη λειτουργία της µονάδας. Έτσι οι βιοµηχανικοί οικισµοί των ορυχείων κατασκευάζονται κοντά στα φρεάτια και τις στοές εξαγωγής του µεταλλεύµατος, των σιδηρουργείων και των κλωστοϋφαντουργείων, κοντά στην πρώτη ύλη και τις πηγές ενέργειας - ειδικά την πρώτη περίοδο της εκβιοµηχάνισης όπου η µεταφορά της ενέργειας δεν ήταν πάντα δυνατή - ή κοντά σε θαλάσσιους δρόµους και ποτάµια για την ταχύτερη και ευκολότερη µεταφορά των προϊόντων [5]. Η εσωτερική διάταξη του βιοµηχανικού οικισµού δοµείται βάσει µίας αυστηρής ιεραρχικής δοµής. Η συγκρότηση της συνολικής εγκατάστασης θα µπορούσε να παραλληλιστεί µε την εσωτερική δοµή ενός µοναστηριού ή µιας στρατιωτικής εγκατάστασης. Οι επιµέρους λειτουργίες του οικισµού - η παραγωγή, η διοίκηση, οι κατοικίες των εργοδοτών και των εργατών - δοµούνται σε µία εσωτερική αντιπαραθετική σχέση που εκφράζεται χωρικά µε τη δηµιουργία ζωνών χρήσεων και αρχιτεκτονικά µε τις διαφορετικές µορφολογικές γλώσσες. Η ιεραρχική δοµή ήταν επιβεβληµένη από την ανάγκη να επιτύχει την επιβολή της πειθαρχίας εντός µίας ταξικά διαφοροποιηµένης βιοµηχανικής εγκατάστασης. Ο εργάτης - µέλος της βιοµηχανικής κοινότητας ήταν υποχρεωµένος από το ρυθµό της µηχανοποιηµένης παραγωγής να επιδεικνύει ανώτατη πειθαρχία, οι χρονικοί ρυθµοί των µηχανών υπαγόρευαν τους δικούς του ηµερήσιους ρυθµούς. Η χρονική ακρίβεια ήταν η απαραίτητη βασική αρχή, για να µην καταρρεύσει η συνολική παραγωγική αλυσίδα. Επειδή, όµως, οι περισσότεροι εργάτες προέρχονταν από τα κατώτερα στρώµατα του αγροτικού πληθυσµού της υπαίθρου και για αυτούς το ηµερήσιο χρονικό πρόγραµµα κάτω από τις διαταγές του ρολογιού ήταν ξένο, εµφανιζόταν ιδιαίτερα κρίσιµο για τους εργοδότες το γενικό καθήκον να επιφέρουν πειθαρχία και έλεγχο στην εργασία και συνολικά στη ζωή του εργάτη. Η ένταξη της κατοικίας του εντός του παραγωγικού χώρου διευκόλυνε τον έλεγχο από τον εργοδότη της ιδιωτικής ζωής και την επιβολή κανόνων και θεσµών µε στόχο την αποτροπή αντιστάσεων και εξεγέρσεων. Οι βιοµηχανικοί οικισµοί έπρεπε, επιβάλλοντας τους δικούς τους νόµους και κανόνες στη διάρθρωση της ζωής και της εργασίας, να συνεισφέρουν στην καθιέρωση αυτής της κοινωνικής πειθαρχίας, στη δηµιουργία και εγγύηση ενός προκαθορισµένου και ελέγξιµου ρυθµού ζωής 4. Η κάτοψη των βιοµηχανικών οικισµών αντιγράφει το σύστηµα οργάνωσης και σχεδιασµού µιας στρατιωτικής εγκατάστασης και τη βασική της αρχή τη χωρική τάξη του επιβληθέντος ελέγχου. Η πειθαρχία στο στρατόπεδο και η πειθαρχία στο εργοστάσιο έχουν τον κοινό στόχο να διαπαιδαγωγήσουν τον αξιόπιστο πολίτη, ο οποίος θα µπορεί χωρίς αντιρρήσεις να αντεπεξέλθει σε οποιαδήποτε κατάσταση του ζητηθεί στην εργασία του. Στον πολεοδοµικό σχεδιασµό αυτά τα κριτήρια οργάνωσης του χώρου εκφράζονται µε την τετράγωνη ή την ορθογώνια κάτοψη που διευκολύνει τη δυνατότητα επιτήρησης. ηµιουργείται έτσι µία διαίρεση του χώρου όπου επικρατούν µόνο σειρές ή ορθογώνια σχήµατα και όπου οι στοίχοι των κατοικιών διαρρυθµούνται παράλληλα ή σε ορθή γωνία µεταξύ τους. Αυτή η πολεοδοµική - οικοδοµική δοµή ήταν η βάση για κάθε είδους επιτήρηση και πειθαρχία και αποτέλεσε τη βασική δοµική αρχή αυτού που ονοµάζεται totale Institution [1]. Εξωτερικά η εγκατάσταση δεν αποκαλύπτει τη δοµή της, παραµένει ένα σύνολο κλειστό και εσωστρεφές που προσπαθεί να διατηρήσει το χαρακτήρα της ενιαιότητας, ενώ στο εσωτερικό της κυριαρχούν οι αντιθέσεις και η ταξική ιεραρχία. Η υπαγορευµένη από ορθές γωνίες εγκατάσταση περικλειόταν συχνά και κλεινόταν προς τα έξω από τους διάφορους βραχίονες ενός περιµετρικού καναλιού του εργοστασίου. Τη σύνδεση µε τον έξω κόσµο αποτελούσε συχνά µόνο µία γέφυρα, καλά εποπτεύσιµη. Αυτή η αποµόνωση αυξανόταν λόγω του αυτόνοµου συστήµατος τροφοδότησης του οικισµού, όπως εσωτερικό δίκτυο νερού µε λουτρά, δίκτυο γκαζιού, κοινοτικά καταστήµατα και καταστήµατα τροφοδοσίας. Το αστικό σπίτι, η κατοικία δηλαδή των ιδιοκτητών της βιοµηχανικής εγκατάστασης, των ανώτερων διοικητικών στελεχών και προϊσταµένων, κτιζόταν συνήθως σε ένα ύψωµα και στη µέση ενός δακτυλίου πρασίνου, αποµακρυσµένο και διαχωρισµένο από τις υπόλοιπες εγκαταστάσεις. Μορφολογικά τα αστικά σπίτια χρησιµοποιούσαν αρχιτεκτονικές µορφές φεουδαρχικής προέλευσης, όπως µπαρόκ αετώµατα ή κολώνες στο πρόπυλο, σε αντίθεση µε τις κατοικίες των εργατών

5 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No που στερούνταν αντιστοίχων αρχιτεκτονικών διακοσµήσεων. Ειδικοί κανονισµοί της επιχείρησης καθορίζουν τη ζωή εντός µιας τέτοιας κοινότητας που στηριζόταν συνήθως στην ενίσχυση της αποµόνωσης και της επιτήρησης που επέβαλλε η χωρική οργάνωση του οικισµού. Ως µέσο για την επιβολή ενός προκαθορισµένου ρυθµού ζωής χρησιµοποιούνταν ένα αυστηρό χρονικό πρόγραµµα, η δικτατορία της χρονικής ακρίβειας. Έτσι µπορούµε να εξηγήσουµε γιατί οι εργάτες στην Αγγλία, πριν καταστρέψουν τους µηχανοκίνητους ιµάντες, κατάστρεψαν το ρολόι του εργοστασίου, αυτό το µισητό σύµβολο της δικτατορίας της ακρίβειας. Μπορούµε ακόµα να αξιολογήσουµε τη σηµασία του ρολογιού από πλευράς των επιχειρήσεων, από την εξέχουσα θέση που το τοποθετούσαν στα εργοστάσια και τις βιοµηχανικές εγκαταστάσεις. Πειθαρχία στην εργασία σηµαίνει πειθαρχία στον καθορισµό του χρόνου, στον αυστηρό διακανονισµό της ηµέρας, της εβδοµάδας, του έτους, όπου, όµως, ο ελεύθερος χρόνος δεν συµπεριλαµβάνεται. 4. Η ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΕΚΤΟΣ ΑΥΤΟΥ Στο κεφάλαιο αυτό θα εξεταστούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που λαµβάνει η εργατική κατοικία ως στοιχείο συγκρότησης µιας βιοµηχανικής περιοχής, είτε πρόκειται για ένα αυτόνοµο βιοµηχανικό οικισµό είτε για επεκτάσεις πόλεων µε συγκροτήµατα εργατικών κατοικιών. Η ανάπτυξη και η εξέλιξη της βιοµηχανικής µονάδας, τα χαρακτηριστικά του χώρου, που διαµόρφωσε, είχαν την αντανάκλασή τους στον τρόπο που συγκροτήθηκε και η ίδια η οικιστική µονάδα. Η ατοµική κατοικία δεν είναι αυτόνοµη και ανεξάρτητη από το ευρύτερο κοινωνικό και οικιστικό πλαίσιο, αντίθετα υπάγεται σε οικονοµικές, πολιτικές και ιδεολογικές προτεραιότητες. Θα επιχειρηθεί στη συνέχεια µέσα από την εξέταση συγκεκριµένων παραδειγµάτων η ανάλυση των πλευρών στις οποίες εκφράζεται ο χαρακτήρας της «εργατικής» κατοικίας, όπως η σχέση ιδιωτικού δηµόσιου χώρου, το µέγεθος και η διάταξη της µονάδας, οι υγειονοµικές εγκαταστάσεις και ο εξοπλισµός του νοικοκυριού, καθώς και τα µορφολογικά στοιχεία που κυριάρχησαν σε διάκριση µε την αστική κατοικία. Η εργατική κατοικία απαντάται συνήθως σε συγκροτήµατα πολλών νοικοκυριών. Σε κλάδους παραγωγής µε µεγάλη συγκέντρωση εργατικού δυναµικού σε ένα συγκεκριµένο χώρο, όπως ο εξορυκτικός µεταλλευτικός τοµέας, η κλωστοϋφαντουργία και τα µεγάλα µηχανουργεία σιδηρουργεία, η εργατική κατοικία εντάσσεται στους οργανωµένους και µονοπαραγωγικούς βιοµηχανικούς οικισµούς που εξετάστηκαν παραπάνω. Απαντιούνται, όµως, συχνά και αυτόνο- µοι συνοικισµοί εργατικών συγκροτηµάτων, κλειστής µορφής, συνήθως σε κάποια απόσταση από προϋπάρχουσες πόλεις ή σε συνοικίες πόλεων. Ο βιοµηχανικός τοµέας, στον οποίο είναι πιο αναγνώσιµη η συγγένεια εργοστασίου και κατοικίας, είναι τα ορυχεία λόγω της συγκέντρωσης µεγάλου αριθµού εργατών. Τα ορυχεία της περιοχής του Ρουρ (Ruhrgebiet), για παράδειγµα, άρχισαν τη δεκαετία του 1840 την εξαγωγή µεταλλεύµατος σε µεγάλες ποσότητες. Το 1851 ιδρύθηκαν πολλά υπόγεια µεταλλεία που προσέλκυαν κατά εκατοντάδες πρώην αγρότες από τις γειτονικές επαρχιακές περιοχές, καλύπτοντας έτσι την ανάγκη για πλήθος εργατικού δυναµικού. ηµιουργήθηκαν τότε, κατά τα βελγικά πρότυπα, µεγάλοι σε µήκος στοίχοι χαµηλών σπιτιών, επονοµαζόµενοι D-Zuege, αποµακρυσµένοι από τις πόλεις και οµαδοποιηµένοι γύρω από τα φρεάτια και τις στοές. Συγκροτούνται οι πρώτες συνοικίες µεταλλείων, που δεν φηµίζονται, όµως, για τις καλές συνθήκες διαβίωσης (εγκαταστάσεις υγιεινής λείπουν παντελώς). Στα µέσα της δεκαετίας του 1860 άρχισε να διαδίδεται ο κτιριακός τύπος, γνωστός ως Μuelhausener Typs, των πολλών κατοικιών µε σταυροειδή κάτοψη, στον οποίο κάθε οικογένεια είχε τη δική της είσοδο και η κατοικία ήταν εξοπλισµένη µε εγκαταστάσεις υγιεινής. Στο βιοµηχανικό τοµέα των σιδηρουργείων - µηχανουργείων υπήρχε, επίσης, η απαίτηση για οργανωµένη εργατική κατοικία. Η συγκέντρωση των παραγωγικών δραστηριοτήτων σε έναν τόπο ήταν επιβεβληµένη λόγω των διακυµάνσεων της ενέργειας από άνθρακα και των δυσκολιών µεταφοράς της. Η διαδικασία της τήξης του σιδήρου ήταν µία εντατική εργασία, όπως επίσης και η διαδικασία ελάσεως των σιδηροτροχιών καθώς και η συχνά επιπρόσθετη µηχανολογική εργασία, και απαιτούσαν µεγάλες µονάδες παραγωγής για να αντι- µετωπίσουν το συναγωνισµό έναντι των αγγλικών και βελγικών µονάδων. Τα καταλύµατα στις γειτονικές περιοχές δεν επαρκούσαν και έτσι οι µεγαλύτερες µονάδες άρχισαν να εγκαθιδρύουν εργατικές κατοικίες για το προσωπικό τους. Η οικονοµική κρίση µετά το 1873 µείωσε αισθητά την κατασκευή εργατικής κατοικίας στα σιδηρουργεία και σε άλλους βιοµηχανικούς κλάδους, ενώ στα ορυχεία η συγκρατηµένη οικονοµική τους κατάσταση, λόγω της εξαγωγής άνθρακα, συγκράτησε και την κατασκευή κατοικιών. Οι εργατικές κατοικίες των ορυχείων και των σιδηρουργείων έχουν διαφορές ως προς τους στόχους που θέλουν να ικανοποιήσουν, το οποίο φαίνεται για παράδειγµα στις κυκλοφοριακές συνδέσεις και τις εγκαταστάσεις υγιεινής, ωστόσο οι διαφορές δεν πρέπει να υπερβάλλονται. Στην περιοχή του Oberbergamtsbezirk Dortmund, που ανήκει στη Βεστφαλία, διετίθεντο το 1873:

6 36 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No µονοκατοικίες, 213 διπλοκατοικίες, 14 τριπλοκατοικίες, 880 κατοικίες τεσσάρων οικογενειών, 35 κατοικίες έξι οικογενειών, 37 κατοικίες οκτώ οικογενειών, 232 άλλες, 8 εργατικά στρατόπεδα, 32 οίκοι στέγης και διατροφής. Από πιο κοντά θα εξεταστεί η διαρρύθµιση εργατικών κατοικιών στο Vorarlberg, ένα κέντρο της πρώιµης εκβιοµηχάνισης στην Αυστρία [1]. Λίγο µετά το 1800 άρχισαν να κάνουν αισθητή την παρουσία τους οι µηχανές στην περιοχή των Αψβούργων, πρώτα στον τοµέα της κλωστοϋφαντουργίας. Το 1813 οι Herrburger και Rhomberg ίδρυσαν την πρώτη κλωστοϋφαντουργία, ενώ ακολούθησαν µια σειρά από νέα εργοστάσια, που στη δεκαετία του 1830 µετατράπηκαν σε µεγάλες βιοµηχανίες συνεχίζοντας τη λειτουργία τους µέχρι τον 20ο αι. Από το συνολικό πληθυσµό του Vorarlberg, όπου το 1841 ήταν άτοµα, οι απασχολούνταν στη βιοµηχανία. Ένα µεγάλο ποσοστό της εργατικής δύναµης αποτελείται από γυναίκες και παιδιά. Από βιβλιογραφικά στοιχεία για τους µισθούς γυναικών και παιδιών και τη σύγκρισή τους µε τις τιµές των βασικών ειδών διατροφής προκύπτει ότι η οικογένεια του Vorarlberg ζούσε καθ όλη τη διάρκεια του αιώνα κοντά στα όρια επιβίωσης 5. Λόγω της συγκέντρωσης εργατικής δύναµης σε µεµονωµένες βιοµηχανίες, έπρεπε να δηµιουργηθούν κατοικίες για τους εργάτες και τις οικογένειές τους όσο το δυνατόν κοντά στην παραγωγική µονάδα. Η ανάγκη αυτή εντάθηκε από το µεγάλο αριθ- µό των Ιταλών µεταναστών από το Trentino που ζητούσαν στο Vorarlberg µία εργασιακή απασχόληση. Ένα από τα αρχαιότερα συγκροτήµατα εργατικής κατοικίας της Κεντρικής Ευρώπης δηµιουργήθηκε το 1850 από την κλωστοϋφαντουργία Jenny & Schindler στο Kennelbach. Πρόκειται για ένα διώροφο κτίσµα ορθογώνιας κάτοψης µε 19 άξονες κατά µήκος και δύο άξονες κατά πλάτος. Η ενιαία επιφάνεια της στέγης, που περιλαµβάνει δύο επίπεδα κατοίκησης, διακόπτεται στην όψη από έρκερ που τονίζουν την κατακόρυφο. Προς την πλευρά της αυλής, ανά δύο διαµερίσµατα υπήρχε κλίµακα ανόδου, η οποία ήταν προσπελάσιµη από µία στεγασµένη στοά. Οι στοές αυτές αποτελούσαν την πρόσβαση των διαµερισµάτων στην αυλή και αξιοποιούνταν και ως σύνδεση µεταξύ των µεµονωµένων κατοικιών. Το κάθε διαµέρισµα περιλάµβανε κουζίνα, καθιστικό, υπνοδω- µάτιο, ενώ στην ισόγεια στοά υπήρχε αποχωρητήριο που εξυπηρετούσε δύο διαµερίσµατα. Η κουζίνα και το υπνοδωµάτιο είχαν έκταση όσο το καθιστικό, ενώ το συνολικό εµβαδόν έφτανε τα 58 µ 2 περίπου. Σε κάθε κατοικία αντιστοιχούσε και ένα δωµάτιο στη διαµορφωµένη σοφίτα, το οποίο θα µπορούσε να χαρακτηριστεί ως η minimum κατοικία της δεκαετίας του 20 του επόµενου αιώνα. Προς την πλευρά του δρό- µου είχε προβλεφθεί για κάθε οικογένεια µία έκταση για λαχανόκηπο, ενώ στην αυλή υπάρχουν αποθήκες για την ξυλεία του χειµώνα και υπόστεγα για τα κατοικίδια ζώα. Το 1870 κατασκευάστηκε το κτιριακό συγκρότηµα Leonhardsplatz στο Feldkirch, για λογαριασµό της κλωστοϋφαντουργίας Ganahl, που κατατάσσεται αρχιτεκτονικά στον τύπο του συγκροτήµατος µε κεντρικό διάδροµο και διαµερίσµατα αµφίπλευρα. Λόγω της θέσης του εντός του ιστού της πόλης, το συγκρότηµα αυτό δεν µπορούσε να αρνηθεί τον αστικό του χαρακτήρα. Κάθε ένας από τους τέσσερις ορόφους του αποτελείται από τέσσερα γωνιακά διαµερίσµατα. Από την είσοδο του διαµερίσµατος οδηγούµαστε σε ένα διάδροµο, από τον οποίο προσεγγίζουµε την κουζίνα, ένα υπνοδωµάτιο και το καθιστικό, ενώ στο δεύτερο υπνοδωµάτιο της κατοικίας εισερχόµαστε από το καθιστικό (εικ. 1). Τον ίδιο τύπο αξιοποιεί το συγκρότηµα Neubaugasse στην Frastanz, κατασκευασµένο επίσης από την κλωστοϋφαντουργία Ganahl, που χτίστηκε γύρω στο 1870 και διέθετε διαµερίσµατα για 16 οικογένειες. Ενδιαφέρουσες αρχιτεκτονικές λύσεις προσφέρουν τα δύο εργατικά συγκροτήµατα στην Buerserallee στην Bludenz, του 1876, σε σύνθεση του αρχιτέκτονα Ignar Wolff και για λογαριασµό της κλωστοϋφαντουργίας Getzner & Mutter. Κάθε ένα από τα διώροφα, µε δώµα, συγκροτήµατα στεγάζει τέσσερις κατοικίες (70 µ 2 εµβαδόν περίπου για κάθε µονάδα, που περιλάµβανε τρία δωµάτια, κουζίνα, αποχωρητήριο). Κάθε δύο κατοικήσιµες ενότητες διέθεταν αυτόνοµη είσοδο. Τα διαµερίσµατα αυτά διέθεταν ήδη εντοιχισµένες ντουλάπες, στοιχείο που θα γενικευτεί µε την έναρξη του επόµενου αιώνα στα αστικά διαµερίσµατα. Η εγκατάσταση πλαισιώνεται από καλλιεργήσιµους λαχανόκηπους. Τα αγγλικά πρότυπα θυµίζουν οι εργατικές κατοικίες στην οδό Buendlittenstrasse στο Dornbirn. Ιδιοκτήτης ήταν η κλωστοϋφαντουργία F. M. Haemmerle, µε αρχιτέκτονα τον Otto Mallaun, και το συγκρότηµα κατασκευάστηκε το έτος Τυπολογικά πρόκειται για κατοικίες σε στοίχο, ο όγκος, όµως, του συγκροτήµατος είναι έντονα διαβαθµισµένος, δίνοντας την εντύπωση πολλών αυτόνοµων κατοικήσιµων ενοτήτων σε παράθεση. Κάθε ενότητα αποτελείται από µία κατοικία στο ισόγειο και µία στον όροφο που διαθέτει δική της δίρριχτη στέγη. Το κάθε διαµέρισµα διαθέτει κουζίνα, καθιστικό και υπνοδωµάτιο, όπως και υπόστεγο µε αποχωρητήριο προσπελάσιµο τόσο από την κατοικία όσο και από την αυλή. Στην πρόσοψη βρίσκουµε διακοσµητικά προκήπια, ενώ στην πίσω πλευρά προς την αυλή βρίσκονται οι αποθήκες για την ξυλεία και τα υπόστεγα για την πιθανή εκτροφή µικρών κατοικίδιων.

7 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No Εικόνα 1: Εργατικές κατοικίες Leonhardsplatz στο Feldkirch, κάτοψη. Figure 1: Worker s residence Leonhardsplatz in Feldkirch, Plan. Τα έτη 1906/07 κατασκευάστηκε για λογαριασµό της κλωστοϋφαντουργίας Jenny & Schindler στο Kennelbach η εργατική συνοικία Waldhaueser, που ανήκει στους µεγαλύτερους εργατικούς οικισµούς του Voralberg. Η αρχιτεκτονική σύνθεση και επίβλεψη ήταν του Josef Schoech και του F. J. Amann. Η συνοικία διαµορφώνεται από τη διάταξη τριών στοίχων. Κάθε στοίχος αποτελείται από τέσσερα συγκροτήµατα πολλαπλών κατοικιών. Ανάµεσα είναι χωροθετηµένοι λαχανόκηποι προς χρήση των ενοίκων και πεζόδροµοι που λαµβάνουν έναν ηµιδηµόσιο χαρακτήρα. Το κάθε ξεχωριστό συγκρότηµα αριθµεί δύο ορόφους και µία σοφίτα και ανά δύο κατοικίες δηµιουργείται ξεχωριστή είσοδος. Ο ελεύθερος χώρος ανάµεσα στα συγκροτήµατα αποκτά ιδιαίτερη σηµασία λόγω της δυνατότητας επικοινωνίας που προσφέρει στους κατοίκους της εργατικής συνοικίας (σε αυτό συντελούν οι µεγάλοι λαχανόκηποι και τα υπόστεγα ξυλείας µε την ανθρωποκίνηση που δηµιουργούν) (εικ. 2). Ένα βιοµηχανικό σύνολο ιδιαίτερης αξίας κατασκευάστηκε ανάµεσα στο 1895 και 1906 στο Gisingen από τους αρχιτέκτονες Otto Mallaun και F. M. Haemmerle. Μέσα σε χρονικό διάστηµα λίγων ετών κατασκευάστηκαν σε κοντινή απόσταση ένα εργοστάσιο, η κατοικία του διευθυντή, τρία σπίτια διευθυντικών στελεχών, γεώτρηση για την εξοικονό- µηση ενέργειας του συγκροτήµατος και µία εργατική συνοικία µε έντεκα διπλοκατοικίες. Λουτρά και εστιατόριο ολοκληρώνουν την εγκατάσταση. Μια εξίσου καλά διατηρηµένη στην αρχική της κατάσταση εργατική συνοικία αποτελεί αυτή της κλωστοϋφαντουργίας Kammgarn στο Voralberg. Σε αυτό το βιοµηχανικό σύνολο ανήκουν ένα εργοστάσιο κλωστηρίου από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αι., ένα οικοτροφείο θηλέων, κατοικίες διευθυντικών στελεχών καθώς και η εργατική συνοικία. Η τελευταία αποτελείται από οκτώ συγκροτήµατα πολλαπλών κατοικιών. Τα εργατικά σπίτια κατασκευάστηκαν ανά- µεσα στο 1902 και 1923, µε αρχιτέκτονες τους Willibald Braun, Josef Schoech κ.ά. Ανάµεσα στους στοίχους των κατοικιών συναντώνται υπόστεγα, αποθήκες ξυλείας και ο Εικόνα 2: Εργατική συνοικία Waldhaeuser Kennelbach. Τυπική µονάδα, σκίτσο όψης. Figure 2: The worker s residence Waldhaeuser Kennelbach. κεντρικός πεζόδροµος επικοινωνίας των κατοικιών. Η εγκατάσταση συµπληρώνεται από λαχανόκηπους. Μετά την εξέταση συγκεκριµένων παραδειγµάτων οργανωµένης εργατικής κατοικίας µπορούν να εξαχθούν κάποια συµπεράσµατα για τις επιλογές στον αρχιτεκτονικό σχεδιασµό. Οι εργατικοί οικισµοί είναι προσανατολισµένοι σε µεγάλο βαθµό στην εσωτερική επικοινωνία των κατοίκων τους. Οι ισόγειες ή διώροφες εγκαταστάσεις, οι πεζόδροµοι ανάµεσα στις κατοικίες µε τον ηµιδηµόσιο χαρακτήρα τους, τα υπόστεγα για τα κατοικίδια ζώα και οι λαχανόκηποι δηµιουργούσαν ένα ζωτικό χώρο, που αφ ενός διατηρούσε την ιδιωτική σφαίρα του ατόµου, αφ ετέρου δεν απέκλειε την επικοινωνία µε το περιβάλλον. Η αυτόνοµη είσοδος, ανά δύο κατοικίες το µέγιστο, έδινε αυτή τη δυνατότητα ιδιωτικότητας. Οι κουζίνες των ισογείων διευκόλυναν την οπτική και λειτουργική επαφή των µητέρων µε τα παιδιά που έπαιζαν στην αυλή, ενώ οι εν µέρει εσωστρεφείς αυλές προσέφεραν τη δυνατότητα ανάπτυξης ενός πυκνού δικτύου σχέσεων ανάµεσα στους ανθρώπους. ιαπιστώνεται ότι µε την κατασκευή ιδιόκτητων εργατικών συγκροτηµάτων από τους εργοδότες επιτυγχάνεται από πλευράς τους µία, άλλοτε έµµεση και άλλοτε άµεση, µείωση του µισθού. Μέσω µιας σχεδιασµένης µερικής κάλυψης βιοτικών αναγκών - καλλιέργεια λαχανόκηπων, εκτροφή κατοικίδιων ζώων κ.ά. - ο εργοδότης εξοικονοµούσε από το µισθό των εργατών, χωρίς να χειροτερεύει η οικονοµική κατάσταση αυτών και των οικογενειών τους. Αυτή η δυνατότητα αυτοσυντήρησης ήταν οικεία στους τρόπους ζωής των εργατών, οι οποίοι προέρχονταν κατά το µεγαλύτερο µέρος από τον αγροτικό πληθυσµό. Να αναφερθεί ακόµα ότι οι κατοικίες επέφεραν στους ιδιοκτήτες τους ένα επιπλέον εισόδηµ α, εφόσον κατά το πλείστον ενοικιάζονταν. Το εργατικό δυναµικό είναι η απαραίτητη προϋπόθεση, µαζί µε το κεφάλαιο, για την ύπαρξη της βιοµηχανίας. Για να µεγαλώνει την οικονοµική του κερδοφορία, σε αυτή τη φάση ανάπτυξης του καπιταλισµού, ο βιοµήχανος είναι αναγκα-

8 38 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No 1-2 σµένος να σταθεροποιεί την ασταθή ακόµα εργατική δύναµη, το µεγαλύτερο µέρος της τουλάχιστον. Ένα µόνιµο εργατικό δυναµικό ήταν εγγύηση για τη σταθεροποίηση και την αύξηση της εργατικής παραγωγικότητας οι χρόνοι εκµάθησης ελαχιστοποιούνταν, ο αριθµός των ατυχηµάτων µειωνόταν, ενώ ο βαθµός εξάρτησης του εργάτη από την επιχείρηση αυξανόταν και δηµιουργούνταν µία συναισθηµατική σύνδεση. Υπήρχαν συνεπώς επαρκείς λόγοι από πλευράς εργοδοτών για την κατασκευή αυτών των κατοικιών. Ποιες είναι, όµως, οι επιπτώσεις στη ζωή του εργάτη και της οικογένειάς του από την κατοίκηση σε αυτές; εν πρέπει να έχουµε αυταπάτες ότι οι εργατικές κατοικίες ανταποκρίνονταν καλά στις επιδιώξεις αυτών που τις έκτιζαν κυρίως για την επιβολή της κοινωνικής και εργασιακής πειθαρχίας και την ελαχιστοποίηση του εργατικού κόστους για την παραγωγή. Ωστόσο, αυτές οι κατοικίες είναι µια συγκεκριµένη καλυτέρευση στις συνθήκες ζωής του εργάτη και της οικογένειάς του. Στις συγκεκριµένες συνθήκες αντικειµενικών δυνατοτήτων και υποκει- µενικών απόψεων η ανάπτυξη της έννοιας κοινωνική κατοικία και η προσπάθεια για πρακτική εφαρµογή της το 19ο αι. δεν είναι τόσο αρνητικές συγκρίνοντάς τες µε την οικιστικ ή πρακτική του παρελθόντος. 5. ΕΡΓΑΤΙΚΕΣ ΕΣΤΙΕΣ ΥΠΝΩΤΗΡΙΑ Παράλληλα µε τη στέγαση του µόνιµου εργατικού δυνα- µικού, οι εταιρείες προέβησαν γύρω στη δεκαετία του 1860 στην κάλυψη των αναγκών σε νοικοκυριά για τους ανύπαντρους εργάτες και εργάτριες και τους πολλούς εποχιακούς και µετακινούµενους από γειτονικές περιοχές εργάτες. ηµιουργήθηκαν έτσι εργατικές εστίες για τους ανύπαντρους και εργατικά στρατόπεδα για τους εποχιακούς και τους ξένους εργάτες. Πρόκειται για ενιαία κτίρια λίγων συνήθως ορόφων που διέθεταν δωµάτια πολλών κλινών. Τα σχετικά φτηνά δωµάτια των εργατικών εστιών, στα οποία στεγάζονταν οι εργάτες και οι εργάτριες στα στρατιωτικού τύπου δωµάτια, αξιοποιούνταν εύκολα από τους βιοµηχάνους ιδιοκτήτες τους για να ελέγχουν και να ρυθµίζουν, διά κανονισµού, τον τρόπο ζωής και τη συµπεριφορά της εργατικής τους δύναµης. Οι γυναικείες εργατικές εστίες ήταν συνήθως υπό τον έλεγχο και την ηθική καθοδήγηση επιστατριών αδελφών. Η ανέγερση υπνωτηρίων αποτελεί ένα τυπικό φαινόµενο για τα ορυχεία της περιοχής του Saar τον 19ο και τις αρχές του 20ου αι. λόγω κυρίως της προσέλκυσης εργατικού δυνα- µικού από γειτονικές περιοχές. Οι εργάτες αυτοί παρέµεναν κατά τη διάρκεια της εβδοµάδας κοντά στο ορυχείο και επέστρεφαν το Σαββατοκύριακο στις οικογένειές τους, αφού η καθηµερινή µετακίνηση ήταν αδύνατη 6. Το 1902 υπήρχαν 29 τέτοιες εγκαταστάσεις µε κατοίκους! Κάθε εργάτης δικαιούτο έναντι ενοικίου 2 µάρκων ένα κρεβάτι, σκεπάσµατα και ένα ντουλάπι που κλείδωνε. Σε κάθε δωµάτιο χωροθετούνταν συνήθως 7 έως 12 κρεβάτια ή και περισσότερα. Για κάθε µονάδα υπήρχε επιστάτης υπεύθυνος για την τήρηση της τάξης, ο οποίος µε τη σειρά του διόριζε τον υπεύθυνο κάθε δωµατίου, συνήθως τον παλαιότερο ένοικο. Η διοίκηση του ορυχείου επέβαλλε κανονισµούς που ρύθµιζαν τη συµπεριφορά (καθορισµός ενδυµασίας, απαγόρευση τυχερών παιγνίων, υποχρεωτικό πλύσιµο κ.ά.), τις συναναστροφές µε τον κοινωνικό περίγυρο (κλείσιµο θυρών στις 9.30 µ.µ., απαγόρευση επισκέψεων) και την ηθική και πολιτική στάση (αναρτηµένες εικόνες προσώπων της εξουσίας και τσιτάτα για το πατριωτικό πνεύµα του γερµανικού λαού, τη χαρά της εργασίας και την πειθαρχηµένη συµπεριφορά). Στην βιοµηχανική περιοχή του Ρουρ (Ruhrgebiet), εκτός από τους τυποποιηµένους συνοικισµούς, διατίθεντο τη δεκαετία του εργατικές εστίες µε κρεβάτια [5]. Το είδος αυτό του καταλύµατος αποτελεί, λόγω των κακών συνθηκών υγιεινής, του ελάχιστου κατοικήσιµου - µε βάση τις ανθρώπινες ανάγκες - χώρου και του προσωπικού ελέγχου, ένα παράδειγµα συµπίεσης των ανθρώπινων αναγκών και δικαιωµάτων. 6. ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ Ι ΙΟΥΣ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟΥΣ ΤΟΥΣ Εκτός από την κατοικία που κτιζόταν απευθείας από τον εργοδότη, υπάρχουν και κάποιες περιπτώσεις, όπου την εργατική συνοικία έκτιζαν οι ίδιοι οι εργάτες ή οι συνεταιρισµοί τους. εν αποτελούν βέβαια τον κανόνα, αξίζει όµως να αναφερθούν. Στα ορυχεία της περιοχής του Saar η διοίκηση υποστήριξε, µε τις ευλογίες µάλιστα της πολιτείας, την ιδιοκατασκευή κατοικίας. Η περίπτωση του Praemienhaus (από το Praemie πριµ) είναι κατοικία που κατασκευάζεται από τον ίδιο τον εργάτη µε το επιπλέον πριµ και το δάνειο που για το σκοπό αυτόν τού δίδει η διοίκηση [10]. Στο συµβόλαιο του δανείου καθοριζόταν ότι ο ενδιαφερόµενος θα έπρεπε να µείνει στην κατοικία τουλάχιστον 10 χρόνια και να συνεχίζει να απασχολείται στο ορυχείο. Τα δάνεια και τα πριµ χορηγούνταν, κατά κανόνα, σε παντρεµένους εργαζόµενους, επειδή ο σαφής στόχος της πολιτικής αυτής ήταν η προσέλκυση, εγκατάσταση και διατήρηση ενός σταθερού και µόνιµου εργατικού δυναµικού. Έτσι στηριζόταν η ίδρυση και αναπαραγωγή καινούργιων οικογενειών εργατών ορυχείων µε σταθερά ιδεολογικά πρότυπα ζωής την οικογενειακή γαλήνη, την εργασιακή επιµέλεια και πειθαρχία. Ο σχεδιασµός των τυπικών κατοικιών, που ήταν πλίνθινες, έγινε από τη διοίκηση

9 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No Εικόνα 3.: Σχέδιο τυπικής επιδοτούµενης κατοικίας της περιοχής του Saarbruecken. Figure 3: Plans and elevator of a typical subzidised residence in Saarbruecken area. των ορυχείων του Saar (εικ. 3, 4). Το 1913 υπήρχαν τέτοιες κατοικίες στην περιοχή της δικαιοδοσίας της: το 36,8% των εργατών και το 63% των παντρεµένων εργατών είχε εποµένως δικό του σπίτι [10]. Σε µία άλλη γεωγραφική περιοχή, αυτή της Bodensee, στα νότια της Γερµανίας - στα σύνορα µε την Αυστρία, την Ελβετία - υπάρχουν αρκετά παραδείγµατα όπου εφαρµόστηκε η παραγωγή κατοικίας από συνεταιρισµούς [12]. Οι πρώτες σχεδιασµένες εργατικές κατοικίες απαντιούνται στο Hauptwill και στο Κennelbach µε τη µορφή µακρόστενων διώροφων σπιτιών µε στεγασµένες εισόδους. Ένα σηµαντικό κριτήριο για τη χωροθέτησή τους ήταν η εγγύτητα µε το σιδηροδροµικό σταθµό. Στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αι. κατασκευάζονται εργατικές συνοικίες στο Hard, Weinfelden, Kennelbach, Feldkirch-Gisingen, Rorschach και Arbon που αποτελούνται από διώροφα συνήθως σπίτια, τα οποία έχουν ακριβώς την ίδια δοµή και ακολουθούν την ίδια οικοδοµική γραµµή. Τα λιτά στη µορφή αυτά σπίτια εµφανίζουν µια αρµονία και την υπόµνηση του µορφολογικού ρυθ- µού των επαρχιακών σπιτιών της περιοχής (µορφή της στέγης και της σοφίτας, οικοδοµικό σύστηµα φέροντος οργανισµού, µπαλκόνια κ.ά.), και συνεπώς προσφέρουν στους ξεριζωµένους εργάτες ένα αίσθηµα νέας πατρίδας που θα διευκόλυνε την ένταξή τους στη νέα ζωή. Οι εργατικές συνοικίες των συνεταιρισµών απέφευγαν τη στρατιωτικού τύπου παράθεση σπιτιών, και πολύ περισσότερο µία κοινότητα της εταιρείας, κατά την προσφιλή συνήθεια των εργοδοτικών συγκροτηµάτων, προσπαθώντας να προσφέρουν µία έστω ψευδαίσθηση ιδιωτικού χώρου. Έτσι η αρχιτεκτονική των κατοικιών στο St. Gallen δείχνει προτίµηση στις µικρές µονοκατοικίες έναντι των κατοικιών σε στοίχο. Και αν ακόµα δεν είχε κάθε οικογένεια το δικό της σπίτι, είχε τουλάχιστον να υπερηφανεύεται για την αυτόνοµη είσοδο και τον κήπο της. Στον οικισµό των σιδηροδροµικών στο St.. Gallen, τον ωραιότερο της περιοχής Bodensee, εκφράστηκαν όλες οι Εικόνα 4: Σχέδιο τυπικής επιδοτούµενης κατοικίας της περιοχής του Saarbruecken. Figure 4: Plans and elevator of a typical subzidised residence in Saarbruecken area. δυνατότητες για καλαίσθητη αρχιτεκτονική µορφολογία, ώστε να αποφευχθεί η εντύπωση του µονότονου προς ενοικίαση στρατώνα. Οι καµπύλες στα κτίσµατα, τα µορφολογικά στοιχεία από την τοπική αρχιτεκτονική γλώσσα, οι λοξές οδοί, οι µετατοπισµένες οικοδοµικές γραµµές, οι παραλλαγές στις µορφές των πλατειών, τα τόξα εισόδου καθώς και ένα κεντρικά τοποθετηµένο κατάστηµα και κοινοτικό γραφείο προσφέρουν στον οικισµό Schoren ένα χαρακτήρα χωριού, µία µικροκλίµακα σχεδιασµού και ένα σχετικά µεσαιωνικό περιβάλλον. Μία παρόµοια εγκατάσταση του ίδιου αρχιτέκτονα βρίσκεται στο Rorschach, ενώ το χωριό Zeppelin στο Friedrichshafen και ο συνοικισµός Sierenmoos της Konstanz είναι πιο απλοί µορφολογικά αλλά αρκετά ενδιαφέροντες ως πολεοδοµικό σύνολο. Φυσικά µόνο ένα µικρό τµήµα των εργατών είχε την τύχη να στεγαστεί σε κάποια νέα οικιστική εργατική µονάδα, αφού, όπως είδαµε και νωρίτερα, οι συνθήκες για τη συντριπτική πλειοψηφία δεν ήταν και τόσο ειδυλλιακές. 7. Η ΑΣΤΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ Παρ όλο που η αστική κατοικία δεν είναι το κυρίως θέµα της παρούσας εργασίας, είναι ενδιαφέρον για τη µελέτη της εξέλιξης του πλέγµατος των σχέσεων κεφαλαίου - εργασίας ή αλλιώς εργοδοτών - εργατών, που σαφώς επηρεάζει τα χωρικά και αρχιτεκτονικά δεδοµένα, να αναφερθούν ορισµένα στοιχεία σχετικά µε την εξέλιξη των επιλογών της κυρίαρχης τάξης όσο αφορά τη δική της κατοικία. Στην πρώτη περίοδο της εκβιοµηχάνισης - πρώτες δεκαετίες του 19ου αι. - οι εργοδότες κατοικούν, όπως είδαµε, εντός του βιοµηχανικού οικισµού. Η χωρική εγγύτητα εργοστασίου και εργοδοτικής κατοικίας ήταν, όπως στη βιοτεχνία, συνηθισµένη, εθιµική, όσο ακόµα οι εταιρείες ήταν µικρές. Από τα µέσα του αιώνα και µετά προκύπτει η νέα οπτική, της αποµάκρυνσης της αστικής κατοικίας από το έδαφος της

10 40 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No 1-2 επιχείρησης και της µεταφοράς της εκτός του καθαυτού χώρου του εργοστασίου. Η εξαφάνιση των εργοδοτικών πολυτελών κατοικιών από το έδαφος της επιχείρησης αντανακλούσε τη µετεξέλιξη από τον τα πάντα κατέχοντα και εξουσιάζοντα ιδιοκτήτη - βιοµήχανο στην ανώνυµη διοίκηση της επιχείρησης. Η αρχική θεώρηση ότι ο εργοδότης έπρεπε να βρίσκεται κοντά στο βιοµηχανικό οικισµό, για να µπορεί ευκολότερα να θέτει υπό έλεγχο τις αναπτυσσόµενες εντάσεις, παραµερίστηκε. Ο V. A. Huber διαπιστώνει ότι η απλή χωρική γειτονία δεν επιφέρει αυτόµατα την κοινωνική σύγκλιση. Οι προϊστάµενοι, οι εργοδηγοί και οι ανώτεροι διοικητικοί υπάλληλοι έπαιζαν τώρα όλο και περισσότερο τον προηγούµενο ρόλο των αφεντικών 7. Οι εργοστασιάρχες και τα ανώτερα στελέχη της επιχείρησης µεταφέρθηκαν σε µία νέα συνοικία από βίλες σε µία ευνοϊκά διαλεγµένη περιοχή στην ύπαιθρο ή την πόλη. Η επιλογή αυτή τούς ωφελούσε διπλά, αφού απέφευγαν έτσι τη βρωµιά και το θόρυβο του εργοστασίου, τη µόλυνση και το άγχος. Ενώ στην πρώτη περίοδο της εκβιοµηχάνισης οι εργοδότες έκτιζαν σχετικά λιτές κατοικίες, στο δεύτερο µισό του 19ου αι. γίνονται ολοένα πιο επιβλητικές και πολυτελείς. Ο µεγάλος αριθµός των επιβλητικών και φιλόδοξων πολυτελών κατοικιών των βιοµηχάνων στο δεύτερο µισό του 19ου αι. και τις αρχές του 20ου αι. µάς αποδεικνύει την οικονοµική, πολιτική και πολιτιστική απογείωση µιας νέας κοινωνικής τάξης, της ανώτερης αστικής τάξης. Η µνηµειακή οργάνωση, το µεγάλο µέγεθος και η χρησιµοποίηση των µορφολογικών ρυθµών και διακοσµητικών στοιχείων της φεουδαρχικής αρχιτεκτονικής αντικαθρέφτιζαν τη νέα αυτοσυνείδηση της ανερχόµενης τάξης και την ενδιάµεσα ανεπτυγµένη και εδραιωµένη οικονοµική της δύναµη. Οι αστοί έκτιζαν τώρα ως φεουδάρχες. Η κατά περίπτωση ασυνήθης και διασκεδαστική χρησιµοποίηση πολλών διαφορετικών ρυθµών και µορφολογικών χαρακτηριστικών µπορεί ταυτόχρονα να εκληφθεί ως επίδειξη της θριαµβευτικής επέλασης της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, του πολιτιστικού πλουραλισµού και του αποχωρισµού της µοναδικής και απόλυτης θεώρησης του κόσµου [12]. Οι οδοντωτές προεξοχές των τοίχων, η φρουριακή απόληξη, τα έρκερ, οι πυργίσκοι, οι τοίχοι από ξύλινο φέροντα oργανισµό και οι µανδρότοιχοι των αστικών κατοικιών συνδέονται µε το φαινοµενικά άγιο κόσµο του Μεσαίωνα και συντηρούν µία ύστερη ροµαντική συνείδηση της γερµανικής ιστορίας. Στην αρχιτεκτονική γλώσσα των κατοικιών βρίσκονται ακόµα ενδείξεις που θυµίζουν τα παλλαντιανά πρότυπα. Η διάταξη των κολωνών σε κλασικό ρυθµό, οι άτλαντες, οι Ερµήδες, τα µεγαλοπρεπή κλασικιστικά πρόπυλα σε αναγεννησιακούς ρυθµούς τεκµηριώνουν µία ουµανιστική οπτική απαίτηση, όπου οι ηχηρές έννοιες, όπως δωρικός, ιωνικός, κορινθιακός, έχουν την ίδια αξία µε τις έννοιες του ροµαντισµού. Οι βίλες των αστών είναι συχνά χωροθετηµένες όπως η casa di Villa του Carzoni, του Giustinian, του Soraso, του Barbaro ή του Cornaro στη µέση µιας ιδιοκτησίας - φέουδου Possesioni, µε ιδιαίτερη επιµέλεια, ώστε να είναι έκθετες στα βλέµµατα των πολλών. 8. Η ΜΑΖΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ ΤΗ ΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1920 Θα επιχειρηθεί παρακάτω µια σύντοµη αναφορά στις τάσεις που φέρνει µαζί του ο 20ος αι. κρατώντας το νήµα της ιστορικής εξέλιξης στο θέµα εργατική κατοικία, επισηµαίνοντας ότι η ανάλυση και η επεξεργασία των νέων δεδοµένων είναι σίγουρα θέµατα µιας άλλης εργασίας. Με την εισαγωγή στο νέο αιώνα και την πρόοδο της εκβιοµηχάνισης οδηγούνται σε εξάλειψη οι µορφές ζωής που ήταν ακόµα γνώριµες τον 19ο αι. Οι τεχνολογικές εξελίξεις της δεύτερης φάσης ανάπτυξης του βιοµηχανικού καπιταλισµού, όπως ο εξηλεκτρισµός, οι σιδηρόδροµοι κ.ά., επιφέρουν, όπως είναι αναµενόµενο, αλλαγές στην παραγωγική δοµή της βιοµηχανικής εγκατάστασης. Η εγκατάσταση του εργοστασίου δίπλα στις πρώτες ύλες και τις πηγές ενέργειας δεν είναι τόσο επιτακτική. Αυτό επιτυγχάνεται χάρη στον ηλεκτρισµό, τη νέα µορφή ενέργειας που µπορεί να µεταφέρεται, δίνοντας χωρική ευελιξία στη βιοµηχανική µονάδα. Το εργοστάσιο µπορεί τώρα να µεταφερθεί κοντά στα αστικά κέντρα, όπου οι υποδοµές είναι πιο ανεπτυγµένες και οι κατοικίες των εργατών µπορούν να εξυπηρετούνται από τις κοινωνικές παροχές της πόλης, ή µπορεί να δηµιουργούνται βιοµηχανικές συγκεντρώσεις - περιοχές όπου υπερισχύει η χρήση της βιοµηχανίας - περιφερειακά των πόλεων ή και σε κάποια απόσταση από αυτές. Η εργατική κατοικία µε τη σειρά της µπορεί να αποκτήσει µία σχετική αυτοτέλεια από το εργοστάσιο, αφού η µετάβαση των εργατών διευκολύνεται από τα νέα µέσα µαζικής µεταφοράς, το σιδηρόδροµο και αργότερα το αυτοκίνητο. Εκτός από τους όρους που εισάγει η πρόοδος της τεχνολογίας, επιρροή στα µοντέλα κατοικίας ασκούν και τα νέα κοινωνικά δεδοµένα. Η µείωση των µελών της οικογένειας, η γυναικεία εργασία και η ανάπτυξη της κοινωνικής περίθαλψης οδήγησαν σε µία απλούστευση του νοικοκυριού. Αυτή η εξέλιξη έδειξε ότι το πρόβληµα της στέγασης πλατιών µαζών βιοµηχανικών εργατών δεν µπορούσε να λυθεί πλέον µε συγκροτήµατα διπλοκατοικιών ή διώροφα κτιριακά συγκροτήµατα. Ως καταλύτης για τις νέες εξελίξεις έδρασε ο οικονοµικός παράγοντας. Η κρίση, που ακολούθησε τον Α Παγκόσµιο Πόλεµο, αποτέλεσε την πραγµατική αφορµή για τα πολυώ-

11 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No Eικόνα 5: Franz Schuster, παράδειγµα «ελάχιστης κατοικίας» του 20. Κάτοψη. Figure 5: Franz Schuster, example of minimum residence. Plan. ροφα συγκροτήµατα µε τα οροφοδιαµερίσµατα, που είναι η νέα πραγµατικότητα στην εργατική κατοικία. Η µεγάλη έλλειψη στέγης, η αύξηση της ανάγκης για κτιριακή υποδο- µή και η δραµατική µείωση του εισοδήµατος των εργαζοµένων 8 βάδιζαν παράλληλα µε τις νέες κοινωνικές σχέσεις (νοικοκυριά ενός ατόµου, µητέρες µόνες µε παιδιά κ.ά.) και την κατασκευή κατοικίας από κατασκευαστικές εταιρείες και κοινοπραξίες αντί των εργοδοτών βιοµηχάνων. Ο Alexander Schwab έδωσε το 1930 µία επισκόπηση των συνθηκών στέγασης των πλατιών µαζών του πληθυσµού [1]. Οι ανάγκες στέγασης µεγεθύνονταν και επισωρεύονταν από τη µακρόχρονη ανακοπή της οικοδοµικής δραστηριότητας λόγω του πολέµου, το χρήµα ήταν λίγο και ακριβό και η εργατική τάξη µπορούσε µόνο µέσω βοηθηµάτων από κρατικούς πόρους να καλύψει τις ανάγκες της. Τα έξοδα για την οικοδοµή ανέβαιναν σηµαντικά, µε ρυθµούς που ξεπερνούσαν την αύξηση των εισοδηµάτων και των ειδών διατροφής. Ο Schwab προέβλεψε την επείγουσα απαίτηση της εποχής για µείωση του κόστους κατασκευής. Αυτό έγινε δυνατό µε τη βιοµηχανοποίηση της οικοδοµής και την αντικατάσταση της χειρωνακτικής εργασίας από την εργασία της µηχανής. Η βιοµηχανοποίηση απαιτούσε νέες επιχειρηµατικές µορφές, όπως οικοδοµικές εταιρείες και συνεταιρισµούς και νέα υλικά, κατά το δυνατόν ελαφρά και βιοµηχανοποιηµένα για τη µείωση του κόστους παραγωγής και µεταφοράς. Απαραίτητες προϋποθέσεις για κάθε κατοικία, βάσει των νέων αναγκών του ατόµου (neues Koerpergefuehl), ήταν ο ηλιασµός, ο αερισµός και οι εγκαταστάσεις υγιεινής σε κάθε κατοικήσιµη ενότητα, η θερµοµόνωση, η ηχοµόνωση και η ασφάλεια της ιδιοκτησίας. Κάτω από αυτά τα δεδοµένα και µε καταλύτη τη σύγχρονη αρχιτεκτονική σκέψη του µοντέρνου κινήµατος, επικρά- τησαν οι έννοιες της ελάχιστης κατοικίας (Minimalwohnung και Wohnung fuer das Existenzminimum). Οι λύσεις, που προκρίθηκαν για τη στέγαση του πληθυσµού στη δεκαετία του 20 και των αρχών του 30 για ανθρώπινη κατοικία, µπορούν να συνοψιστούν στα παρακάτω: µικρό µέγεθος της κατοικίας µε εµβαδόν κατά µέσο όρο 30 µε 50 τ.µ., ανάδειξη ενός µεγάλου καθιστικού ως βασικού χώρου (περίπου 16 τ.µ.) σε βάρος των υπνοδωµατίων, της κουζίνας και του διαδρόµου, κατόψεις που αποφεύγουν τους διαδρόµους, διάταξη των χώρων, ώστε να διευκολύνονται οι δραστηριότητες του ατόµου. Επίσης, η χρησιµοποίηση εντοιχισµένων επίπλων (κυρίως στα υπνοδωµάτια), η ύπαρξη µπάνιου µε µπανιέρα ή ντουζιέρα για κάθε σπίτι, η διαρρύθµιση ενός µικρού δωµατίου στη σοφίτα για κάθε δια- µέρισµα, η διάθεση λαχανόκηπων κ.ά. (εικ. 5). Οι παραπάνω λύσεις µάς θυµίζουν αρκετά τη διάταξη της οργανωµένης εργατικής κατοικίας του 19ου αι. Με την ελάχιστη κατοικία και τις κοινωνιολογικές, βιολογικές, τεχνικές και οικονοµικές πλευρές της ασχολήθηκε το Bauhaus και το δεύτερο συνέδριο του CIAM. Ο Siegfried Giedion στη θεµελιώδη ερώτηση τί χρειάζεται ο άνθρωπος απαντάει φως, αέρα και ανοίγµατα. Η κατοικία έπρεπε να πάρει µια νέα µορφή. Το περιορισµένο των µέσων και το ελάχιστο του χώρου µετατρέπονται σε καθοριστικούς παράγοντες. Η minimum κατοικία έπρεπε µε ελάχιστη τιµή να προσφέρει περισσότερη άνεση από ό,τι τα µέχρι τότε συνήθη αστικά σπίτια. Αυτό συνεπάγεται καλύτερη οργάνωση του χώρου και συνεπώς µεγαλύτερη αξία κατοίκησης. Ο Ernst May προσέγγισε πλησιέστερα την οικονοµική βάση της minimum κατοικίας διατυπώνοντας την άποψη ότι το ενοίκιο δεν πρέπει να ξεπερνάει το όριο της εβδοµαδιαίας αµοιβής του εργάτη. Ο Walter Gropius ασχολήθηκε µε την κοινωνιολογική πλευρά. Σηµεία εκκίνησης των προβληµατισµών του ήταν η εθνικοποίηση της κατοικίας, η κοινωνικοποίηση ενός µεγάλου µέρους της πρότερης λειτουργίας της οικογένειας, η ανεξαρτητοποίηση του ατόµου - ιδιαίτερα της γυναίκας και των ενήλικων παιδιών - και η ανάπτυξη των µέσων µαζικής κυκλοφορίας. Η µεγάλη οικογένεια ως οικονοµική µονάδα έχανε συνεχώς σε σηµασία σύµφωνα µε τον Gropius. Αυτό εκφραζόταν στο χώρο µε τον πολλαπλασιασµό και τη σµίκρυνση των κατοικήσιµων ενοτήτων. Στο µικρό χώρο ο Gropius δεν διέκρινε κάποια µορφή επιβολής αλλά την πραγ- µατική ανάγκη για τους ανύπαντρους, χωρισµένους, µόνους πατεράδες και µανάδες. Το όριο του ελάχιστου δίνεται από το ελάχιστο του φωτός, του αερισµού και του χώρου που έχει ανάγκη ο άνθρωπος για την πλήρη ανάπτυξη των αναγκών και των δραστηριοτήτων του. Για την ανταπόκριση σε αυτό το µοντέλο σχεδιασµού της κατοικίας αναζητήθηκαν η τυποποίηση και η χρησιµοποίηση Standarts, ώστε µε τη µικρότερη δαπάνη σε µηχανικές και ανθρώπινες δυνάµεις, χρόνο, υλικά και χρήµατα, να επιτυγχανόταν η µέγιστη απόδοση.

12 42 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No ΕΠΙΛΟΓΟΣ Η εργατική κατοικία καθιερώθηκε ως έννοια στον αιώνα της βιοµηχανικής επανάστασης. Η νέα τάξη της µισθωτής εργασίας δεν είχε το δικαίωµα µιας άνετης και ανθρώπινης διαβίωσης. εν είναι µόνο µία τάξη στερηµένη από δικαιώ- µατα πάνω στην εργασία της, η εκµετάλλευση ολοκληρώνεται από τον έλεγχο όλων των κοινωνικών της εκδηλώσεων. Η πραγµατικότητα της κατοικίας της δεν θα µπορούσε να ξεφεύγει αυτού του κανόνα (παρ όλο που υπάρχουν κάποια φωτεινά παραδείγµατα), υπήρξε πάντα φτηνή και µαζική, µε χώρους µικρούς χωρίς ανέσεις και εξυπηρετήσεις. Ενώ τις πρώτες δεκαετίες της εκβιοµηχάνισης οι εργάτες µεριµνούσαν οι ίδιοι για τη στέγη τους ενοικιάζοντας δωµάτια στα παλαιά σπίτια των πόλεων, κάτω από άθλιες συνθήκες, στο δεύτερο µισό του 19ου αι. γενικεύτηκε η οργανωµένη δόµηση εργατικής κατοικίας από τους εργοδότες, αρχικά για τα στελέχη των επιχειρήσεων και αργότερα για το σύνολο της εργατικής τάξης. Το πλήθος των εργαζοµένων, που δεν έβρισκαν πλέον κατάλυµα στις πόλεις, η ανάγκη για εγγύτητα µε τη βιοµηχανική µονάδα, που συχνά χωροθετούνταν εκτός της πόλης, η ανάγκη για σταθεροποίηση της εργατικής δύναµης, η διαπαιδαγώγησή της στην πειθαρχία και ο έλεγχος της προσωπικής και κοινωνικοπολιτικής ζωής για την αποφυγή των αντιστάσεων και εξεγέρσεων και οι οικονοµικοί λόγοι της µείωσης του µισθού λόγω ενοικίου είναι οι αιτίες που οδήγησαν την ανώτερη τάξη να κατασκευάσει εργατικά σπίτια για το προσωπικό της. Για τους παραπάνω λόγους οι κατοικίες συνήθως εντάσσονταν εντός του βιοµηχανικού οικισµού δηµιουργώντας µαζί µε την παραγωγική µονάδα και τη διοίκησή της ένα ενιαίο πολεοδοµικό σύνολο, έναν αυτόνοµο βιοµηχανικό τόπο εργασίας και ζωής. Στις πολιτικές επιδιώξεις των εργοδοτών είναι η διαφοροποίηση των εργατικών οικογενειών, του µόνιµου δηλαδή εργατικού δυναµικού, που στεγάζονταν σε στοίχους χαµηλών σπιτιών, από τους ανύπαντρους και εποχιακούς εργάτες, που έβρισκαν κατάλυµα σε εργατικές εστίες και στρατόπεδα. Ο νέος αιώνας άλλαξε τα δεδοµένα προκρίνοντας την ελάχιστη κατοικία σε πολυώροφα συγκροτήµατα, εγκαινιάζοντας την πρακτική της µαζικής παραγωγής στέγης που θα γενικευτεί µετά το εύτερο Παγκόσµιο Πόλεµο αλλάζοντας και τη µορφή των σύγχρονων πόλεων. Τα τέλη του αιώνα η τάση που επικρατεί είναι η δηµιουργία «µεγαπόλεων» µε τροµερή µεγέθυνση όλων των µεγεθών της πόλης (υπερσυγκέντρωση πληθυσµού, κυκλοφοριακά προβλήµατα, περιβαλλοντική µόλυνση, έλλειψη ελεύθερων χώρων κ.ά.). Ο τόπος κατοικίας έχει αποσυνδεθεί από τον τόπο εργασίας. Η οργανωµένη δόµηση εργατικής κατοικίας, ενώ την περίοδο µετά τον Β Παγκόσµιο Πόλεµο είχε µία µεγάλη ανάπτυξη και λόγω των επιπτώσεων του πολέµου, τα τέλη του 20ου αι. είναι εξαιρετικά σπάνια. Η εύρεση κατοικίας λύνεται πλέον από το εργατικό δυναµικό µε ατοµικό τρόπο. Το κεφάλαιο δεν έχει πλέον ανάγκη να σταθεροποιεί την εργατική δύναµη, αντίθετα υπάρχει µία ιδιόµορφη επιστροφ ή στις µορφές απόσπασης απόλυτης υπεραξίας, όπως την πρώτη περίοδο του καπιταλισµού, γεγονός που εκφράζεται µε την περικοπή των κοινωνικών παροχών, της κοινωνικής ασφάλισης ή της εργατικής κατοικίας. ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1 «Ακόµα και µετά το 1900, οι Βέλγοι ανθρακωρύχοι άφηναν τη δουλειά τους (στην ανάγκη µε µία ετήσια «απεργία της πατάτ ας») για να φροντίσουν τα πατατοχώραφά τους. Ακόµα και στη βόρεια Αγγλία οι άνεργοι των αστικών κέντρων µπορούσαν εύκολα να βρούν δουλειά το καλοκαίρι στα γειτονικά αγροκτήµατα: το 1859 οι απεργοί υφαντές του Πάντιχαµ (στο Λάνκασαϊρ) συντηρούνταν µαζεύοντας σανό». Πηγή Hobsbawm, E., H εποχή του κεφαλαίου , Μορφωτικό Ίδρυµα Τραπέζης Ελλάδος, Αθήνα Μέχρι τα τέλη του 18ου αι. η µορφή της κατοικίας, τόσο για το χώρο του χωριού όσο και για τις µεγάλες πόλεις και αγορές, ήταν η µονοκατοικία. Το κτίσµα αυτό δεν αποτελούσε µόνο τη στέγη του τεχνίτη και της οικογένειάς του, αλλά στέγαζε και το χώρο της εργασίας του, τις περισσότερες φορές. Για την προβιοµηχανική εποχή είναι χαρακτηριστικό ένα κτίριο να εξυπηρετεί περισσότερους του ενός σκοπούς, έτσι εκκλησίες χρησιµοποιούνταν και ως σχολεία ή κατοικίες προσφέρονταν και για εργαστήρια των ιδιοκτητών τους. 3 Στην Ευρώπη υπάρχουν µερικές πρωτεύουσες που έτειναν να είναι πολύ µεγάλες και έγιναν σηµαντικά βιοµηχανικά κέντρα, όπως το Λονδίνο, το Παρίσι, το Βερολίνο και η Βιέννη, οι οποίες το 1875 είχαν πληθυσµό πάνω από ένα εκατοµµύριο, ενώ την ίδια περίοδο έξι πόλεις ξεπερνούν το µισό εκατοµµύριο (Αγία Πετρούπολη, Κωνσταντινούπολη, Μόσχα, Γλασκόβη, Λίβερπουλ, Μάντσεστερ). 4 Όταν ο Max Weber χαρακτήριζε το µοναχό ως τον πρώτο εργαζόµενο της υπαίθρου, το αιτιολογούσε µε τον επιτυχηµένο τρόπο που είχαν εισέλθει στη ζωή των µοναχών ο προγραµµατισµός των ασχολιών της ηµέρας και η επιτυχία, σε µεγάλο βαθµό, της συγκέντρωσης στις προκαθορισµένες ασχολίες. 5 Οι περιγραφές του Εbner για το Vorarlberg παρουσιάζουν συνθήκες κακής διατροφής και γενικής έλλειψης νερού. Πηγή Christof Bertsch, Und immer wieder das Bild von den Maschinenraedern, ό.π. 6 Τους εργάτες αυτούς τούς αποκαλούσαν Saarhaenger (αυτοί που µεταβαίνουν στο Saar) και το 1875 ο ένας στους τρεις εργάτες των ορυχείων της περιοχής ανήκε σε αυτή την κατηγορία. Ο αριθ- µός τους άρχισε να µειώνεται µε τη σταδιακή βελτίωση του ο δικού και σιδηροδροµικού δικτύου, βλ. Rainer Slotta, Εισαγωγή στη Βιο- µηχανική Αρχαιολογία, Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυµα της ΕΤΒΑ, Αθήνα, 1992.

13 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No Τα στελέχη της βιοµηχανικής επιχείρησης είναι συγκρίσιµα µε τους επιστάτες Fattori του 16ου αι. των µεγάλων λατιφούντιων. 8 Το εισόδηµα των 7/8 του πληθυσµού στη δεκαετία του 20 έπεσε στο όριο φτώχειας, βλ. Christof Bertsch, Und immer wieder das Bild von den Maschinenraedern, ό.π. BIBΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Bertsch, C., Und immer wieder das Bild von den Maschinenraedern, Εrnst und Sohn Verlag fuer Architektur und Wissenschaft, Berlin, Bollerey, F., Hartmann, K., Wohnen im Revier, Siedlungen von Beginn der Industriallisierung bis 1933, Muenchen, Borchers, G., Arbeitersiedlungen 1, Arbeitsheft 1, Rheinland Verlag, Koeln Clasen, C.-W., Hansmann, W., Osteneck, V., Ensembles 1, Arbeitsheft 4, Rheinland Verlag, Koeln, Foehl, Α., Technische Denkmale im Rheinland, Arbeitsheft 20, Rheinland Verlag, Koeln, 1976, Grunsky, E., Vier Siedlungen in Duisburg ( ), Arbeitsheft 12, Rheinland Verlag, Koeln, Hansmann, W., Kirschbaum, J., Arbeitersiedlungen 2, Arbeitsheft 3, Rheinland Verlag, Koeln, Hobsbawm, E., Η εποχή του κεφαλαίου , Μορφωτικό Ίδρυµα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, L` Arch ologie Industrielle en France, Colloque International au Familist re de Guise, Octobre 1993, Village Ouvriers Utopie ou R alit s?, Organise et dition par L` Heur de Laon et le Cilac, Mueller, E., Die Entwicklung der Arbeiterverhaeltnisse auf den staatlichen Steinkohlenbergwerken vom Jahre 1816 bis zum Jahre 1903, Berlin, 1904, Seit και Slotta, R., Εισαγωγή στη βιοµηχανική αρχαιολογία, Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυµα της ΕΤΒΑ, Αθήνα, Slotta, R., Foerderturm und Bergmannshaus, Vom Bergbau an der Saar, Deutches Bergbau-Museum Verlag, Saarbruecken, Stender, D., Industriekultur am Bodensee - ein Fuehrer zu Bauten des 19. und 20. Jahrhunderts, Verlag Stadler Konstanz, Konstanz, Sturm, H., Fabrikarchitektur, Villa, Arbeitersiedlung, Moos Verlag, Muenchen, Τόµσον, Ε.Π., Χρόνος, εργασιακή πειθαρχία και βιοµηχανικός καπιταλισµός, εκδόσεις Θεσσαλονίκη - Νησίδες, Σκόπελος, Κερεστετζή Σύλβια, ιπλ. αρχιτέκτων µηχανικός Ε.Μ.Π., M.Sc. Αποκαταστάσεις Μνηµείων, Καββαθά 51, Ζωγράφου, , τηλ

14 44 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No 1-2 Extended summary The Residence of the Working Class in the First Century of Industrialization in West Europe: The Case of Germany KERESTETZI SYLVIA Architect, M.Sc. Αrchitectural Conservation Abstract The issue, concerning us, in the present article is the place of residence, the way in which the manufacturers dealt with the enormous problem of sheltering the workforce in the geographical area of Germany, during the 19th century and the beginning of the 20th. We will approach the matter taking into consideration the socio-economic conditions and the aesthetic patterns of this period, analysing the different forms of the working residence, residence inside the city web, pure industrial habitation, working campus, associations etc. Finally we will present set some thoughts on the new tendencies, which the 20th century brings with it. Τhe industrialization that rapidly overcame the previous productive structure of agricultural economy and manufacture produced enormous changes in the socioeconomic organisation of those societies. A lot of things changed in the way of life, the working discipline, the irregular rhythm of life that characterises the labour organisation before the appearance of the way of residence of the industrial workforce. The new class of salaried labour did not have the right to a comfortable and human living. This class was deprived of its rights not only at work: the exploitation was completed by the control of all its social manifestations. The reality of its residence could not escape this rule (although some bright examples do exist): it was always cheap and massive with small rooms lacking any facilities. In the first decades of industrialisation the workers themselves took responsibility for their shelters, by renting rooms in old houses in the city. The living conditions were awful, without any provision for health facilities, for water supply, for the gas supply necessary for heat and light and big density of residence. From the first half of the 19th century, in comparison to the size of the sector, the existing sheltering Submitted: Apr. 7, 1999 Accepted: Oct. 4, 1999 potential was not sufficient for the number of workers and human living conditions were then considered a political issue. In the second half of the 19th century the organised structure of labour residence from the employers was generalised, first for the executives of the enterprises and much later for the rest of the working class. The number of employees who could not find shelter in the cities, the necessity for proximity to the industrial unit, which was often situated outside the city, the necessity for stabilisation of workforce, its education to discipline, and the control of its personal and sociopolitical life in order to avoid reactions and revision of the salary due to the rent, were the main reasons which led the upper class to the construction of labour houses for the personel. The residences were included in the industrial habitation creating within the productive unit and its administration, a united urban construction, an industrial place of life and work. The habitation was created in the geographical area that the necessity for productive activities required, including every use necessary for the conveniert function of the unit. So the industrial habitation of the mines was created near the wells and the colonnades of export of the ore, that of the raw material and the sources of energy - especially in the first period of industrialisation where the transportation of energy was not always possible or near the sea and rivers for the quicker and easier transportation of products. In the disposition of the industrial habitation a strict, hierarchical structure existed, a structure that was expressed with the rec-tangular or tetragonal prospect, which enables the possibility of supervision. Therefore a division of space where only lines or rectangular shapes exist, was created. In the exterior the installation does not reveal its structure, it remains a close and inclusive unity which tries to maintain character, although in

15 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No the interior the contradictions and the hierarchy of the classes govern. The installation was surrounded and inclosed by the various arms of a perimetrical channel of the factory. The only connection with the outside world was a bridge, which was well - supervised. This isolation increased due to the autonomous system of feeding the habitation, such as the internal water net with water supplies, gas net, community shops and food shops. The blocks of residences were usually long ranks of low houses, or blocks with a cross-shaped prospect, arranged in a parallel level or in a rectangular corner (between them). Most of them had an autonomous entrance for each family and contained a kitchen, a living room and one or two bedrooms. A WC sometimes existed in the yard. The extent of the house was between 50 and 70 square meters. In some cases a small room in the roof was provided for every residential unit, which could be characterised as the minimum residence of the 20 s of the next century. The creation usually contained gardens for cultivation and shelters for wood and pets. The labour habitations were to a great degree oriented to the internal communication between the residents. The installations of one or two floors, the foot-pavements between the houses, with their semi-public character, and the gardens created a vital space which on one hand maintained the private sphere of the individual without on the other hand depriving them from the communication with their social environment. The autonomous entrance, on at least every two houses, gave it the possibility of privacy. The kitchens of the first floors helped the visual and functional contact of mothers with their children playing in the yard, while the interior yards offered the possibility of the creation of a thick net of relationships between people. The industrial sectors, which mostly used the labour residences were the iron mines and the woollen cloth manufactures. We should have no illusions that the labour residence did not respond well to the expectations of those who created them, mainly for the reinforcement of social and working discipline and the diminution of the working cost for production. However these residences were a specific improvement in the living conditions of objective possibilities and subjective views, the development of the meaning social residence and the effort for its application in the 19th century is not so negative if compared with the housing tactics of the past. Among the political ambitions of the employers was the differentiation of the residence of the working families - the permanent workforce - from that of the single and part-time workers who found shelter in the working campus or army campus, buildings which had rooms with many beds. This kind of shelter, due to the bad health conditions, the small room and the personal control, was an example of deprivation of human needs and rights of male and female workers. A part from the residence that was built immediately by the employer, there are some cases where workers and their unions built the habitation themselves. The working habitation of the unions avoided the military disposition of houses, and were much more a community of the company, according to the habil of the employer s blocks, trying to offer at least an illusion of personal space. Therefore, their architecture shows a preference for small houses, usually containing two floors, which have identical structure and follow the same construction line in comparison with the houses in rank. These simple houses present a harmony, and the reminder of the morphological rhythm of the country houses of the area certainly was a means of providing the immigrant workers a feeling of a new country which would help their introduction to the new life. Although the civil residence is not our main subject it is interesting for the study of the evolution of either the relationship between the capital and labour, or the employersworkers, which clearly affected the architectural facts, to refer to the evolution of choices of the governing class as far as its own residence is concerned. In the first period of industrialisation - first decade of the 19th century - the employers lived as we saw, inside the industrial habitation. After the middle of the century the new option of the removal of the civil residence from the area of the enterprise appeared, as well as its transportation outside the space of the factory. The disappearance of the employers luxurious residence from the area of the enterprise reflected the evolution from the possessing all and governing owner-manufacturer, to the anonymous administration of the enterprise. The first recognition that the employer should be close to the industrial habitation in order to control the developed reactions, was put aside. The superior officers, the employers and the superior administrative employees played now more and more the role of the manufacturers. The factory owners and the upper employees of the enterprise were transferred to a new habitation of villas in a selected area in the countryside or the city. This selection was of double use to them since they avoided the smell and the noise of the factory, the pollution and stress. While in the first period of industrialisation the employers built relatively simple houses, in the second half of the 19th century they became more and more comfortable and luxurious. The monumental organisation, the large size and the use of morphological rhythm and decorative elements of feudalistic architecture reflected the new self-consciousness of the

16 46 Tεχν. Χρον. Επιστ. Έκδ. ΤΕΕ, ΙI, τεύχ Tech. Chron. Sci. J. TCG, II, No 1-2 developed class and its semi-developed and established economical force. The capitalist built now as feoffers. The occasionally unusual and entertaining use of various different rhythms and morphological characteristics could at the same time be considered as a demonstration of the cultural majority and of the separation of the unique and absolute theoretical view of the world. The new century changed the facts, introducing the mode of the minimum residence, which was situated in a block of flats, introducing in this way the practice of the massive production of housing which would be generalised after the second world war and would change the form of modern cities. The technological evolutions of the second phase of the development of industrial capitalism, as for example, the extended use of electricity, the railways etc., caused, as expected, many changes in the production structure of industrial residence. The factory could now be transferred near the civil centres, where the facilities were more developed, and the workers houses could be served by the social organisation of the city, or industrial meetings could be created surrounding the cities or at a small distance from them. The labour residence in its turn could have a certain independence from the factory, since the transportation of workers was becoming easier due to the new means of transport: the railways and later on the car. A part from the conditions that technological progress introduced, the new models of residence were influenced by the new social facts. These were the reduction of the family members, women s work and the development of the housework. This evolution proved that the problem of sheltering huge masses of industrial workers could not be solved with blocks of double-residences or big blocks of flats. The economical factor acted as a catalyst for the new evolutions. The crisis, which followed the First World War, was a real motive for the creation of blocks of flats which were is the new reality of labour residence. The great lack of shelter, the rise in the necessity for building structure, and the dramatically diminution of the workers income moved along with the new social relationships and the housing construction by constructive companies instead of the industrialists. Necessary presuppositions for every residence, according to the new needs of the human being, was the sun, the air, health installations, in each housing unity, heating and security. These were a catalyst for the modern architectural thought of the modern movement; the idea of the minimum residence dominated. The suggested solution for sheltering the public in the late 20 s and the beginning of the 30 s for human residence can be summarised in the above: small size of the house, m 2, introduction of the bedrooms, the kitchen and the hall, plans which avoid halls, setting of the main rooms in a way that a person s activities are facilitated. Also the use of embedded furniture, the existence of a bathroom with a bath, or shower for each house, the installation of a small room in the attic for each apartment, the use of vegetable gardens, etc. The previous solutions remind us of the structure of the organised worker s residence of the 19th century. Kerestetzi Sylvia, Architect, M.Sc. Architectural Conservation, Mavromichali, Athens, tel

ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ α. Αρχειακή έρευνα β. Βιβλιογραφική έρευνα γ. Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

Το κτίριο περιγράφεται σχηµατικά από το τρίπτυχο: δοµή, µορφή, περιεχόµενο

Το κτίριο περιγράφεται σχηµατικά από το τρίπτυχο: δοµή, µορφή, περιεχόµενο Το κτίριο περιγράφεται σχηµατικά από το τρίπτυχο: δοµή, µορφή, περιεχόµενο Τύπος είναι µια επαναλαµβανόµενη αναγνωρίσιµη οργανωτική δοµή. εν έχει διαστάσεις και κλίµακα. Βρίσκεται σε διαλεκτική σχέση µε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ GIFU KITAGATA

ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ GIFU KITAGATA ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ GIFU KITAGATA ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ 9 ΑΚΑΔΗΜΑÏΚΟ ΕΤΟΣ: 2010/2011 ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Β.ΚΑΡΒΟΥΝΤΖΗ,Κ.ΣΕΡΡΑΟΣ, Δ.ΜΠΑΛΑΜΠΑΝΙΔΗΣ (Μ/Σ) ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ: ΑΝΤΩΝΙΑΔΗ ΚΑΤΕΡΙΝΑ, ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΣΤΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΞΑΠΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ. Στρατηγική Συν-Κατοίκησης

ΞΑΠΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ. Στρατηγική Συν-Κατοίκησης ΞΑΠΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ Στρατηγική Συν-Κατοίκησης Η πρόταση μας εισάγει μια νέα τυπολογία κατοικίας, αυτήν της οριζόντιας πολυκατοικίας. Η αναφορά στην ελληνική αστική πολυκατοικία είναι σκόπιμη αφού η

Διαβάστε περισσότερα

Λόγια Αρχιτεκτονική - Νεοκλασικισµός

Λόγια Αρχιτεκτονική - Νεοκλασικισµός Λόγια Αρχιτεκτονική - Νεοκλασικισµός Ο 19ος αι. είναι µια περίοδος σηµαντικών αλλαγών στον ελλαδικό χώρο - Ίδρυση του ελληνικού κράτους το 1830 - Μεταρρυθµίσεις της οθωµανικής αυτοκρατορίας (Τανζιµάτ,

Διαβάστε περισσότερα

3. Οροι όµησης ιαταξη Κατασκευής στο οικόπεδο

3. Οροι όµησης ιαταξη Κατασκευής στο οικόπεδο 1. Περιγραφή έργου Πρόκειται για την ανέγερση διώροφης κατοικίας 57.92 τ.µ. σε οικόπεδο έκτασης 75 τ.µ. στην περιοχή Μαυροβούνι στο Γιαλό της Σύµης. Η νέα αυτη κατοικία διαθέτει εξώστη και ηµιυπαίθριο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΧΕΔΙΩΝ. Το οικόπεδο μας ανήκει στον κύριο Νίκο Δαλιακόπουλο καθώς και το γειτονικό οικόπεδο.

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΧΕΔΙΩΝ. Το οικόπεδο μας ανήκει στον κύριο Νίκο Δαλιακόπουλο καθώς και το γειτονικό οικόπεδο. - 99 - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΧΕΔΙΩΝ 1. Τοπογραφικό Διάγραμμα : To τοπογραφικό διάγραμμα της δεύτερης αρχιτεκτονικής μελέτης ταυτίζεται με αυτό της πρώτης αρχιτεκτονικής μελέτης εφόσον και οι δυο μελέτες εχουν γίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ -Η κάθε αστική ή αγροτική τοποθεσία που µαρτυρεί πολιτισµό έχει µνηµειακή αξία -Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται µόνο στην υψηλή αρχιτεκτονική αλλά και στα

Διαβάστε περισσότερα

Ενηµερωτικό έντυπο των προς πώληση τριών νέων κατοικιών

Ενηµερωτικό έντυπο των προς πώληση τριών νέων κατοικιών Fotiadis Charalampos Civil Engineer Construction Engineering Development Ενηµερωτικό έντυπο των προς πώληση τριών νέων κατοικιών Έργο: Νέες κατοικίες µε υπόγειο, ισόγειο, Α όροφο, Β όροφο µετά στέγης.

Διαβάστε περισσότερα

Άνθρωπος και δοµηµένο περιβάλλον

Άνθρωπος και δοµηµένο περιβάλλον ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Άνθρωπος και δοµηµένο περιβάλλον Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Το περιβάλλον γίνεται ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΣ α) όταν µέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα διπλωµατική εργασία µε τίτλο «Η πόλη της Καστοριάς ως τουριστικός προορισµός», µελετάται η σχέση τουρισµού και πόλης, εξετάζοντας αν η αλλαγή που παρατηρείται σήµερα στη φυσιογνωµία

Διαβάστε περισσότερα

Η περιοχή του ήµου Μενεµένης βρίσκεται στη δυτική πλευρά του Πολεοδοµικού Συγκροτήµατος

Η περιοχή του ήµου Μενεµένης βρίσκεται στη δυτική πλευρά του Πολεοδοµικού Συγκροτήµατος 2 ΤΟ ΘΕΜΑ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΗΜΟΥ ΜΕΝΕΜΕΝΗΣ Η ανάπτυξη των Λαχανοκήπων και της ευρύτερης περιοχής Α. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΗΜΟΥ ΜΕΝΕΜΕΝΗΣ Η περιοχή του ήµου Μενεµένης βρίσκεται στη δυτική πλευρά του Πολεοδοµικού

Διαβάστε περισσότερα

Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα

Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα Οι κάτοικοι στην Ελλάδα μετακομίζουν κατά μέσο όρο 3 έως 5 φορές στη ζωή τους, διαμένουν σε ιδιόκτητη κατοικία σε ποσοστό περίπου 70%,

Διαβάστε περισσότερα

Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων

Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων 2η Ηµερίδα για την Ελληνική Πλατφόρµα για την Έρευνα και Τεχνολογία στην Κατασκευή Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων στο πλαίσιο των στόχων της Πλατφόρµας για την Έρευνα και Τεχνολογία στην Κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ.

Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ Βασιλένα Πετκόβα ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΠΕΡΙΟΧΗΣ Το χωριό βρίσκεται σε απόσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΠΛΑΝΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ. Αρχιτεκτονική. Περιβαλλοντική αρχιτεκτονική

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΠΛΑΝΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ. Αρχιτεκτονική. Περιβαλλοντική αρχιτεκτονική Η ιδιοκτησία της ΑΝΘΕΜΙΑΣ Α.Ε., χωροθετείται μέσα στον οικισμό της Καρδίας. Ο πολεοδομικός και ο οικιστικός σχεδιασμός των οικοπέδων της ιδιοκτησίας οφείλει να στηρίζεται σε συγκεκριμένο στρατηγικό πλάνο,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΕΟ ΟΜΙΑ Φονξιοναλισµός και Κονστρουκτιβισµός

ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΕΟ ΟΜΙΑ Φονξιοναλισµός και Κονστρουκτιβισµός Ε.Μ.Π. ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΠΟΛΕΟ ΟΜΙΑ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΕΤΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ Ι ΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΣΤΟΝ 20

Διαβάστε περισσότερα

Έτσι η αλλαγή στα ζητήµατα των ΒΕΠΕ ήλθε το 1997 µε την εφαρµογή του Ν.2545.

Έτσι η αλλαγή στα ζητήµατα των ΒΕΠΕ ήλθε το 1997 µε την εφαρµογή του Ν.2545. ΚΕΦΑΛΑΙO 5 ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟ.ΠΑ. ΠΤΟΛΕΜΑΪ ΑΣ Η εγκατάσταση επιχειρήσεων στο ΒΙΟ.ΠΑ., αφορά µικρές βιοµηχανίες και βιοτεχνίες χαµηλής όχλησης, επαγγελµατικά εργαστήρια, επιχειρήσεις παροχής

Διαβάστε περισσότερα

PEARLS OF CRETE HOLIDAY RESIDENCES ΟΙΚΟΠΕΔΟ 1 ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ

PEARLS OF CRETE HOLIDAY RESIDENCES ΟΙΚΟΠΕΔΟ 1 ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ PEARLS OF CRETE HOLIDAY RESIDENCES ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΟΙΚΟΠΕΔΟ 1 Το οικόπεδο 1 είναι 935,12m 2 και αποτελείται από μία πολυκατοικία με υπόγειο, ισόγειο και ένα όροφο. Το σύνολο των διαμερισμάτων της είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΠΡΟΕ ΡΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Ο ΠΡΟΕ ΡΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΠΟΛΕΟ ΟΜΙΚΟ ΙΑΤΑΓΜΑ: της 25-4-89 Τροποποίηση του από 24.4.1985 Π. /τος «Τρόπος καθορισµού ορίων οικισµών της χώρας µέχρι 2.000 κατοίκους κατηγορίες αυτών και καθορισµός όρων και περιορισµών δόµησης τους»

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΘΑΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΛΥΣΕΙΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ

ΠΙΘΑΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΛΥΣΕΙΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθηµα: ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΗ Ηµεροµηνία και ώρα

Διαβάστε περισσότερα

ο εκτοπισμός της κατοικίας από το Γκαζοχώρι

ο εκτοπισμός της κατοικίας από το Γκαζοχώρι Δ.Π.Μ.Σ. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΧΩΡΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Β : ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑ και ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΔΥΝΑΜΙΚΕΣ και ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ ο εκτοπισμός της κατοικίας από το Γκαζοχώρι φοιτήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ της µε αρ. 13 / 2011 (αρ.πρωτ. 44423/13.10.2011) Εγκυκλίου

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ της µε αρ. 13 / 2011 (αρ.πρωτ. 44423/13.10.2011) Εγκυκλίου ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ της µε αρ. 13 / 2011 (αρ.πρωτ. 44423/13.10.2011) Εγκυκλίου Επεξηγηµατικό - ερµηνευτικό υπόµνηµα ανά κατηγορία του «ΦΥΛΛΟΥ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΣ ΑΥΘΑΙΡΕΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΕΙ ΙΚΟΥ ΠΡΟΣΤΙΜΟΥ»

Διαβάστε περισσότερα

majestic insight in living

majestic insight in living Ψυχικό Πρεσβεία ή Ιδιωτική Κατοικία ή Συγκρότημα Κατοικιών (Υπό κατασκευή) Κτίσμα 1800 μ2 σε οικόπεδο 1300μ2 Μοναδική θέση στην καλύτερη περιοχή του Ψυχικού Κορυφαία Αρχιτεκτονική Σχεδίαση από τον Αλέξανδρο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΟΧΙΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ

ΜΕΤΟΧΙΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΜΕΤΟΧΙΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ «ΣΥΜΒΑΣΗ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗΣ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ (MANAGEMENT) ΓΙΑ ΟΡΙΣΜΕΝΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΙΑΤΗΡΗΤΕΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ Ι ΙΟΚΤΗΣΙΑΣ Μ.Τ.Π.Υ. ΣΤΟΝ ΗΜΟ ΑΘΗΝΑΙΩΝ ΕΠΙ ΤΗΣ Ο ΟΥ ΛΥΚΟΥΡΓΟΥ 10» ΤΕΥΧΟΣ ΙΙΙ:

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Ι. ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ; Η πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί για την πραγματοποίηση των αντικειμενικών

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ Του Στράτου Ιωακείμ Η Αρχιτεκτονική Χωρίς Σύνορα είναι Μη Κερδοσκοπική Οργάνωση, μέλος του διεθνούς μη κυβερνητικού, μη κερδοσκοπικού οργανισμού ASF international (Architecture Sans Frontieres International).

Διαβάστε περισσότερα

Β Μέρος Ερωτο-Απαντήσεων για τη Ρύθμιση Αυθαίρετων Κατασκευών (Κεφάλαιο Β. Νόμου 4014/2011)

Β Μέρος Ερωτο-Απαντήσεων για τη Ρύθμιση Αυθαίρετων Κατασκευών (Κεφάλαιο Β. Νόμου 4014/2011) ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ & ΑΣΤΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Β Μέρος Ερωτο-Απαντήσεων για τη Ρύθμιση Αυθαίρετων Κατασκευών (Κεφάλαιο Β. Νόμου 4014/2011) 1) Εάν υπάρχει δώμα το οποίο είχε ενταχθεί στον Ν.3843/2010

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ 1 Η ΝΕΩΤΕΡΗ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ 2 Τα εργαλεία ανάγνωσης της ταυτότητας της πόλης. Τα εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

Πράσινη Πιλοτική Αστική Γειτονιά

Πράσινη Πιλοτική Αστική Γειτονιά Το Κέντρο Ανανεώσιµων Πηγών και Εξοικονόµησης Ενέργειας (ΚΑΠΕ) και ο ήµος Αγίας Βαρβάρας υλοποιούν το Έργο "Πράσινη Πιλοτική Αστική Γειτονιά», µε χρηµατοδότηση του Προγράµµατος ΕΠΠΕΡΑΑ/ΕΣΠΑ. Το έργο έχει

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Πολυκατοικία. Γ. Σάββενας. Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη)

Πολυκατοικία. Γ. Σάββενας. Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη) Πολυκατοικία Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη) Σάββενας Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Αρχιτεκτονική Μελέτη: Γ. Σάββενας Πολιτικός Μηχανικός: Κ. Χριστόπουλος Διακοσμήτρια: Κ. Καλλιγά Σάββενα Φωτογραφίες: Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΧΕΔΙΩΝ. Το οικόπεδο μας ανήκει στον κύριο Νίκο Δαλιακόπουλο καθώς και το γειτονικό οικόπεδο.

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΧΕΔΙΩΝ. Το οικόπεδο μας ανήκει στον κύριο Νίκο Δαλιακόπουλο καθώς και το γειτονικό οικόπεδο. - 89-1. Τοπογραφικό Διάγραμμα : ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΧΕΔΙΩΝ Το οικόπεδο μας ανήκει στον κύριο Νίκο Δαλιακόπουλο καθώς και το γειτονικό οικόπεδο. Η πρόσοψη του οικοπέδου βρίσκεται επί της οδού Κρουσόβου, ενώ το οικόπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας

Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού (Ε.Ι.Ε.Α.Δ Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας Ημερίδα με θέμα «Η αγορά εργασίας σε κρίση». Συνεδρία: Οι συνέπειες της κρίσης σε διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν 1 Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν Έλενα Κωνσταντινίδου, Επ. Καθηγήτρια ΕΜΠ Σας καλοσωρίζουμε στο μάθημα της «Αρχιτεκτονικής ανάλυσης παραδοσιακού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ

ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ ΕΜΠ ΣΧΟΛΗΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΤΟΜΕΙΣ Ι,ΙΙ,ΙΙΙ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006 07 9ο ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΑΡΧΙΤΕΚΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ 9: ΑΣΤΙΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ ΟΜΑ Α 2 ΠΕΡΙΟΧΗ Β

Διαβάστε περισσότερα

Συνολικός Χάρτης Πόλης

Συνολικός Χάρτης Πόλης Στα πλαίσια εφαρµογής της οδηγίας 2002/49/ΕΚ, για την αντιµετώπιση των σοβαρών περιβαλλοντικών προβληµάτων που αντιµετωπίζουν οι πόλεις, εξαιτίας του οδικού Θορύβου, µε σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη

Διαβάστε περισσότερα

112 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ Ν Ο Ε Μ Β Ρ Ι Ο Σ ' 1 1 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ 113

112 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ Ν Ο Ε Μ Β Ρ Ι Ο Σ ' 1 1 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ 113 Ρετιρέ ο παράδεισος ΣΕ ΜΙΑΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΠΛΟΥΣΙΕΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΤΟΥ ΓΙΟΧΑΝΕΣ- ΜΠΟΥΡΓΚ, ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΕΙΝΑΙ ΦΥΣΙΚΟ ΝΑ ΖΟΥΝ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΨΗΛΟΥΣ ΦΡΑΚΤΕΣ, ΠΕΡΙΚΛΕΙΣΤΑ ΣΠΙΤΙΑ, ΜΕ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ. ΟΙ ΙΔΙΟΚΤΗΤΕΣ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρείου και Μουσείο Μεταλλείας- Μεταλλουργίας Λαυρείου

Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρείου και Μουσείο Μεταλλείας- Μεταλλουργίας Λαυρείου Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρείου και Μουσείο Μεταλλείας- Μεταλλουργίας Λαυρείου Γιώργος Ν. Δερμάτης, Δρ. Ιστορίας, μέλος της Επιστ. Επιτρ. του ΜΜΜΛ (ΕΜΠ και ΥΠΠΟΤ), Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής Το

Διαβάστε περισσότερα

Α.4.6. Οικιστικό απόθεμα

Α.4.6. Οικιστικό απόθεμα Α.4.6. Οικιστικό απόθεμα Κατά την απογραφή κατοικιών της Ε.Σ.Υ.Ε. το 2000, το οικιστικό απόθεμα του Δήμου Τρικκαίων αποτελείται από: 13.129 οικοδομές (στοιχεία από 15.343 κτίρια 25.074 κατοικίες και 24.385

Διαβάστε περισσότερα

<<ΔΡΟΜΟΚΑΪΤΕΙΟ>> ΙΕΡΑ ΟΔΟΣ 343 ΧΑΪΔΑΡΙ 124 61 Τμ Προμηθειών ΤΗΛ: 2132046170-171 ΑΡ. πρωτ. 7568/728438 ΧΑΙΔΑΡΙ 20/06/2014

<<ΔΡΟΜΟΚΑΪΤΕΙΟ>> ΙΕΡΑ ΟΔΟΣ 343 ΧΑΪΔΑΡΙ 124 61 Τμ Προμηθειών ΤΗΛ: 2132046170-171 ΑΡ. πρωτ. 7568/728438 ΧΑΙΔΑΡΙ 20/06/2014 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΤΤΙΚΗΣ ΙΕΡΑ ΟΔΟΣ 343 ΧΑΪΔΑΡΙ 124 61 Τμ Προμηθειών ΤΗΛ: 2132046170-171 ΑΡ. πρωτ. 7568/728438 ΧΑΙΔΑΡΙ 20/06/2014 ΤΟ Ψ.Ν.Α «ΔΡΟΜΟΚΑΪΤΕΙΟ»

Διαβάστε περισσότερα

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές.

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. 1 2 Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. Στόχος: Να αποδείξουν οι φοιτητές από μόνοι τους πόσες πολλές έννοιες βρίσκονται στην τομή των δύο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Δ. ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ-ΜΕΝΕΜΕΝΗΣ Απρίλιος 2012 Ανάλυση της Τοπικής Αγοράς Εργασίας 1. Περιγραφή των βασικών χαρακτηριστικών της περιοχής παρέμβασης στην οποία θα εφαρμοστεί

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ

Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ ΘΕΟ ΟΣΗΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Τοπ. Μηχ/κός Πολεοδόµος Προϊστάµενος Τµήµατος Σχεδιασµού Οργανισµού Ρυθµιστικού Σχεδίου και Προστασίας Περιβάλλοντος Αθήνας ΠΟΛΕΟ ΟΜΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

4. ΗΜΟΣ ΣΠΕΡΧΕΙΑ ΑΣ - 41 -

4. ΗΜΟΣ ΣΠΕΡΧΕΙΑ ΑΣ - 41 - 4. ΗΜΟΣ ΣΠΕΡΧΕΙΑ ΑΣ - 41 - 4.1 ΑΓΙΟΣ ΣΩΣΤΗΣ Όπως και τα υπόλοιπα, έτσι και το πρώην σχολείο του Αγίου Σώστη είναι ένα πέτρινο κτίριο µε κεραµοσκεπή και βρίσκεται στο κέντρο του χωριού. Tο κτίριο είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 3 ΩΡΕΣ. Επιμέλεια : Ιωάννα Καλαϊτζίδου

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 3 ΩΡΕΣ. Επιμέλεια : Ιωάννα Καλαϊτζίδου ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α Γ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 3 ΩΡΕΣ Επιμέλεια : Ιωάννα Καλαϊτζίδου Θέμα Α1 Να σημειώσετε στο τέλος κάθε πρότασης Σ (Σωστό) αν θεωρείτε ότι η πρόταση είναι σωστή ή Λ(Λάθος) αν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΕΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΣΤΕΓΑΣΗ

ΑΜΕΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΣΤΕΓΑΣΗ ΑΜΕΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΣΤΕΓΑΣΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ ΜΑΡΙΑ Γεωλόγος Τμήμα Σχεδίων Έκτακτης Ανάγκης - Πρόληψης Οργανισμός Αντισεισμικού Σχεδιασμού & Προστασίας (Ο.Α.Σ.Π.) Υπουργείο Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων Μεταβατική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΑΣΟΛΟΓΙΑΣ & ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΑΣΟΛΟΓΙΑΣ & ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΑΣΟΛΟΓΙΑΣ & ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Ποιότητα Βασικός παράγοντας ανταγωνιστικότητας στην βιοµηχανία επίπλου ρ. Ιωάννης Μπαρµπούτης,

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ

Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ Εργαλεία του Πολεοδοµικού Σχεδιασµού ΓΠΣ - ΣΧΟΟΑΠ Θ. ΨΥΧΟΓΙΟΣ Τοπ. Μηχ/κός Πολεοδόµος Προϊστάµενος Τµήµατος Σχεδιασµού Οργανισµού Ρυθµιστικού Σχεδίου και Προστασίας Περιβάλλοντος Αθήνας ΕΠΙΠΕ Α ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Προγραμματική Κατοίκηση. Σχεδιασμός Kοινότητας Kοινωνικών Kατοικιών με αρχές Oικολογικού Σχεδιασμού στο δήμο Αξιού, Νομού Θεσσαλονίκης

Προγραμματική Κατοίκηση. Σχεδιασμός Kοινότητας Kοινωνικών Kατοικιών με αρχές Oικολογικού Σχεδιασμού στο δήμο Αξιού, Νομού Θεσσαλονίκης Προγραμματική Κατοίκηση. Σχεδιασμός Kοινότητας Kοινωνικών Kατοικιών με αρχές Oικολογικού Σχεδιασμού στο δήμο Αξιού, Νομού Θεσσαλονίκης Στολίδου Ρ., Κεχρινιώτη Μ., Ψυχογιός Δ. & Ψυχογιός Σ. Αρχιτεκτονικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α 4 ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Κα ΤΣΑΓΚΟΓΕΩΡΓΑ

ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α 4 ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Κα ΤΣΑΓΚΟΓΕΩΡΓΑ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α 4 ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Κα ΤΣΑΓΚΟΓΕΩΡΓΑ 1 ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕΛ. 3 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΣΕΛ. 4 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΚΟΠΟΥ ΣΕΛ. 5 ΥΛΙΚΑ ΣΕΛ. 6 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ, ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΣΕΛ. 7 ΑΝΑΛΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΙΛΛΙΑΣ ΠΑΡΗΣ Γεν. Γραµµατέας Ε ΤΕΕ/ΤΚΜ ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ ΑΚΙΝΗΤΩΝ 1. ΓΕΝΙΚΑ

ΜΠΙΛΛΙΑΣ ΠΑΡΗΣ Γεν. Γραµµατέας Ε ΤΕΕ/ΤΚΜ ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ ΑΚΙΝΗΤΩΝ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΜΠΙΛΛΙΑΣ ΠΑΡΗΣ Γεν. Γραµµατέας Ε ΤΕΕ/ΤΚΜ ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ ΑΚΙΝΗΤΩΝ 1. ΓΕΝΙΚΑ Είναι γνωστό σε όλους ότι τα ιδιωτικά έργα αποτελούν για χρόνια στη χώρα µας, την ατµοµηχανή της Ελληνικής οικονοµίας. H άνοδος της

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική

Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική Αναφέρεται σε ένα διευρυµένο γεωγραφικό πλαίσιο που περιλαµβάνει τον ενιαίο πολιτισµικό χώρο των Βαλκανίων και της Μικράς Ασίας κατά την περίοδο της οθωµανικής κυριαρχίας Αρχικά

Διαβάστε περισσότερα

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 20 ος αιώνας } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 1 Taylor F. (1911) The Principles of Scientific Management. επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Μ. Σανταµούρης ΚΑΠΕ - ΕΚΠΑ

Μ. Σανταµούρης ΚΑΠΕ - ΕΚΠΑ EXOIKONOMHΣΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΟΝ ΚΤΙΡΙΑΚΟ ΤΟΜΕΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΕΣ Μ. Σανταµούρης ΚΑΠΕ - ΕΚΠΑ Σύµφωνα µε το Εθνικό Σχέδιο ράσης και το σενάριο αναφοράς, αναµένεται για το 2030 αύξηση της

Διαβάστε περισσότερα

ιευθύνων Σύµβουλος της ΑΝΟΣ ιεθνείς Σύµβουλοι & Εκτιµητές Ακινήτων

ιευθύνων Σύµβουλος της ΑΝΟΣ ιεθνείς Σύµβουλοι & Εκτιµητές Ακινήτων ιευθύνων Σύµβουλος της ΑΝΟΣ ιεθνείς Σύµβουλοι & Εκτιµητές Ακινήτων Υπερπροσφορά ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ «υπερπροσφορά» (Investopedia) Η υπερβολική ποσότητα ενός αγαθού ή µιας υπηρεσίας. Η Υπερπροσφορά προκύπτει,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταμινιμαλισμός 48 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ ΔΕΚ/ΙΑΝ Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ 49

Μεταμινιμαλισμός 48 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ ΔΕΚ/ΙΑΝ Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ 49 Μεταμινιμαλισμός ΤΟ 1950 ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΑΥΤΟ, ΜΙΑ ΕΚΤΑΣΗ ΤΡΙΩΝ ΣΤΡΕΜΜΑΤΩΝ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΘΗΝΑ, ΥΠΗΡΧΕ ΜΙΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΡΑΓΩΝΙΚΩΝ. ΕΞΗΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ, ΤΟ ΤΑΠΕΙΝΟ ΕΚΕΙΝΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΘΗΚΕ ΣΕ ΜΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Συµβάσεις Συστάσεις Ψηφίσµατα Χάρτες Αρχές ιακηρύξεις. «Γιατί προστατεύουµε;» «Τί προστατεύουµε;» «Πώς προστατεύουµε;»

Συµβάσεις Συστάσεις Ψηφίσµατα Χάρτες Αρχές ιακηρύξεις. «Γιατί προστατεύουµε;» «Τί προστατεύουµε;» «Πώς προστατεύουµε;» «Γιατί προστατεύουµε;» «Τί προστατεύουµε;» «Πώς προστατεύουµε;» Συµβάσεις Συστάσεις Ψηφίσµατα Χάρτες Αρχές ιακηρύξεις 1931 Συµπεράσµατα του Συνεδρίου των Αθηνών - Χάρτης των Αθηνών (1931) 1933 Συµπεράσµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΣΙΝΗ ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΑΣΤΙΚΗ ΓΕΙΤΟΝΙΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ ΣΤΟ ΗΜΟ ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ ΠΡΑΣΙΝΕΣ ΓΕΙΤΟΝΙΕΣ

ΠΡΑΣΙΝΗ ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΑΣΤΙΚΗ ΓΕΙΤΟΝΙΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ ΣΤΟ ΗΜΟ ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ ΠΡΑΣΙΝΕΣ ΓΕΙΤΟΝΙΕΣ ΠΡΑΣΙΝΗ ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ ΣΤΟ ΗΜΟ ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ ΜΕ ΣΧΕ ΟΝ ΜΗ ΕΝΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΠΡΑΣΙΝΗ ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΟΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΘΑ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΘΟΥΝ Το πρόγραµµα

Διαβάστε περισσότερα

Διαρθρωτικά Ταμεία για την περίοδο 2014-2020

Διαρθρωτικά Ταμεία για την περίοδο 2014-2020 Διαρθρωτικά Ταμεία για την περίοδο 2014-2020 Πρακτικός Οδηγός Πώς να σχεδιάσετε ένα πολυταμειακό επιχειρησιακό πρόγραμμα για την ενεργειακά αποδοτική ανακαίνιση του κτιριακού δυναμικού Σχεδιάζετε τα επιχειρησιακά

Διαβάστε περισσότερα

Σ ύ λ λ ο γ ο ς Μ ε λ ε τ η τ ώ ν Μ η χ α ν ι κ ώ ν Ν ο μ ο ύ Κ υ κ λ ά δ ω ν

Σ ύ λ λ ο γ ο ς Μ ε λ ε τ η τ ώ ν Μ η χ α ν ι κ ώ ν Ν ο μ ο ύ Κ υ κ λ ά δ ω ν Σ ύ λ λ ο γ ο ς Μ ε λ ε τ η τ ώ ν Μ η χ α ν ι κ ώ ν Ν ο μ ο ύ Κ υ κ λ ά δ ω ν T.Θ. 222 ΤΚ 84100 Σύρος - τηλ. 6932 736682 6985 786604 / fax : 2281085286-2281082422 Email : symmhk@gmail.com www.symmhk.gr

Διαβάστε περισσότερα

αρχιτεκτονική μελέτη - επίβλεψη ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ σύνθεση ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ, ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ ΛΕΒΙΔΗΣ και τη διώροφη μορφή του

αρχιτεκτονική μελέτη - επίβλεψη ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ σύνθεση ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ, ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ ΛΕΒΙΔΗΣ και τη διώροφη μορφή του Ο προσανατολισμός της κατοικίας συνιστά το ιδιαίτερο πλεονέκτημά της, αφού το κτίριο έχει στηθεί ακριβώς πάνω στον άξονα της κοιλάδας των Δελφών και επωφελείται από μια συγκλονιστική θέα. Ο χώρος της αυλής,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Δ/ΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Δ/ΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Δ/ΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Τ Ε Χ Ν Ι Κ Η Π Ε Ρ Ι Γ Ρ Α Φ Η Η Διεύθυνση Τεχνικών Έργων του Δήμου Ηρακλείου συνέταξε μελέτη με τίτλο «Συμπληρωματικές εργασίες κτιρίου πλατείας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Η κατάσταση έλλειψης εργασίας, κατά την οποία υπάρχει δυσαρμονία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, προσφέρονται λίγες θέσεις εργασίας, ενώ υπάρχουν πάρα πολλοί ενδ9ιαφερόμενοι. Είναι έννοια

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙ Α ΤΕΕ ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΠΕΙΡΑΙΑ Οι Επιπτώσεις της Ηχορύπανσης στα Αστικά Κέντρα Αναγκαία µέτρα και παρεµβάσεις

ΗΜΕΡΙ Α ΤΕΕ ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΠΕΙΡΑΙΑ Οι Επιπτώσεις της Ηχορύπανσης στα Αστικά Κέντρα Αναγκαία µέτρα και παρεµβάσεις ΗΜΕΡΙ Α ΤΕΕ ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΠΕΙΡΑΙΑ Οι Επιπτώσεις της Ηχορύπανσης στα Αστικά Κέντρα Αναγκαία µέτρα και παρεµβάσεις ΘΕΜΑ Έλεγχος και εφαρµογή των υγειονοµικών διατάξεων για την ηχορύπανση από τα καταστήµατα υγειονοµικού

Διαβάστε περισσότερα

2 ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΓΕΝΙΚΑΤΟΠΟΛΟΓΙΑ Η μελέτη του παραθεριστικού οικισμού, έχει σαν στόχο να ικανοποιήσει λειτουργικά και αισθητικά το αγοραστικό κοινό αλλά και να εκμεταλλευτεί στο μέγιστο την οικοδομισιμότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΘΑΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΛΥΣΕΙΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ

ΠΙΘΑΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΛΥΣΕΙΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθηµα: ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΗ (108) Ηµεροµηνία και

Διαβάστε περισσότερα

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν ΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ο χώρος µπορεί να διακριθεί σε 2 κατηγορίες το δοµηµένοαστικόχώρο και το µη αστικό, µη δοµηµένο ύπαιθρο αγροτικό ή δασικό χώρο. Αστικός χώρος = ήλιος, αέρας, το νερό, η πανίδα, η χλωρίδα,

Διαβάστε περισσότερα

Με το Ν3843/10 που έχει τεθεί σε ισχύ δίνεται το δικαίωμα «Ρύθμισης» των χώρων ενός κτιρίου που έχουν παρανόμως αλλάξει χρήση.

Με το Ν3843/10 που έχει τεθεί σε ισχύ δίνεται το δικαίωμα «Ρύθμισης» των χώρων ενός κτιρίου που έχουν παρανόμως αλλάξει χρήση. Με το Ν3843/10 που έχει τεθεί σε ισχύ δίνεται το δικαίωμα «Ρύθμισης» των χώρων ενός κτιρίου που έχουν παρανόμως αλλάξει χρήση. Οι χώροι που περιλαμβάνονται στη «Ρύθμιση» αυτή είναι: - Ημιυπαίθριοι - Υπόγεια

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση καταστηµάτων Περιγραφή κτιρίου Φωτογραφικό υλικό

Παρουσίαση καταστηµάτων Περιγραφή κτιρίου Φωτογραφικό υλικό ΙΣΟΓΕΙΑ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣ ΕΝΟΙΚΙΑΣΗ Λ. ΚΗΦΙΣΙΑΣ 342 & ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΣ, Ν. ΨΥΧΙΚΟ Παρουσίαση καταστηµάτων Περιγραφή κτιρίου Φωτογραφικό υλικό ΘΕΜΕΛΙΑ ΧΟΥΒΑΡ ΑΣ Α.Τ.Ε. Οδός Πεντέλης 110 Μαρούσι, 151 26

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΜΕΙΚΤΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΕΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΜΕΙΚΤΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΕΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΜΕΙΚΤΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΕΩΝ Περιγραφή των Μεικτών Τουριστικών Αναπτύξεων. Η εισαγωγή του θεσμού των Μεικτών Τουριστικών Αναπτύξεων (ΜΤΑ) στη Κύπρο κρίθηκε σκόπιμη ως ένα δυνητικό

Διαβάστε περισσότερα

Ενσωμάτωση Βιοκλιματικών Τεχνικών και Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στα Σχολικά Κτήρια σε Συνδυασμό με Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Ενσωμάτωση Βιοκλιματικών Τεχνικών και Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στα Σχολικά Κτήρια σε Συνδυασμό με Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Ενσωμάτωση Βιοκλιματικών Τεχνικών και Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στα Σχολικά Κτήρια σε Συνδυασμό με Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Κατερίνα Χατζηβασιλειάδη Αρχιτέκτων Μηχανικός ΑΠΘ 1. Εισαγωγή Η προστασία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ. Θεσσαλονίκη, 10-12 Μαρτίου 2014 ΚΟΙΝΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ. Θεσσαλονίκη, 10-12 Μαρτίου 2014 ΚΟΙΝΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ Θεσσαλονίκη, 10-12 Μαρτίου 2014 ΚΟΙΝΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ Η Ευρωπαϊκή Διάσκεψη Νέων είναι ένα στοιχείο της διαδικασίας του Διαρθρωμένου Διαλόγου που φέρνει σε επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

Πανέμορφα διαμερίσματα σε μοντέρνο συγκρότημα κατοικιών. Το σπίτι μου. Το παρόν μου. Το μέλλον μου. Λεμεσσός - Κύπρος

Πανέμορφα διαμερίσματα σε μοντέρνο συγκρότημα κατοικιών. Το σπίτι μου. Το παρόν μου. Το μέλλον μου. Λεμεσσός - Κύπρος Πανέμορφα διαμερίσματα σε μοντέρνο συγκρότημα κατοικιών Το σπίτι μου Το παρόν μου Το μέλλον μου Λεμεσσός - Κύπρος Η Περιοχή Η Λεμεσός είναι η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Κύπρου και η νοτιότερη της Ευρώπης.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ. Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ. Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ξέφρενη ανάπτυξη της τεχνολογίας την τελευταία πεντηκονταετία είχε και έχει σαν επακόλουθο εκτεταµένες οικολογικές καταστροφές που προέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒ ΟΜΟ Η ΙΑΝΟΜΗ ΤΟΥ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒ ΟΜΟ Η ΙΑΝΟΜΗ ΤΟΥ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒ ΟΜΟ Η ΙΑΝΟΜΗ ΤΟΥ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΒ ΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 7.1 Η Έννοια του Εισοδήµατος 7.2 Μορφές Εισοδήµατος 7.3 Οι Μεταβιβαστικές Πληρωµές 7.4 Η ιανοµή του Εισοδήµατος και Η Φτώχεια ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου

Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου Σάββενας Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου Αρχιτεκτονική Μελέτη: Γ. Σάββενας Πολιτικός Μηχανικός: Κ. Χριστόπουλος Διακοσμήτρια: Κ. Καλλιγά Σάββενα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ Έρευνα μάρκετινγκ Ανάπτυξη νέων προϊόντων Τμηματοποίηση της αγοράς ΚΑΝΑΛΙΑ ΔΙΑΝΟΜΗΣ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Τιμολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΟ-ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ...3 ΤΟ ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΠΟΛΥΚΕΝΤΡΟ ΠΤΟΛΕΜΑΪ ΑΣ...4 ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΑ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗΣ ΛΥΣΗΣ...8

ΙΣΤΟΡΙΚΟ-ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ...3 ΤΟ ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΠΟΛΥΚΕΝΤΡΟ ΠΤΟΛΕΜΑΪ ΑΣ...4 ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΑ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗΣ ΛΥΣΗΣ...8 Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Η Μ Ο Κ Ρ Α Τ Ι Α Ν Ο Μ Α Ρ Χ Ι Α Κ Ο Ζ Α Ν Η Σ Η Μ Ο Σ Π Τ Ο Λ Ε Μ Α Ϊ Α Σ ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΠΟΛΥΚΕΝΤΡΟ ΗΜΟΥ ΠΤΟΛΕΜΑΪ ΑΣ ΠΡΟΤΑΣΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ & ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΚΟΙΝΗΣ ΩΦΕΛΕΙΑΣ ΠΟΛΗΣ ΠΤΟΛΕΜΑΪ

Διαβάστε περισσότερα

Αλλαγή στα κοινωνικά, οικονομικά και πολεοδομικά δεδομένα της περιοχής του Κέντρου της Πόλης

Αλλαγή στα κοινωνικά, οικονομικά και πολεοδομικά δεδομένα της περιοχής του Κέντρου της Πόλης Αλλαγή στα κοινωνικά, οικονομικά και πολεοδομικά δεδομένα της περιοχής του Κέντρου της Πόλης Ο Δήμος Λεμεσού πρωτοστάτησε για την δημιουργία του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου στο κέντρο της πόλης αφού πίστευε

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Κατοικία

ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Κατοικία ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Κατοικία Ενότητα: Κατοικία (2 Φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες Διάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα: 1 υπολογιστής με ηχεία,

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος 14

Περιεχόμενα. Πρόλογος 14 Περιεχόμενα Πρόλογος 14 Κεφάλαιο 1 Ιστορική εξέλιξη των πόλεων 17 1.1 Ορισμός της πόλης και βασικές έννοιες.................... 17 1.2 Η εξέλιξη των πόλεων............................... 21 1.3 Βασικές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ. Ελευσίνα. 08 / 09 /2011 Αρ. Πρωτ. 21413

ΓΕΝΙΚΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ. Ελευσίνα. 08 / 09 /2011 Αρ. Πρωτ. 21413 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ Διεύθυνση:Χατζηδάκη 41 & Δήμητρος ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πληρ.: κ. Π. Λινάρδος Τηλ.: 210 5537 309 Fax: 210 5537 279 Email: Ελευσίνα. 08 / 09 /2011 Αρ. Πρωτ. 21413

Διαβάστε περισσότερα

Karystos Beach Front - Εύβοια. οικολογικό συγκρότημα

Karystos Beach Front - Εύβοια. οικολογικό συγκρότημα Karystos Beach Front - Εύβοια οικολογικό συγκρότημα Περιγραφή συγκροτήματος Συγκρότημα τεσσάρων οικολογικών και βιοκλιματικών εξοχικών κατοικιών σε οργανωμένο παραθεριστικό οικισμό, με άμεση πρόσβαση στην

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΛΙΜΕΝΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΕ ΕΡΓΟ: Επισκευή και συντήρηση εσωτερικών χώρων του κτιρίου υπηρεσιών της ΟΛΘ ΑΕ στον 1ο προβλήτα

ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΛΙΜΕΝΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΕ ΕΡΓΟ: Επισκευή και συντήρηση εσωτερικών χώρων του κτιρίου υπηρεσιών της ΟΛΘ ΑΕ στον 1ο προβλήτα ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΛΙΜΕΝΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΕ (Ο.Λ.Θ. Α.Ε.) ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΛΕΤΩΝ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΕΡΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΕΛΕΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΕΡΓΟ: Επισκευή και συντήρηση εσωτερικών χώρων του κτιρίου υπηρεσιών της ΟΛΘ ΑΕ στον 1ο προβλήτα

Διαβάστε περισσότερα

Μουσειοπαιδαγωγική αξιοποίηση Βιοµηχανικών Μουσείων. Η ανάγκη τεκµηρίωσης και διαφύλαξης της σύγχρονης λαογραφικής και εθνογραφικής

Μουσειοπαιδαγωγική αξιοποίηση Βιοµηχανικών Μουσείων. Η ανάγκη τεκµηρίωσης και διαφύλαξης της σύγχρονης λαογραφικής και εθνογραφικής Μουσειοπαιδαγωγική αξιοποίηση Βιοµηχανικών Μουσείων ρ. Αναστασία Π. Βαλαβανίδου αρχιτέκτων µηχ.-µουσειολόγος Εφορεία Νεωτέρων Μνηµείων Κεντρικής Μακεδονίας, ΥΠΠΟΤ Ελένη Χρ. Οικονοµοπούλου αρχιτέκτων µηχ.,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΩΔΕΚΑΘΕΣΙΟ ΔHMOTIKO ΣXOΛEIO ΣTΑ ΚΑΤΩ ΠΑΤΗΣΙΑ

ΔΩΔΕΚΑΘΕΣΙΟ ΔHMOTIKO ΣXOΛEIO ΣTΑ ΚΑΤΩ ΠΑΤΗΣΙΑ E.M.Π. ΣXOΛH APXITEKTONΩN ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ AKAΔΗΜΑΪΚΟ ETOΣ 2012-13 TOMEAΣ I APXITEKTONIKOY ΣXEΔIAΣMOY 5ο XEIMEPINO EΞAMHNO MAΘHMA: APXITEKTONIKOΣ ΣXEΔIAΣMOΣ 5 Διδακτική ομάδα: Β. Γκανιάτσας, Καθηγητής Στ. Γυφτόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Η Παγκόσµια Μετανάστευση Το 2010, 214 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν μετανάστες, κατοικούσαν

Διαβάστε περισσότερα

πολυκατοικία Μητρ. Ευσταθίου 3 Άνω Τούμπα Θεσσαλονίκη

πολυκατοικία Μητρ. Ευσταθίου 3 Άνω Τούμπα Θεσσαλονίκη πολυκατοικία Μητρ. Ευσταθίου 3 Άνω Τούμπα Θεσσαλονίκη ΠΩΛOYNΤΑΙ Πολυτελή οροφοδιαμερίσματα 102 τ.μ. σε 1ο, 2ο και 4ο όροφο με 2 δωμάτια, σαλοτραπεζαρία, κουζίνα, λουτροαποχωρητήριο. Περιλαμβάνουν: Θέση

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκές πολιτικές και πρακτικές για την προώθηση της ενεργειακής απόδοσης σε κατοικίες με χαμηλό ετήσιο εισόδημα

Ευρωπαϊκές πολιτικές και πρακτικές για την προώθηση της ενεργειακής απόδοσης σε κατοικίες με χαμηλό ετήσιο εισόδημα Ευρωπαϊκές πολιτικές και πρακτικές για την προώθηση της ενεργειακής απόδοσης σε κατοικίες με χαμηλό ετήσιο εισόδημα Ανθή Χαραλάμπους Διευθύντρια Ενεργειακού Γραφείου Κυπρίων Πολιτών 22 Δεκεμβρίου 2014

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 2001

Νεοελληνική Γλώσσα Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 2001 Νεοελληνική Γλώσσα Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Κείµενο Εργαζόµενοι από το σπίτι Στην εποχή της ταχύτητας που ζούµε οι αλλαγές είναι αναµενόµενες σε πολλούς τοµείς. Έτσι και στον εργασιακό

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4338, 8/6/2012. Αρ. 4338, 8.6.2012 73(Ι)/2012 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΥΣ ΠΕΡΙ ΦΟΡΟΥ ΠΡΟΣΤΙΘΕΜΕΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΟΥ 2000 ΕΩΣ 2012

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4338, 8/6/2012. Αρ. 4338, 8.6.2012 73(Ι)/2012 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΥΣ ΠΕΡΙ ΦΟΡΟΥ ΠΡΟΣΤΙΘΕΜΕΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΟΥ 2000 ΕΩΣ 2012 Αρ. 4338, 8.6.2012 73(Ι)/2012 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΥΣ ΠΕΡΙ ΦΟΡΟΥ ΠΡΟΣΤΙΘΕΜΕΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΟΥ 2000 ΕΩΣ 2012 Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως: Συνοπτικός τίτλος. 95(Ι) του 2000 93(Ι) του

Διαβάστε περισσότερα

ράσειςτου ΥΠΕΚΑ: το Πρόγραµµα «Χτίζοντας το Μέλλον»

ράσειςτου ΥΠΕΚΑ: το Πρόγραµµα «Χτίζοντας το Μέλλον» ράσειςτου ΥΠΕΚΑ: το Πρόγραµµα «Χτίζοντας το Μέλλον» ρ Γιώργος Αγερίδης Μηχανολόγος Μηχανικός ιευθυντής Ενεργειακής Αποδοτικότητας Κέντρο Ανανεώσιµων Πηγών και Εξοικονόµησης Ενέργειας - Κ.Α.Π.Ε. e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

1. Γυναίκα & Απασχόληση

1. Γυναίκα & Απασχόληση 1. Γυναίκα & Απασχόληση Παρά τα βήματα προόδου τα οποία έχουν σημειωθεί τα τελευταία χρόνια, τόσο σε θεσμικό επίπεδο (νομοθετικό έργο), όσο και στην ανάπτυξη «ειδικευμένων πολιτικών και δράσεων» καταπολέμησης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΥΧΟΣ ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΣΜΟΥ

ΤΕΥΧΟΣ ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΣΜΟΥ ΤΕΥΧΟΣ ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΣΜΟΥ Στο τεύχος αυτό, γίνεται μία όσο το δυνατόν λεπτομερής προσέγγιση των γενικών αρχών της Βιοκλιματικής που εφαρμόζονται στο έργο αυτό. 1. Γενικές αρχές αρχές βιοκλιματικής 1.1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Ιεράρχηση του αστικού οδικού δικτύου και οδική ασφάλεια

Ιεράρχηση του αστικού οδικού δικτύου και οδική ασφάλεια ΠΣ ΑΤΜ - ΤΕΕ Επιστηµονική Ηµερίδα Παρόδιες χρήσεις γης και διαχείριση προσβάσεων Αθήνα, 26-27 Απριλίου 2001 Ιεράρχηση του αστικού οδικού δικτύου και οδική ασφάλεια Γιώργος Γιαννής Μαθιός Καρλαύτης Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα