Ζ ΓΡΑΜΜΑΣΗΚΖ ΓΗΑ ΣΑΞΗΓΗΧΣΔ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ζ ΓΡΑΜΜΑΣΗΚΖ ΓΗΑ ΣΑΞΗΓΗΧΣΔ"

Transcript

1

2 Άξεο Γηαβξήο Ζ ΓΡΑΜΜΑΣΗΚΖ ΓΗΑ ΣΑΞΗΓΗΧΣΔ Άξεο Γηαβξήο

3 Ο Μεγάινο Υαλ θνίηαδε ηνπο ράξηεο γηα πνιιή ψξα. Όζηεξα είπε ζηγαλά: Κη έθαλεο ηφζν δξφκν γηα λα ξζεηο κέρξη εδψ; Ζ ζησπή ηνπ ήηαλ ηφζν ππθλή, πνπ κπνξνχζα λα ηελ αγγίμσ. Αλαξσηηέκαη αλ νη δξφκνη πνπ κνπ δείρλεηο ππάξρνπλ πξαγκαηηθά ζηνλ ράξηε ή είλαη κέξνο ηεο ςπρήο ζνπ. Ζ θσλή ηνπ βάζπλε: Απηφ πνπ κνπ δείρλεηο είλαη νη ράξηεο ηεο ςπρήο ζνπ. Σψξα ην ληψζσ Σνπο δξφκνπο ηνπ κεηαμηνχ δελ ηνπο δηαλχεηο. Σνπο αλαθαιχπηεηο.

4 Πεξηερόκελα Πξφινγνο ηεο Μαξίαο Μαληνπβάινπ Δηζαγσγή ζε κηα Γξακκαηηθή γηα ηαμηδηψηεο Γηα ηελ θαζεγήηξηα ή ηνλ θαζεγεηή Γηα ηνπο καζεηέο Γξακκαηηθή: Μχζνη θαη θφβνη Πξψηνο κχζνο Γεχηεξνο κχζνο Σξίηνο κχζνο Σέηαξηνο κχζνο Τπάξρνπλ ιχζεηο Γελ θαίλεηαη λα ζαο ηθαλνπνηεί απηή ε ιχζε Πέκπηνο κχζνο Έθηνο κχζνο Έβδνκνο κχζνο Πξψην κέξνο Οη ιέμεηο ηεο δσήο καο Σα κέξε ηνπ ιφγνπ: Οη ιέμεηο ηεο δσήο καο Πψο ηαμηλνκνχκε ηα κέξε ηνπ ιφγνπ Μέξε ηνπ ιφγνπ Λεηηνπξγηθέο ιέμεηο Πιήξεηο ιέμεηο Μέξε ηνπ ιφγνπ Σα νλφκαηα: Ζ αλάγθε γηα ζηαζεξφηεηα Ζ ζηαζεξφηεηα ησλ νληνηήησλ Ζ ηαμηλφκεζε ησλ νλνκάησλ Ολφκαηα θαη ζχλνια Πεξηιεπηηθά νλφκαηα Ολφκαηα πνπ δειψλνπλ χιε ή κάδα Μπνξεί έλα ζπγθεθξηκέλν θνηλφ φλνκα λα είλαη κνλαδηθφ; Ση ζπκβαίλεη κε ηα θχξηα νλφκαηα; Οη ιεηηνπξγίεο ηνπ νλφκαηνο κέζα ζηελ πξφηαζε Ζ δχλακε ησλ νλνκάησλ Σα άξζξα... 37

5 5 Σα επίζεηα Οη ιεηηνπξγίεο ηνπ επηζέηνπ κέζα ζηελ πξφηαζε Μφληκεο θαη πξνζσξηλέο ηδηφηεηεο Πψο μερσξίδνπκε ηηο κφληκεο απφ ηηο πξνζσξηλέο ηδηφηεηεο; Οη Αλησλπκίεο: Με ην βιέκκα ζην παξειζφλ Πξνζσπηθέο αλησλπκίεο: Αλ (εγψ) ήκνπλ εζχ δελ ζα κε πίζηεπα Καη ιίγε ηζηνξία Γεηθηηθέο αλησλπκίεο Κηεηηθέο αλησλπκίεο Απηνπαζείο αλησλπκίεο: ν θαζξέθηεο Οξηζηηθέο αλησλπκίεο Μελ αθαηξείηε ηα άξζξα απφ ηνπο πξσζππνπξγνχο Θεφο θπιάμνη! Αλαθνξηθέο αλησλπκίεο Δξσηεκαηηθέο αλησλπκίεο Αφξηζηεο αλησλπκίεο Άιιεο αφξηζηεο αλησλπκίεο εκεηψζεηο γηα ιίγνπο: Μηθξά θείκελα γηα ην ηίπνηε, θαη έλα ζρφιην 52 Έλα ζρφιην γηα ην ηίπνηα Σα ξήκαηα: Ζ κεηαβνιή ζηε δσή καο Οληφηεηεο, δξαζηεξηφηεηεο, θαηαζηάζεηο, θαη ζρέζεηο Ζ πξαγκαηηθφηεηα, ηα γεγνλφηα θαη ε αθήγεζε Ζ αληίιεςε ηνπ ρξφλνπ Ζ εηθφλα ηνπ ηξέλνπ Ζ εηθφλα ηεο εθδξνκήο Μαζεκαηηθφο ρξφλνο θαη θαζεκεξηλή εκπεηξία Ο γξακκαηηθφο ρξφλνο θαη ηα γεγνλφηα Σν παξφλ σο ζεκείν αλαθνξάο Οη ξεκαηηθνί ρξφλνη Ζ άπνςή καο γηα ηα γεγνλφηα Οη ζπλνπηηθνί ρξφλνη Οη εμαθνινπζεηηθνί ρξφλνη Οη ζπληειεζκέλνη ρξφλνη Ο ελεζηψηαο ζηε δσή καο Ο αγαπεκέλνο ελεζηψηαο ησλ δεκνζηνγξάθσλ Ο ελεζηψηαο ζηελ πνιηηηθή Δπηξξήκαηα θαη Πξνζέζεηο: Ζ θαζεκεξηλή καο Γεσκεηξία Ζ ζπλεξγαζία επηξξεκάησλ θαη πξνζέζεσλ Οη ιεηηνπξγίεο ησλ επηξξεκάησλ θαη ησλ επηξξεκαηηθψλ θξάζεσλ... 74

6 6 Σα επηξξήκαηα σο πξνζδηνξηζκνί ξεκάησλ Μεξηθά απφ ηα επηξξήκαηα Δξσηεκαηηθά Αφξηζηα Γεηθηηθά Αλαθνξηθά Πξνηαζηαθά επηξξήκαηα Μεξηθά πξνηαζηαθά-ζρνιηαζηηθά επηξξήκαηα πλδεζκηθά ή ζπλδεηηθά επηξξήκαηα Οη πξνζέζεηο θαη ν πξνζαλαηνιηζκφο ζηνλ ρψξν Οη ιεηηνπξγίεο ησλ πξνζέζεσλ θαη ησλ πξνζεηηθψλ θξάζεσλ Πνηεο είλαη νη πξνζέζεηο Σα ζεκεία αλαθνξάο Οη κεηνρέο: Ζ ηέρλε ηεο ζρνηλνβαζίαο Οη θαηαιήμεηο ησλ κεηνρψλ Δλεξγεηηθή θσλή Παζεηηθή θσλή Δλεζηψηαο Παξαθείκελνο Οη χλδεζκνη Σα είδε ησλ ζπλδέζκσλ Οη δχν θαηεγνξίεο ζπλδέζκσλ Ο ζχλδεζκνο πνπ Ο ζχλδεζκνο ψζηε Ζ δηαθνξά ησλ (ηειηθψλ) ζπλδέζκσλ λα θαη γηα λα Ζ δηαθνξά πκπεξαζκαηηθψλ θαη Απνηειεζκαηηθψλ πξνηάζεσλ πκπέξαζκα Απνηέιεζκα Σα επηθσλήκαηα Απφ ηε ιέμε ζηε θξάζε: Σα θιακπ θαη νη πφξηεο ηνπο Σα είδε ησλ θξάζεσλ θαη ην πεξηερφκελφ ηνπο Απφ πφζεο ιέμεηο απνηειείηαη κηα θξάζε; Οη θξάζεηο πνπ ζπκβάιινπλ ζηελ νξγάλσζε ηεο πξφηαζεο πκπιεξψκαηα θαη Πξνζδηνξηζκνί Απφ ηε θξάζε ζηελ πξφηαζε Οξγάλσζε θαη Γνκή Ζ ιεηηνπξγία ησλ θξάζεσλ κέζα ζηελ πξφηαζε Οη ιεηηνπξγίεο ησλ θξάζεσλ: Σα ζπζηαηηθά ζηνηρεία ηεο πξφηαζεο Σν ππνθείκελν θαη ε ζπκθσλία ηνπ κε ην ξήκα

7 7 Τπνθείκελν θαη αληηθείκελν: Αξρή θαη θαηάιεμε κηαο δξαζηεξηφηεηαο Σν αληηθείκελν Έκκεζν θαη άκεζν αληηθείκελν: Πεο ην κε ινπινχδηα! Σν πνηεηηθφ αίηην Σν ππνθείκελν θαη νη δηαζέζεηο ησλ ξεκάησλ Γξαζηεξηφηεηεο ρσξίο ππνθείκελν: Απξφζσπα ξήκαηα Δπζχλε, αλεπζπλφηεηα θαη δηπισκαηία: Σξηηνπξφζσπα ξήκαηα Πνηνο έζπαζε ην βάδν κε ηε καξκειάδα; Σν θαηεγνξνχκελν: Οη ζρέζεηο ηεο δσήο καο Πξνζδηνξηζκνί: Οη δεπηεξεχνπζεο ιεηηνπξγίεο ησλ θξάζεσλ Ση κπνξνχκε λα πξνζδηνξίζνπκε; Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ νλνκάησλ κπνξεί λα είλαη: Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ επηζέησλ κπνξεί λα είλαη: Σα αξηζκεηηθά θαη πνζνδεηθηηθά πξνζδηνξίδνληαη απφ: Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ επηξξεκάησλ είλαη: Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ πξνζεηηθψλ θξάζεσλ είλαη: Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ ξεκάησλ κπνξεί λα είλαη: Μπνξνχκε λα πξνζδηνξίζνπκε θαη πξνηάζεηο; Οη πξνζδηνξηζκνί γηα πξνρσξεκέλνπο ή νη αηηήζεηο θαη ηα ζπλεκκέλα Πνηα ε δηαθνξά ησλ ξεκάησλ πξνζζέησ θαη επηζπλάπησ; ξα γηα δπλαηφ θαθέ Μπνξνχκε λα πξνζζέζνπκε πξνζδηνξηζκνχο; ξα γηα δπλαηφ θαθέ Μπνξνχκε λα πξνζζέζνπκε πξνζδηνξηζκνχο; Σα είδε ησλ πξνηάζεσλ, νη κεηαμχ ηνπο ζρέζεηο, θαη ε Οπξάληα Μεραληθή Δλαιιαθηηθέο ιχζεηο γηα ηελ παξνπζίαζε ησλ γεγνλφησλ; Οη Γεπηεξεχνπζεο πξνηάζεηο ή ζηα ζθαινπάηηα ηεο εμνπζίαο Οη ξφινη ησλ δεπηεξεπνπζψλ (εμαξηεκέλσλ) πξνηάζεσλ Έρνπλ Τπνθείκελν θαη Καηεγφξεκα νη δεπηεξεχνπζεο πξνηάζεηο; Οη δεπηεξεχνπζεο νλνκαηηθέο πξνηάζεηο Οη δεπηεξεχνπζεο επηξξεκαηηθέο πξνηάζεηο Οη αλαθνξηθέο πξνηάζεηο Σα είδε ησλ πξνηάζεσλ σο πξνο ηε δνκή Πψο κπνξνχκε λα δηεπξχλνπκε κηα απιή πξφηαζε; Πψο κπνξνχκε λα θάλνπκε κηα απιή πξφηαζε ζχλζεηε; Πψο κπνξνχκε λα θάλνπκε κηα απιή πξφηαζε επαπμεκέλε; Μπνξεί κηα πξφηαζε λα είλαη ζπγρξφλσο ζχλζεηε θαη επαπμεκέλε; Πνηεο είλαη νη ειιεηπηηθέο πξνηάζεηο; Ζ ζχλδεζε πξνηάζεσλ θαη θξάζεσλ

8 8 Αζχλδεην ζρήκα Παξαηαθηηθή ζχλδεζε (Παξάηαμε) Τπνηαθηηθή ζχλδεζε (Τπφηαμε) Απιή θαη δηαδνρηθή ππφηαμε ρεκαηηθή παξνπζίαζε ηεο ζχλδεζεο ησλ πξνηάζεσλ Οκνεηδείο θαη Ηζνδχλακεο θξάζεηο θαη πξνηάζεηο Οκνεηδείο θαη ηζνδχλακεο θξάζεηο Δίλαη δπλαηφλ δχν δηαδνρηθέο θξάζεηο λα είλαη νκνεηδείο αιιά φρη ηζνδχλακεο; Δίλαη πάληα ηζνδχλακεο θξάζεηο θαη πξνηάζεηο πνπ ζπλδένληαη κε ηνλ ζχλδεζκν θαη; Οκνεηδείο θαη ηζνδχλακεο πξνηάζεηο Ζ αθήγεζε θαη ηα είδε ηεο ζχληαμεο Σα είδε ηεο ζχληαμεο Ζ αθήγεζε ζηε δσή καο Οη ξφινη ηεο δσήο καο Οη θνηλσληθνί ξφινη Ρφινη θαη δξαζηεξηφηεηεο Μηθξέο ηζηνξίεο Οη ξφινη θαη νη ιεηηνπξγίεο ησλ θξάζεσλ Ζ επηθνηλσλία, ε γιψζζα, θαη νη πξνηάζεηο Ν. Δπηκέλεηε λα ζπζρεηίδεηε γεγνλφηα πνπ δελ ζπλδένληαη Καη ε γιψζζα; Απνθαληηθέο πξνηάζεηο (πξνηάζεηο θξίζεο) Δξσηεκαηηθέο πξνηάζεηο Δξσηήζεηο νιηθήο θαη κεξηθήο άγλνηαο Πξνηάζεηο επηζπκίαο / πξνζηαγήο Γιψζζα θαη θφζκνο Αζαθήο Λνγηθή: Αλάκεζα ζην λαη θαη ην φρη Πξνηάζεηο κε άπνςε Σα ζεκεία αλαθνξάο ζηε δσή καο Απιά καζήκαηα πξννπηηθήο Ο άμνλαο ηεο πξφηαζεο Ο ρξφλνο ζηνλ άμνλα ηεο πξφηαζεο Ζ ηαμηλφκεζε ησλ εκπεηξηψλ καο: Έλα βφηζαιν ζηε ιίκλε Ζ νπηηθή γσλία Δίλαη θαηξφο λα αιιάμεηε ηε γλψκε πνπ είραηε κέρξη ηψξα γηα ηηο πξνηάζεηο Δκείο, νη πξνηάζεηο, θαη ν θφζκνο: Ση γεχζε έρεη ην αριάδη;

9 9 θέςε θαη φξαζε: Ζ αλαδήηεζε ηεο κνξθήο Ζ εζηίαζε Ζ δπλακηθή ησλ πξνηάζεσλ Σν Θέκα Κσκσδίεο θαη παξεμεγήζεηο Δθηφο ζέκαηνο! Ζ ππνςήθηα λχθε θαη ε ξαπηνκεραλή Ζ Δζηία Οη ζπλζήθεο επηθνηλσλίαο θαη ε εζηία Οη κεραληζκνί εζηίαζεο Ζ εζηία ηεο πξφηαζεο θαη ε ζχληαμε Απφ πνχ αξρίδνπκε; Απφ ην ζέκα ή απφ ηελ εζηία; Σν ζέκα θαη ε εζηία ζε κηα πεξίνδν Κη αλ νη δχν πξνηάζεηο έρνπλ δηαθνξεηηθά Τπνθείκελα; Σν θφλην θαη ε κνξθή ζηε δσή καο Βηβιηνγξαθία Αλαθνξέο

10 10 Πξόινγνο ηεο Μαξίαο Μαληνπβάινπ Ζ Γξακκαηηθή γηα Σαμηδηψηεο ηνπ Άξε Γηαβξή θηινιφγνπ εθπαηδεπηηθνχ θαη άξηζηνπ ρεηξηζηή ησλ ειεθηξνληθψλ κέζσλ είλαη απηφλνκε δεκηνπξγία. Γελ απνηειεί επαλάιεςε, ζπκπιήξσκα ή ζπκπίιεκα άιισλ γξακκαηηθψλ. Οη θαηλνηνκίεο πνπ ηε ραξαθηεξίδνπλ δελ αθαηξνχλ ηίπνηα απφ ηελ ππθλφηεηα, ηε ζαθήλεηα θαη ηε κεζνδηθφηεηα ηεο νξγάλσζεο ηνπ θεηκέλνπ. Αληίζεηα, δεκηνπξγνχλ έλα εξγαιείν ζηεξεήο γλψζεο, θαη ζπλεηδεηήο θπξηαξρίαο πάλσ ζηνλ ιφγν θαη ζπγρξφλσο ιεηηνπξγνχλ σο πξφηππν ινγνηερληθήο γξαθήο θαη χθνπο. Ζ παξάζεζε εηθφλσλ (είλαη θαη βνήζεκα κλεκνηερληθφ) θαη απνζπαζκάησλ πςεινχ ζηνραζκνχ ζπγγξαθέσλ ηαμηδεχεη ηνλ αλαγλψζηε απφ ηνλ γξακκαηηθφ θφζκν ζηνλ επξχηεξν, φπνπ ρψξνο θαη ρξφλνο θσηίδνληαη θαη νξγαλψλνληαη κέζα απφ ηα «Μέξε ηνπ Λφγνπ». Με ηελ αμηνπνίεζε ηεο κηθξήο ειιεληθήο θαη θπξίσο ηεο πινχζηαο μέλεο βηβιηνγξαθίαο, ε Γξακκαηηθή ηνπ Άξε Γηαβξή γίλεηαη πνιχηηκν βνήζεκα αθφκε θαη γηα ηελ θαηαλφεζε ηνπ ηξφπνπ νξγάλσζεο ηεο ζθέςεο ησλ εηεξφγισζζσλ. Ο αλαγλψζηεο απηνχ ηνπ βηβιίνπ ζα δηαπηζηψζεη φηη ζηγά-ζηγά νπιίδεηαη κε πεξηζζφηεξα κέζα απηνγλσζίαο, θαη ζα παξαηεξήζεη φηη κεηαζρεκαηίδεηαη ε ζπλείδεζε πνπ είρε γηα ηνλ ηξφπν νξγάλσζεο ησλ εκπεηξηψλ ησλ δηθψλ ηνπ θαη ησλ άιισλ. Μέζα απφ ηνλ γξακκαηηθφ ρξφλν (ξήκαηα) θαη ηνλ ρσξνρξνληθφ πξνζαλαηνιηζκφ (πξνζέζεηο, επηξξήκαηα) θσηίδεηαη ν ζπζρεηηζκφο ησλ νλνκάησλ κε ηα πξάγκαηα ε δηάθξηζε ηεο αιήζεηαο απφ ηελ απάηε (πξνεθινγηθφο ελεζηψηαο) ε πξαγκαηηθφηεηα σο θφζκνο, αίηην θαη αηηηαηφ. Γηα φια απηά ηα ραξαθηεξηζηηθά, ηα ζπλδπαζκέλα κε ηξφπν άξηζηα ζθελνζεηεκέλν, ζεσξψ φηη απηή ε Γξακκαηηθή πξέπεη λα γίλεη θηήκα απφ δηδάζθνληεο θαη δηδαζθφκελνπο θάζε βαζκίδαο θαη απ' φινπο εθείλνπο πνπ θαηαπηάλνληαη κε ηνλ γξαπηφ θπξίσο ιφγν. Δχρνκαη λα είλαη θαινηάμηδν ην ρξήζηκν απηφ βηβιίν. Θα θιείζσ απηά ηα ιίγα ιφγηα, πνπ είρα ηελ ηηκή λα γξάςσ γη απηφ ην βηβιίν αλ θαη δελ ηα ρξεηαδφηαλ, γηαηί ην ίδην είλαη απηνζχζηαην κε κηα πξφηαζε πξνο ηνπο αξκφδηνπο θνξείο: Ζ Γξακκαηηθή δελ είλαη απιή ππφζεζε, φπσο γεληθψο πηζηεχεηαη. Πξέπεη λα ππάξμεη εηδηθφηεηα ηνπ Γξακκαηηθνχ, φπσο ππάξρεη ε εηδηθφηεηα ηνπ Γισζζνιφγνπ. Ζ Γξακκαηηθή δελ είλαη πάξεξγν. Ζ δηδαζθαιία, θαη κάιηζηα ε δηαρξνληθή, ηεο ειιεληθήο Γξακκαηηθήο πνπ έδσζε αξηζηνπξγήκαηα ιφγνπ έρεη ηδηαίηεξεο απαηηήζεηο: Α- παηηεί εηδηθή γλψζε θαη εθπαίδεπζε, απνθιεηζηηθά Γξακκαηηθψλ Φηινιφγσλ.

11 11 Δχζηνρα γξάθεη ν Άξεο Γηαβξήο φηη ε Γξακκαηηθή δελ είλαη έλα ζχλνιν «ηεξψλ θαλφλσλ», αιιά κηα δέζκε ελαιιαθηηθψλ ιχζεσλ γηα ηελ νξγάλσζε ησλ ηδεψλ καο θαη ηε ζπλεηδεηνπνίεζε ηνπ ηξφπνπ κε ηνλ νπνίν έρνπλ νξγαλσζεί νη ηδέεο θαη νη εκπεηξίεο καο, ψζηε λα θαηαιαβαίλνπκε πνηα κέζα ρξεζηκνπνηνχλ φζνη ζέινπλ λα καο πείζνπλ γηα ηελ νξζφηεηα ηεο άπνςεο ηνπο, επηδηψθνληαο λα πηνζεηήζνπκε ηε δηθή ηνπο νπηηθή γσλία. Ο Γξακκαηηθφο Καζεγεηήο πξέπεη λα δηαζέηεη ηηο απαξαίηεηεο γλψζεηο θαη δεμηφηεηεο ζηνραζκνχ γηα λα κεηαδψζεη ηελ νπζία ηεο Γξακκαηηθήο, σο ζεσξίαο θαη πξάμεο, θαη λα κελ πεξηνξίδεηαη ζηνπο ηχπνπο κφλν. Μαξία Μαληνπβάινπ Καζεγήηξηα Νεφηεξεο θαη Μεζαησληθήο Φηινινγίαο Παλεπηζηήκην Αζελψλ

12 12 Δηζαγσγή ζε κηα Γξακκαηηθή γηα ηαμηδηώηεο Σν ηαμίδη θαη ε πεξηπέηεηα Α θεηεξία θαη πξννξηζκφο. Ζ λνεηή επζεία πνπ ελψλεη ηα δχν απηά φξηα άιιεο θνξέο ιέγεηαη δηαδξνκή θη άιιεο θνξέο ηαμίδη. Μεγάιε δηαθνξά. Ζ δηαδξνκή κνηάδεη κε δηαζθειηζκφ ηνπ δηαβήηε πάλσ ζηνλ ράξηε: κηα πνξεία, επζεία ή θακπχιε, ζαλ απηή ηνπ ηξέλνπ πάλσ ζηηο ξάγεο. Δδψ, ηα πάληα είλαη ηαθηνπνηεκέλα θαη πξνβιέςηκα. Σν ηαμίδη φκσο είλαη θάηη δηαθνξεηηθφ. Απηφ πνπ αιιάδεη δελ είλαη ε απφζηαζε θαη ε δηάξθεηα, αιιά ν ηξφπνο πνπ ηηο βηψλνπκε. Αιιάδεη ε δηάζεζή καο λα αληηκεησπίζνπκε ηελ πξφθιεζε θαη λα δνχκε θαηά πξφζσπν ην Άγλσζην. Έηζη, ην ηαμίδη αγγίδεη ηα παιηά ηνπ ίρλε: κεηακνξθψλεηαη ζε πεξηπέηεηα. Ο ηαμηδηψηεο Σν Άγλσζην Ζ πξαγκαηηθφηεηα Απηή ε πξφθιεζε είλαη πνπ θάλεη ηε δηαθνξά αλάκεζα ζηνλ ηνπξίζηα θαη ηνλ ηαμηδηψηε. Ο πξψηνο ραίξεηαη κ απηφ πνπ βιέπεη. Ο δεχηεξνο, κ απηφ πνπ αλαθαιχπηεη. Σελ πεξηπέηεηα δελ ηε ζπλαληάκε ηπραία. Σελ επηιέγνπκε. Δίκαζηε ειεχζεξνη λα ξηρηνχκε ζ απηήλ ή λα ηελ πξνζπεξάζνπκε. Γηαηί ην άγλσζην δελ είλαη εχθνιε ππφζεζε. Αλ ην ςάμνπκε γχξσ καο δελ ζα ην βξνχκε πνπζελά. Σν άγλσζην θαηνηθεί κέζα καο θαη ρξεηάδεηαη δχλακε λα ην αλαθαιχςνπκε. Μφιηο φκσο ην αγγίμνπκε, ε ρεκεία ηνπ θφζκνπ αιιάδεη. Καη καδί κ απηήλ ε φξαζή καο: ια θαίλνληαη θαηλνχξηα. Παληνχ εθπιήμεηο. Γελ είλαη πηα ην ηαμίδη πνπ γίλεηαη πξαγκαηηθφηεηα. Ζ πξαγκαηηθφηεηα είλαη πνπ γίλεηαη ηαμίδη. Απηφ ζα πεη πσο ε πξαγκαηηθφηεηα δελ είλαη δεδνκέλε δελ είλαη κηα δσξεά, αιιά κηα πξφθιεζε γηα ηηο αηζζήζεηο θαη ηε ζθέςε καο. Δίλαη κηα ήπεηξνο πνπ καο πξνθαιεί λα ηελ εμεξεπλήζνπκε λα ηεο δψζνπ-

13 13 κε ηα νλφκαηα ηεο Γιψζζαο καο λα ηε ραξάμνπκε κε ηε ζθηά ηεο κλήκεο καο κέρξη λα γίλεη γλψξηκε. Ζ Γξακκαηηθή Καη ε Γξακκαηηθή; Απηή καο δίλεη ηνλ εμάληα, ηελ ππμίδα ηα φξγαλα πινήγεζεο δειαδή, γηα λα εμεξεπλήζνπκε απηή ηε λέα ήπεηξν, λα κάζνπκε ηε γεσγξαθία ηεο θαη καδί ηνλ εαπηφ καο. Γηαηί θάζε αλαθάιπςε αθνινπζεί δπν πνξείεο. Ζ κία βιέπεη πξνο ηα έμσ: ηα πξάγκαηα, ηα πξφζσπα, ηα ζρήκαηα, ηα ρξψκαηα. Ζ άιιε βιέπεη πξνο ηα κέζα: θάζε θνξά πνπ αλαθαιχπηνπκε ηνλ θφζκν, αλαθαιχπηνπκε θη έλα κέξνο απφ ηνλ εαπηφ καο. Ζ Γξακκαηηθή ινηπφλ βξίζθεηαη ζην κεηαίρκην: α- λάκεζα ζην κέζα ζην έμσ αλάκεζα ζε καο θαη ηνλ θφζκν. Μηα παιηά λαπηηθή παξνηκία ιέεη: Τπάξρνπλ ηξηψλ εηδψλ άλζξσπνη: νη δσληαλνί, νη λεθξνί, θαη απηνί πνπ ηαμηδεχνπλ. Ζ επρή Καιφ ηαμίδη ινηπφλ.

14 14 Γηα ηελ θαζεγήηξηα ή ηνλ θαζεγεηή Πφζεο θνξέο δελ έρεηε ληψζεη ηελ αλάγθε λα δηδάμεηε ηε Γξακκαηηθή απφ ηελ αξρή! Γηαπηζηψλεηε θαζεκεξηλά φηη πνιινί καζεηέο ηνπ ιπθείνπ αληηκεησπίδνπλ δπζθνιίεο ζηελ νξγάλσζε ησλ θεηκέλσλ ηνπο, εμαηηίαο ηεο έιιεηςεο βαζηθψλ γλψζεσλ γηα ηε ζχληαμε αθφκε θαη ησλ πην απιψλ πξνηάζεσλ. Γελ είλαη παξάμελν ινηπφλ πνπ αηζζάλεζηε ηελ αλάγθε λα αξρίζεηε πάιη απφ ηελ αξρή: Απφ ην φλνκα θαη ην ξήκα, ην ππνθείκελν θαη ην θαηεγφξεκα, ηε δνκή θαη ηα είδε ησλ πξνηάζεσλ ηελ επίπνλε πξνζπάζεηά ζαο, φκσο, έρεηε λα αληηκεησπίζεηε δχν πξνβιήκαηα: Σν αλαιπηηθφ πξφγξακκα δελ αθήλεη πνιιά πεξηζψξηα λα αζρνιεζείηε κε ηε δηδαζθαιία ηεο Γξακκαηηθήο φζν ρξφλν επηζπκείηε. Σν δεχηεξν είλαη ε δηάζεζε ησλ καζεηψλ: Οη πεξηζζφηεξνη έρνπλ ηελ εληχπσζε φηη ε Γξακκαηηθή αληηπξνζσπεχεη έλαλ θχθιν γλψζεσλ πνπ έθιεηζε ζηα γπκλαζηαθά ηνπο ρξφληα πσο «φ, ηη ήηαλ λα κάζνπλ απφ ηε Γξακκαηηθή ην έκαζαλ». Ζ αληηκεηψπηζε απηψλ ησλ πξνβιεκάησλ είλαη ν βαζηθφο ζηφρνο ηνπ βηβιίνπ. Υσξίο λα ππνθαζηζηά ην ζρνιηθφ εγρεηξίδην, δεκηνπξγεί έλα επράξηζην πεξηβάιινλ πνπ ζα βνεζήζεη ηνπο καζεηέο ζαο λα πξνζεγγίζνπλ ηε Γξακκαηηθή απφ κηαλ άιιε νπηηθή γσλία θαη λα ζπλεηδεηνπνηήζνπλ φηη δελ είλαη έλα βαξεηά ππνρξεσηηθφ κάζεκα, αιιά θάηη πνιχ πην ζεκαληηθφ: Έλα ζχλνιν απφ αξρέο, κε βάζε ηηο νπνίεο νξγαλψλνπκε ηηο εκπεηξίεο θαη ηε γισζζηθή καο πξαγκαηηθφηεηα. Σαπηφρξνλα, ηα ζρεδηαγξάκκαηα, νη εηθφλεο, θαη ηα ζρήκαηα ηνπ βηβιίνπ κπνξνχλ λα δηεπθνιχλνπλ ην εθπαηδεπηηθφ ζαο έξγν, ψζηε λα θεξδίζεηε ρξφλν απφ ηε δηδαζθαιία ηεο Γξακκαηηθήο θαη λα επηθεληξψζεηε ηελ πξνζνρή ησλ καζεηψλ ζαο ζην επφκελν ζηάδην: ηελ θαιχηεξε νξγάλσζε ησλ θεηκέλσλ ηνπο. Γηα ηελ νξγάλσζε απηνχ ηνπ βηβιίνπ, θαζνξηζηηθφ ξφιν έπαημαλ ηα ζρνιηθά εγρεηξίδηα ηεο Γξακκαηηθήο θαη ηεο χληαμεο, ε Νενειιεληθή χληαμηο ηνπ Αρηιιέα Σδάξηδαλνπ, ε Γξακκαηηθή ηνπ Μαλφιε Σξηαληαθπιιίδε

15 15 (1993), ηνπ Αγαπεηνχ Σζνπαλάθε (1994), θαη ηεο Δηξήλεο Φηιηππάθε- Warburton (1998). ηελ πξνζπάζεηα φκσο λα ηνληζηνχλ ε επηθνηλσληαθή, ιεηηνπξγηθή, θαη γλσζηηθή δηάζηαζε ηεο Γξακκαηηθήο, απαξαίηεηα βνεζήκαηα ήηαλ ε Γξακκαηηθή ησλ Κιαίξε-Μπακπηληψηε (1996), ε Λεηηνπξγηθή Γξακκαηηθή ηνπ M. Halliday (1994) θαη ηνπ T. Givon (1984,1990), θαζψο θαη ηα έξγα ησλ W. Chafe (1994), M. Johnson (1987), R. Langacker (1995, 1996), M.Turner (1996), θαη G. Lakoff (1994, 1999).

16 16 Γηα ηνπο καζεηέο Is there anybody out there? Is there anybody out there? Is there anybody out there? Is there anybody out there? (Τπάξρεη θαλείο εθεί έμσ;) Pink Floyd: The Wall, Αλαδεηάηε παληνχ νηηδήπνηε έρεη άπνςε. Θέιεηε λα μερσξίδεηε. Απφ ηα ξνχρα πνπ επηιέγεηε κέρξη ηε κνπζηθή πνπ αθνχηε. Σα πξάγκαηα φκσο, ηα αληηθείκελα, δελ έρνπλ δηθή ηνπο άπνςε. Άπνςε έ- ρεηε εζείο. Λνηπφλ. Δδψ, ππάξρεη έλα ηαμίδη. Δζείο ζα βξείηε ηνλ πξννξηζκφ. Ζ δηάξθεηά ηνπ ηαμηδηνχ εμαξηάηαη απφ ζαο. Οη δηαδξνκέο είλαη πνιιέο. Δπηιέμηε ηελ πην κεγάιε. πνηα φκσο θαη αλ είλαη ε δηάξθεηα ηνπ ηαμηδηνχ ζαο, ζα δηαπηζηψζεηε φηη ε Γξακκαηηθή δελ είλαη «ηεξνί θαλφλεο». Δίλαη έλαο ηξφπνο γηα λα βιέπεηε ηνλ θφζκν έλαο ηξφπνο λα δεκηνπξγείηε ηνλ δηθό ζαο θόζκν. Καη ην πην ζεκαληηθφ: Γελ αξθεί κφλν λα έρεηε δηθή ζαο άπνςε. Πξέπεη θαη λα θαηαιαβαίλεηε κε πνην ηξφπν πξνζπαζνχλ λα ζαο «πεξάζνπλ» νη άιινη ηε δηθή ηνπο: Ζ ηειεφξαζε, ε εθεκεξίδα αθφκε θαη νη κεγαιχηεξνη! Καιφ ηαμίδη!

17 17 Γξακκαηηθή: Μύζνη θαη θόβνη 1 Κάζε ηαμίδη πξέπεη είλαη κηα πξφθιεζε γηα ηηο πξνθαηαιήςεηο θαη ηηο αγαπεκέλεο καο απφςεηο κηα αηηία λα μαλαζθεθηνχκε φια απηά πνπ ζεσξνχκε δεδνκέλα Άξζνπξ Φξφκεξ Ο Μηλψηαπξνο θαη ε θίγγα είλαη πιάζκαηα ηεο ειιεληθήο κπζνινγίαο ζπλψλπκα ηνπ θφβνπ θαη ηεο άγλνηαο. Ο Μηλψηαπξνο δνχζε ζηνλ ιαβχξηλζν ησλ κηλσηθψλ αλαθηφξσλ θαη έηξσγε ηα εθηά αγφξηα θαη ηα εθηά θνξίηζηα πνπ έζηειλε ε Αζήλα ζηελ Κξήηε, θάζε ελληά ρξφληα, σο θφξν ππνηαγήο ζηνλ Μίλσα. Ζ θίγγα είρε ζψκα ιηνληαξηνχ, θηεξά αεηνχ θαη πξφζσπν γπλαίθαο. Ενχζε έμσ απφ ηε Θήβα θαη ζθφησλε φζνπο δελ κπνξνχζαλ λα ιχζνπλ ην αίληγκά ηεο. 2 Απηά πάεη πέξαζαλ. Έρνπκε ελειηθησζεί πηα. Καλέλαο δελ πηζηεχεη φηη ππήξμαλ ηέηνηνπ είδνπο ηέξαηα. Δπηβηψλνπλ φκσο κέρξη ζήκεξα νη αηηίεο πνπ ηα γέλλεζαλ. Ο θφβνο θαη ε άγλνηα δελ έρνπλ πάςεη λα ηξνθνδνηνχλ ηε ζθέςε καο κε λένπο κχζνπο άιινηε κεγαιεηψδεηο θαη πνιχρξσκνπο, άιινηε θησρηθνχο θαη αλνκνιφγεηνπο. Έηζη θάπσο γελλήζεθε θαη ν θφβνο γηα ηε Γξακκαηηθή. ηελ αξρή ζην Γεκνηηθφ θαη ζηα πξψηα γπκλαζηαθά ρξφληα βιέπακε έλα βηβιίν ςπρξφ, γεκάην θαλφλεο, ην πεξηερφκελν ηνπ νπνίνπ δελ ρσξνχζε ζηε κηθξή πξαγκαηηθφηεηα ηεο παηδηθήο ή ηεο πξψηεο εθεβηθήο καο ειηθίαο. ην Λχθεην, ην ίδην βηβιίν! Ήηαλ ην κφλν πνπ δελ άιιαδε. Καζψο πεξλνχζαλ ηα ρξφληα, θαη κε ηε βαζαληζηηθή επαλάιεςε, κπνξεί λα καζαίλακε κεξηθνχο θαλφλεο ηνπ βηβιίνπ. Ζ Γξακκαηηθή φκσο ζχκηδε φιν θαη πεξηζζφηεξν καύξν θνπηί έλα κπζηεξηψδεο ζθνηεηλφ αληηθείκελν, ηε ρξήζε ηνπ νπνίνπ δελ καο εμήγεζε θαλείο. Κη φηαλ αξρίδεη έλα πξάγκα λα γίλεηαη ζρεδφλ καγηθφ, ην θξαηάκε ζε απφ- 1 Σν πεξηερφκελν απηνχ ηνπ θεθαιαίνπ, κε θάπνηεο ηξνπνπνηήζεηο, απνηέιεζε ην ζέκα ηεο αλαθνίλσζεο ηνπ ζπγγξαθέα ζην Α Γηεζλέο πλέδξην γηα ηνλ Γξακκαηηζκφ ζηα Βαιθάληα. Πεξηιακβάλεηαη ζηα Πξαθηηθά ηνπ Α Γηεζλνχο πλεδξίνπ γηα ηνλ Γξακκαηηζκφ ζηα Βαιθάληα. Πάηξα, Ννεκβξίνπ «Πνην είλαη ην δψν πνπ ην πξσί πεξπαηάεη κε ηέζζεξα πφδηα, ην κεζεκέξη κε δχν θαη ην απφγεπκα κε ηξία;»

18 18 ζηαζε ην κπζνπνηνχκε. Δπηζηξέθεη ινηπφλ ν Μηλψηαπξνο; Ναη. Μφλν πνπ ηψξα δελ είλαη ην ηέξαο ηεο κπζνινγίαο, αιιά ην ζχκβνιν ελφο αλνκνιφγεηνπ θφβνπ πνπ γελλήζεθε ζηα πξψηα ζρνιηθά καο ρξφληα θαη ζπλερίδεηαη κέρξη ζήκεξα. Ο Μηλψηαπξνο ληθήζεθε απφ ην ζάξξνο ηνπ Θεζέα. Ζ θίγγα, απφ ηε γλψζε ηνπ Οηδίπνδα. Οη θφβνη γηα Γξακκαηηθή Δδψ δελ ππάξρνπλ ήξσεο γηα λα καο γιηηψζνπλ. Κάλνπκε ινηπφλ κφλνη καο ην πξψην βήκα: Αξρίδνπκε απφ ηνπο κχζνπο πνπ πιάζακε γηα ηε Γξακκαηηθή. Ππώηορ μύθορ Αθνύ δελ έκαζα ζην γπκλάζην ηε Γξακκαηηθή, δελ πξόθεηηαη λα ηε κάζσ πνηέ. Δίλαη ζαλ λα ιέηε: Αθνχ δελ έκαζα αγγιηθά ζην γπκλάζην, δελ ζα ηα κάζσ πνηέ. Πνηνο είπε θάηη ηέηνην; Πνηνο είπε φηη δελ κπνξείηε λα κάζεηε αθφκε θαη ηψξα κηα άιιε γιψζζα; Θα αλαξσηηέζηε βέβαηα ηη ζρέζε έρεη ε Γξακκαηηθή κε ηηο μέλεο γιψζζεο. Έρεη --φζν παξάμελν θη αλ ζαο θαίλεηαη. θεθηείηε κόλν όηη ε Γξακκαηηθή είλαη θη απηή κηα γιώζζα! Με ην ιεμηιφγην θαη ηνπο θαλφλεο ηεο. Με κηα δηαθνξά: Γελ κηιάηε θαη δελ γξάθεηε ζ απηήλ. Γείηε φκσο ηη κπνξείηε λα θάλεηε: 1. Ζ Γξακκαηηθή είλαη κηα γιψζζα πνπ ζαο δίλεη ηε δπλαηφηεηα λα ζθέθηεζηε ηε γιψζζα ζηελ νπνία κηιάηε ή γξάθεηε. Δίλαη δειαδή κηα κεηαγιώζζα. 2. Μπνξείηε λα απνθαιχςεηε ηνλ ηξφπν κε ηνλ νπνίν κηινχλ θαη γξάθνπλ φ- ζνη πξνζπαζνχλ λα ζαο πείζνπλ λα ηνπο ςεθίζεηε ή λα αγνξάζεηε ην πξντφλ πνπ ζαο πνπιάλε. Ζ Γξακκαηηθή θάζε γιώζζαο δελ είλαη [ ] έλα [ ] όξγαλν γηα ηε δηαηύπσζε ηδεώλ. Δίλαη ν δηακνξθσηήο ηδεώλ ην πξόγξακκα θαη ν νδεγόο γηα ηελ πλεπκαηηθή δξαζηεξηόηεηα ηνπ αηόκνπ γηα ηελ αλάιπζε ησλ εληππώζεώλ ηνπ γηα ηε ζύλζεζε ησλ πλεπκαηηθώλ απνζεκάησλ. Ο ζρεκαηηζκόο ησλ ηδεώλ δελ είλαη κηα αλεμάξηεηε δηαδηθαζία, απζηεξά ινγηθή, αιιά κέξνο κηαο ζπγθεθξηκέλεο γξακκαηηθήο Benjamin Lee Whorf: Γλώζζα, Σκέτη και Ππαγμαηικόηηηα. 3. Ζ Γξακκαηηθή κπνξεί λα ζαο βνεζήζεη λα θαηαιάβεηε απφ πνηα νπηηθή γσλία βιέπνπλ θαη πξνζεγγίδνπλ νη άιινη ηα γεγνλφηα πψο ηα θαηαλννχλ θαη πψο ηα πεξηγξάθνπλ. 4. Σειηθά, ζα ζπλεηδεηνπνηήζεηε φηη ε Γξακκαηηθή είλαη κηα γιώζζαεξγαιείν, πνπ ζα ζαο βνεζήζεη λα δηεξεπλήζεηε ηνλ ηξφπν κε ηνλ ν- πνίν αληηιακβάλεζηε θαη εξκελεχεηε ηελ πξαγκαηηθφηεηα.

19 19 ην γπκλάζην θαη ην δεκνηηθφ ινηπφλ δελ καζαίλνπκε ηε Γξακκαηηθή καζαίλνπκε ην ιεμηιόγην ηεο Γξακκαηηθήο: (θη απηφ φρη πνιχ θαιά): Οπζηαζηηθφ, Δπίζεην, Ρήκα, Αληηθείκελν, Καηεγνξνχκελν θιπ. Κη απηφο είλαη έ- λαο απφ ηνπο ιφγνπο πνπ ηελ αληηπαζήζαηε. Με ην δίθην ζαο. Πνηνο ζα κάζαηλε επράξηζηα κηα γιψζζα έρνληαο κπξνζηά ηνπ κφλν ην ιεμηθφ ηεο! Αλ φκσο ζαο έιεγαλ πψο λα ηελ αμηνπνηήζεηε αλ ζαο έιεγαλ ζε ηη κπνξεί λα ζαο βνεζήζεη, ηα πξάγκαηα ζα ήηαλ δηαθνξεηηθά. Έηζη δελ είλαη; Δεύηεπορ μύθορ Γελ είκαη θηιόινγνο γηα λα μέξσ ηόζν πνιιά γηα ηε Γξακκαηηθή. Γηα λα έρεηε απηή ηε γλψκε, ζεκαίλεη φηη θάλαηε θάπνηα γξακκαηηθά ιάζε ζηνλ πξνθνξηθφ ή ηνλ γξαπηφ ζαο ιφγν φηη ζαο δηφξζσζαλ θάπσο άθνκςα φηη ληψζαηε άβνια θαη αηζζάλεζηε ηελ αλάγθε λα δηθαηνινγεζείηε. Ζ ζθελή απηή κπνξεί λα έρεη «παηρηεί» πνιιέο θνξέο θαη εζείο λα πξνβάιιεηε πάληα ηελ ίδηα δηθαηνινγία Σα ιάζε πνπ θάλαηε είλαη θνηλά. Αο πνχκε, έλα θφκκα εθεί πνπ δελ ρξεηαδφηαλ, παξαηνληζκφο κηαο ιέμεο, ιαλζαζκέλε θιήζε ελφο ξήκαηνο, ή θάηη παξφκνην. Υσξίο απηά ηα ιάζε δελ ζεκαίλεη πσο ζα ήζαζηαλ θηιφινγνο! Απιψο, ζα κηινχζαηε ή ζα γξάθαηε ιίγν πην ζσζηά. Καη γηα λα θαηαιάβεηε φηη απηή ε δηθαηνινγία δελ είλαη φ,ηη θαιχηεξν δηαζέηεη ην νπινζηάζην ησλ επηρεηξεκάησλ ζαο, δείηε ηηο εξσηήζεηο πνπ α- θνινπζνχλ: Πηζηεχεηε φηη ρξεηάδεηαη λα είζηε γηαηξφο γηα λα πξνζθέξεηε ηηο πξψηεο βνήζεηεο ζ έλαλ ζπλάλζξσπφ ζαο; Γηα απιέο γλψζεηο πξφθεηηαη. Μπνξείηε λα ηηο βξείηε αθφκε θαη ζε πεξηνδηθά επξείαο θπθινθνξίαο. Πξέπεη λα είζηε καζεκαηηθφο γηα λα ππνινγίζεηε ρσξίο θνκπηνπηεξάθη ην επηηφθην πνπ ζα ιάβεηε ζην ηέινο ηνπ ρξφλνπ γηα ηηο θαηαζέζεηο ζαο; Θα κπνξνύζε λα ζηνηρεκαηίζεη θαλείο όηη, θαζώο δηαβάδαηε ηηο γξακκέο πνπ πξνεγήζεθαλ, νξγαλώζεθε ζηνλ λνπ ζαο έλα «πιήξεο ζεη δηθαηνινγηώλ» ζε ζρέζε κε ηε Γξακκαηηθή. Αλ δελ έρεηε ήδε μεθπιιίζεη ηηο ζειίδεο απηνύ ηνπ θεθαιαίνπ, θάληε ππνκνλή. Έξρνληαη θη άιινη κύζνη

20 20 Αλ ζ απηέο ηηο εξσηήζεηο απαληάηε ΝΑΗ, ζεκαίλεη φηη ζεσξείηε «εηδηθνχο» φζνπο γλσξίδνπλ θάηη πεξηζζφηεξν απφ ζαο, θαη φηη έρεηε επηηξέςεη λα πεξηνξηζηεί ζε αλεζπρεηηθφ βαζκφ ν νξίδνληαο ησλ βαζηθψλ ζαο γλψζεσλ. Αλ ε απάληεζή ζαο είλαη ΟΥΗ, ζεκαίλεη φηη πήγαηε έλα βήκα κπξνζηά: Σελ επφκελε θνξά πνπ ζα θάλεηε θάπνην γξακκαηηθφ ιάζνο ζα θξνληίζεηε, ηνπιάρηζηνλ, λα κελ θαηαθχγεηε ζηελ ίδηα δηθαηνινγία. Τπίηορ μύθορ Από κηθξόο δελ έθαλα νξζνγξαθηθά ιάζε. Αθόκε θαη ζήκεξα γξάθσ ζσζηά. Μπξάβν ζαο! Σνπιάρηζηνλ δελ ζαο ραξαθηεξίδεη ε παξαίηεζε πνπ ζπλαληήζακε ζηνπο πξνεγνχκελνπο κχζνπο. Έρεηε θάλεη κηα θαιή αξρή δελ πξνρσξήζαηε φκσο. Θα ην έρεηε δηαπηζηψζεη κεηά απφ φζα δηαβάζαηε: Ζ Γξακκαηηθή δελ ηειεηψλεη ζηνπο νξζνγξαθηθνχο θαλφλεο! Δίλαη έλα κέζν γηα ηελ νξγάλσζε ησλ εκπεηξηψλ θαη ηεο ζθέςεο καο. Με άιια ιφγηα, κπνξείηε λα ζπλερίζεηε επθνιφηεξα. Ζ Γξακκαηηθή ζα είλαη πάληα κηα πξφθιεζε γηα ηε ζθέςε ζαο θαη κηα θαηλνχξηα αξρή. Γηαηί δελ δνθηκάδεηε; Τέηαπηορ μύθορ Γξακκαηηθή ; Γειαδή επηζηξνθή ζην γπκλάζην; Πνηέ! Γηα πνιινχο απφ ζαο, Γξακκαηηθή ζεκαίλεη «επηζηξνθή ζην δεκνηηθφ ή ην γπκλάζην» επηζηξνθή ζε παγσκέλεο ζρνιηθέο αίζνπζεο, ζηε ραξαθηεξηζηηθή κπξσδηά ηεο «ηάμεο», ζε βξνρεξέο κέξεο γεκάηεο πεηζαξρία, ζε μεραξβαισκέλα ζξαλία, ζηνλ θφβν ηνπ βαζκνχ, θαη ζε θαζεγεηέο πνπ εμεηάδνπλ επίκνλα ηνπο θαλφλεο ηεο ζειίδαο ηάδε ηνπ βηβιίνπ. Μέζα ζ φια απηά, θαη ην βηβιίν ηεο Γξακκαηηθήο βηβιίν πνπ «αλαγλσξίδεηαη» κφλν απφ ην ρξψκα ηνπ εμσθχιινπ θαη πνηέ απφ ην πεξηερφκελφ ηνπ. Κη φκσο. ην βάζνο απηνχ ηνπ κχζνπ δηαθαίλεηαη ε ελδφκπρε επηζπκία λα αζρνιεζείηε κε ηε Γξακκαηηθή φρη φκσο κε ηνλ ηξφπν πνπ ηε «κάζαηε» ηα ρξφληα πνπ πέξαζαλ.

21 21 Τπάξρνπλ ιύζεηο Αλ έρεηε θαιέο ζρέζεηο κε ηα Μαζεκαηηθά, αιιά ληψζεηε ηελ α- λάγθε λα ηηο αλαλεψζεηε ή λα ηηο βειηηψζεηε, κπνξείηε λα αγνξάζεηε έλα θαιφ βηβιίν ζρεηηθά κε ηε Θεσξία ησλ πλφισλ. Μπνξείηε α- θφκε λα δηαβάζεηε θάπνην βηβιίν πνπ αλαθέξεηαη ζηα Μνληέξλα Μαζεκαηηθά ή ζηε Λνγηθή. Δθεί, νπσζδήπνηε ζα ζπλαληήζεηε παξαδείγκαηα φπσο απηά: 1. ινη νη πνιηηηθνί είλαη ςεύηεο. 2. Καλέλαο πνιηηηθόο δελ είλαη ςεύηεο. 3. Μεξηθνί πνιηηηθνί είλαη ςεύηεο. 4. Μεξηθνί πνιηηηθνί δελ είλαη ςεύηεο. Κάζε νκνηφηεηα κε πξφζσπα θαη θαηαζηάζεηο είλαη εληειψο ζπκπησκαηηθή! Γηαβάδνληαο, ζα δηαπηζηψζεηε κε έθπιεμε φηη νη φξνη ππνθείκελν (Subject) θαη θαηεγόξεκα (Predicate) δελ έρνπλ «μεπεξαζηεί», φπσο ίζσο λνκίδεηε. Γείηε ηε ζπλέρεηα: 1. ινη νη πνιηηηθνί είλαη ςεύηεο ια ηα S είλαη P (ζρήκα 1). S P ρήκα 1 Σν ζχκβνιν S (ην ππνθείκελν ηεο πξφηαζεο) αληηζηνηρεί ζηε θξάζε «φινη νη πνιηηηθνί», θαη αλαθέξεηαη ζην ζχλνιν «πνιηηηθνί».σν ζχκβνιν P (ην θαηεγφξεκα ηεο πξφηαζεο) αληηζηνηρεί ζηε θξάζε «είλαη ςεχηεο», θαη αλαθέξεηαη ζην ζχλνιν «ςεχηεο». απηή ηελ πεξίπησζε, ην ζχλνιν S είλαη ππνζχλνιν ηνπ ζπλφινπ P. Απηφ ζεκαίλεη φηη ην ζχλνιν P πεξηέρεη θαη κέιε πνπ δελ αλήθνπλ ζην ζχλνιν S. Με άιια ιφγηα, ππάξρνπλ θαη ςεχηεο πνπ δελ είλαη πνιηηηθνί. Αλ φκσο έρεηε ηε γλψκε φηη 2. Καλέλαο πνιηηηθόο δελ είλαη ςεύηεο Καλέλα S δελ είλαη P (ζρήκα 2). Σφηε, ηελ πξφηαζή ζαο εθθξάδεη ην ζρήκα πνπ αθνινπζεί: S P ρήκα 2

22 22 Μπνξεί βέβαηα λα έρεηε πεξηζζφηεξν κεηξηνπαζείο απφςεηο φπσο ε 3 θαη ε 4: 3. Μεξηθνί πνιηηηθνί είλαη ςεύηεο Μεξηθά S είλαη P (ζρήκα 3). S P ρήκα 3 4. Μεξηθνί πνιηηηθνί δελ είλαη ςεύηεο Μεξηθά S δελ είλαη P (ζρήκα 4). S P ρήκα 4 Κη αλ ζέιεηε λα πείηε φηη νη πεξηζζφηεξνη πνιηηηθνί είλαη ςεχηεο; Πνην απφ ηα αθφινπζα ζρήκαηα απνηππψλεη ηελ πξφηαζε; S P S P S P Γελ θαίλεηαη λα ζαο ηθαλνπνηεί απηή ε ιύζε. Αλ αζρνιείζηε κε ηηο γιώζζεο πξνγξακκαηηζκνύ, ζα έρεηε δηαπηζηψζεη φηη ζηηο γιψζζεο πςεινχ επηπέδνπ (θαη θπξίσο εθείλεο πνπ ζρεηίδνληαη κε ηελ Σερλεηή Ννεκνζχλε) ππάξρεη ν φξνο θαηεγφξεκα (predicate). ηελ LISP, γηα παξάδεηγκα, ζα δείηε ηελ πξφηαζε ν σθξάηεο είλαη άλζξσπνο λα απνδίδεηαη κε ηνλ αθφινπζν ηξφπν: is-a Man Socrates.

23 23 Σν θαηεγφξεκα είλαη ε έθθξαζε is-a Man. ηε γιψζζα Prolog, ε ίδηα πξφηαζε απνδίδεηαη κε ηνλ ηξφπν πνπ βιέπεηε: is (Socrates man). Πέκπηνο κύζνο Αν δεν ξέπω πώρ να οπγανώζω ένα κείμενο, ςπάπσει έναρ καλόρ θίλορ πος μποπεί να βοηθήζει. Αθνπιηζηηθφ επηρείξεκα! Οη θίινη ζηηο δχζθνιεο ζηηγκέο θαίλνληαη, θαη άιια παξφκνηα Γελ είλαη δπλαηφλ φκσο λα ζπλαξηάηε ηελ αξηηφηεηα ελφο θεηκέλνπ --θαη θαη επέθηαζε ηελ έθβαζε κηαο ζνβαξήο πξνζπάζεηαο-- απφ ηελ θαιή δηάζεζε ελφο θίινπ. Κη αλ αθφκε κπνξεί λα βνεζήζεη, πνηνο ζαο εγγπάηαη φηη ζα βξίζθεηαη θνληά ζαο ηε ζηηγκή πνπ ηνλ ρξεηάδεζηε; Ο ρξφλνο πνπ ζπαηαιάηε γηα λα αλαδεηήζεηε ηηο «θαιέο ππεξεζίεο» ελφο θίινπ ή ελφο γλσζηνχ είλαη πνιχ πεξηζζφηεξνο απφ απηφλ πνπ ρξεηάδεηαη γηα λα εμνηθεησζείηε κε ηε Γξακκαηηθή. Μελ μερλάηε: Γξακκαηηθή δελ είλαη κφλν ε νξζνγξαθία θαη ε θιήζε ησλ ξεκάησλ! Σν κήλπκα ινηπφλ είλαη: Κάησ νη εμαξηήζεηο! Έθηνο κύζνο Πόζνη γλσξίδνπλ ηόζεο ιεπηνκέξεηεο, ώζηε λα θαηαιάβνπλ όηη έθαλα ιάζνο; Απάληεζε: ηαλ γξάθεηε, πνιινί φηαλ κηιάηε, ιίγνη. πκβαίλεη φκσο φινη απηνί λα παξνπζηάδνληαη εθεί πνπ δελ ηνπο πεξηκέλεηο. Αλ βέβαηα κηιάηε ζε θάπνηνλ θίιν (ηνλ θίιν ηνπ πξνεγνχκελνπ κχζνπ), ηα πξάγκαηα είλαη εχθνια: Σν πην πηζαλφ είλαη λα ζαο δηνξζψζεη θαη λα ζπλερίζεηε λα πίλεηε ην πνηφ ζαο. Αλ φκσο δελ κηιάηε ζε θίινπο, αιιά ζε πειάηεο, ζε αληαγσληζηέο, ή ζηνλ κέιινληα πξντζηάκελφ ζαο; Σφηε αξρίδνπλ ηα πξνβιήκαηα. Βέβαηα, δελ ζα ζαο δηνξζψζεη θαλείο. Αλαινγίδεζηε φκσο ηη ζα ζθεθηεί γηα ζαο θαη ην κνξθσηηθφ ζαο επίπεδν; Πάεη ην look, πάεη ην παλάθξηβν ζηληέ θνχηεξ, πάεη ην prestige, πάλε φια θαη άληε λα πείζεηο φινπο απηνχο φηη ην ιάζνο νθεηιφηαλ ζε παξαδξνκή ηεο γιψζζαο

24 24 Έβδνκνο κύζνο Σε πολλούρ ηηλεοπηικούρ ζηαθμούρ, οι παποςζιαζηέρ ηων ειδήζεων και οι ανηαποκπιηέρ κάνοςν γλωζζικά λάθη, αλλά δεν ηα πποζέσει κανείρ. σζηή άπνςε. Σέηνηα ιάζε ηα πξνζέρνπλ κφλν φζνη γλσξίδνπλ. Απηνί πνπ γλσξίδνπλ φκσο δελ έρνπλ ηελ ςεπδαίζζεζε πσο παξαθνινπζνχλ ζνβαξέο εηδήζεηο. Αλ, γηα παξάδεηγκα, αθνπζηεί ζ έλα ξεπνξηάδ ε θξάζε: ζηελ νδφ πεπθψλ, ή ε θξάζε: θαηά ηα ιεγφκελα απηφπησλ καξηχξσλ, ην πην πηζαλφ είλαη λα βάινπλ ηα γέιηα ε παξνπζίαζε ηεο είδεζεο είλαη γηα θιάκαηα. Καη ην εξώηεκα είλαη: Αλ δελ εκπηζηεχεζηε απηφλ πνπ θάλεη ην ξεπνξηάδ ή ηνλ παξνπζηαζηή ηεο είδεζεο, κπνξείηε λα είζηε βέβαηνη γηα ηελ αμηνπηζηία ηεο «θαηαγξαθήο» ηνπ γεγνλφηνο θαη ηελ εγθπξφηεηα ηεο παξνπζίαζεο; Ζ κειέηε ηεο Γξακκαηηθήο είλαη έλαο άιινο ηξόπνο λα πξνζεγγίζνπκε θαη λα γλσξίζνπκε ηε ζθέςε καο.

25 25 Πξώην κέξνο Οη ιέμεηο ηεο δσήο καο

26 26 1 Σα κέξε ηνπ ιόγνπ: Οη ιέμεηο ηεο δσήο καο Αθνχγνληάο ην απηφ, ε πξηγθίπηζζα ζχκσζε πνιχ θαη αξπάδνληαο ηνλ βάηξαρν ζην ρέξη ηεο ηνλ πέηαμε κε φιε ηεο ηε δχλακε πάλσ ζηνλ ηνίρν ιέγνληαο: «Σψξα, ειπίδσ λα είζαη ήζπρνο, απαίζηε βάηξαρε». Μφιηο φκσο απηφο έπεζε θάησ, ε πξηγθίπηζζα είδε έθπιεθηε φηη ν βάηξαρνο κεηακνξθψζεθε ζ έλαλ ραξηησκέλν λέν πξίγθηπα, κε φκνξθα θαινζπλάηα κάηηα. Μεηά απ απηφ, ν πξίγθηπαο έγηλε πηζηφο ζχληξνθφο ηεο, θαη ζην ηέινο ν βαζηιηάο έδσζε ηε ζπγθαηάζεζή ηνπ γηα ηνλ γάκν ηνπο Ζ κηθξή πξηγθίπηζζα, ν βάηξαρνο, ν φκνξθνο πξίγθηπαο, θαη ν βαζηιηάο: Δίλαη ηα πξφζσπα πνπ πξσηαγσληζηνχλ ζ απηφ ην απφζπαζκα ηνπ παξακπζηνχ ησλ αδειθψλ Γθξηκ, Ο Βάηξαρνο-Πξίγθηπαο. Ίζσο δελ αθνχγνληαη πηα ηέηνηα παξακχζηα, θαη γηα πνιινχο κπνξεί λα θαίλνληαη μεπεξαζκέλα αθφκε θαη απφ ηα ίδηα ηα παηδηά. Αθνχγνληαη ίζσο άιια, ην ίδην καγεπηηθά. Απηφ φκσο πνπ δελ πξφθεηηαη λα αιιάμεη, φζν θαη αλ κεγαιψλνπκε, είλαη ε αλάγθε γηα ηα παξακχζηα. Γη απηέο ηηο κηθξέο θαληαζηηθέο ηζηνξίεο, πνπ καο γπξίδνπλ ζηα πξψηα ρξφληα ηεο δσήο καο: Δθεί πνπ αξρίδνπλ νη ιέμεηο θαη ν θφζκνο. 1. Άξζξν. 2. Οπζηαζηηθφ (φλνκα πην ζσζηά). 3. Δπίζεην Αλησλπκία. 5. Ρήκα. 6. Μεηνρή. 7. Πξφζεζε. 8. Δπίξξεκα. 9. χλδεζκνο. 10. Δπηθψλεκα. Σα κέξε ηνπ ιόγνπ ηα έρεηε δεη πνιιέο θνξέο ζηα ζρνιηθά βηβιία ηεο Γξακκαηηθήο. Δίλαη πηζαλφ κάιηζηα λα έρεηε θάλεη αξθεηέο πξνζπάζεηεο λα ηα απνκλεκνλεχζεηε θπξίσο ζηα παηδηθά ζαο ρξφληα. Σφηε, βέβαηα, ήηαλ 3 ηα ζρνιηθά βηβιία ηεο Γξακκαηηθήο, ηα αξηζκεηηθά απνηεινχλ κέξνο ησλ επηζέησλ.

27 27 δχζθνιν λα ζπλεηδεηνπνηήζεηε ηνπο ιφγνπο γηα ηνπο νπνίνπο ζαο ππνρξέσλε ν δάζθαινο λα κάζεηε «απ έμσ» φια απηά ηα πξάγκαηα. Σν ίδην φκσο δελ ζπλέβαηλε θαη κε ηελ πξνπαίδεηα; Σε κάζαηε απφ ην δεκνηηθφ, αιιά πνιχ αξγφηεξα θαηαλνήζαηε ηηο ηδηφηεηεο ηνπ πνιιαπιαζηαζκνχ. ήκεξα, δελ ρξεηάδεηαη λα απνκλεκνλεχζεηε ηίπνηε! Σα κέξε ηνπ ιφγνπ είλαη θαηεγνξίεο ιέμεσλ. απηέο, ππάγνληαη φιεο νη ιέμεηο πνπ ρξεζηκνπνηνχκε ζηνλ γξαπηφ ή ηνλ πξνθνξηθφ ιφγν. Ζ ηαμηλφκεζή ηνπο φκσο δελ έγηλε γηα λα έρνπκε αθφκε έλα βάζαλν ζηε δσή καο. Κάζε θαηεγνξία έρεη ηα ηδηαίηεξα γλσξίζκαηά ηεο. Απηφ ζεκαίλεη φηη θάζε ιέμε αλάινγα κε ηελ θαηεγνξία ζηελ νπνία αλήθεη-- επηηειεί δηαθνξεηηθή ιεηηνπξγία κέζα ζηελ πξφηαζε έρεη δειαδή έλαλ μερσξηζηφ ξφιν. Πώρ ηαξινομούμε ηα μέπη ηος λόγος Σν βηβιίν ηεο Γξακκαηηθήο ρσξίδεη ηα κέξε ηνπ ιφγνπ ζε θιηηά θαη άθιηηα (πίλαθαο 1). Κιηηά Άθιηηα Άξζξν λνκα Δπίζεην Αλησλπκία Ρήκα Δπίξξεκα Πξφζεζε χλδεζκνο Δπηθψλεκα Μέξε ηνπ ιόγνπ Οη εξγαδόκελεο κεηέξεο. Οη ηαιαηπσξεκέλνη επηβάηεο. Μεηνρή Παίδνληαο Γειώληαο Αξηζκεηηθά Πίλαθαο 1 Έλαο, ελόο Σξεηο, ηξηώλ Πέληε, έμη, εθηά

28 28 Απφ ηνλ πίλαθα απηφλ κπνξείηε λα δηαπηζηψζεηε φηη νη κεηνρέο θαη ηα α- ξηζκεηηθά ππάγνληαη θαη ζηηο δχν θαηεγνξίεο. Αλ ε ηαμηλφκεζε πνπ είδαηε ζαο θαίλεηαη γλσζηή θαη ζπλεζηζκέλε, ππάξρεη θαη κία άιιε πνιχ πην ζεκαληηθή. ηνλ πίλαθα 2, νη ιέμεηο ηαμηλνκνχληαη κε βάζε ηε ζεκαζία θαη ηνλ ξφιν πνπ παίδνπλ ζηελ νξγάλσζε ηεο ζθέςεο θαη ησλ πξνηάζεσλ πνπ δηαηππψλνπκε. Έηζη, νη ιέμεηο, πνπ ζπλζέηνπλ ηα κέξε ηνπ ιφγνπ δηαθξίλνληαη ζε ΠΛΖΡΔΗ θαη ΛΔΗΣΟΤΡΓΗΚΔ. Μέξε ηνπ ιόγνπ Πίλαθαο 2 Λεηηνπξγηθέο ιέμεηο Άξζξα: ν, ε, ην, έλαο, κία έλα Αλησλπκίεο: εγώ, εζύ, απηόο, ν άιινο, ηόζνο, ύλδεζκνη: θαη, αιιά, νύηε, αλ θαη, Πξνζέζεηο: πξνο, αλά, παξά, κεηά, από, Μόξηα: δελ, κε, Πιήξεηο ιέμεηο Ολόκαηα: Πέηξνο, ιίκλε, βνπλό, ειπίδα, Δπίζεηα: όκνξθνο, δπλαηόο, θαθόο, Αξηζκεηηθά: έλαο, δέθα, ληνπδίλα, εηθνζάξα, Ρήκαηα: έξρνκαη, θεύγσ, αγαπώ, Δπηξξήκαηα: αξγά, γξήγνξα, πάλσ, θάησ, Μεηνρέο: κηιώληαο, ιέγνληαο, πξνπνξεπόκελνο,.. Δπηθσλήκαηα: σρ! αρ, Θεέ κνπ!, Σα κφξηα λαη θαη όρη, φηαλ απνηεινχλ απάληεζε ζε εξψηεζε. Με ηηο πιήξεηο ιέμεηο, ζπκβνιίδνπκε νληφηεηεο, δξαζηεξηφηεηεο, θαηαζηάζεηο, ηδέεο, πνηφηεηεο, πνζφηεηεο, ηδηφηεηεο. Δίλαη νη ιέμεηο κε ηηο νπνίεο πεξηγξάθνπκε θαη θαηαλννχκε ηνλ θφζκν. Δίλαη νη ιέμεηο κε ηηο νπνίεο δεκηνπξγνύκε ηνλ θφζκν. Οη πιήξεηο ιέμεηο είλαη νη πξψηεο ιέμεηο πνπ καζαίλνπκε ζηελ παηδηθή καο ειηθία. Με ηηο ιεηηνπξγηθέο ιέμεηο, δείρλνπκε ηηο ζρέζεηο πνπ ζπλδένπλ ηηο πιήξεηο ιέμεηο.

29 29 Οη ιεηηνπξγηθέο ιέμεηο, ζε αληίζεζε κε ηηο πιήξεηο, απνηεινχλ θιεηζηά ζχλνια ιέμεσλ. Απηφ ζεκαίλεη φηη είλαη πνιχ δχζθνιν έσο αδχλαην λα δεκηνπξγήζνπκε θαηλνχξγηεο αλησλπκίεο, ζπλδέζκνπο, άξζξα θηι. Γελ ζπκβαίλεη φκσο ην ίδην θαη κε ηηο πιήξεηο ιέμεηο. θεθηείηε κφλν πφζα θαηλνύξγηα νλφκαηα κπνξνχκε λα δεκηνπξγήζνπκε θαη λα πξνζζέζνπκε ζην ιεμηιφγηφ καο: Βηνηξνκνθξαηία (ηξνκνθξαηηθέο πξάμεηο κε ηε ρξήζε βηνινγηθψλ φπισλ), βηνπνιεκνθνβία (ν θφβνο πνπ πξνθαιείηαη απφ ηελ α- πεηιή ελφο βηνινγηθνχ πνιέκνπ), θαξεθινθέληαπξνο (ε νληφηεηα πνπ είλαη απφ ηε κέζε θαη πάλσ άλζξσπνο θαη απφ ηε κέζε θαη θάησ θαξέθια 4 ). Με άιια ιφγηα, νη πιήξεηο ιέμεηο κηαο γιψζζαο απνηεινχλ αλνηρηά ζχλνια. χλνια ζηα νπνία κπνξνχκε λα πξνζζέηνπκε ζπλερψο λέεο ιέμεηο: ηηο ιέμεηο πνπ δεκηνπξγνχκε. Παξά ην γεγνλφο φκσο φηη νη ιεηηνπξγηθέο ιέμεηο είλαη πνιχ ιηγφηεξεο απφ ηηο πιήξεηο, θαηαιακβάλνπλ ζρεδφλ ην 50% ηνπ ζπλφινπ ησλ ιέμεσλ πνπ παξνπζηάδνληαη ζ έλα θείκελν. Αλ ζέιεηε λα πεηξακαηηζηείηε, δηαβάζηε μαλά ηηο ηξεηο ηειεπηαίεο παξαγξάθνπο θαη κεηξείζηε ηνλ αξηζκφ ησλ ιεηηνπξγηθψλ ιέμεσλ πνπ πεξηέρνπλ. Σα φξηα βέβαηα πνπ ρσξίδνπλ ηηο πιήξεηο πνπ ρσξίδνπλ απφ ηηο ιεηηνπξγηθέο ιέμεηο δελ είλαη πάληνηε ζαθή. Γηα παξάδεηγκα, ην ζπλδεηηθφ ξήκα είκαη, είζαη, είλαη θηι ρξεζηκνπνηείηαη πεξηζζφηεξν ζαλ ιεηηνπξγηθή ιέμε θαη ιηγφηεξν ζαλ πιήξεο. 4 Ο φξνο ρξεζηκνπνηείηαη γηα ηνπο γξαθεηνθξάηεο ή γηα ηνπο αλζξψπνπο πνπ πξνζπαζνχλ λα δηαηεξήζνπλ ηε ζέζε θαη ην αμίσκά ηνπο (ηελ θαξέθια ηνπο) κε νπνηνδήπνηε ηίκεκα. Αλ ζαο αξέζεη λα ζρεδηάδεηε, δνθηκάζηε λα θηηάμεηε έλαλ θαξεθινθέληαπξν!

30 30 2 Σα νλόκαηα: Ζ αλάγθε γηα ζηαζεξόηεηα Σα παηδηά δπζθνιεχνληαη λα δηαθνξνπνηήζνπλ ηηο ιέμεηο απφ απηφ πνπ ζπκβνιίδνπλ. Δζείο φκσο είζηε κεγάινη πηα. Καηαιαβαίλεηε φηη ηα νλόκαηα (ηα νπζηαζηηθά) είλαη ΤΜΒΟΛΑ. πκβνιίδνπλ πξφζσπα, δψα, θαη πξάγκαηα ζπγθεθξηκέλα ή αθεξεκέλα. Με άιια ιφγηα, ην φλνκα είλαη ην κέζν πνπ ρξεζηκνπνηνχκε γηα λα ζπκβνιίζνπκε νηηδήπνηε κπνξεί λα ραξαθηεξηζηεί Ο- ΝΣΟΣΖΣΑ. Οη νληόηεηεο Ίζσο ζαο θαίλεηαη δχζθνιε ε ιέμε νληφηεηα. Θα ηελ εμεγήζνπκε ακέζσο. Οληόηεηα δελ είλαη απιψο θάηη πνπ ππάξρεη. Δίλαη νηηδήπνηε (πξφζσπν, δψν, θπηφ, πξάγκα, ηδέα) αληηιακβαλφκαζηε λα έρεη έλα ζαθέο ΠΔΡΗΓΡΑΜΜΑ. ηαλ, γηα παξάδεηγκα, ρξεζηκνπνηνχκε νλφκαηα φπσο Δηθφλα 1 ηεηξάγσλν θαη θχθινο (εηθφλα1), αλαθεξφκαζηε ζε νληφηεηεο-ζρήκαηα-κνξθέο πνπ έρνπλ ζαθή πεξηγξάκκαηα θαη θαηαιακβάλνπλ κηα ζαθώο θαζνξηζκέλε, νξηνζεηεκέλε, πεξηνρή ζηνλ ρψξν ησλ δχν δηαζηάζεσλ. Κάηη αλάινγν ζπκβαίλεη θαη φηαλ ρξεζηκνπνηνχκε νλφκαηα φπσο Σεηάξηε, Πέκπηε, Ηαλνπάξηνο, αηψλαο: Αλαθεξφκαζηε ζε ζαθείο, ζηαζεξέο θαη νξηνζεηεκέλεο πεξηνρέο ηνπ ρξφλνπ. Με ηα νλόκαηα πξφηαζε, παξάγξαθνο, ελφηεηα, θεθάιαην ζπκβνιίδνπκε νληφηεηεο πνπ θαηαιακβάλνπλ ζπγθεθξηκέλα ηκήκαηα κηαο γξαπηήο εξγαζίαο. Με ηα νλφκαηα, ινηπφλ, ζπκβνιίδνπκε νληφηεηεο πνπ κπνξνχκε λα πξνζεγγίζνπκε θαη αξράο κε ηηο αηζζήζεηο καο. Έλα άλζξσπνο, έλα ρειηδφλη, έλα ηεηξάπιεπξν, έλα άινγν είλαη κεξηθέο απ απηέο. (Πξνζέμηε ηα πεξηγξάκκαηα ζηελ εηθφλα 2). Δηθόλα 2

31 31 Με ηα νλφκαηα ζπκβνιίδνπκε θαη αθεξεκέλεο νληφηεηεο, φπσο ε εηιηθξίλεηα, ε αθνζίσζε, ε ειπίδα, ε ηηκηφηεηα θηι. Σηο νληφηεηεο απηέο ηηο πξνζεγγίδνπκε πην δχζθνια. Γελ είλαη ηπραίν άιισζηε ην γεγνλφο φηη πξέπεη λα πεξάζνπλ αξθεηά ρξφληα κέρξη λα ηηο θαηαλνήζνπκε. Παξ φια απηά, δελ παχνπλ έλα έρνπλ ζηε ζθέςε καο έλα ζαθέο πεξίγξακκα. Αλ, γηα παξάδεηγκα, ζαο πνπλ φηη ε ηηκηφηεηα ζρεηίδεηαη κε ην ςέκα θαη ηελ θινπή, ζα δηαθσλήζεηε. Απηφ ζεκαίλεη ε ηηκηφηεηα πεξηιακβάλεη ζπκπεξηθνξέο θαη γλσξίζκαηα (φπσο ε εηιηθξίλεηα, ε επζχηεηα θαη ε ππεπζπλφηεηα) πνπ απνθιείνπλ ηελ θινπή θαη ην ςέκα. (εηθφλα 3). Σηκηφηεηα πκπεξηθνξέο ή γλσξίζκαηα πνπ ραξαθηεξίδνπλ ηελ ηηκηφηεηα πκπεξηθνξέο πνπ δελ ραξαθηεξίδνπλ ηελ ηηκηφηεηα Δηθφλα 3 Ολφκαηα έρνπλ θαη νη νληφηεηεο πνπ απνηεινχλ δεκηνπξγήκαηα ηεο θαληαζίαο καο. θεθηείηε ηα παξακχζηα πνπ έρεηε α- θνχζεη, ηα θηλνχκελα ζρέδηα, ηα θφκηθο πνπ έρεηε δηαβάζεη, θαη ηε κπζνινγία. Πξσηαγσληζηέο είλαη επθπή πνληηθάθηα, θζνλεξέο γάηεο, δπζηπρηζκέλα βαηξαράθηα θαη ιππεκέλνη πξίγθηπεο, λεξάηδεο θαη κάγηζζεο, άληξεο-λπρηεξίδεο, γπλαίθεο-αξάρλεο, θέληαπξνη, πνηάκηα πνπ γελληνχληαη απφ ζενχο, θαη ηφζα άιια φληα. Οληόηεηεο είλαη θαη πξφζσπα ή αληηθείκελα πνπ είραλ θάπνηε θπζηθή παξνπζία, ηελ έραζαλ αξγφηεξα, αιιά ζπλερίδνπλ λα ππάξρνπλ ζηε κλήκε θαη ηε ζθέςε καο. Γηα παξάδεηγκα, ν «Σηηαληθφο» ην πινίν πνπ θαζειθχζηεθε ην 1912 θαη βπζίζηεθε ζηηο 15 Απξηιίνπ ηνπ ίδηνπ ρξφλνπ παξαζχξνληαο ζηνλ βπζφ εθαηνληάδεο αλζξψπνπο. Σν 1977, γπξίζηεθε κία αθφκε ηαηλία κε ζέκα ην ζξπιηθφ πινίν απηή ηε θνξά, κε ζθελνζέηε ηνλ James Cameron (Σδέηκο Κάκεξνλ) θαη πξσηαγσληζηέο ηνλ Leonardo Di Caprio (Λενλάξλην ληη

32 32 Κάπξην) θαη ηελ Kate Winslet (Κέτη Γνπίλζιεη). Πνιινί είπαλ φηη πξφθεηηαη γηα αξηζηνχξγεκα άιινη ηε ραξαθηήξηζαλ θαινζηεκέλν ηξίσξν ρνιηγνπληηαλφ κειφ. Αλεμάξηεηα, πάλησο, απφ ηε γλψκε πνπ έρνπκε, ην φλνκα «Σηηαληθφο» έρεη θαηαρσξηζηεί ζηε κλήκε καο. Πξνζέμηε. Ζ παξάγξαθνο πνπ κφιηο δηαβάζαηε αλαθέξεηαη ζηνλ «Σηηαληθφ». Βιέπεηε πφζα νλφκαηα θαη δξαζηεξηφηεηεο ζπλδένληαη κ απηφ. Αθφκε θαη ην γεγνλφο, ινηπφλ, φηη ζπδεηάκε γηα ην πινίν Σηηαληθφο πνπ δελ έρεη πιένλ θπζηθή παξνπζία, αιιά εμαθνινπζεί λα ππάξρεη ζηε κλήκε καο- - ην κεηαηξέπεη ζε νληφηεηα. Ζ ζηαζεξόηεηα ησλ νληνηήησλ Βαζηθφ γλψξηζκα ησλ νληνηήησλ, πνπ ζπκβνιίδνπκε κε ηα νλφκαηα, ζεσξνχκε ηε ΣΑΘΔΡΟΣΖΣΑ ζηνλ ρξφλν. Απηφ βέβαηα δελ ζεκαίλεη φηη παξακέλνπλ α- λαιινίσηεο θαη αηψληεο, ή φηη δελ ηηο «αγγίδεη» ν ρξφλνο! Απιψο, δελ αληηιακβαλόκαζηε εύθνια ηε κεηαβνιή ηνπο φζν επίκνλα θαη αλ ηηο παξαηεξήζνπκε. Γηα παξάδεηγκα, αλ έρνπκε ηελ ππνκνλή λα θνηηάδνπκε ζπλερψο έλα δέληξν επί κία ψξα, εθηφο απφ ηα θιαδηά θαη ηα θχιια πνπ θηλνχληαη κε ηνλ άλεκν, δελ ζα παξαηεξήζνπκε θακηά κεηαβνιή ζην ζρήκα θαη ην κέγεζφο ηνπ. Παξ φια απηά, κεηά απφ κεξηθνχο κήλεο ή κεηά έλα ρξφλν, ζα δηαπηζηψζνπκε φηη ην δέληξν έρεη αιιάμεη. Απηφ ζεκαίλεη φηη, αθφκε θαη ηελ ψξα πνπ ην παξαηεξνχκε, ην δέληξν ζπλερίδεη λα αλαπηχζζεηαη. Ζ ζηαζεξόηεηα, ινηπφλ, πνπ απνδίδνπκε ζηηο νληφηεηεο δελ νθείιεηαη ζε θάπνηα εγγελή ραξαθηεξηζηηθά ηνπο, αιιά ζηνπο ίδηνπο ηνπο κεραληζκνύο ηεο αληίιεςήο καο. Με άιια ιφγηα, ζεσξνχκε ηηο νληφηεηεο ζηαζεξέο ζην πέξαζκα ηνπ ρξφλνπ, επεηδή δελ κπνξνχκε λα αληηιεθζνχκε ηηο αλεπαίζζεηεο κεηαβνιέο ζηηο νπνίεο ππφθεηληαη. Η ηαξινόμηζη ηων ονομάηων Αλάινγα κε ην είδνο ηεο νληφηεηαο πνπ ζπκβνιίδνπλ, κπνξνχκε λα ηαμηλνκήζνπκε ηα νλφκαηα κε ηνλ ηξφπν πνπ βιέπεηε ζην δηάγξακκα 1.

33 33 Ολφκαηα Κχξηα θνηλά ζπγθεθξηκέλα αθεξεκέλα Γηάγξακκα 1 Αο δνχκε κεξηθά παξαδείγκαηα: Κύξηα νλόκαηα: Γηάλλεο, Μαξία, Αληψλεο, Άλλα, Γεψξγηνο Καξατζθάθεο, Μέγαο Αιέμαλδξνο, ε Σδνθφληα (ηνπ Λενλάξλην Νηαβίληζη), Μήινο (φλνκα πινίνπ), πκβνχιην Δπηθξαηείαο, ιπκπνο (ην βνπλφ), ίθλνο, Πάξνο, αληνξίλε, Γεπηέξα, Σξίηε, Σεηάξηε, Πέκπηε, Γεθέκβξηνο, Πάζρα, Ρεμ (ν ζθχινο καο), πγθεθξηκέλα θνηλά νλόκαηα: θαξέθια, πφξηα, δσκάηην, αζηεξηζκφο, νηθνγέλεηα, ειαηψλαο, αέξαο, λεξφ, γέθπξα, θσο, ζθηά, δέληξν, ινπινχδη,. Αθεξεκέλα θνηλά νλόκαηα: λφεζε, λνεκνζχλε, αθεξεκάδα, ζνθία, ηδαληθφ, παξαινγηζκφο, δαξβηληζκφο, ρξηζηηαληζκφο, βνπδηζκφο, αιαδνλεία, Ονόμαηα και ζύνολα Δίπακε φηη ηα νλφκαηα ζπκβνιίδνπλ νληφηεηεο. Οη νληφηεηεο φκσο πνπ καο πεξηβάιινπλ είλαη αλαξίζκεηεο. Πνιιέο απ απηέο κάιηζηα, ελψ ρξεζηκνπνηνχληαη γηα ηνλ ίδην ζθνπφ, έρνπλ δηαθνξεηηθά ζρήκαηα, ρξψκαηα θαη δηαζηάζεηο. Γηα παξάδεηγκα ε θαξέθια: θεθηείηε κφλν πφζσλ εηδψλ θαξέθιεο έρεηε δεη 5 Αθνχ φκσο ην φλνκα είλαη έλα ζχκβνιν, έρνπκε ηε δπλαηφηεηα λα εθθξάζνπκε κ απηφ πνιιέο νκνεηδείο νληφηεηεο αθφκε θαη αλ παξνπζηάδνπλ κεηαμχ ηνπο θάπνηεο δηαθνξέο. Έηζη, ην φλνκα θαξέθια κε- 5 Φαληαζηείηε ηη ζα ζπλέβαηλε αλ απνθάζηδαλ φινη νη άλζξσπνη πάλσ ζηε γε λα δψζνπλ δηαθνξεηηθά νλφκαηα ζε φια ηα είδε ηεο θαξέθιαο πνπ έρνπλ ζπλαληήζεη. Πξαγκαηηθφ θνκθνχδην!

34 34 ηαηξέπεηαη ζε έλα ΤΝΟΛΟ πνπ πεξηιακβάλεη φια ηα είδε θαξέθιαο πνπ έρνπκε ζπλαληήζεη (γξαθείνπ, θαθελείνπ, εζηηαηνξίνπ, θαζηζηηθνχ θιπ). Απηφ ηζρχεη γηα ηα πεξηζζφηεξα ζπγθεθξηκέλα θνηλά νλφκαηα. Πεπιληπηικά ονόμαηα Δθηφο απφ απηά πνπ είδακε, ππάξρνπλ ζπγθεθξηκέλα θνηλά νλφκαηα πνπ δειψλνπλ ακέζσο φηη ζπκβνιίδνπλ έλα ζχλνιν νληνηήησλ. Πξφθεηηαη γηα νληφηεηεο πνπ απνηεινχλ ζχλνιν, εμαηηίαο ησλ ηδηαίηεξσλ ζρέζεσλ πνπ ηηο ζπλδένπλ. Γείηε κεξηθά πεξηιεπηηθά νλφκαηα: αζηεξηζκφο, πιήξσκα, νξρήζηξα, ειαηψλαο, δάζνο, εβδνκάδα, νηθνγέλεηα, νκάδα, ζχιινγνο, νκνζπνλδία, ηάγκα, ιφρνο, θιπ. Σα νλφκαηα απηά νλνκάδνληαη πεξηιεπηηθά (απφ ην ξήκα πεξηιακβάλσ). Ολόκαηα πνπ δειώλνπλ ύιε ή κάδα Ολφκαηα φπσο μχιν, μπιεία, λεξφ, θξαζί, αέξαο, γπαιί, χθαζκα, ζθφλε, λέθνο, θιπ ζπκβνιίδνπλ νληφηεηεο πνπ ραξαθηεξίδνληαη απφ ηελ νκνηνγέλεηα ηεο ύιεο ή ηεο κάδαο πνπ ηηο ζπλζέηεη. Μποπεί ένα ζςγκεκπιμένο κοινό όνομα να είναι μοναδικό; έλα κέινο. Ναη. Ση ην θάλεη κνλαδηθφ; Ζ ζέιεζή καο λα ην δηαθνξνπνηήζνπκε απφ φια ηα άιια πνπ ηπραίλεη λα έρνπλ θνηλά γλσξίζκαηα κ απηφ. 6 Γηα παξάδεηγκα, φηαλ ιέκε Ήιηνο αλαθεξφκαζηε ζε έλα ζπγθεθξηκέλν νπξάλην ζψκα, πνπ απνηειεί ην θέληξν ηνπ ζπζηήκαηνο ζην νπνίν εληάζζεηαη ν πιαλήηεο καο. Έηζη, ην φλνκα Ήιηνο αλαθέξεηαη ζε έλα ζχλνιν πνπ πεξηέρεη κόλν 6 Μελ μερλάηε φηη νπξάληα ζψκαηα ζαλ ηνλ δηθφ καο ήιην ππάξρνπλ ρηιηάδεο ζην ζχκπαλ. Ζιηαθά ζπζηήκαηα φκσο κε δσή δελ έρνπλ αθφκε εληνπηζηεί.

35 35 Τι ζςμβαίνει με ηα κύπια ονόμαηα; Δλψ είλαη κνλαδηθά, απνηεινχλ θη απηά ζχλνια. Αιιά κε κηα δηαθνξά: Απνηεινχληαη κφλν απφ έλα κέινο. Γηα παξάδεηγκα, ην φλνκα Γεψξγηνο Καξατζθάθεο είλαη κνλαδηθφ: Αλαθέξεηαη ζηνλ ήξσα ηεο Δπαλάζηαζεο ηνπ Τπάξρνπλ βέβαηα θαη θύξηα νλόκαηα πνπ κεξηθέο θνξέο δελ θαίλνληαη θαη ηφζν κνλαδηθά. Αλ μεθπιιίζεηε ηνλ ηειεθσληθφ θαηάινγν, ζα βξείηε λα επαλαιακβάλεηαη αξθεηέο θνξέο φλνκα Γηάλλεο Παπαδφπνπινο. απηή ηελ πεξίπησζε, ηη θάλνπκε γηα λα επηζεκάλνπκε ηε κνλαδηθφηεηα ελφο αλζξψπνπ πνπ έρεη απηφ ην φλνκα; Αλαθέξνπκε καδί ην φλνκα ηνπ παηέξα ηνπ θαη, αλ ρξεηάδεηαη ην φλνκα ηεο κεηέξαο ηνπ. Οι λειηοςπγίερ ηος ονόμαηορ μέζα ζηην ππόηαζη Σν φλνκα, καδί κε ην ξήκα, είλαη ηα ζηνηρεία πνπ παίδνπλ θαζνξηζηηθφ ξφιν ζηελ νξγάλσζε κηαο πξφηαζεο. ην δηάγξακκα 2, βιέπεηε ηηο ιεηηνπξγίεο πνπ επηηειεί. Τπνθείκελν Αληηθείκελν άκεζν ή έκκεζν λνκα ιεηηνπξγεί σο Πνηεηηθφ αίηην Καηεγνξνχκελν Γηάγξακκα 2 Πξνζδηνξηζκφο Η δύναμη ηων ονομάηων Ση είλαη απηφ; Μ απηή ηελ εξψηεζε αξρίδνπκε ζηα παηδηθά καο ρξφληα. Ί- ζσο κ απηή ζπλερίδνπκε θαζψο ελειηθησλφκαζηε. Εεηψληαο λα κάζνπκε ηη είλαη ην αληηθείκελν πνπ βξίζθεηαη απέλαληί καο, αθνχκε έλα φλνκα. Κη απηφ ην φλνκα κέλεη, απνηππψλεηαη ζηε κλήκε καο. ηελ αξρή, φλνκα θαη αληηθείκελν ηαπηίδνληαη θαζφινπ πξαθηηθή ιχζε! Αξγφηεξα, καζαίλνπκε φηη κε ην φλνκα κπνξνχκε λα δσληαλέςνπκε ζηε

36 36 Εήησ ε Διιάδα θαη θαζεηί κνλαρηθό ζηνλ θόζκν απηό. Διαζζόλα, Ληβαδεηά, Μειβνύξλε, Μόλαρν, Αιακάλα θαη Γξαβηά, Ακέξηθα, Βειεζηίλν Άγηνη αξάληα, Δζθί- ερίξ, Κώζηαο, Κώζηαο, Μαλόιεο, Πέηξνο, Γηάλλεο, Σάθεο, Πιαηεία Ναβαξίλνπ, Γηνηθεηεξίνπ θη Δμαξρείσλ, Αιέθνο, Βαζίιεο, Άγγεινο, Μπηδαλίνπ θη Αλαιήςεσο, Αγίαο Σξηάδνο, 25εο Μαξηίνπ Ζ Διιάδα πνπ αληηζηέθεηαη Ζ Διιάδα πνπ επηκέλεη Κη όπνηνο δελ θαηαιαβαίλεη Γελ μέξεη πνύ παηά θαη πνύ πεγαίλεη Γηνλχζεο αββφπνπινο ζθέςε καο ηελ εηθφλα ηνπ αληηθεηκέλνπ θαη ηε ραξά ή ηνλ πφλν πνπ καο πξνθάιεζε. Γίπια ζην φλνκα απηφ, έξρνληαη θη άιια, πνπ ην ζπκπιεξψλνπλ. Έηζη, ρηίδεηαη ιίγν-ιίγν ε κλήκε, ε πξνζσπηθή θαη ε ζπιινγηθή καο ηζηνξία, ν θφζκνο καο ε ηαπηφηεηά καο δειαδή. Απηφ ζεκαίλεη φηη ηα νλφκαηα δελ είλαη α- πιψο ιέμεηο κέζα ζηε γιψζζα καο. Δίλαη ηα ζηνηρεία πνπ νξγαλψλνπλ ηελ πξνζσπηθφηεηά καο θαη ηαπηφρξνλα ηηο ζρέζεηο καο κε ηνπο αλζξψπνπο θαη ηα πξάγκαηα πνπ βξίζθνληαη γχξσ καο. Σν φλνκα γίλεηαη ραξαθηεξηζηηθφ ηεο χπαξμήο ηνπο αιιά θαη ηεο δηθήο καο. Καη ηνχην, επεηδή ην φλνκα νξηνζεηεί θαη δηαθνξνπνηεί: Γείρλεη ηα φξηα αλάκεζα ζε καο θαη ηνπο άιινπο αλάκεζα ζε καο θαη ηα πξάγκαηα. ηαλ ινηπφλ ξσηάκε ηη είλαη απηφ ή πνηνο είλαη απηφο, δελ δεηάκε λα κάζνπκε έλα αθφκε φλνκα. Εεηάκε λα κάζνπκε ηελ ηαπηόηεηα ηνπ πξνζψπνπ ή ηνπ πξάγκαηνο πνπ ζηέθεηαη απέλαληί καο. Ζ παξνπζία ηνπ απνθηά λφεκα κφλν φηαλ γλσξίδνπκε ην φλνκά ηνπ. Σα νλφκαηα έρνπλ δχλακε. Δίλαη φκσο θαη ζύκβνια δύλακεο: θνηλσληθήο, πνιηηηθήο, νηθνλνκηθήο. Μπνξνχλ λα ελψλνπλ θαη λα ρσξίδνπλ ηνπο αλζξψπνπο. Μπνξνχλ λα γίλνπλ φπια ζηα ρέξηα ησλ πνιηηηθψλ θαη ηεο πξνπαγάλδαο. Έρεηε ζθεθηεί γηαηί ε ρψξα ησλ θνπίσλ ζέιεη λα νλνκάδεηαη «Μαθεδνλία» θαη γηαηί νη εγέηεο ηεο απνθάζηζαλ λα ηνπνζεηήζνπλ ηνλ ήιην ηεο Βεξγίλαο (ζχκβνιν ησλ καθεδφλσλ βαζηιέσλ) ζηε ζεκαία ηεο ρψξαο ηνπο; ιφγνο είλαη απιφο: Έρνληαο ην θξαηίδην απηφ ην φλνκα Μαθεδνλία αθαηξεί ζηαδηαθά απφ ηελ Διιάδα έλα κέξνο ηεο ηζηνξίαο ηεο ελψ ηαπηφρξνλα ε παξνπζία ηνπ απνθηά ηζηνξηθή ππφζηαζε πνπ θηάλεη ζηνλ 4 0 αηψλα πξν Υξηζηνχ. Έρεηε αλαξσηεζεί γηαηί νη δηθηάηνξεο ηξέθνπλ ηφζν κεγάιε «ζπκπάζεηα» γηα ηνλ παηξησηηζκφ θαη ηε δεκνθξαηία; Απηά ηα νλφκαηα, φπσο θαη πνιιά άιια, έρνπλ ηε δχλακε λα δηεγείξνπλ ηα ζπιινγηθά βηψκαηα ελφο ιανχ. Γνπιεηά ηεο πξνπαγάλδαο είλαη λα αιινηψζεη ην πεξηερφκελν απηψλ ησλ νλνκάησλ λα βάιεη ζηε ζέζε ηεο αγάπεο γηα ηελ παηξίδα ην κίζνο θαη ηελ επηζεηηθφηεηα θαη έηζη λα κεηαηξέςεη ηε δχλακε ησλ ζπιινγηθψλ βησκάησλ ζε πνιεκηθφ κέλνο.

37 37 3 Σα άξζξα Σν ΟΡΗΣΗΚΟ (ν, ε ην) θαη ην ΑΟΡΗΣΟ άξζξν (έλαο, κία, έλα) πξνζδηνξίδνπλ νλφκαηα. Απηφ ην γλσξίδεηε. Δθείλν φκσο πνπ πηζαλφλ ζαο δηαθεχγεη είλαη φηη φηαλ ηνπνζεηεζεί κπξνζηά απφ δεπηεξεχνπζεο πξνηάζεηο, α- λησλπκίεο, θαη επηξξήκαηα, ηα κεηαηξέςεη ζε νλόκαηα. Ζ δηαδηθαζία απηή ιέγεηαη ΟΝΟΜΑΣΟΠΟΗΖΖ. Έηζη δηθαηνινγείηαη θαη ην ξαβδί ηεο θαιήο κάγηζζαο πνπ βιέπεηε ζηελ εηθφλα. Δίλαη ην ξαβδί πνπ έρεη ηε δχλακε λα κεηακνξθψλεη φ, ηη αγγίμεη ζ απηφ πνπ εθείλε επηζπκεί. Με παξφκνηα κεηακφξθσζε ζπληειείηαη θαη κε ην άξζξν:, ηη ζπλνδεχεη ην κεηακνξθψλεη ζε φλνκα. Γείηε κεξηθά παξαδείγκαηα: Τπάξρεη δηαθνξά αλάκεζα ζην ζέισ θαη ζην πξέπεη. Πέηαμε έλα μεξό γεηα θαη έθπγε βηαζηηθά. Γελ ηνλ ελδηαθέξεη ην αύξην κόλν ην ζήκεξα. Αγσλίδεηαη γηα ηα πηζηεύσ ηνπ. Απαγνξεύεηαη ην απαγνξεύεηαη. Σν δηο εμακαξηείλ νπθ αλδξόο ζνθνύ. Σν λα απνθεύγεηο έλα πξόβιεκα δελ ζεκαίλεη πσο ην μεπεξλάο.

38 38 4 Σα επίζεηα Ζ ηαπηφηεηα πνπ βιέπεηε είλαη έλαο απιφο ηξφπνο γηα λα θαηαιάβεηε θαιχηεξα ηε ζρέζε πνπ ζπλδέεη ην επίζεην κε ην όλνκα. Ζ ηαπηφηεηα αλήθεη ζ έλα πξφζσπν, κηα νληφηεηα, κε ην φλνκα Άξεο Δξκίδεο.. 7 Σα ζηνηρεία πνπ αλαγξάθνληαη ζ απηήλ παξνπζηάδνπλ κεξηθά απφ ηα ραξαθηεξηζηηθά ηνπ. Πξφθεηηαη γηα ηδηόηεηεο πνπ καο βνεζνχλ λα αλαγλσξίζνπκε απηφλ ηνλ άλζξσπν θαη θαηά ζπλέπεηα λα ηνλ μερσξίζνπκε αλάκεζα ζε πνιινχο άιινπο. Σν ίδην ζπκβαίλεη θαη κε ην ΔΠΗΘΔΣΟ: πλνδεχεη έλα φλνκα (κελ μερλάηε φηη κε ην φλνκα ζπκβνιίδνπκε κηα νληφηεηα) θαη ην πξνζδηνξίδεη. Σνπ απνδίδεη δειαδή κηα κόληκε ή πξνζσξηλή ηδηόηεηα-γλώξηζκα, ε νπνία ην δηαθνξνπνηεί απφ φια ηα άιια. Έηζη, κε ηε βνήζεηα ηνπ επηζέηνπ, έρνπκε ηε δπλαηφηεηα: Να ηαμηλνκνχκε ηηο νληφηεηεο, Να ηηο ηεξαξρνχκε. Να ηηο ζπγθξίλνπκε. Να ηηο αμηνινγνχκε, ή Να δεκηνπξγνχκε θαηλνχξγηεο. Αο δνχκε έλα παξάδεηγκα: Ο επξσπατθόο θηλεκαηνγξάθνο είλαη θαιύηεξνο από ηνλ ακεξηθαληθό (θηλεκαηνγξάθν). Σν επίζεην θαιύηεξνο είλαη ν ζπγθξηηηθφο βαζκφο ηνπ επηζέηνπ θαιφο, θαη ρξεζηκνπνηείηαη γηα λα ζπγθξίλεη ηηο δχν νληφηεηεο πνπ ππάξρνπλ ζηελ πξφηαζε: Σνλ επξσπατθό θηλεκαηνγξάθν θαη ηνλ ακεξηθαληθό θηλεκαηνγξάθν. 7 Σν πξφζσπν απηφ είλαη θαληαζηηθφ. Αλ φκσο επηζπκείηε κηα πεξηζζφηεξν ξεαιηζηηθή απεηθφληζε, κπνξείηε λα θνηηάμεηε ην δηθφ ζαο δειηίν ηαπηφηεηαο.

39 39 Πξηλ θηάζνπκε φκσο ζηε ζχγθξηζε, έρνπκε ζρεκαηηζκέλεο ζηνλ λνπ καο ηηο νληφηεηεο πνπ ζα ζπκκεηάζρνπλ ζ απηήλ: Σνλ επξσπατθό θηλεκαηνγξάθν θαη ηνλ ακεξηθαληθό θηλεκαηνγξάθν. Οη ιέμεηο επξσπατθόο θαη ακεξηθαληθόο είλαη θη απηέο επίζεηα. Καζψο ηνπνζεηνχληαη φκσο δίπια ζηε ιέμε θηλεκαηνγξάθνο, ζρεκαηίδνπλ δχν λέεο νληφηεηεο, πνπ ε θαζεκία έρεη δηαθνξεηηθά γλσξίζκαηα. Με απηφλ ηνλ ηξφπν, κπνξνχκε λα δεκηνπξγνχκε ζπλερψο λέεο νληφηεηεο. ην δηάγξακκα 1, βιέπεηε πψο κπνξνχκε λα δεκηνπξγήζνπκε λέεο νληφηεηεο θαη λα ηηο ηεξαξρήζνπκε. Κηλεκαηνγξάθνο Γηάγξακκα 1 Διιεληθφο θηλεκαηνγξάθνο Νένο Παιηφο θηλεκαηνγξάθνο θηλεκαηνγξάθνο Γαιιηθφο θηλεκαηνγξάθνο Δπξσπατθφο θηλεκαηνγξάθνο Ακεξηθαληθφο θηλεκαηνγξάθνο Οη ιεηηνπξγίεο ηνπ επηζέηνπ κέζα ζηελ πξόηαζε Σν επίζεην ιεηηνπξγεί κέζα ζηελ πξφηαζε σο πξνζδηνξηζκόο ή σο θαηεγνξνύκελν. Χο πξνζδηνξηζκφο, ζπλνδεχεη έλα φλνκα, ηνπ απνδίδεη κηα ηδηφηεηα, θαη βξίζθεηαη πξηλ ή κεηά απ απηφ. ηαλ είλαη θαηεγνξνχκελν, βξίζθεηαη κεηά απφ έλα ζπλδεηηθφ ξήκα. Πξηλ δηαβάζεηε ηα παξαδείγκαηα, δείηε ην δηάγξακκα 2.

40 40 Δπίζεην Λεηηνπξγεί σο Πξνζδηνξηζκφο Καηεγνξνχκελν Δπηζεηηθφο πξνζδηνξηζκφο Γηάγξακκα 2 Καηεγνξεκαηηθφο πξνζδηνξηζκφο ηνπ Τπνθεηκέλνπ ηνπ Αληηθεηκέλνπ Η θξύα [επίζεην:πξνζδηνξίδεη ην όλνκα πνπ αθνινπζεί] ζάιαζζα μύπλεζε ηηο αηζζήζεηο ηνπ. Η ζάιαζζα ήηαλ θξύα [επίζεην πνπ ιεηηνπξγεί σο θαηεγνξνύκελν ηνπ ππνθεηκέλνπ]. Πνιινί θίιαζινη ζεσξνύλ ηνπο δηαηηεηέο [αληηθείκελν] πξνθαηεηιεκκέλνπο [επίζεην πνπ ιεηηνπξγεί σο θαηεγνξνύκελν ηνπ αληηθεηκέλνπ]. Μόληκεο θαη πξνζσξηλέο ηδηόηεηεο Δδψ, ζα ρξεηαζηεί λα θνηηάμεηε ην δειηίν ηαπηφηεηάο ζαο! Αλ δελ ην έρεηε καδί ζαο, ζα πξέπεη λα αλαηξέμεηε ζηελ εηθφλα ηεο πξνεγνχκελεο ζειίδαο. Θα πξνζέμεηε φηη κεξηθά γλσξίζκαηα ηνπ γλσζηνχ καο πιένλ Άξε Δξκίδε είλαη θαη ζα παξακείλνπλ ζηαζεξά: Σν επψλπκν θαη ην φλνκά ηνπ ην φλνκα ηνπ παηέξα θαη ηεο κεηέξαο ηνπ ην έηνο γέλλεζεο, ην ζρήκα ηνπ πξνζψπνπ θαη ην ρξψκα ησλ καηηψλ ην απνηχπσκα θαη ν αξηζκφο ηνπ δειηίνπ ηαπηφηεηαο. Οξηζκέλα άιια γλσξίζκαηα φκσο ζα αιιάμνπλ. Κη απηά είλαη ην χςνο θαη ην επάγγεικα. Θα αιιάμνπλ φκσο θαη ηα ραξαθηεξηζηηθά ηνπ πξνζψπνπ ηνπ. Μεηά απφ πέληε ρξφληα ζα είλαη ιίγν δηαθνξεηηθά απ απηά πνπ βιέπεηε ηψξα ζηε θσηνγξαθία. Κάηη αλάινγν ζπκβαίλεη θαη κε ηα επίζεηα. Οη ηδηόηεηεο πνπ απνδίδνπκε ζε κηα νληφηεηα κπνξεί λα είλαη κόληκεο ή πξνζσξηλέο.

41 41 Πώο μερσξίδνπκε ηηο κόληκεο από ηηο πξνζσξηλέο ηδηόηεηεο; ηαλ ην επίζεην πξνζδηνξίδεη έλα φλνκα θαη απνδίδεη ζηελ νληφηεηα κηα κφληκε ηδηφηεηα. Σφηε, ην επίζεην είλαη κέξνο ηεο νλνκαηηθήο θξάζεο θαη απνηειεί ΔΠΗΘΔΣΗΚΟ πξνζδηνξηζκφ. Ζ ηδηφηεηα πνπ απνδίδνπκε ζην φλνκα ζπλδέεηαη ζηελά κε απηφ. Γη απηφλ ην ιφγν, δελ ρσξίδνληαη πνηέ κε θόκκα! απηή ηελ πεξίπησζε, ε ζρέζε ηνπ επηζέηνπ κε ην φλνκα έρεη κηα απφ ηηο κνξθέο πνπ αθνινπζνχλ (νη αγθχιεο δείρλνπλ ηα φξηα ηεο νλνκαηηθήο θξάζεο): Άξζξν Δπίζεην λνκα Ρεκαηηθή θξάζε [Οη εςηςσιζμένερ κέξεο] είλαη κπξνζηά καο. Άξζξν λνκα Άξζξν Δπίζεην Ρεκαηηθή θξάζε [Ο άληξαο ο ζωζηόρ] μέξεη λα δηαζθεδάδεη. Δπίζεην λνκα Ρεκαηηθή θξάζε [Καλό βηβιίν] είλαη απηό πνπ καο ηαμηδεύεη. Αφξηζην άξζξν λνκα Δπίζεην Ρεκαηηθή θξάζε [Έλαο άλζξσπνο έξςπνορ] μέξεη πόηε λα ζσπαίλεη. (Γελ ρξεζηκνπνηείηαη ζπρλά). λνκα Δπίζεην Ρεκαηηθή θξάζε [Άλζξσπνο ζοθόρ] ήηαλ ν παππνύο ηνπ. (Υξεζηκνπνηείηαη θπξίσο ζηνλ αθεγεκαηηθό ιόγν).

42 42 ηαλ φκσο ην επίζεην πξνζδηνξίδεη έλα φλνκα θαη απνδίδεη ζηελ νληφηεηα κηα πξνζσξηλή ηδηφηεηα --κηα ηδηφηεηα πνπ ραξαθηεξίδεη ηελ νληφηεηα κόλν ηε ζηηγκή πνπ ηελ παξαηεξνχκε θαη ηελ πεξηγξάθνπκε--, ηφηε ην επίζεην ΓΔΝ είλαη κέξνο ηεο νλνκαηηθήο θξάζεο. Απηνχ ηνπ είδνπο ν πξνζδηνξηζκφο νλνκάδεηαη ΚΑΣΖΓΟΡΖΜΑΣΗΚΟ. Πνιιέο θνξέο κάιηζηα, γηα λα δψζνπκε έκθαζε ζ απηή ηελ πξνζσξηλή ηδηφηεηα, ηε ρσξίδνπκε από ηελ νλνκαηηθή θξάζε κε θόκκα. απηή ηελ πεξίπησζε, ε ζρέζε ηνπ επηζέηνπ κε ην φλνκα έρεη κηα απφ ηηο κνξθέο πνπ αθνινπζνχλ: Δπίζεην Άξζξν λνκα Ρεκαηηθή θξάζε Εξαγπιωμένοι [νη νπαδνί] θπλεγνύζαλ ηνλ δηαηηεηή ζε όιν ην γήπεδν. Χαπούμενορ [ο Νίκορ] νδεγνύζε θαη ζηγνηξαγνπδνύζε Άξζξν λνκα Δπίζεην Ρεκαηηθή θξάζε [Η ζάιαζζα] ήπεμη καο πεξίκελε. [Η ζάιαζζα], ήπεμη, καο πεξίκελε. [Ο Γηώξγνο] νςζηαγμένορ δηάβαδε ην ηειεπηαίν θεθάιαην ηνπ βηβιίνπ. [Σν πνληηθάθη], παμπόνηπο, ακέζσο θαηάιαβε ηηο πξνζέζεηο ηνπ γάηνπ. ην δηάγξακκα 3, βιέπεηε ηε δηαθνξά επηζεηηθνύ θαη θαηεγνξεκαηηθνύ πξνζδηνξηζκνχ. Οληφηεηα Υξψκα καηηψλ ρήκα πξνζψπνπ Βάξνο Ζιηθία Μφληκε ηδηφηεηα Γηάγξακκα 3 Πξνζσξηλή ηδηφηεηα Δπηζεηηθφο πξνζδηνξηζκφο Καηεγνξεκαηηθφο πξνζδηνξηζκφο

43 43 5 Οη Αλησλπκίεο: Με ην βιέκκα ζην παξειζόλ Οη πεξηνρέο κε ην έληνλν θφθθηλν ρξψκα απνηππψλνπλ ηηο πεξηνρέο ηνπ εγθεθάινπ πνπ ελεξγνπνηνχληαη φηαλ πξνζπαζνχκε λα ζπκεζνχκε. Απηνχ ηνπ είδνπο νη εηθφλεο βνεζνχλ ηνπο επηζηήκνλεο λα γλσξίζνπλ θαιχηεξα ηε κλήκε εξγαζίαο θαη ηελ ακλεζία. Φαληαζηείηε έλαλ άλζξσπν ρσξίο κλήκε! Πξφζσπα, ηφπνη, δηαδξνκέο ια είλαη θάζε θνξά θαηλνχξηα γη' αςηόν. Πξέπεη λα ηα δήζεη φια απφ ηελ αξρή. Φαληαζηείηε ηψξα έλα θείκελν ρσξίο κλήκε έλα θείκελν απφ ην οποίο ιείπνπλ φιεο αςηέρ νη κηθξέο ιέμεηο πος νλνκάδνπκε αλησλπκίεο. Δπαλάιεςε επαλάιεςε θαη πιήμε. Γηα παξάδεηγκα, δνθηκάζηε λα αθαηξέζεηε απφ ην θείκελν πος δηαβάδεηε φιεο ηηο ππνγξακκηζκέλεο ιέμεηο, θαη πξνζπαζήζηε λα ηνπνζεηήζεηε ζηε ζέζε ηοςρ ηηο ιέμεηο ζηηο οποίερ αλαθέξνληαη νη αλησλπκίεο. Μπνξείηε λα καληέςεηε ην απνηέιεζκα; χγρπζε. Να ινηπφλ ηι θάλνπλ κεηαμχ άλλων νη αλησλπκίεο. Δίλαη ιέμεηο πος αλαθέξνληαη ζε πξάγκαηα, πξφζσπα, θαηαζηάζεηο, ή λνήκαηα πνπ έρνπλ πξνεγεζεί είλαη ιέμεηο πος δείρλνπλ πξνο ηα πίζσ. Άιιεο θνξέο βιέπνπλ κπξνζηά: πξνεηνηκάδνπλ. Οπζηαζηηθά φ- κσο, είλαη απνζεθνχιεο κλήκεο πος δίλνπλ ζπλνρή ζηα θείκελά καο, θαη μαρ βνεζνχλ λα ζθεθηφκαζηε γξήγνξα, λα απνθεχγνπκε θνπξαζηηθέο επαλαιήςεηο θαη λα ζπληνκεχνπκε ηνλ ιφγν. ε μαρ, απνκέλεη λα βιέπνπκε κπξνζηά. Σν θείκελν πνπ δηαβάζαηε παξνπζηάδεη ηελ ΑΝΑΦΟΡΗΚΖ ΛΔΗΣΟΤΡΓΗΑ ησλ αλησλπκηψλ. «Αλαθέξνκαη» ζεκαίλεη ζηξέθνκαη πξνο ηα πίζσ. Να γηα πνην ιφγν ραξαθηεξίδνπκε ηηο αλησλπκίεο «απνζεθνχιεο» κλήκεο. Γηαηεξνχκε ζηε κλήκε καο γηα ιίγν θάηη πνπ πξνεγήζεθε, ψζηε, κε βάζε απηφ, λα ζπλερίζνπκε. Κείκελν πνπ πξνεγείηαη ρήκα 1 αλησλπκία Κείκελν πνπ αθνινπζεί Οη αλησλπκίεο, φκσο, έρνπλ θαη ΓΔΗΚΣΗΚΖ ΛΔΗΣΟΤΡΓΗΑ. Πξφθεηηαη γηα κηα ιεηηνπξγία πνπ παξνπζηάδεηαη ηφζν ζπρλά ζηνλ θαζεκεξηλφ καο ιφγν, πνπ ζπάληα ηε ζπλεηδεηνπνηνχκε. Με ηηο αλησλπκίεο, έρνπκε ηε δπλαηφηεηα λα πξνζδηνξίζνπκε ηηο νληφηεηεο (πξφζσπα θαη πξάγκαηα) πνπ κεηέρνπλ ζε

44 44 κηα δξαζηεξηφηεηα, θαζψο θαη ηνλ βαζκφ ζπκκεηνρήο ηνπο ζ απηήλ. Μπνξνχκε αθφκε λα πξνζδηνξίζνπκε ην «θνληά» θαη ην «καθξηά» ζηνλ ρώξν θαη ηνλ ρξόλν θαηά ζηηγκή πνπ δηαηππψλεηαη κηα πξφηαζε. Γείηε δχν πξνηάζεηο: 1. Εθείλα ηα ρξόληα, δελ ππήξρε έγρξσκε ηειεόξαζε. 2. Έρσ πνιιά ζρέδηα γη απηή ηε ρξνληά. ρήκα 2 Παξφλ: ν ρξφλνο θαη ε εκέξα πνπ δηαβάδεηε. Μαθξηλφ παξειζφλ Άκεζν κέιινλ Ζ ρξνληθή ζηηγκή πνπ ζπδεηνχλ νη δχν θχξηνη είλαη ε εκέξα θαη ν ρξφλνο πνπ εζείο δηαβάδεηε απηφ ην θείκελν. Με ηελ αλησλπκία εθείλα, ζηελ πξφηαζε 1, θαηαιαβαίλεηε φηη ν νκηιεηήο δελ αλαθέξεηαη ζην άκεζν παξειζφλ (ζηα πξνεγνχκελα πέληε ρξφληα, γηα παξάδεηγκα). Παξ φιν πνπ δελ είλαη εχθνιν λα νξηνζεηήζνπκε κε αθξίβεηα ηα ρξφληα, κπνξνχκε λα πξνζδηνξίζνπκε ηελ επνρή. ηελ πξφηαζε 2, ν νκηιεηήο δελ έρεη ζηνλ λνπ ηνπ ηελ επφκελε ρξνληά, αιιά απηή πνπ δηαλχεη θαηά ηε ζηηγκή πνπ εθθσλείδηαηππψλεη ηελ πξφηαζε. Βιέπεηε φηη γηα θάζε νκηιεηή ζεκείν αλαθνξάο είλαη ε ζηηγκή πνπ κηιάεη. Μελ μερλάηε:, ηη ιέγεηαη, ιέγεηαη απφ θάπνηνλ, ζε ζπγθεθξηκέλν ρψξν θαη ρξφλν. Πξνζσπηθέο αλησλπκίεο: Αλ (εγώ) ήκνπλ εζύ δελ ζα κε πίζηεπα Αθνχγεηαη ζαλ ινγνπαίγλην, αιιά δελ είλαη. Γείρλεη ηε δπλαηφηεηά καο λα αιιάδνπκε ζέζεηο θαη ξφινπο λα ππνδπφκαζηε πξφζσπα. Δγώ (πξψην πξφζσπν), εζύ (δεχηεξν πξφζσπν), απηόο-απηή-απηό (ηξίην πξφζσπν) (δπλαηνί ηχπνη). Μνπ, ζνπ, ηνπ (αδχλαηνη ηχπνη).

45 45 Σν πξψην πξφζσπν είλαη ν νκηιεηήο. Απηφο πνπ δηαηππψλεη κηα πξφηαζε πνπ εθθξάδεη κηα ζθέςε. Σν δεχηεξν πξφζσπν είλαη ν αθξναηήο απηφο πνπ ζπκκεηέρεη ζηε ζπλνκηιία. Σν ηξίην πξφζσπν φκσο δελ κεηέρεη. Θπκάζηε ηη ιέλε νη θαλφλεο ηεο θαιήο αλαηξνθήο; Πνηέ δελ ζπδεηάκε γηα άιινπο φηαλ απηνί είλαη απφληεο. Κακηά θνξά φκσο κηιάκε γηα πξφζσπα πνπ δελ είλαη παξφληα, θξνληίδνληαο λα ηα πεξηπνηεζνχκε δεφλησο! απηή ηελ πεξίπησζε, ρξεζηκνπνηνχκε ην ηξίην πξφζσπν. Καη ιίγε ηζηνξία Καηά ηε δηάξθεηα ηεο πνιηνξθίαο ηεο Σχξνπ (332 π. Υ.), ν Γαξείνο (βαζηιηάο ησλ Πεξζψλ) έζηεηιε πξεζβεπηέο ζηνλ Αιέμαλδξν γηα λα ηνπ δεηήζνπλ λα ειεπζεξψζεη ηε κεηέξα, ηε ζχδπγν, θαη ηα παηδηά ηνπ. Χο α- ληίηηκν ηνχ πξνζέθεξε ηάιαληα, νιφθιεξε ηελ πεξηνρή δπηηθά ηνπ Δπθξάηε πνηακνχ, ην Αηγαίν πέιαγνο, ηελ θφξε ηνπ σο ζχδπγν, θαη ηε θηιία ηνπ. ηαλ αλαθνηλψζεθε απηή ε πξνζθνξά ζηνπο Δηαίξνπο, ν Παξκελίσλ ιέγεηαη φηη είπε: --- Δγψ ζα δερφκνπλ αλ ήκνπλ Αιέμαλδξνο. --- Κη εγψ ζα δερφκνπλ αλ ήκνπλ Παξκελίσλ, απάληεζε ν Αιέμαλδξνο. Σν θαιφ κε ηνπο εγσηζηέο είλαη φηη πνηέ δελ κηιάλε γηα άιινπο αλζξψπνπο. LUCILLE S. HARPER (Λνπζίι Υάξπεξ) Γεηθηηθέο αλησλπκίεο Απηόο, απηή, απηό (δελ πξνεγείηαη άξζξν). Δθείλνο, εθείλε, εθείλν (δελ πξνεγείηαη άξζξν). (Δ)ηνύηνο, (ε)ηνύηε, (ε)ηνύην (δελ πξνεγείηαη άξζξν. ηνλ πιεζπληηθφ δελ ρξεζηκνπνηείηαη εχθνια). Σέηνηνο, ηέηνηα, ηέηνην (πξνεγείηαη άξζξν κφλν φηαλ ζέινπκε λα κηιήζνπκε ππνηηκεηηθά γηα έλαλ άλζξσπν). Σόζνο, ηόζε, ηόζν. Με ηηο δεηθηηθέο αλησλπκίεο απηόο θαη εθείλνο «δείρλνπκε», παξνπζηάδνπκε ζηνλ ζπλνκηιεηή καο ην θνληά θαη ην καθξηά ζηνλ ρψξν θαη ηνλ ρξφλν. Γείηε πάιη ην ζρήκα 2, ζηε ζειίδα ρρρ.

46 46 ηαλ ην δάρηπιν έδεηρλε ην θεγγάξη, απηφο θνίηαδε ην δάρηπιν (!) ΑΝΧΝΤΜΟ Κηεηηθέο αλησλπκίεο Γηθόο κνπ, δηθή ζνπ, δηθό ηνπ (δπλαηνί ηχπνη). Μνπ, ζνπ, ηνπ (αδχλαηνη ηχπνη). Σνλ ζείν θξνπηδ ηνλ γλσξίδεηε. Σζηγθνχλεο θαη κνλφρλνηνο. Λαηξεχεη ην ρξήκα θαη θάλεη ηα πάληα γηα λα ην απνθηήζεη. Ίζσο ζπκάζηε ηηο πεξίθεκεο βνπηηέο ζην ζεζαπξνθπιάθηφ ηνπ. Δπηπρψο φκσο. Ζ θχζε απνθαζηζηά ηελ ηζνξξνπία πνπ έρεη δηαηαξαρζεί. Υαξίδεη ζηνλ ζπαγθνξακκέλν ζείν έλαλ ζπάηαιν αληςηφ έλαλ λεαξφ, πνπ δελ έρεη θακηά ζπλαίζζεζε ηεο αμίαο ηνπ ρξήκαηνο: ηνλ Νηφλαιλη Νηαθ. Ζ θηεηηθέο αλησλπκίεο εθθξάδνπλ ηελ αλάγθε καο λα νξηνζεηήζνπκε ηνλ ρψξν κέζα ζηνλ νπνίν δνχκε, ηελ εκβέιεηα ησλ δξαζηεξηνηήησλ καο, θαη ηαπηφρξνλα ηνλ ίδην καο ηνλ εαπηφ. Μαο βνεζνχλ λα δείμνπκε ηε ζρέζε καο φρη κφλν κε ηνπο αλζξψπνπο θαη ηα πξάγκαηα πνπ καο πεξηβάιινπλ, αιιά θαη κε απηά πνπ ζπλζέηνπλ ηνλ εζσηεξηθφ καο θφζκν. Λέκε, γηα παξάδεηγκα, Ο αδεξθόο κνπ, ν άληξαο κνπ, ε γπλαίθα κνπ, ν παηδί κνπ, ην ζπίηη κνπ, ηα κάηηα κνπ, ε θνπέια κνπ, ην αγόξη κνπ, ην ξνιόη κνπ, Λέκε φκσο θαη Η γλώκε κνπ, ε άπνςή κνπ, νη ηδέεο κνπ, ηα όλεηξά κνπ, νη ειπίδεο κνπ, νη θόβνη κνπ, ε γλώζεη κνπ, ε ζπλείδεζή κνπ,

47 47 Απηνπαζείο αλησλπκίεο: ν θαζξέθηεο Ο εαπηόο κνπ, ν εαπηόο ζνπ, ν εαπηόο ηνπ-ηεο. Σνπ εαπηνύ κνπ, ηνλ εαπηό κνπ. Σνπ εαπηνύ ζνπ, ηνλ εαπηό ζνπ. Σνπ εαπηνύ ηνπ, ηνλ εαπηό ηνπ. Σνπ εαπηνύ ηεο, ηνλ εαπηό ηεο. Ζ δπλαηφηεηα ηνπ αλζξψπνπ λα αλαγλσξίδεη ην είδσιφ ηνπ ζηνλ θαζξέθηε ζεσξείηαη απφ ηνπο ςπρνιφγνπο κηα αληηθεηκεληθή δνθηκαζία ειέγρνπ ηεο απηό-ζπλείδεζεο. Σν λα αλαγλσξίδνπκε ηνλ εαπηφ καο βιέπνληαο ηνλ θαζξέθηε είλαη έλα θαζεκεξηλφ απιφ γεγνλφο, πνπ επηβεβαηψλεη ηελ απηφ-ζπλείδεζή καο, δειαδή ηε ζπλείδεζε ηνπ εαπηνχ καο. Ζ απηνζπλείδεζε απνηειεί ηνλ ππξήλα ησλ κεραληζκψλ πνπ ζπληζηνχλ ηελ έλλνηα εαπηφο. Μεξηθνί απφ ηνπο κεραληζκνχο απηνχο είλαη: 1. Ζ δπλαηφηεηα λα αλαγλσξίδνπκε ην φλνκά καο. 2. Ζ δπλαηφηεηα λα αλαγλσξίδνπκε ην δηθφ καο ζψκα θαη ηνλ εζσηεξηθφ καο θφζκν. Καη, ηέινο, 3. Ζ δπλαηφηεηα λα αλαγλσξίδνπκε ηε ζέζε καο ζηνλ ρψξν θαη ηνλ ρξφλν. Δίλαη εθηόο εαπηνύ. Κάλεηο θαθό ζηνλ εαπηό ζνπ. Σνλ ελδηαθέξεη κόλν ν εαπηόο ηνπ. θέθηεζαη κόλν ηνλ εαπηό ζνπ. Δίλαη θύξηνο ηνπ εαπηνύ ηνπ. Πξέπεη λα ππεξαζπίζεηο ηνλ εαπηό ζνπ. Μεξηθέο απφ ηηο ιέμεηο πνπ έρνπλ σο πξψην ζπλζεηηθφ ηε ιέμε εαπηφο-απηφο: Απηνζπλείδεζε, απηελέξγεηα, απηνδηάζεζε, απηεμνχζηνο, απηφβνπινο, απηνλνκία, απηνέιεγρνο, απηνθπξηαξρία, απηνπεηζαξρία, απηαπάξλεζε, απηνδπλακία, απηαπφδεηθηνο, απηνγξαθία,, απηνάκπλα, απηαπάηε, απηνδεκηνχξγεηνο, απηνθαηαζηξνθή,

48 48 Οξηζηηθέο αλησλπκίεο Μόλν κνπ, κφλν ζνπ, κφλν ηνπ. Μφλα καο, κφλα ζαο, κφλα ηνπο Ο ίδηνο, ε ίδηα, ην ίδην (Πάληνηε κε άξζξν. Κιίλεηαη ζηνλ εληθφ θαη ηνλ πιεζπληηθφ ζε φιεο ηηο πηψζεηο εθηφο απφ ηελ θιεηηθή). Μόλνο κνπ, κφλνο ζνπ, κφλνο ηνπ. Μφλνη καο, κφλνη ζαο, κφλνη ηνπο. Μόλε κνπ, κφλε ζνπ, κφλε ηεο. Μφλεο καο, κφλεο ζαο, κφλεο ηνπο. Ο αζηεξηζκφο ησλ Γηδχκσλ αλαπαξηζηά δχν αδέιθηα: ηνλ Κάζηνξα θαη ηνλ Πνιπδεχθε. ήηαλ ε Λήδα απφ ηε πάξηε. Αλ θαη δίδπκνη, ν Κάζηνξαο θαη ν Πνιπδεχθεο δελ είραλ ηνλ ίδην παηέξα. Ο Γίαο, κεηακνξθσκέλνο ζε θχθλν, έθαλε ηε Λήδα λα ηνλ εξσηεπηεί θαη λα θνηκεζεί καδί ηνπ. Σν ίδην βξάδπ πιάγηαζε θαη κε ηνλ άληξα ηεο ηνλ Σπλδάξεσ, βαζηιηά ηεο πάξηεο. Σν απνηέιεζκα ήηαλ λα είλαη ν έλαο αδειθφο ζλεηφο θαη ν άιινο αζάλαηνο. ηαλ ν Κάζηνξαο ζθνηψζεθε ζε κηα κάρε, ν Πνιπδεχθεο παξαθάιεζε ηνλ Γία λα θάλεη θαη ηνλ αδειθφ ηνπ αζάλαην, ψζηε λα είλαη ζπλερψο ν έλαο δίπια ζηνλ άιινλ. Έηζη, ν Γίαο πήξε ηα δχν αδέιθηα θαη ηνπο ράξηζε κηα ζέζε ζηνλ νπξαλφ, αλάκεζα ζηα άιια αζηέξηα --γηα λα είλαη πάληα καδί. Μελ αθαηξείηε ηα άξζξα από ηνπο πξσζππνπξγνύο... Θεόο θπιάμνη! Με ηηο Οξηζηηθέο αλησλπκίεο πξέπεη λα είκαζηε πξνζεθηηθνί, γηαηί είλαη πηζαλφ λα δεκηνπξγεζνχλ παξεμεγήζεηο εμαηηίαο ηεο ιαλζαζκέλεο ρξεζηκνπνίεζήο ηνπο. Πξνζέμηε ηα παξαδείγκαηα πνπ αθνινπζνχλ: 1. Ο Γηώξγνο ζπλάληεζε ηνλ ίδην ηνλ Πξσζππνπξγό. 2. Ο Γηώξγνο ζπλάληεζε ηνλ ίδην Πξσζππνπξγό. 3. [ε πάξηη καζθέ] Έηζη όπσο ληύζεθε ν Γηώξγνο, είλαη ίδηνο ν Πξσζππνπξγόο! ην (1), δίλνπκε έκθαζε ζην πξφζσπν πνπ ζπλάληεζε ν Γηψξγνο. Γελ ζπλάληεζε θάπνην άιιν πξφζσπν (ηνλ γξακκαηέα ηνπ Πξσζππνπξγνχ, αο πνχκε, ή θάπνηνλ ζχκβνπιφ ηνπ), αιιά ηνλ Πξσζππνπξγφ. ινη βέβαηα γλσξίδνπκε πφζν δχζθνιν είλαη λα ζπλαληήζεη θαλείο ηνλ Πξσζππνπξγφ.

49 49 ην (2), ηα πξάγκαηα είλαη δηαθνξεηηθά. Γίλνπκε έκθαζε ζηελ ηαπηόηεηα θαη φρη ζην πξφζσπν. Πέξαζε --επηπρψο-- ε επνρή πνπ νη πξσζππνπξγνί άιιαδαλ ζηε ρψξα καο κέζα ζε κηα λχρηα. απηή ηελ πεξίπησζε κφλν ζα κπνξνχζε θαλείο λα ρξεζηκνπνηήζεη ηε δηαηχπσζε ηνπ παξαδείγκαηνο (2). Ο Γηψξγνο δειαδή ζπλάληεζε ηνλ πξσζππνπξγφ πνπ είρε ζπλαληήζεη θαη ηελ πξνεγνχκελε θνξά, θαη φρη έλαλ θαηλνχξην! ην (3), δίλνπκε έκθαζε ζηελ νκνηόηεηα. Ο Γηψξγνο κεηακθηέζηεθε ηφζν θαιά, πνπ κνηάδεη κε ηνλ Πξσζππνπξγφ. Αλαθνξηθέο αλησλπκίεο Οη αλησλπκίεο απηέο, φπσο δειψλεηαη απφ ηνλ επηζεηηθφ ηνπο πξνζδηνξηζκφ, αλαθέξνληαη ζε έλα ηκήκα ηνπ θεηκέλνπ (πξνθνξηθνχ ή γξαπηνχ) πνπ έρεη πξνεγεζεί. Πνπ (είλαη άθιηην). Ο νπνίνο, ε νπνία, ην νπνίν (θιίλεηαη φπσο ην επίζεην ν σξαίνο, ε σξαία, ην σξαίν). Όπνηνο, όπνηα, όπνην (ρσξίο άξζξν. Κιίλεηαη φπσο ην επίζεην πινχζηνο). Ό,ηη, νηηδήπνηε (είλαη άθιηην). Όζνο, όζε όζν (θιίλεηαη φπσο ην επίζεην άζπξνο). Δξσηεκαηηθέο αλησλπκίεο Ση; (είλαη άθιηην). Πνηνο; πνηα; πνην; (θιίλεηαη φπσο ην επίζεην παιηφο). Πόζνο; πόζε; πόζν; (θιίλεηαη φπσο ην επίζεην καχξνο). Σίλνο; Με ηηο εξσηεκαηηθέο αλησλπκίεο δηαηππψλνπκε εξσηήζεηο κε ζθνπφ λα κάζνπκε θάηη. Οη εξσηήζεηο απηέο κπνξεί λα απεπζχλνληαη ζηνλ εαπηφ καο ή ηνλ ζπλνκηιεηή καο. Αλεμάξηεηα φκσο απφ ηνλ απνδέθηε ησλ εξσηήζεσλ, βαζηθή πξνυπφζεζε είλαη ε χπαξμε θάπνησλ δεδνκέλσλ θάπνησλ ζηνηρείσλ πνπ ζεσξνχληαη ήδε γλσζηά απφ καο θαη ηνλ ζπλνκηιεηή

50 50 καο. Αλ, γηα παξάδεηγκα, ξσηήζνπκε: «Πνηνο κπέξδεςε ηηο ζεκεηψζεηο κνπ;», ζεσξνχκε σο δεδνκέλν φηη νη ζεκεηψζεηο δελ κπεξδεχηεθαλ κφλεο ηνπο θαη φηη θάπνην πξφζσπν-δξάζηεο ζπκκεηείρε ζηε δξαζηεξηφηεηα πνπ ζπκβνιίδεη ην ξήκα. Απηφ ην πξφζσπν δεηάκε λα κάζνπκε κε ηελ εξψηεζή καο. Αθφκε κεξηθά παξαδείγκαηα: [Η εξώηεζε πνπ βαξηνύληαη ηα κηθξά παηδηά] Πνηνλ αγαπάο πην πνιύ; Σνλ κπακπά ή ηε κακά; Πνηνο έζηεηιε ην γξάκκα; Από πνηνλ είλαη ην γξάκκα; Σίλνο είλαη απηό ην βηβιίν; Δδψ, δεηάκε λα κάζνπκε ηνλ θάηνρν ηνπ βηβιίνπ. Με πνηνλ ήξζεο; Ση ζεκαίλεη δεκνθξαηία; Πόζνη ήξζαλ ζην πάξηη ζνπ; Αόξηζηεο αλησλπκίεο Έλαο, κία (κηα), έλα. Καλέλαο (θαλείο), θακία (θακηά), θαλέλα. Θπκάζηε ηελ πεξηπέηεηα ηνπ Οδπζζέα ζην λεζί ησλ θπθιψπσλ; ηαλ ν Πνιχθεκνο ηνλ ξψηεζε πνην είλαη ην φλνκά ηνπ, εθείλνο α- πάληεζε «νχηηο», δειαδή θαλέλαο. Σν ηέρλαζκα ηνπ Οδπζζέα βνήζεζε ηνλ ίδην θαη ηνπο ζπληξφθνπο ηνπ λα απνκαθξπλζνχλ γξήγνξα απφ ην λεζί ησλ κνλφθζαικσλ γηγάλησλ. Σελ ίδηα ηερληθή ρξεζηκνπνηνχκε θαη ζήκεξα (ίζσο κε ιηγφηεξε θνκςφηεηα θαη εθεπξεηηθφηεηα), φηαλ δελ ζέινπκε λα δψζνπκε κηα ζαθή απάληεζε ή αλ δελ ηε γλσξίδνπκε. Οη αλησλπκίεο θαλείο, θακηά, θαλέλα έρνπλ δχν ζεκαζίεο: Αλ βξίζθνληαη ζε θξάζε πνπ δελ πεξηέρεη άξλεζε, ζεκαίλνπλ θάπνηνο, θάπνηα, θάπνην. Αλ κε δεηήζεηο θαλείο, λα πείηε πσο ζα επηζηξέςσ ζύληνκα. Πέξαζε θακηά κέξα από ην ζπίηη. Αλ φκσο ε θξάζε πεξηέρεη άξλεζε, ηφηε ζεκαίλνπλ: νύηε έλαο. Γελ ηνλ είδε θαλείο (νύηε έλαο). Αλ δελ πήξε θαλείο ην πνξηνθόιη, ζα βξεζεί. --- Πνηνο ήηαλ ζην ηειέθσλν; --- Κάπνηνο

51 51 Κάπνηνο, θάπνηα, θάπνην (θιίλνληαη φπσο ην επίζεην πινχζηνο). Μεξηθνί, κεξηθέο, κεξηθά (θιίλεηαη κφλν ζηνλ πιεζπληηθφ). Κάηη, θαηηηί (είλαη άθιηηα). Σίπνηε (ηίπνηα). Δίλαη άθιηην. Οη δχν ζεκαζίεο ηνπ ηίπνηε: εκαίλεη θάηη. Μπνξεί λα ζαο θαίλεηαη πεξίεξγν αιιά αλ ζέιεηε λα πξνβιεκαηηζηείηε γηα ην ηίπνηε, κπνξείηε λα δηαβάζεηε ηηο ζεκεηψζεηο γηα ιίγνπο, ζηε ζειίδα ρρρ. Πεο καο ηίπνηα Θέιεηο λα θαο ηίπνηα; εκαίλεη ηίπνηε. Γελ μέξσ ηίπνηε. Άιιεο αόξηζηεο αλησλπκίεο Κάκπνζνο, θάκπνζε, θάκπνζν (θιίλεηαη φπσο ην επίζεην φκνξθνο). Κάζε (είλαη άθιηην. Με άξζξν ή ρσξίο άξζξν). Καζέλαο, θαζεκηά, θαζέλα. Καζεηί (είλαη άθιηην νπδέηεξν κε άξζξν ή ρσξίο άξζξν). (Ο, ε, ην) δείλα, (ν, ε, ην) ηάδε. Άιινο, άιιε, άιιν. Ζ αλησλπκία άιινο έρεη δπν αθφκε ζεκαζίεο: ηνλ εληθφ ή ζηνλ πιεζπληηθφ αξηζκφ ρσξίο άξζξν-- καδί κε απφιπην α- ξηζκεηηθφ ζεκαίλεη επηπιένλ. Πέξαζαλ άιια ηέζζεξα ρξόληα. Πεξηκέλνπκε άιινπο δύν γηα λα θηηάμνπκε πεληάδα. ηνλ πιεζπληηθφ, κε άξζξν θαη απφιπην αξηζκεηηθφ ζεκαίλεη νη ππόινηπνη. Μόλν εκείο κείλακε. Οη άιινη δύν έθπγαλ.

52 52 εκεηώζεηο γηα ιίγνπο: Μηθξά θείκελα γηα ην ηίπνηε, θαη έλα ζρόιην Γελ ζα κπνξνχζε λα ιείπεη ε Φηινζνθία απφ έλα βηβιίν γηα ηε Γξακκαηηθή! Φηινζνθία θαη γιψζζα έρνπλ έλαλ ηδηφηππν δίαπιν επηθνηλσλίαο. Δδψ, δελ ζα κηιήζνπκε γηα ηε γιψζζα ηεο θηινζνθίαο νχηε γηα ηε θηινζνθία ηεο γιψζζαο. Θα κηιήζνπκε γηα ην ηίπνηε ηελ αφξηζηε αλησλπκία πνπ απνηειεί έλα απφ ηα βαζηθφηεξα ζέκαηα ηεο θηινζνθίαο. Γηαηί ππάξρεη θάηη θαη φρη ηίπνηε; Απηφ είλαη, γηα ηνλ Γνπίιηακ Σδέτκο (William James), ην πην ζθνηεηλφ εξψηεκα ηεο θηινζνθίαο. Γηα πνιινχο, δελ έρεη λφεκα λα ηίζεηαη. Γηα άιινπο, είλαη έλα εξψηεκα πνπ δνθηκάδεη ηελ αληνρή ηεο ζθέςεο θαη ηεο γιψζζαο καο. 1. Σίπνηε δελ ππάξρεη ζηε δσή ηνπ αλζξψπνπ έμσ απφ ηε γιψζζα, επεηδή ε αλζξψπηλε δσή ιακβάλεη ρψξα κέζα ζηε γιψζζα. Umberto Maturana (Οπκπέξην Μαηνπξάλα), Ζ Φχζε ηνπ Υξφλνπ. 2. Σν εξψηεκα ζρεηηθά κε ην αλ ε Μεγάιε Έθξεμε (Big Bang) νδήγεζε ή δελ νδήγεζε ζηε δεκηνπξγία ηνπ ζχκπαληνο απφ ην ηίπνηε, απφ ηελ κεγαιφςπρε αγάπε κηαο παληνδχλακεο ζεφηεηαο, δελ απνδεηθλχεη φηη ην ζχκπαλ, φπσο ιέλε νη θηιφζνθνη είλαη ηπραίν φηη δελ ήηαλ αλάγθε λα ππάξμεη. Οηηδήπνηε ππάξρεη απφ ηε θχζε ηνπ, δειαδή νηηδήπνηε δελ ρξεηάδεηαη θάπνηα αηηία ή αξρή (ground) γηα λα ππάξρεη, πξέπεη λα είλαη αηψλην θαη άθζαξην. Σν ζχκπαλ δελ είλαη ηίπνηε απ απηά. πσο ν ρψξνο, ν ρξφλνο, θαη ε χιε αξρίδνπλ λα ππάξρνπλ ακπδξά κε ηε Μεγάιε Έθξεμε, θαη λα επεθηείλνπλ ην ππάξρνλ ζχκπαλ, θαηά ηνλ ίδην ηξφπν ζα αξρίζνπλ κηα κέξα λα ζπζηέιινληαη --φηαλ ε βαξχηεηα ζα γίλεη εκπφδην ζηελ επέθηαζή ηνπο -- θαη λα νδεγνχληαη ζηελ αλππαξμία, κέζα απφ ηε Μεγάιε χλζιηςε (Big Crunch). Γη απηφ, ν θφζκνο (cosmos) είλαη έλα απιφ δηάιεηκκα α- λάκεζα ζε δχν ηίπνηε. Γελ κπνξεί λα πεξηέρεη ηνλ ιφγν ηεο χπαξμήο ηνπ, ηελ αθεηεξία ηνπ είλαη ηνπ. Jim Holt (Σδηκ Υνιη), Ρηςνθηλδπλεχνληαο ην ηίπνηε: Έλα παξάηνικν άικα ζην νληνινγηθφ θελφ. 3. Ο Θεφο είλαη ην πην θαζαξφ ηίπνηε. Μέζα Σνπ δελ ππάξρεη νχηε ην ηψξα νχηε ην εδψ. ζν πην πνιχ Σνλ πιεζηάδεηο, ηφζν πεξηζζφηεξν δελ ζα είλαη εθεί. Angelus Silesius ( ). 5. Ο ίιβην Μπεξινπζθφλη έιεγε: «Θα γίλσ πξσζππνπξγφο ηεο Ηηαιίαο ή ηίπνηα». Καηάθεξε λα γίλεη θαη ηα δχν. Ρνκπέξην Μπελίλη κε αθνξκή ηελ εθινγή ηνπ κεγηζηάλα ησλ media σο πξσζππνπξγνχ ηεο Ηηαιίαο.

53 53 Έλα ζρόιην γηα ην ηίπνηα Γηα ην ηίπνηα κπνξεί θαλείο κηιήζεη (ή λα ξσηήζεη) κφλν απφ ηελ πιεπξά ηεο γιψζζαο. Καηά ηνλ ίδην ηξφπν, κηιάκε ή ξσηάκε γηα ην θελφ απφ ηελ πιεπξά ηνπ ρψξνπ. Μφλν ζηνλ βαζκφ πνπ βξηζθφκαζηε κέζα ζηνλ ρψξν (ηνλ γλσζηφ καο ρψξν) κπνξνχκε λα ξσηήζνπκε ή λα ζπδεηήζνπκε γηα ην θελφ. Σν αληίζηξνθν θαη ζηηο δχν πεξηπηψζεηο δελ είλαη απιψο αδχλαην είλαη αδηαλφεην. Καη αδηαλφεην είλαη απηφ πνπ δελ κπνξεί λα γίλεη «δηάλνηα», ζθέςε. Με άιια ιφγηα, απηφ πνπ είλαη αδηαλφεην δελ βξίζθεηαη εληεχζελ ηεο ζθέςεο θαη ηεο γιψζζαο. Δίλαη εθείζελ ηεο γιψζζαο, άξα θαη ηεο ζθέςεο. Σν ηίπνηα είλαη κηα λέξη. Ναη, κηα ιέμε ηίπνηε άιιν. Μνηάδεη κε θνξπθή πνπ θαίλεηαη κέζα ζηελ νκίριε, ε νπνία θξχβεη ηνλ ππφινηπν νξεηλφ φγθν. Δίλαη ην ζήκα πνπ καο εηδνπνηεί γηα ην αδηαλφεην θαη ην αλείπσην. Δίλαη ην φξην ηεο γιψζζαο θαη ηεο ζθέςεο. Ζ ιέμε απηή δελ εθθξάδεη θαηάζηαζε, νχηε ηδηφηεηα. Δίλαη κηα ιέμε πνπ δελ εθθξάδεη ηίπνηε. Σν ηίπνηα είλαη κηα ιέμε δίρσο λφεκα. Καη είλαη δίρσο λφεκα, επεηδή καο είλαη αδηαλφεην λα πξνζεγγίζνπκε ή λα βηψζνπκε ηε ζεκαζία ηεο. Σν ηίπνηα δελ απνηειεί πιαίζην αλαθνξάο (context) θαλελφο φξνπ. Σν ηίπνηε είλαη ε έζραηε ιέμε ηεο γιψζζαο. Θα ιέγακε φηη βξίζθεηαη ζηηο εζραηηέο ηεο γιψζζαο. Ζ άξλεζε (ην αξλεηηθφ κφξην) «δελ» βξίζθεηαη εληεχζελ ηεο γιψζζαο αξλείηαη αίξεη κηαλ νληφηεηα (είηε πξφθεηηαη γα πξφηαζε ή γηα φξν). Σν ηίπνηε φκσο θείηαη πέξα απφ ηελ άξλεζε θαη πέξα απφ ηε γιψζζα. Σν ηίπνηε είλαη ε άξλεζε ε άξζε ηεο γιψζζαο. Πξνζέμηε απηφ ην θείκελν: ζα δηαπηζηψζεηε φηη είλαη γεκάην αξλήζεηο. Οη απνθαηηθέο πξνηάζεηο πνπ δηαηππψλνληαη κέζα ζ απηφ είλαη ν κφλνο ηξφπνο πνπ έρνπκε γηα λα κηιήζνπκε εληεχζελ ηεο γιψζζαο γηα ην ηίπνηε. Απφ ηελ πιεπξά ηεο, ινηπφλ, ε γιψζζα πξνζεγγίδεη ην ηίπνηε δηαηππψλνληαο ηελ άξλεζή θαη πηζαλφλ ηελ απνζηξνθή ηεο γη απηφ. Οπζηαζηηθά, δελ κηιάεη γηα ην ηίπνηε. Αιιά γηα ηνλ εαπηφ ηεο. ηαλ κηιάκε γηα ην ηίπνηε, ε γιψζζα κηιάεη γηα ηνλ εαπηφ ηεο. Σν ηίπνηα δελ κπνξεί λα κηιήζεη γηα ηνλ εαπηφ ηνπ παξά κφλν κέζσ ηεο γιψζζαο.

54 54 6 Σα ξήκαηα: Ζ κεηαβνιή ζηε δσή καο Δλψ κε ηηο νληφηεηεο (πνπ ζπκβνιίδνληαη κε ηα νλφκαηα) εθθξάδνπκε ηε ζηαζεξφηεηα, κε ηα ξήκαηα εθθξάδνπκε ηελ αληίιεςή καο γηα ηε ΜΔΣΑ- ΒΟΛΖ. Μηιάκε γηα κεηαβνιή, φηαλ αληηιακβαλφκαζηε φηη θάηη αιιάδεη φηαλ αηζζαλφκαζηε φηη, ζην πεξηβάιινλ καο ή ζηνλ εζσηεξηθφ καο θφζκν, παξνπζηάδεηαη κηα θαηάζηαζε δηαθνξεηηθή απ απηή πνπ γλσξίδακε κέρξη ηψξα. Αλαινγηζηείηε κφλν πφζεο κεηαβνιέο παξαηεξνχκε γχξσ καο θαη κέζα καο: Ζ ελαιιαγή εκέξαο θαη λχρηαο, νη επνρέο, ε επηηάρπλζε ηνπ απηνθηλήηνπ ή ηεο κεραλήο καο, ε αιιαγή ησλ ζπλαηζζεκάησλ θαη ηεο δηάζεζήο καο είλαη κεξηθέο απ απηέο. Ζ αίζζεζε ηεο κεηαβνιήο κάο δίλεη ηε δπλαηφηεηα λα ζπλεηδεηνπνηήζνπκε ηε ΓΗΑΦΟΡΑ θαη ηελ ΑΛΛΑΓΖ λα ζπλεηδεηνπνηήζνπκε δειαδή φηη βξηζθφκαζηε κπξνζηά ζε δχν δηαθνξεηηθέο θαηαζηάζεηο θαη λα ζπγθξίλνπκε απηήλ πνπ πξνεγήζεθε κε απηήλ πνπ αθνινπζεί. Αλεμάξηεηα απφ ην αλ ε δηαθνξά ηνπο είλαη πνηνηηθή ή πνζνηηθή, απηφ πνπ αηζζαλφκαζηε είλαη ε ξνή ρξφλνπ, ην ΠΔΡΑΜΑ ΣΟΤ ΥΡΟΝΟΤ. Οληόηεηεο, δξαζηεξηόηεηεο, θαηαζηάζεηο, θαη ζρέζεηο Ζ ιέμε «κεηέρσ» ζα ζαο βνεζήζεη λα θαηαιάβεηε πψο ζπλδένληαη ηα νλόκαηα κε ηα ξήκαηα, δειαδή νη νληφηεηεο κε ηηο δξαζηεξηφηεηεο ή ηηο θαηαζηάζεηο. Μηα δξαζηεξηφηεηα δελ εμειίζζεηαη κφλε ηεο! Μεηέρνπλ ζ απηήλ κία ή πεξηζζφηεξεο νληφηεηεο. 8 Έλα παξάδεηγκα. Αο πνχκε φηη ην φλνκά ζαο είλαη Γηψξγνο. ηαλ ζέισ λα πεξηγξάςσ ηνλ βεκαηηζκφ ζαο κέζα ζην δσκάηην, ζα πσ: «Ο Γηψξγνο πεξπαηάεη». Μ απηφλ ηνλ ηξφπν, ιέσ ηη θάλεηε ζε πνηα δξαζηεξηφηεηα κεηέρεηε. Σν ίδην ηζρχεη θαη γηα κηα θαηάζηαζε. ηαλ ιέσ ηελ πξφηαζε «Ο Γηψξγνο θάζεηαη», παξνπζηάδσ κηα θαηάζηαζε πνπ βηψλεηε. 8 Σν ίδην ηζρχεη θαη ζηε Φπζηθή: ηαλ ζέιεηε λα πεξηγξάςεηε ηελ θίλεζε έρεηε πάληνηε ζηνλ λνπ ζαο έλα «ζψκα», έλα «φρεκα», έλαλ «άλζξσπν» θηι. Απηφ ζεκαίλεη φηη πεξηγξάθεηε κηα νληφηεηα πνπ θηλείηαη πνπ κεηέρεη δειαδή ζε κηα δηαδηθαζία.

55 55 λνκα Ρήκα ζπκβνιίδεη ζπκβνιίδεη Οληφηεηα κεηέρεη ζε Γξαζηεξηφηεηα Γηαδηθαζία Καηάζηαζε ζπλζέηνπλ έλα γεγνλφο Διά- Απηφ ζεκαίλεη γπαμμα φηη θαζψο πξνζπαζνχκε λα πεξηγξάςνπκε θαη λα θαηαλνήζνπκε φζα 1 ζπκβαίλνπλ γχξσ καο αληηιακβαλφκαζηε φηη νη νληφηεηεο δελ ζπκπεξηθέξνληαη άλαξρα, αιιά φηη κεηέρνπλ ζε δξαζηεξηφηεηεο θαη έρνπλ ξόινπο κέζα ζ απηέο: Μπνξεί λα πξνθαινχλ κηα δξαζηεξηφηεηα ή λα ηελ πθίζηαληαη. Κάηη αλάινγν ηζρχεη θαη γηα ηηο δξαζηεξηφηεηεο: Ζ αθεηεξία θαη ε θαηάιεμή ηνπο ηνπνζεηνχληαη ζηνλ ρώξν θαη ηνλ ρξόλν. Έρνπλ δειαδή έλα πξηλ θαη έλα κεηά κηα αξρή θαη ίζσο έλα ηέινο. Γελ πξνζεγγίδνπκε, ινηπφλ, ρσξηζηά νληφηεηεο θαη δξαζηεξηφηεηεο. Αληίζεηα, ηηο βιέπνπκε λα ζπλπθαίλνληαη θαη λα ζπλζέηνπλ ΓΔΓΟΝΟΣΑ (δηάγξακκα 1). Με ηα ξήκαηα φκσο δελ εθθξάδνπκε κφλν ηε δξαζηεξηόηεηα θαη ηε δηαδηθαζία ζηελ νπνία κεηέρεη κηα νληφηεηα ή ηελ θαηάζηαζε ζηελ νπνία βξίζθεηαη. Δθθξάδνπκε θαη ηε ΥΔΖ πνπ έρεη κηα νληφηεηα κε άιιεο. Γείηε έλα παξάδεηγκα: Ο Γηνλύζηνο νισκόο είλαη κεγάινο πνηεηήο. Δδψ, απνδίδνπκε κηα ηδηφηεηα (πνιύ κεγάινο πνηεηήο) ζηελ νληφηεηα γηα ηελ νπνία κηιάκε (Ο Γηνλύζηνο νισκόο) θαη ηαπηφρξνλα ηελ εληάζζνπκε ζε κηα θαηεγνξία, ζε έλα ζχλνιν. Οπζηαζηηθά, δειψλνπκε φηη ν Γηνλύζηνο νισκόο αλήθεη ζηελ θαηεγνξία ησλ κεγάισλ πνηεηώλ.

56 56 Ρήκα εθθξάδεη Γξαζηεξηφηεηα Γηαδηθαζία Καηάζηαζε ρέζε Γηάγξακκα 2 Ζ πξαγκαηηθόηεηα, ηα γεγνλόηα θαη ε αθήγεζε Σα γεγνλόηα δειαδή νη δξαζηεξηφηεηεο θαη νη νληφηεηεο πνπ κεηέρνπλ ζ απηέο απνηεινχλ βαζηθά ζπζηαηηθά γηα ηελ νξγάλσζε ηεο ζθέςεο καο θαη ησλ πξνηάζεσλ πνπ δηαηππψλνπκε. Υξεηάδεηαη φκσο λα θάλνπκε κηα ζεκαληηθή δηεπθξίληζε. Ζ πξαγκαηηθόηεηα δελ ρσξίδεηαη κφλε ηεο ζε γεγνλφηα, ζε νληφηεηεο θαη ζε δξαζηεξηφηεηεο! Σα γεγνλφηα απνηεινχλ ζπζηαηηθά ζηνηρεία ηεο δηθήο καο αληίιεςεο γηα ηνλ θφζκν, θαη εθθξάδνπλ ηελ αλάγθε λα βάινπκε ζε ηάμε ηηο εκπεηξίεο καο απ απηφλ. Βάδνληαο φκσο ζε ηάμε ηηο εκπεηξίεο καο, παξνπζηάδνπκε κηα ζεηξά απφ γεγνλφηα πνπ εμειίζζνληαη ζηνλ ρψξν θαη ηνλ ρξφλν κηα ζεηξά πνπ έρεη αξρή, κέζε θαη ηέινο. Σν ίδην αθξηβψο ζπκβαίλεη θαη φηαλ αθεγνχκαζηε κηα ηζηνξία πξαγκαηηθή ή θαληαζηηθή. Αλ ζέιεηε κάιηζηα, κπνξείηε λα παξνκνηάζεηε θάζε πξόηαζε πνπ δηαηππψλεηε κε κηα κηθξή ΑΦΖΓΖΖ, κε έλα ζεαηξηθφ έξγν, ή κε κηα θηλεκαηνγξαθηθή ηαηλία. ε θάζε αθήγεζε παξνπζηάδνληαη δξαζηεξηφηεηεο ή θαηαζηάζεηο ζηηο ν- πνίεο κεηέρνπλ νξηζκέλα πξφζσπα-πξσηαγσληζηέο: Κάπνηα απ απηά θάλνπλ κηα πξάμε θάπνηα άιια γίλνληαη απνδέθηεο ηεο, θαη επεξγεηνχληαη ή πάζρνπλ εμαηηίαο ηεο. Αλ έρεηε ρξφλν θαη δηάζεζε, δηαβάζηε ηηο δχν ελφηεηεο πνπ αθνινπζνχλ. Αλ φρη, κπνξείηε λα ζπλερίζεηε κε ηελ ελφηεηα: Ο γξακκαηηθφο ρξφλνο θαη ηα γεγνλφηα.

57 57 Ζ αληίιεςε ηνπ ρξόλνπ Με ηελ ηδέα ηνπ ρξφλνπ εμνηθεησλφκαζηε απφ ηα πξψηα ρξφληα ηεο δσήο καο. Παξ φιν πνπ έρνπκε αθφκε πίζσ καο πνιχ κηθξφ παξειζφλ θαη ελψ καο πεξηκέλεη έλα απέξαλην κέιινλ πξνηηκάκε λα δνχκε ζην παξφλ θαη λα βηψλνπκε ηηο ζηηγκέο: Απηή είλαη ε παηδηθή ειηθία. 11 ε ψξα Αξγφηεξα, καο ραξίδνπλ ην πξψην ξνιφη γηα λα βιέπνπκε ηελ ψξα, ιέλε. Έηζη, αξρίδνπκε λα κεηξάκε ηνλ ρξφλν. Μαζαίλνπκε ηηο εκέξεο θαη ηνπο κήλεο ηνπο ρεηκψλεο θαη ηα θαινθαίξηα. Γίλνπκε ηα πξψηα καο ξαληεβνχ ζηηο 5 ή ζηηο Ο ρξφλνο είλαη παληαρνχ παξψλ! ε θάζε ζηηγκή ηεο δσήο καο. Αλ φκσο καο ξσηήζνπλ ηη είλαη ρξφλνο, απάληεζε δελ έρνπκε. ηεθφκαζηε ακήραλνη. Νηψζνπκε φηη μαθληθά φια αδεηάδνπλ. Γπζθνιεπφκαζηε λα εμεγήζνπκε απηή ηελ έλλνηα. Καη ν ιφγνο είλαη απειπηζηηθά απιφο: Ο ρξφλνο ζπλπθαίλεηαη κε θάζε καο εκπεηξία, κε φ, ηη βιέπνπκε, κε φ, ηη αθνχκε, κε φ, ηη αηζζαλφκαζηε. Σφηε ζπλεηδεηνπνηνχκε φηη ν ρξφλνο ηαπηίδεηαη κε ηελ ίδηα καο ηελ χπαξμε. Πψο ινηπφλ λα ηνλ απνκνλψζνπκε απφ απηφ πνπ είκαζηε θαη λα ηνλ νξίζνπκε; Ο νξηζκφο κπνξεί λα είλαη δχζθνινο. Αιιά ε αίζζεζε πνπ έρνπκε γηα ηνλ ρξφλν εθθξάδεηαη ζηε γιψζζα καο κέζα απφ δχν εηθφλεο πνπ έρνπκε γη απηφλ. Ζ εηθόλα ηνπ ηξέλνπ 1. Η ώξα πέξαζε επράξηζηα. 2. Η ώξα δελ πεξλάεη κε ηίπνηα! 3. Ο ρξόλνο θπινύζε αξγά. 4. Κάλε θάηη λα πεξάζεη ε ώξα ζνπ. 5. Ήξζε ε ώξα λα θύγεηο. 6. Πέξαζε έλαο κήλαο. 7. Πέξαζαλ ηα ρξόληα. 8. Πιεζηάδεη ν ρεηκώλαο. 9. Ο αηώλαο πνπ ζα έξζεη ζα είλαη θαιύηεξνο. 10. Ήξζαλ ηα Υξηζηνύγελλα θη ε Πξσηνρξνληά.

58 Θέζε (κ) ΑΡΗΣ ΓΙΑΒΡΗΣ 58 ηηο πξνηάζεηο απηέο, ν ρξφλνο θαίλεηαη λα θηλείηαη: Να έξρεηαη (απφ ην κέιινλ), λα πεξλά (απφ ην παξφλ) θαη λα θεχγεη (πξνο ην παξειζφλ). Ο άλζξσπνο πνπ δηαηππψλεη απηέο ηηο πξνηάζεηο κνηάδεη κε έλαλ παξαηεξεηή πνπ ηνπνζεηεί ηνλ εαπηφ ηνπ ζην παξόλ. Ζ ζέζε ηνπ ζην παξφλ είλαη ην ζεκείν αλαθνξάο γηα ηνλ ρξφλν πνπ έξρεηαη θαη θεχγεη. Γηα λα έρεηε κάιηζηα νινθιεξσκέλε εηθφλα απηήο ηεο αληίιεςεο, κπνξείηε λα παξνκνηάζεηε ηνλ παξαηεξεηή κε έλαλ άλζξσπν πνπ ζηέθεηαη ζε κηα απνβάζξα, θαη ηνλ ρξφλν κε έλα ηξέλν πνπ έξρεηαη, πεξλά απφ κπξνζηά ηνπ θαη απνκαθξχλεηαη. Ζ εηθόλα ηεο εθδξνκήο Γείηε ηψξα κεξηθά δηαθνξεηηθά παξαδείγκαηα: 1. Μπαίλνπκε ζηνλ Ινύλην. 2. Φηάλνπκε ζηα Υξηζηνύγελλα. 3. Φηάζακε ήδε ζην θαινθαίξη. 4. Δίκαζηε θνληά ζην Πάζρα. 5. Δίλαη δύζθνιν λα ηαμηδέςνπκε ζηνλ ρξόλν. 6. Γηαλύνπκε ηελ πεξίνδν ησλ δηαθνπώλ. 7. Βξηζθόκαζηε ζηα κέζα ηεο άλνημεο. 8. Πιεζηάδνπκε ζηα Υξηζηνύγελλα. Δδψ, ην ζθεληθφ αιιάδεη. Ο άλζξσπνο πνπ δηαηππψλεη απηέο ηηο πξνηάζεηο έρεη ηελ αίζζεζε φηη θηλείηαη, ελψ ν ρξφλνο κνηάδεη κε έλα ηνπίν ή κε κηα δηαδξνκή πνπ δηαλχεη. Γηα λα έρεηε θαη εδψ ζαθέζηεξε εηθφλα, ζπκεζείηε κηα εθδξνκή κε απηνθίλεην ή κε κεραλάθη. Δζείο (σο παξαηεξεηήο) θηλείζζε, ελψ ν Ινύληνο, ηα Υξηζηνύγελλα, ην θαινθαίξη, ην Πάζρα θηι απνηεινχλ ηνλ πξννξηζκφ ζαο. Μαζεκαηηθόο ρξόλνο θαη θαζεκεξηλή εκπεηξία Αλάκεζα ζηα πξψηα πξάγκαηα πνπ καζαίλνπκε ζ έλα βηβιίν Φπζηθήο είλαη φηη γηα λα πεξηγξάςνπκε ηελ ηαρχηεηα ελφο ζψκαηνο, ζα πξέπεη λα αλαπαξαζηήζνπκε ηνλ ρξόλν κε έλαλ άμνλα, ηνλ ΑΞΟΝΑ ΣΟΤ ΥΡΟΝΟΤ, ζηνλ νπνίν ζα απνηππψζνπκε ηηο ελδείμεηο ελφο ρξνλνκέηξνπ: δεπηεξφιεπηα, ιεπηά θιπ. Υξφλνο (s) Σα πξάγκαηα δπζθνιεχνπλ φηαλ καο δεηνχλ λα ππνινγίζνπκε ηε ζηηγκηαία ηαρχ-

59 59 ηεηα ελφο ζψκαηνο. Υξεηάδεηαη λα έρνπκε εμνηθεησζεί κε ηελ ηδέα φηη έλα επζχγξακκν ηκήκα απνηειείηαη απφ άπεηξν πιήζνο ζεκείσλ θαη φηη ην ζεκείν έρεη κεδεληθφ κήθνο. Αθνχ ινηπφλ κηα έλδεημε ηνπ ρξνλνκέηξνπ ή κηα ζηηγκή αληηζηνηρεί ζε έλα ζεκείν ηνπ άμνλα ηνπ ρξφλνπ, απηή ε ζηηγκή δηαξθεί κεδεληθφ πιήζνο δεπηεξνιέπησλ! Ο ηξφπνο, φκσο, κε ηνλ νπνίν βηψλνπκε ηνλ ρξφλν ζηελ θαζεκεξηλή καο δσή δελ θαίλεηαη λα έρεη θαη πνιιά θνηλά ζεκεία κε ηε καζεκαηηθή αλαπαξάζηαζή ηνπ. Γείηε κεξηθά παξαδείγκαηα: 1. Θα ιείςσ γηα κηα ζηηγκή ή κηα ζηηγκνύια θη έξρνκαη 2. Έθπγεο γηα κηα ζηηγκή θη έιεηςεο κηα ώξα! 3. Πεξάζακε όκνξθεο ζηηγκέο καδί. 4. Απηή ε ζηηγκή ζα κνπ κείλεη αιεζκόλεηε. ηελ πξφηαζε 1, ε ιέμε ζηηγκή ρξεζηκνπνηείηαη κεηαθνξηθά γηα λα δείμνπκε ζηνλ ζπλνκηιεηή καο πφζν ιίγν ζα δηαξθέζεη ε αλακνλή ηνπ. Γηα ηνλ ζπλνκηιεηή καο φκσο πνπ καο πεξηκέλεη ελαγσλίσο (πξφηαζε 2), ε δηάξθεηα ηεο αλακνλήο είλαη πνιχ κεγαιχηεξε (κηα ώξα). Λέγνληαο καο φηη ιείςακε κηα ώξα, δελ ελλνεί φηη ιείςακε 60 ιεπηά ή 3600 δεπηεξφιεπηα! Απιψο, αληηδηαζηέιιεη ηε κεγάιε δηάξθεηα ηεο δηθήο ηνπ αλακνλήο κε ηε κηθξή δηάξθεηα πνπ ηνπ ππνζρεζήθακε. Καη ζηηο δχν πεξηπηψζεηο, θξηηήξην δελ είλαη ηφζν ε έλδεημε ηνπ ξνινγηνχ, φζν ν ηξόπνο κε ηνλ νπνίν βηώλεη ηε δηάξθεηα θάζε νκηιεηήο ρσξηζηά. Γηα λα θαηαιάβεηε θαιχηεξα ηε δηαθνξά ζηελ αίζζεζε ηεο δηάξθεηαο, ζθεθηείηε ηη ιέηε εζείο ζ απηφλ ή ζ απηήλ πνπ ζαο «έζηεζε» ζ έλα ξαληεβνχ θαη ηη απαληά εθείλνο ή εθείλε: --- [Δζείο, ζηα πξόζπξα ηεο έθξεμεο] Μηα ώξα ζε πεξηκέλσ. Γηαηί άξγεζεο; --- Έια, είθνζη ιεπηάθηα θαζπζηέξεζα [αθνινπζεί πιαηύ ρακόγειν]. Σν γλσξίδεηε πνιχ θαιά: Σα ξνιφγηα καο δελ κεηξνχλ ζηηγκνχιεο θαη ιεπηάθηα. Κάλνπκε ινηπφλ ιάζνο; ρη. Ζ ζηηγκνχια, ην ιεπηάθη θαη ε σξίηζα εθθξάδνπλ ηνλ ηξφπν κε ηνλ νπνίν εκείο βηψλνπκε ηε δηάξθεηα ελφο γεγνλφηνο. ηηο πξνηάζεηο 3 θαη 4, κε ηε ιέμε ζηηγκή ν νκηιεηήο εθθξάδεη φρη κφλν ηε δηάξθεηα ησλ γεγνλφησλ πνπ έδεζε, αιιά θαη ηε ζέιεζή ηνπ λα ηα μερσξίζεη, επεηδή ηνλ έθαλαλ λα ληψζεη φκνξθα, ή επεηδή αμίδεη λα ηα ζπκάηαη ζηελ ππφινηπε δσή ηνπ. Απηφ ζεκαίλεη φηη ν άλζξσπνο πνπ εθθσλεί ηηο πξνηάζεηο 4 θαη 5 δελ ζα κπνξνχζε λα ζπγθξαηήζεη ζηε κλήκε ηνπ θάηη πνπ ζα δηαξθνχζε κεδεληθφ πιήζνο δεπηεξνιέπησλ! Θα αλαξσηεζήθαηε ήδε πνηα απφ ηηο δχν αληηιήςεηο είλαη ζσζηή: Απηή πνπ καο καζαίλεη ε Φπζηθή ή εθείλε πνπ καο δηδά-

60 60 ζθεη ε θαζεκεξηλή καο εκπεηξία; Ο πεηξαζκφο λα επηιέμεηε είλαη κεγάινο. Παξ φια απηά, δελ ζα ήηαλ ζπλεηφ λα απνθαζίζεηε φηη ε θαζεκεξηλή αληίιεςή καο γηα ηνλ ρξφλν πζηεξεί ζπγθξηηηθά κ απηή πνπ γλσξίδεηε απφ ηε Φπζηθή-- επεηδή δελ εθθξάδεηαη κε καζεκαηηθά ζχκβνια θαη πνιχπινθεο εμηζψζεηο! Μελ μερλάηε φηη ηα ξήκαηα, φπσο θαη φιεο νη ππφινηπεο ιέμεηο, είλαη ζύκβνια. Ο ρξφλνο ν ίδηνο δελ έρεη ππνδηαηξέζεηο γηα λα επηζεκάλεη ην πέξαζκά ηνπ. Γελ έρεη θαηαηγίδεο θαη ιακπεξέο ζάιπηγγεο γηα λα αλαγγείιεη ηελ αξρή ελφο λένπ κήλα ή ελφο λένπ έηνπο. Αθφκε θαη φηαλ αξρίδεη έλαο θαηλνχξγηνο αηψλαο, είκαζηε εκείο νη ζλεηνί κφλν πνπ ρηππάκε ηηο θακπάλεο θαη ππξνβνινχκε ζηνλ αέξα. Σφκαο Μαλ, Σν καγηθφ Βνπλφ. Ο γξακκαηηθόο ρξόλνο θαη ηα γεγνλόηα Ο ΓΡΑΜΜΑΣΗΚΟ ΥΡΟΝΟ παξνπζηάδεη ηνλ ηξφπν κε ηνλ νπνίν ζπκβνιίδνπκε ζηε γιψζζα καο --κε ηε βνήζεηα ησλ ξεκάησλ θπξίσο-- ηελ αληίιεςε καο γηα ηνλ ρξφλν θαη ηε δηάξθεηα ησλ γεγνλφησλ. Ζ αίζζεζε πνπ έ- ρνπκε γηα ηνλ ρξφλν απνδίδεηαη ζρεκαηηθά ζηελ εηθφλα 1. Παξειζφλ Παξφλ Μέιινλ Δηθφλα 1 Σν ΜΔΛΛΟΝ βξίζθεηαη κπξνζηά καο θαηεπζπλφκαζηε πξνο απηφ ή καο πιεζηάδεη (ζπκεζείηε ηηο εηθφλεο ηνπ ηξέλνπ θαη ηεο εθδξνκήο). Έρεηο όιν ην κέιινλ κπξνζηά ζνπ. Δπηπρία είλαη απηό πνπ πεξηκέλνπκε λα έξζεη. Σν ΠΑΡΔΛΘΟΝ βξίζθεηαη πίζσ καο θαη απνκαθξχλεηαη απφ καο ή απνκαθξπλφκαζηε εκείο απ απηφ.

61 61 Μελ θνηηάο πίζσ ζηα πεξαζκέλα. Ξέρλα ηα παιηά πάλε, πέξαζαλ. Καη ην ΠΑΡΟΝ; Αλ αθνινπζήζνπκε θαηά γξάκκα ηε καζεκαηηθή αληίιεςε γηα ηνλ ρξφλν, ζα πξέπεη λα πνχκε φηη «ην παξφλ είλαη κηα ζηηγκή πνπ θεχγεη θαη γίλεηαη παξειζφλ πξηλ πξνιάβνπκε λα ηε ζπλεηδεηνπνηήζνπκε». Δ- πεηδή φκσο δελ είκαζηε ρξνλφκεηξα αθξηβείαο αιιά φληα πνπ έρνπλ ζπλείδεζε ηνπ ρξφλνπ, δελ αληηκεησπίδνπκε ην παξφλ ζαλ ην θιαο κηαο θσηνγξαθηθήο κεραλήο πνπ αλάβεη μαθληθά θαη ακέζσο ράλεηαη. Σν αληηκεησπίδνπκε ζαλ κηα πεξηνρή ηνπ ρξφλνπ, ηεο νπνίαο ην εχξνο θαη ε δηάξθεηα εμαξηψληαη απφ ην πψο αληηιακβαλφκαζηε θαη βηψλνπκε ην γεγνλφο ή ηα γεγνλφηα πνπ θάζε θνξά πεξηγξάθνπκε. Γείηε ηα ζρήκαηα 1 α θαη 1 β. ηαλ ιέκε: Ο δηαηηεηήο απηή ηε ζηηγκή ζθπξίδεη ηε ιήμε ηνπ αγώλα ε πξαγκαηηθή δηάξθεηα ηνπ ζθπξίγκαηνο δελ μεπεξλά ηα 3 ή 4 δεπηεξφιεπηα ηαλ φκσο ιέκε: Η Μαξία ηώξα ηαμηδεύεη γηα Θεζζαινλίθε Σα ηαμίδη κπνξεί λα δηαξθεί 40 ιεπηά (αλ ηαμηδεχεη κε αεξνπιάλν) ή 5,5 πεξίπνπ ψξεο (αλ ηαμηδεχεη κε απηνθίλεην ή ιεσθνξείν). Ο δηαηηεηήο ζθπξίδεη ηε ιήμε ηνπ αγώλα ρήκα 1 α Η Μαξία ηαμηδεύεη γηα Θεζζαινλίθε. β Καη ηα δχν γεγνλφηα (ζθπξίδεη, ηαμηδεύεη) ζπκβαίλνπλ ηψξα πνπ κηιάκε ζην παξφλ. Με άιια ιφγηα, ζηνλ γξακκαηηθφ ρξφλν, ην παξόλ δελ αληηπξνζσπεχεη κηα πεξηνρή κε απζηεξά θαζνξηζκέλε ρξνληθή δηάξθεηα. Θα ιέγακε φηη «ζπζηέιιεηαη» ή «δηαζηέιιεηαη» αλάινγα κε ηε δηάξθεηα ηνπ γεγνλφηνο πνπ παξνπζηάδνπκε. Σν παξόλ σο ζεκείν αλαθνξάο Πξηλ αζρνιεζείηε κε ην ζρήκα 2, ζπκπιεξψζηε κε κνιχβη-- ζηα ηέζζεξα θνπηάθηα ην έηνο, ηελ εκεξνκελία θαη ηελ ψξα πνπ ην δηαβάδεηε.

62 62 Παξειζφλ Παξφλ Μέιινλ Πέξπζη, δελ δηάβαζα πνιχ. Σψξα, δηαβάδσ ην ζρήκα 2. Σε ρξνληά πνπ έξρεηαη, ζα μεθνπξαζηψ. Απηή είλαη ε ζηηγκή πνπ κηιάηε ρή κα 2 Έηνο: Ζκέξα: Μήλαο: ξα Αλ μαλαδηαβάζεηε ην πεξηερφκελν ηνπ ζρήκαηνο 2 (αθφκε θαη κεηά απφ ηξία ιεπηά), ζα ληψζεηε ηελ αλάγθε λα αιιάμεηε θάπνην ή θάπνηα απφ ηα ρξνλνινγηθά ζηνηρεία πνπ θαηαγξάςαηε ζηα ηέζζεξα θνπηάθηα, ψζηε λα ηαπηίδνληαη (ρξνλνινγηθά) κε ηε ζηηγκή πνπ δηαβάδεηε ην ζρήκα 2, δειαδή κε ην παξόλ. Σν παξόλ ζπκπίπηεη κε ηε ζηηγκή πνπ κηιάκε. Αλ έλα γεγνλφο ζπλέβε πξηλ αξρίζνπκε λα κηιάκε, αλήθεη ζην παξειζφλ. Αλ ζπκβαίλεη ηε ζηηγκή πνπ κηιάκε γη απηφ ή ην πεξηγξάθνπκε, αλήθεη ζην παξφλ. Αλ πηζηεχνπκε φηη ζα ζπκβεί κεηά απφ ηε ζηηγκή πνπ κηιάκε, αλήθεη ζην κέιινλ. Απηφ ζεκαίλεη φηη ε ζηηγκή πνπ κηιάκε, δειαδή ην παξόλ, είλαη ην ζεκείν αλαθνξάο γηα ηελ ηνπνζέηεζε ησλ γεγνλφησλ ζηνλ ρξφλν. Οη ξεκαηηθνί ρξόλνη Σα κέζα πνπ καο παξέρεη ε Γξακκαηηθή γηα λα ζπκβνιίζνπκε έλα γεγνλφο θαη λα ην ηνπνζεηήζνπκε ζηνλ άμνλα ηνπ ρξφλνπ (δειαδή ζην παξφλ, ην παξειζφλ, ή ην κέιινλ) είλαη νη ξεκαηηθνί ρξόλνη. Σν παξφλ ζπκβνιίδεηαη κε ηνλ ΔΝΔΣΧΣΑ. Πεγαίλσ ζηνλ θηλεκαηνγξάθν. Σν παξειζφλ ζπκβνιίδεηαη κε ηνλ ΠΑΡΑΣΑΣΗΚΟ, ηνλ ΑΟΡΗΣΟ θαη ηνλ ΤΠΔΡΤΝΣΔΛΗΚΟ. Παιαηόηεξα, πήγαηλα ζπρλά ζηνλ θηλεκαηνγξάθν [Παξαηαηηθόο]. Υζεο, πήγα ζηνλ θηλεκαηνγξάθν [Αόξηζηνο].

63 63 Δίρα πάεη ζηνλ θηλεκαηνγξάθν όηαλ ηειεθώλεζεο [Τπεξζπληέιηθνο]. Έλα γεγνλφο πνπ ζπλέβε ζην παξειζφλ αιιά παξακέλεη ελεξγφ ηε ζηηγκή πνπ κηιάκε ζπκβνιίδεηαη κε ηνλ ΠΑΡΑΚΔΗΜΔΝΟ. Έρσ δηαβάζεη απηό ην βηβιίν δύν θνξέο. Σν κέιινλ ζπκβνιίδεηαη κε ηνλ ΜΔΛΛΟΝΣΑ (ηνλ ζπλνπηηθφ, ηνλ εμαθνινπζεηηθφ, θαη ηνλ ζπληειεζκέλν). Αύξην ζα πάσ ζηνλ θηλεκαηνγξάθν [Μέιινληαο ζπλνπηηθόο]. Από εδώ θαη πέξα, ζα πεγαίλσ ζπρλά ζηνλ θηλεκαηνγξάθν [Μέιινληαο εμαθνινπζεηηθόο]. Θα έρσ πάεη ζηνλ θηλεκαηνγξάθν πξηλ έξζεηο [Μέιινληαο ζπληειεζκέλνο] Ζ άπνςή καο γηα ηα γεγνλόηα Σα γεγνλφηα φκσο δελ κηινχλ γηα ηνλ εαπηφ ηνπο. Δκείο ηα αληηιακβαλφκαζηε εκείο ηα βηψλνπκε εκείο κηιάκε γη απηά. ηαλ ινηπφλ ρξεζηκνπνηνχκε ηνπο ξεκαηηθνχο ρξφλνπο, δελ ηνπνζεηνχκε απιψο έλα γεγνλφο ζηνλ άμνλα ηνπ ρξφλνπ. Παξνπζηάδνπκε θαη ηελ ΑΠΟ- ΦΖ καο 9 γη απηφ. Γειαδή ηελ ΟΠΣΗΚΖ ΓΧΝΗΑ 10 απφ ηελ νπνία ην πξνζεγγίδνπκε. Απηφ ζεκαίλεη φηη, αλάινγα κε ηελ νπηηθή γσλία πνπ επηιέγνπκε λα δνχκε έλα γεγνλφο, κπνξνχκε λα δηαθξίλνπκε ηνπο ξεκαηηθνχο ρξφλνπο ζε ζπλνπηηθνύο, εμαθνινπζεηηθνύο, θαη ζπληειεζκέλνπο (πίλαθαο 1). 9 Άπνςε, θπξηνιεθηηθά, είλαη ην ζεκείν ή ηνπνζεζία απφ ηελ νπνία βιέπνπκε ή παξαηεξνχκε θάηη. 10 ηε ζρνιηθή γξακκαηηθή, ρξεζηκνπνηείηαη ν φξνο ηξφπνο (ζει. 147).

64 64 Ρεκαηηθνί ρξόλνη πλνπηηθνί Δμαθνινπζεηηθνί πληειεζκέλνη Σνπνζέηεζε ζηνλ ρξόλν Παξφλ Δλεζηψηαο Παξειζόλ Αόξηζηνο Παξαηαηηθφο Παξαθείκελνο 11 Τπεξζπληέιηθνο Μέιινλ Μέιινληαο ζπλνπηηθφο Μέιινληαο εμαθνινπζεηηθφο Μέιινληαο ζπληειεζκέλνο Οη ζπλνπηηθνί ρξόλνη 1. Σαμίδεςα δέθα ώξεο γηα λα ζε ζπλαληήζσ [αόξηζηνο]. 2. Θα ηαμηδέςσ δέθα ώξεο γηα λα ζε ζπλαληήζσ [κέιινληαο ζπλνπηηθόο]. 3. Σαμίδεπα δέθα ώξεο γηα λα ζε ζπλαληήζσ [παξαηαηηθόο]. 4. Θα ηαμηδεύσ δέθα ώξεο γηα λα ζε ζπλαληήζσ [κέιινληαο εμαθνινπζεηηθόο]. ηηο πξνηάζεηο 1 θαη 3, ν νκηιεηήο παξνπζηάδεη έλα γεγνλφο πνπ ζπλέβε ζην παξειζφλ. Σα ξήκαηα ηαμίδεςα θαη ηαμίδεπα αληηζηνηρνχλ ζηνλ αφξηζην θαη ηνλ παξαηαηηθφ. Ζ δηαθνξά ησλ δχν ξεκαηηθψλ ρξφλσλ δελ βξίζθεηαη ζηε δηάξθεηα ηνπ ηαμηδηνχ. Σν ηαμίδη είρε ρξνληθή δηάξθεηα δέθα σξψλ θη απηφ δελ αιιάδεη. Ζ δηαθνξά ηνπο βξίζθεηαη ζηελ νπηηθή γσλία απφ ηελ νπνία ν νκηιεηήο βιέπεη ην γεγνλφο, θαη ζηνλ ηξφπν κε ηνλ νπνίν ν ίδηνο βίσζε ηε δηάξθεηά ηνπ. Σν ίδην ηζρχεη θαη ηηο πξνηάζεηο 2 θαη 4. Σα ξήκαηα ζα ηαμηδέςσ θαη ζα ηαμηδεύσ δελ αιιάδνπλ ηε δηάξθεηα ηνπ γεγνλφηνο. Αιιάδνπλ ηελ νπηηθή γσλία απφ ηελ νπνία ν νκηιεηήο βιέπεη ην γεγνλφο. 11 Ζ δηρξσκία ηνπ παξαθεηκέλνπ δελ νθείιεηαη ζε ηππνγξαθηθφ ζθάικα! Με ιίγε ππνκνλή ζα δείηε ηη ζεκαίλεη.

65 65 Με ηνπο ξεκαηηθνχο ηχπνπο ηαμίδεςα (αφξηζηνο) θαη ζα ηαμηδέςσ (κέιινληαο ζπλνπηηθφο), ν νκηιεηήο βιέπεη ην γεγνλφο ζαλ κηα νιφηεηα ζαλ έλα ζπκπαγέο ζχλνιν. Γελ ελδηαθέξεηαη γηα ηηο ιεπηνκέξεηεο ηνπ ηαμηδηνχ, δειαδή γηα θάπνηα μερσξηζηά ζηάδηα ηεο εμέιημήο ηνπ. Δίλαη ζαλ λα πξνζπαζεί λα ζπκπηέζεη ην γεγνλφο: Απηή ε νπηηθή γσλία εθθξάδεη ηελ ΤΝΟ- ΠΣΗΚΖ ΘΔΧΡΖΖ ηνπ γεγνλφηνο. ηαλ ιέκε ινηπφλ φηη ν νκηιεηήο ρξεζηκνπνηεί ηνλ αφξηζην ή ηνλ ζπλνπηηθφ κέιινληα δελ πξνζπαζεί κφλν λα ηνπνζεηήζεη έλα γεγνλφο ζην παξειζφλ ή ζην κέιινλ. Μαο δείρλεη θαη κε πνην ηξφπν ην αληηκεησπίδεη. Αλ παξνκνηάδακε ην ηαμίδη κε θείκελν, ζα ιέγακε φηη, κε ηνπο ζπλνπηηθνχο ρξφλνπο, ν νκηιεηήο παξνπζηάδεη κηα πεξίιεςή ηνπ! Πξνζέμηε ηελ εηθφλα 2. Σα εηθνλάθηα πνπ βιέπεηε (ην άικα ελφο αζιεηή) αληηζηνηρνχλ ζηελ πνξεία ηνπ ηαμηδηνχ. Σν πιαίζην κε ηελ έληνλε καχξε γξακκή πεξηθιείεη ην γεγνλφο ζαλ έλα ζπκπαγέο ζχλνιν. Σα ελδηάκεζα ζηάδηα ηνπ γεγνλφηνο, δειαδή ε εμέιημή ηνπ, ΓΔΝ ελδηαθέξνπλ άκεζα ηνλ νκηιεηή. Γη απηφ, παξνπζηάδνληαη ζνιά θαη μεζσξηαζκέλα. Καζαξά δηαθξίλνληαη κφλν ε αξρή θαη ην ηέινο. Δηθφλα 2 Οη εμαθνινπζεηηθνί ρξόλνη Με ηνπο ξεκαηηθνχο ηχπνπο ηαμίδεπα (παξαηαηηθφο) θαη ζα ηαμηδεύσ (κέιινληαο εμαθνινπζεηηθφο), ν νκηιεηήο βιέπεη ην γεγνλφο απφ δηαθνξεηηθή ν- πηηθή γσλία: Βιέπεη λα μεδηπιψλεηαη κπξνζηά ηνπ ε πνξεία ηνπ ηαμηδηνχ. Δίλαη ζαλ λα δεη ζρεδφλ θάζε ζηηγκή ηνπ. Ο νκηιεηήο δελ πξνζπαζεί λα ηνλίζεη ηελ αξρή ή ην ηέινο ηνπ ηαμηδηνχ, αιιά ηα ζηάδηα ηεο εμέιημήο ηνπ. Απηή ε νπηηθή γσλία εθθξάδεη ηελ ΔΞΑΚΟΛΟΤΘΖΣΗΚΖ (ηελ εμειηθηηθή) ΘΔΧΡΖΖ ηνπ γεγνλφηνο. Ο νκηιεηήο, κε ηνλ παξαηαηηθφ ή ηνλ εμαθνινπζεηηθφ κέιινληα, ηνπνζεηεί ην γεγνλφο ζην παξειζφλ ή ζην κέιινλ θαη ηαπηφρξνλα καο δείρλεη κε πνην ηξφπν ην αληηκεησπίδεη. Αλ ην ηαμίδη έκνηαδε κε θείκελν, ζα ιέγακε φηη ν νκηιεηήο έρεη ηε δηάζεζε λα αλαπηχμεη πεξηζζφηεξν θάπνηα ζεκεία ηνπ.

66 66 Δηθφλα 3 Πξνζέμηε ηελ εηθφλα 3. Λείπνπλ ε αξρή θαη ην ηέινο ηνπ άικαηνο, δειαδή ε αξρή θαη ην ηέινο ηνπ ηαμηδηνχ. Σν πιαίζην κε ηε ιεπηή δηαθεθνκκέλε γξακκή δείρλεη φηη ην γεγνλφο δελ αληηκεησπίδεηαη ζαλ έλα ζπκπαγέο ζχλνιν, αιιά ζαλ κηα δηαδηθαζία. Σα καηάθηα ζπκβνιίδνπλ ηνλ νκηιεηή πνπ παξαθνινπζεί (πνπ δεη απφ θνληά) ηα ζηάδηα απηήο ηεο δηαδηθαζίαο. Γη απηφ θαη νη εηθφλεο είλαη θαζαξέο. Οη έληνλεο δηαθεθνκκέλεο γξακκέο, α- ξηζηεξά θαη δεμηά, ζπκβνιίδνπλ ηα ζηάδηα πνπ πξνεγήζεθαλ θαη αθνινπζνχλ. Αφξηζηνο Μέιινληαο ζπλνπηηθφο Σν γεγνλφο παξνπζηάδεηαη ζπλνπηηθά. Παξαηαηηθφο Γηάγξακκα 3 Μέιινληαο εμαθνινπζεηηθφο Σν γεγνλφο παξνπζηάδεηαη ζηελ εμέιημή ηνπ. Πνιιέο θνξέο, ν νκηιεηήο ρξεζηκνπνηεί ηνπο εμαθνινπζεηηθνχο ρξφλνπο, γηα λα δείμεη φηη έλα γεγνλφο επαλαιακβαλφηαλ ή ζα επαλαιακβάλεηαη ζπλερψο. αλ αεξνζπλνδόο, θάζε Κπξηαθή ηαμίδεπα γηα Ακεξηθή. Κάζε Γεπηέξα πξσί ζα θάλνπκε γπκλαζηηθή! Οη ζπληειεζκέλνη ρξόλνη 1. Δίρα ηαμηδέςεη δέθα ώξεο πξηλ ζε ζπλαληήζσ [ππεξζπληέιηθνο]. 2. Θα έρσ ηαμηδέςεη δέθα ώξεο πξηλ ζε ζπλαληήζσ [κέιινληαο ζπληειεζκέλνο]. 3. Έρσ ηαμηδέςεη πνιιέο θνξέο κε αεξνπιάλν [παξαθείκελνο]. Με ηνλ ππεξζπληέιηθν (πξφηαζε 1), ν νκηιεηήο παξνπζηάδεη ηε ρξνληθή ζρέζε δχν γεγνλφησλ ζην παξειζφλ. Γείρλεη φηη ην πξψην γεγνλφο (είρα ηαμηδέςεη δέθα ώξεο) είρε νινθιεξσζεί, είρε ζπληειεζηεί, πξηλ αξρίζεη θάπνην άιιν (πξηλ ζε ζπλαληήζσ). Απηφ ζεκαίλεη φηη ηα δχν γεγνλφηα δελ ζπλέβεζαλ ηαπηφρξνλα. Κάηη αλάινγν ηζρχεη θαη ηνλ ζπληειεζκέλν κέιινληα. Μφλν πνπ εδψ ν νκηιεηήο παξνπζηάδεη ηε ρξνληθή ζρέζε δχν γεγνλφησλ ζην κέιινλ. Σν πξψην

67 67 γεγνλφο (ζα έρσ ηαμηδέςεη δέθα ώξεο) ζα έρεη νινθιεξσζεί πξηλ αξρίζεη ην ε- πφκελν (πξηλ ζε ζπλαληήζσ). Παξά ην γεγνλφο φηη ν παξαθείκελνο αλήθεη ζηνπο ζπληειεζκέλνπο ηχπνπο ηνπ ξήκαηνο, δελ έρεη θαη πνιιά θνηλά ζεκεία κε ηνλ ππεξζπληέιηθν. Με ηνλ ππεξζπληέιηθν, ν νκηιεηήο ηνπνζεηεί έλα γεγνλφο ζην καθξηλφ παξειζφλ θαη ζπλήζσο πξηλ απφ θάπνην άιιν, πνπ ζπλέβε θη απηφ ζην παξειζφλ. Με ηνλ παξαθείκελν φκσο παξνπζηάδεη έλα γεγνλφο πνπ ζπλέβε ζην παξειζφλ, αιιά ζπλερίδεη λα παξακέλεη ελεξγφ ηε ζηηγκή πνπ κηιάεη (δειαδή ζην παξφλ) ή είλαη πηζαλφλ λα μαλαζπκβεί. Απηφο είλαη ν ιφγνο πνπ βιέπεηε ηνλ παξαθείκελν λα έρεη ιίγν απφ ην ρξψκα ηνπ παξειζφληνο θαη ιίγν απφ ην ρξψκα ηνπ παξφληνο. Γείηε ηελ πξφηαζε 4: 4. Ο Γηάλλεο Πάξηνο έρεη ηξαγνπδήζεη ηξαγνύδηα ηνπ Μίθε Θενδσξάθε. Με ηελ πξφηαζε 4, ελλννχκε φηη ν Γηάλλεο Πάξηνο είλαη έλαο ελ ελεξγεία ηξαγνπδηζηήο (ζπλερίδεη λα ηξαγνπδά ηε ζηηγκή πνπ κηιάκε) θαη φηη δελ α- πνθιείεηαη λα μαλαηξαγνπδήζεη ηξαγνχδηα ηνπ Μίθε Θενδσξάθε. 5. Έρσ ηαμηδέςεη πνιιέο θνξέο κε αεξνπιάλν. Με ηε θξάζε έρσ ηαμηδέςεη, ν νκηιεηήο αθήλεη αλνηρηφ ην ελδερφκελν λα ηαμηδέςεη θη άιιεο θνξέο κε αεξνπιάλν. ηελ πξφηαζε 6, κε ην ξήκα έρεηο πάεη (παξαθείκελνο) ν νκηιεηήο ελλνεί φηη ηε ζηηγκή πνπ κηιάεη-- εθηίζεληαη ηα έξγα ηνπ Θενηνθφπνπινπ ζηελ Πηλαθνζήθε. Δπνκέλσο, ν ζπλνκηιεηήο ηνπ κπνξεί αθφκε λα ηα δεη. Αλ φκσο ηα έξγα δελ εθηίζεληαη πιένλ, ζα ρξεζηκνπνηήζεη ηνλ ξεκαηηθφ ηχπν ηεο πξφηαζεο 7 (αφξηζην). 6. Έρεηο πάεη ζηελ έθζεζε ησλ έξγσλ ηνπ El Greco ζηελ Πηλαθνζήθε; 7. Πήγεο ζηελ έθζεζε ησλ έξγσλ ηνπ El Greco ζηελ Πηλαθνζήθε; Ο ελεζηώηαο ζηε δσή καο Ο ελεζηώηαο είλαη απφ ηνπο πην ζχλζεηνπο ξεκαηηθνχο ρξφλνπο. ηε ειιεληθή γιψζζα, ηππηθά, ηνλ ρξεζηκνπνηνχκε γηα λα ζπκβνιίζνπκε έλα γεγνλφο πνπ εμειίζζεηαη ηε ζηηγκή πνπ κηιάκε. δειαδή ζην παξφλ. Απηφο είλαη ν ιφγνο πνπ ηνλ θαηαηάζζνπκε ζηνπο εμαθνινπζεηηθνχο ξεκαηηθνχο ρξφλνπο. ηαλ φκσο κηιάκε γηα έλα γεγνλφο πνπ ζπκβαίλεη ζην παξφλ (φπνηα θαη αλ

68 68 είλαη ε δηάξθεηά ηνπ), δελ ζα πξέπεη λα ζθεθηείηε φηη δνχκε κφλν γη απηή ηε ζηηγκή φηη ν θφζκνο αξρίδεη θαη ηειεηψλεη ζ απηφ ην γεγνλφο θαη πσο φ,ηη πξνεγήζεθε είλαη βπζηζκέλν ζην ζθνηάδη θαη ηελ αλππαξμία! Αληίζεηα, έρνπκε ηελ αίζζεζε φηη ν θφζκνο θαη ε δσή καο έρνπλ κηα ζπλέρεηα. ηη ππάξρνπλ γεγνλφηα πνπ εκθαλίδνληαη ζπλερψο κε θαλνληθφ ξπζκφ θαη ηα νπνία κπνξνχκε λα πξνγξακκαηίζνπκε, λα πξνβιέςνπκε θαη, σο έλα βαζκφ, λα ειέγμνπκε. Απηή ηελ αίζζεζε ηεο ΚΑΝΟΝΗΚΟΣΖΣΑ θαη ηεο Τ- ΝΔΥΔΗΑ ησλ γεγνλφησλ ηελ απνδίδνπκε κε ηνλ ελεζηώηα. Γείηε ηψξα ζε πνηεο πεξηπηψζεηο ρξεζηκνπνηνχκε ηνλ ελεζηψηα. 1. ηαλ πεξηγξάθνπκε κηα δξαζηεξηφηεηα πνπ εμειίζζεηαη ηαπηόρξνλα ζρεδφλ κε ηε ζηηγκή πνπ κηιάκε ή γξάθνπκε. Η δαζθάια βιέπεη έλαλ κπόκπηξα όξζην πάλσ ζην ζξαλίν ιίγν πξηλ αξρίζεη ην κάζεκα. Σνλ ξσηάεη έθπιεθηε: ---Ση θάλεηο εθεί πάλσ; Απηόο απαληά: «Σνπο δείρλσ πόζν ςειόο είκαη»! 2. ηαλ ζέινπκε λα δείμνπκε ππάξρεη κηα ζηαζεξή θαη δνθηκαζκέλε κέζνδνο γηα λα πεηχρνπκε ην απνηέιεζκα πνπ επηδηψθνπκε. Σππηθφ παξάδεηγκα, νη ζπληαγέο καγεηξηθήο: παλάθη κε κύδηα: Καζαξίδεηε εμσηεξηθά ηα κύδηα κε ζύξκα ςηιό γηα λα θύγεη ε άκκνο θαη ηα μεπιέλεηε θαιά. Βάδεηε ζε κηα θαηζαξόια ην θξεκκύδη λα καξαζεί κε βνύηπξν γηα 5 ιεπηά ζε κέηξηα θσηηά. Πξνζζέηεηε αλαθαηεύνληαο ηα κύδηα θαη ην ζθόξδν, ηνλ άλεζν, ηνλ κατληαλό θαη ηέινο ην ζπαλάθη πνιύ θαιά πιπκέλν θαη ρνλδξνθνκκέλν. Αθήλεηε λα βξάζνπλ 25 κε 30 ιεπηά θαη ηα ζεξβίξεηε δεζηά. 3. ηαλ αλαθεξφκαζηε ζε κηα ζπλήζεηα. Ο Νίθνο πίλεη ην ηδηλ κε ιεκνλάδα. 4. ηαλ παξαζέηνπκε κηα γεληθά απνδεθηή δηαπίζησζε ή κηα επηζηεκνληθή αιήζεηα. Α Σν άζξνηζκα ησλ γσληώλ ελόο ηξηγώλνπ ηζνύηαη κε 180 κνίξεο. Β Γ 5. ηαλ αλαθεξφκαζηε ζ έλα γεγνλφο πνπ ε εκπεηξία κάο έρεη δείμεη φηη ραξαθηεξίδεηαη απφ θαλνληθόηεηα θαη ζηαζεξόηεηα. πνηε έξρνκαη ζην ζπίηη, εζύ ιείπεηο. 6. ηαλ παξνπζηάδνπκε κηα ηδηφηεηα πνπ ζεσξνχκε κόληκε ή ζηαζεξή.

69 69 Ο Έθηνξαο έρεη ηαιέλην ζηε δσγξαθηθή. 7. ηαλ αλαθεξφκαζηε ζε έλα πξνγξακκαηηζκέλν γεγνλόο. ( απηέο ηηο πεξηπηψζεηο, ην ξήκα αθνινπζείηαη απφ κηα επηξξεκαηηθή ή πξνζεηηθή θξάζε). Σν ηξέλν θεύγεη ζηηο πέληε. Αύξην, θεύγσ γηα Θεζζαινλίθε. Ο αγαπεκέλνο ελεζηώηαο ησλ δεκνζηνγξάθσλ Δίλαη 10 ε ώξα ην πξσί. Ο ιεζηήο, κε ην όπιν ζην ρέξη, κπαίλεη ζηελ Σξάπεδα θαη αθηλεηνπνηεί ηνπο ππαιιήινπο Σέηνηεο αθεγήζεηο αθνχηε ζπρλά ζηα δειηία εηδήζεσλ: Σα γεγνλφηα δελ εθηπιίζζνληαη ηε ζηηγκή ηεο εθθψλεζεο έρνπλ πξνεγεζεί αλήθνπλ πιένλ ζην παξειζφλ. Ο ζπληάθηεο φκσο ή ν εθθσλεηήο επηιέγεη απηή ηε κέζνδν, γηα λα πξνζδψζεη δξακαηηθφ ηφλν ζηελ αθήγεζή ηνπ θαη ηαπηφρξνλα λα καο κεηαηξέςεη ζε «κάξηπξεο» ηνπ γεγνλφηνο πνπ αθεγείηαη. Απηφο ν ελεζηψηαο νλνκάδεηαη ηζηνξηθόο. Ο ελεζηώηαο ζηελ πνιηηηθή Έρεηε πξνζέμεη φηη ζηηο πξνεθινγηθέο πεξηφδνπο-- νη πνιηηηθνί καο δελ ρξεζηκνπνηνχλ πιένλ κέιινληα ρξφλν; Πέξαζε ε επνρή πνπ αθνχγακε ή δηαβάδακε θείκελα φπσο απηφ: Θα βειηηώζνπκε ην ζύζηεκα πγείαο. Θα επαλδξώζνπκε κε γηαηξνύο όια ηα πεξηθεξεηαθά λνζνθνκεία. Θα ζα ζα Ση καο ιέλε; Σν ζύζηεκα πγείαο βειηηώλεηαη. Δπαλδξώλνληαη κε γηαηξνύο όια ηα πεξηθεξεηαθά λνζνθνκεία ηεο ρώξαο, ώζηε λα κε ρξεηάδεηαη λα κεηαθέξνληαη ζηελ Αζήλα ηα έθηαθηα πεξηζηαηηθά. Σξηπιαζηάδνληαη νη δαπάλεο γηα ηε δεκόζηα πγεία. Λακβάλεηαη κέξηκλα γηα ηηο πνιύηεθλεο νηθνγέλεηεο.

70 70 Γηαηί φκσο νη πνιηηηθνί εγθαηαιείςαλ ηνλ κέιινληα θαη ρξεζηκνπνηνχλ ηνλ ελεζηψηα ζηα πξνεθινγηθά κελχκαηα; Μήπσο νη ππεχζπλνη γηα ηελ πξνεθινγηθή εθζηξαηεία ησλ θνκκάησλ (εθείλσλ πνπ δηεθδηθνχλ ηελ εμνπζία) γλσξίδνπλ θάηη πνπ εκείο αγλννχκε; Αο δνχκε ηη ζπκβαίλεη. Πξψηνλ: Έλαο πνιηηηθφο πνπ ρξεζηκνπνηεί ξήκαηα ζε κέιινληα ρξφλν θαίλεηαη λα δίλεη ππνζρέζεηο θαη απφ απηέο, δφμα ησ Θεψ, έρνπκε ρνξηάζεη. Θπκεζείηε ην παιηφ, γλσζηφ αλέθδνην: «Θα ζαο θηηάμνπκε θαη πνηάκηα!» πκπέξαζκα: Σα «ζα» δελ πείζνπλ θαλέλαλ. Καη δεχηεξνλ: Με ηνλ ελεζηψηα, ηα πξάγκαηα είλαη δηαθνξεηηθά. Μπνξνχκε λα ηνλ ρξεζηκνπνηήζνπκε ζε πνιιέο πεξηπηψζεηο. Αο ππνζέζνπκε φηη δηαβάδεηε ην δηαθεκηζηηθφ θπιιάδην ελφο θφκκαηνο πνπ θπβεξλνχζε θαη φηη ην θφκκα απηφ δηεθδηθεί ηελ αλαλέσζε ηεο ιατθήο ε- ληνιήο γηα λα ζπλερίζεη ην έξγν ηνπ. 8. Σν ζύζηεκα πγείαο βειηηώλεηαη. Πξνζέμηε ηνλ ρξφλν ηνπ ξήκαηνο βειηηώλεηαη. Ση ζεκαίλεη απηφο ν ελεζηψηαο; I. ηη ην ζχζηεκα πγείαο βειηηώλεηαη ηώξα; Σε ζηηγκή πνπ κηιάκε; II. ηη έρεη αξρίζεη λα βειηηώλεηαη; III. ηη πξόθεηηαη (κειινληηθά δειαδή) λα βειηησζεί; IV. ηη είλαη βέβαηε ε βειηίσζή ηνπ; V. ηη ε βειηίσζε ηνπ ζπζηήκαηνο πγείαο βξίζθεηαη ζην ηειεπηαίν ηεο ζηάδην; Αλ ηζρχεη ε εθδνρή Η, ην θφκκα πνπ θπβεξλνχζε παξαδέρεηαη φηη πεξίκελε ηνπο ηειεπηαίνπο κήλεο πξηλ ηηο εθινγέο-- γηα λα βειηηψζεη ην ζχζηεκα πγείαο. Αλ ηζρχεη ε εθδνρή ΗΗ, ζα έπξεπε λα ρξεζηκνπνηεζεί παξαθείκελνο: Σν ζύζηεκα πγείαο έρεη αξρίζεη λα βειηηώλεηαη. Αλ ηζρχεη ε εθδνρή ΗΗΗ, ζεκαίλεη πσο δελ έγηλε θακηά νπζηαζηηθή πξνζπάζεηα ζηα ρξφληα πνπ πέξαζαλ, θαη φηη ε βειηίσζε ηνπ ζπζηήκαηνο πγείαο κεηαηίζεηαη ζην άκεζν ή ζην απψηεξν κέιινλ. Αλ ηζρχεη ε εθδνρή IV, ζα πξέπεη λα ζθεθηνχκε φηη ην ζχζηεκα πγείαο δελ

71 71 έρεη βειηησζεί αθφκε. Αλ ηζρχεη ε εθδνρή V, ζα έπξεπε λα έρνπκε δηαπηζηψζεη πξψηνη εκείο ηε βειηίσζή ηνπ. Με βηαζηείηε λα απαληήζεηε φηη πξφθεηηαη γηα γξακκαηηθφ ιάζνο! Απιψο, είλαη κηα ζεκαζία ηνπ ελεζηψηα, πνπ επηηξέπεη ζηνλ νκηιεηή ή ηνλ ζπληάθηε ηνπ θεηκέλνπ λα θηλείηαη ειεχζεξα κεηαμχ βεβαηφηεηαο θαη δηαβεβαίσζεο. Γηα λα θπξηνιεθηνχκε: κεηαμχ πξνγξακκαηηζκνχ θαη ππφζρεζεο! Μήπσο ηειηθά έρνπκε λα θάλνπκε κε έλαλ πξνεθινγηθό ελεζηώηα; Γηα ζθεθηείηε ην Κη αλ ε πξφηαζε: Σν ζύζηεκα πγείαο βειηηώλεηαη δηαηππψλεηαη απφ ην θφκκα πνπ ήηαλ κέρξη ηψξα ζηελ αληηπνιίηεπζε; Σα ζρφιηα δηθά ζαο! Ο Νφκνο ηνπ έγθαι: Έλαο άλζξσπνο πνπ έρεη έλα ξνιφη μέξεη ηη ψξα είλαη. Έλαο άλζξσπνο κε δχν ξνιφγηα δελ είλαη πνηέ βέβαηνο. Απηφο πνπ ειέγρεη ην παξειζφλ ειέγρεη ην κέιινλ. Απηφο πνπ ειέγρεη ην παξφλ ειέγρεη ην παξειζφλ. George Orwell (Σδφξηδ ξγνπει) Σν ρζεο δελ είλαη παξά ε κλήκε ηνπ ζήκεξα θαη ην αχξην δελ είλαη παξά ην φλεηξν ηνπ ζήκεξα. Kahlil Gibran (Υαιίι Γθηκπξάλ) Σν παξφλ είλαη ην κφλν πξάγκα πνπ δελ έρεη ηέινο. Erwin Schrodinger (Έξβηλ ξέληηγθεξ) Μέιινλ: Ζ πεξίνδνο ηνπ ρξφλνπ θαηά ηελ νπνία νη ππνζέζεηο καο πάλε θαιά. νη θίινη καο είλαη πηζηνί θαη ε επηπρία είλαη εγγπεκέλε. Ambrose Bierce (Ακβξφζηνο Μπηξο) Καζψο θπιά ν ρξφλνο. Βάιηε ην ρέξη ζαο πάλσ ζε κηα δεζηή ζφκπα γηα έλα ιεπηφ, θαη ζα ζαο θαλεί φηη πέξαζε κηα ψξα. Καζίζηε κε κηα φκνξθε θνπέια γηα κηα ψξα, θαη ζα ζαο θαλεί φηη πέξαζε κφλν έλα ιεπηφ. Απηφ ζα πεη ρεηηθφηεηα. Albert Einstein (Άικπεξη Ατλζηάηλ) Ζ αθξίβεηα είλαη ν θιέθηεο ηνπ ρξφλνπ.

72 72 Oscar Wilde (ζθαξ Γνπάηιλη) Ο ρξφλνο είλαη ν κεγαιχηεξνο δάζθαινο. Γπζηπρψο φκσο. θνηψλεη ηνπο καζεηέο ηνπ. Hector Berlioz (Δθηφξ Μπεξιηφδ) Δπεηδή ππάξρεη ν ρξφλνο, δελ κπνξνχλ ηα πάληα λα ζπκβνχλ ηαπηνρξφλσο. Αλψλπκνο Αλ ζέιεηο ηα φλεηξά ζνπ λα γίλνπλ πξαγκαηηθφηεηα, ην πξψην πξάγκα πνπ έρεηο λα θάλεηο είλαη λα μππλήζεηο. Αλψλπκνο. Πφηε δελ ζα βξεηο ρξφλν λα θάλεηο νηηδήπνηε. Αλ ζέιεηο ρξφλν, πξέπεη λα ηνλ δεκηνπξγήζεηο. Charles Buxton (Σζαξιο Μπάμηνλ) Ο ρξφλνο είλαη: Πνιχ αξγφο γηα φζνπο πεξηκέλνπλ. Πνιχ γξήγνξνο γηα φζνπο θνβνχληαη. Πνιχ καθξχο γηα φζνπο είλαη ιππεκέλνη. Πνιχ ζχληνκνο γηα φζνπο δηαζθεδάδνπλ. Αιιά γη απηνχο πνπ αγαπνχλ, ν ρξφλνο είλαη αησληφηεηα. Charles Buxton Κάπνπ αλάκεζα Σξίηε θαη Σεηάξηε πξέπεη λα παξάπεζε ε αιεζηλή ζνπ κέξα. Οδπζζέαο Διχηεο Μεξηθνί άλζξσπνη θάλνπλ ηα πξάγκαηα λα ζπκβαίλνπλ κεξηθνί ηα παξαηεξνχλ θαζψο ζπκβαίλνπλ θαη άιινη αλαξσηηνχληαη: «Μα ηη ζπκβαίλεη;» Αλψλπκνο

73 S L O V E N I A C Y C L A D E S I S L A N D S R h o d e s ΑΡΗΣ ΓΙΑΒΡΗΣ 73 7 Δπηξξήκαηα θαη Πξνζέζεηο: Ζ θαζεκεξηλή καο Γεσκεηξία A U S T R I A S a tu M a r e B a ia M a r e IA S I O r a d e a H U N G A R Y C L U J - N A P O C A T ir g u M u r e s L ju b lij a n a A r a d R O M A N I A R i je k a Z A G R E B T IM IS O A R A S ib i u G A L A T I N o v i S a d B R A S O V B R A IL A B E L G R A D E P it e s t i B O S N I A - P lo i e s ti H E R C E G O V I N A B U C H A R E S T C R A IO V A C O N S T A N T A S A R A J E V O R u s e S p li t P le v e n N i s V a r n a A D R I A T I C S E A I T A L Y T Y R R H E N I A N S E A C R O A T I A N S tr. o f O tr a n to T ir a n ë Y U G O S L AV I A A L B A N I A B U L G A R I A S K O P J E P L O V D IV M A C E D O N I A G R E E C E P á tr a i S O F I A T H E S S A L O N IK I A T H E N S P ir a ié v s U K R A I N E B a c a u B u r g a s S t a r a Z a g o r a A E G E A N S E A S E A O F M A R M A R A T U R K E Y Μία ππμίδα, έλα ξνιφη, θη έλαο ράξηεο. Με ηελ πξψηε, πξνζαλαηνιηδφκαζηε ζηνλ ρψξν: Αθνχ ε- ληνπίδνπκε ηε ζέζε καο, ραξάδνπκε ηελ πνξεία πνπ ζέινπκε λα αθνινπζήζνπκε. Υξεηαδφκαζηε φκσο θαη έλα ξνιφη, γηα λα κεηξήζνπκε ην ρξνληθφ δηάζηεκα πνπ απαηηείηαη γηα λα κεηαβνχκε απφ ην έλα ζεκείν ηεο δηαδξνκήο καο ζην άιιν. I O N I A N S E A C R E T E M E D I T E R R A N E A N S E A Ζ ζρέζε καο κε ηελ πξαγκαηηθφηεηα, ε δσή καο θαη νη εκπεηξίεο καο, ε κλήκε θαη ε ζπλείδεζή καο νξγαλψλνληαη κε βάζε ηνλ ρψξν θαη ηνλ ρξφλν. ηε γιψζζα, ηνλ ξφιν ηνπ ρσξνρξνληθνχ πξνζαλαηνιηζκνχ έρνπλ αλαιάβεη ηα επηξξήκαηα θαη νη πξνζέζεηο. Σα πξάγκαηα βέβαηα δελ είλαη γηα φινπο ηφζν απιά. Αιήζεηα, πφζεο θνξέο δελ έρεηε αθνχζεη αλζξψπνπο πνπ δπζθνιεχνληαη λα ζαο εμεγήζνπλ ηε δηαδξνκή πνπ ζα αθνινπζήζεηε γηα λα πάηε ζην ζπίηη ηνπο; Ζ ζπλεξγαζία επηξξεκάησλ θαη πξνζέζεσλ Σα επηξξήκαηα --θαζψο πξνζδηνξίδνπλ θπξίσο ξήκαηα-- δείρλνπλ θαηά θαλφλα ηνλ ηόπν, ηνλ ρξόλν, θαη ηνλ ηξόπν κε ηνλ νπνίν εθηπιίζζεηαη κηα δξαζηεξηφηεηα: Δθθξάδνπλ θαη νη πξνζέζεηο ηελ αλάγθε καο λα πξνζαλαηνιηζηνύκε. Μαο βνεζνχλ λα εθθξάζνπκε ηε ζέζε πνπ έρνπλ νη νληφηεηεο ζηνλ ρψξν θαη ηηο ζρέζεηο πνπ έρνπλ κεηαμχ ηνπο. Παξά ην γεγνλφο φκσο φηη επηξξήκαηα θαη πξνζέζεηο «ζπλεξγάδνληαη» αξκνληθά, έρνπλ κηα νπζηαζηηθή δηαθνξά: Οη πξνζέζεηο φηαλ αθνινπζνχλ επηξξήκαηα-- θαηά θαλφλα, εηδηθεχνπλ ηνλ γεληθφ πξνζαλαηνιηζκφ ησλ ε- πηξξεκάησλ.

74 74 ελάξην: Ζ Μαξία μππλάεη ην πξσί θαη δηαπηζηψλεη φηη έρεη αξγήζεη λα πάεη ζην γξαθείν. Απνθαζίδεη λα πάξεη ην απηνθίλεην ηνπ Νίθνπ, γηα λα θεξδίζεη ρξφλν. Φάρλεη λα βξεη ην θιεηδί. --- Πνύ είλαη ην θιεηδί ηνπ απηνθηλήηνπ; Ο Νίθνο απαληά: --- Σν θιεηδί είλαη επάλσ. Καιά θαηαιάβαηε: Ο Νίθνο δελ είλαη πξφζπκνο λα δψζεη ην απηνθίλεην ζηε Μαξία. Ζ απάληεζή ηνπ δελ ζα κπνξνχζε λα ζεσξεζεί κλεκείν ζαθήλεηαο : Δπάλσ, αιιά πνχ επάλσ; Λείπνπλ δχν ζηνηρεία απφ ηελ απάληεζή ηνπ: κηα πξφζεζε θαη κηα νληφηεηα (έλα α- ληηθείκελν). Ζ Μαξία φκσο βηάδεηαη Αλ είρε ρξφλν, ζα έπξεπε λα ςάμεη φια ηα ζεκεία ηνπ ζπηηηνχ πάλσ ζηα νπνία είλαη δπλαηφ λα βξίζθεηαη ην θιεηδί ηνπ απηνθηλήηνπ. Καηαιαβαίλεηε φηη ηα πξάγκαηα δπζθνιεχνπλ, ε ππνκνλή ηεο εμαληιείηαη, θαη ηα λεχξα ηεληψλνληαη Αλ φκσο απαληνχζε: --- Σν θιεηδί ηνπ απηνθηλήηνπ είλαη πάλσ ζην ςπγείν. ια ζα ήηαλ κηα ραξά. W S E Αλ έπξεπε ινηπφλ λα δψζνπκε κηαλ αθξηβέζηεξε εηθφλα ησλ επηξξεκάησλ θαη ησλ πξνζέζεσλ, ζα κπνξνχζακε λα ηα παξνκνηάζνπκε κε δηαλχζκαηα. N Απηέο νη κηθξέο ιέμεηο κάο βνεζνχλ λα εθθξάζνπκε κε γεσκεηξηθφ ηξφπν ηηο ζρέζεηο καο κε ηα πξάγκαηα θαη ηηο ζρέζεηο κεηαμχ ησλ πξαγκάησλ. Δίλαη θαζνξηζηηθή ινηπφλ ε ζπκβνιή ησλ επηξξεκάησλ θαη ησλ πξνζέζεσλ ζηε ζηελ νξγάλσζε ησλ εκπεηξηώλ θαη θαη επέθηαζε ησλ πξνηάζεψλ καο. Να γηα πνην ιφγν απνηεινχλ ππξήλεο, γχξσ απφ ηνπο νπνίνπο νξγαλψλνληαη επηξξεκαηηθέο θαη πξνζεηηθέο θξάζεηο. Οη ιεηηνπξγίεο ησλ επηξξεκάησλ θαη ησλ επηξξεκαηηθώλ θξάζεσλ Σα επηξξήκαηα, εθηφο απφ ξήκαηα, πξνζδηνξίδνπλ θαη άιια κέξε ηνπ ιφγνπ. Οη ιεηηνπξγίεο ηνπο φκσο δελ ηειεηψλνπλ εδψ: Σα ρξεζηκνπνηνχκε γηα

75 75 λα ζπλδέζνπκε θαη λα ζρνιηάζνπκε πξνηάζεηο. ην δηάγξακκα 1, βιέπεηε ζπγθεληξσκέλεο ηηο ιεηηνπξγίεο ησλ επηξξεκάησλ Δπηξξήκαηα / επηξξεκαηηθέο θξάζεηο ιεηηνπξγνχλ σο ζπλδένπλ ζρνιηάδνπλ Πξνζδηνξηζκνί 6. Καηεγνξνχκελα Πξνηάζεηο 1. Ρεκάησλ 2. Ολνκάησλ 3. Δπηζέησλ 4. Αξηζκεηηθψλ 1. Σξέρεη γξήγνξα. 2. Ο πάλσ όξνθνο. 3. Δίλαη πνιύ θαιόο. 4. Σαμίδεπα πεξίπνπ πέληε ώξεο. 5. Σξέρεη πνιύ γξήγνξα. 6. Σν δσκάηίό ζνπ είλαη άλσ θάησ [θαηεγνξνύκελν]. 5. Δπηξξεκάησλ Γηάγξακκα 1 Σα επηξξήκαηα σο πξνζδηνξηζκνί ξεκάησλ Δίδακε φηη ηα επηξξήκαηα, θαηά Υξφλνο Σφπνο θαλφλα, πξνζδηνξίδνπλ ξήκαηα. ΑΡΓΑ Σξφπνο Πνζφ Αθνχ φκσο ην ξήκα ζπκβνιίδεη δξαζηεξηφηεηα, δηαδηθαζία, ή θαηάζηαζε, ν ξφινο ηνπο είλαη λα δείρλνπλ ηνλ ηόπν ζηνλ νπνίν εμειίζζεηαη έλα γεγνλφο (εδψ, εθεί, πάλσ, θάησ), ηνλ ρξόλν (ρζεο, ζήκεξα, αχξην), θαη ηνλ ηξόπν (αξγά-αξγφηεξα, γξήγνξα-γξεγνξφηεξα, δπλαηάδπλαηφηεξα), θαη ην πνζό (πνιχ, ιίγν).

76 76 Μεξηθά από ηα επηξξήκαηα Σφπνο Υξφλνο Σξφπνο Πνζφ ΑΡΓΑ Δξσηεκαηηθά πνχ; πφηε; πψο; πφζν; Αόξηζηα Γεηθηηθά αιινχ θάπνπ πνπζελά εδψ εθεί παληνχ άιινηε θάπνηε θάπνπ θάπνπ θάπνπ πφηε πφηε ηφηε ηψξα πνηέ αιιηψο αιιηψηηθα θάπσο έηζη καδί θάκπνζν ηφζν Αλαθνξηθά εθεί πνπ φπνπ νπνπδήπνηε ηφηε πνπ φπνηε νπνηεδήπνηε θαζψο φπσο ζαλ σο φζν νζνδήπνηε (ε)κπξφο (ε)πάλσ αλάκεζα αλακεηαμχ αλαηνιηθά αληίπεξα απέλαληη αξηζηεξά βφξεηα γχξσ δεμηά δίπια δπηηθά έμσ θαηαγήο θάησ θνληά καθξηά κέζα κεηαμχ κπξνζηά λφηηα λνηηνδπηηθά. νιφγπξα πέξα πίζσ αδηάθνπα αθφκε (αθφκα) ακέζσο αξγά γξήγνξα έγθαηξα έπεηηα επζχο ήδε θαηφπηλ θηφιαο κφιηο λσξίο μαλά πάιη πηα πξηλ πξνρηέο πξψηα πξσηχηεξα ζήκεξα ζπλάκα ζπλήζσο ζπρλά ηνπ ρξφλνπ χζηεξα αθξηβψο άζρεκα δηαξθψο εηδεκή εληειψο μαθληθά εμήο επηθεθαιήο επίζεο ηδίσο ίζηα θαθά θαιά θαιψο θπξίσο κεκηάο κφλν (κνλάρα) κνλνκηάο ζηγά ηνπ θάθνπ ηπρφλ ρσξηζηά σξαία θηι. αξθεηά δηφινπ εμίζνπ θαζφινπ ιηγάθη ιίγν ιηγφηεξν κάιινλ κφιηο κφλν νιφηεια νισζδηφινπ πάλσ θάησ πεξίπνπ πεξηζζφηεξν πην πνιχ ζρεδφλ ηνπιάρηζην(λ)

77 77 πιάη ρακειά ςειά θηι θέηνο ρζεο θηι. Δθηφο απφ ηα επηξξήκαηα πνπ είδαηε, επηξξεκαηηθή ιεηηνπξγία έρνπλ θαη: 1. Ολφκαηα ρσξίο άξζξν, πνπ αθνινπζνχλ ξήκαηα θίλεζεο. Πάσ Αζήλα. Πάσ ζπίηη. 2. Ολφκαηα (πνπ δειψλνπλ ρξφλν) κε άξζξν ζε πηψζε αηηηαηηθή. Σελ Πέκπηε θεύγνπκε γηα δηαθνπέο. 3. Πξνζεηηθέο θξάζεηο πνπ ζπλνδεχνπλ ξήκαηα. Θα ζπλαληεζνύκε ζην κπαξ. Πξνηαζηαθά επηξξήκαηα Μα ππάξρνπλ θαη επηξξήκαηα πνπ ζρνιηάδνπλ πξνηάζεηο; Βεβαίσο! Απηφ ην βεβαίσο πνπ βιέπεηε είλαη έλα ΠΡΟΣΑΗΑΚΟ ΔΠΗΡ- ΡΖΜΑ. Καη νλνκάδεηαη πξνηαζηαθφ, επεηδή πξνζδηνξίδεη-ζρνιηάδεη ην πεξηερφκελν νιφθιεξεο πξφηαζεο. Πνχ είλαη ε πξφηαζε; Μελ μερλάηε φηη εδψ έρνπκε κηα ειιεηπηηθή πξφηαζε. Γείηε πνηα είλαη ε νινθιεξσκέλε α- πάληεζε: Βεβαίσο, πξνζδηνξίδνπλ θαη πξνηάζεηο ή Βεβαίσο θαη πξνζδηνξίδνπλ πξνηάζεηο. Μεξηθά πξνηαζηαθά-ζρνιηαζηηθά επηξξήκαηα Πξνθαλψο, απιψο, ζπλήζσο, θπζηθά, παξαδφμσο, επηπρψο, δπζηπρψο, αλακθίβνια, αλακθηζβήηεηα, νκνινγνπκέλσο, πξνθαλψο, εηιηθξηλά, αλεπηζήκσο, επηζήκσο, ίζσο, κάιινλ, αιεζηλά, βέβαηα (βεβαίσο), πηζαλφλ, άξαγε, δήζελ, ζσζηά, Παξαδείγκαηα

78 78 ηε δεθαεηία ηνπ 80, πνιινί πίζηεπαλ όηη ήηαλ δπλαηή κηα ειιελνηνπξθηθή πξνζέγγηζε. Πξνθαλώο, έθαλαλ ιάζνο. Η Σξίηε πιεπξά ηνπ ζέκαηόο κνπ αθνξά ηελ επηζηήκε σο κέζνδν γηα λα βξίζθνπκε πώο έρνπλ ηα πξάγκαηα. Απηή ε κέζνδνο βαζίδεηαη ζηελ αξρή όηη ε παξαηήξεζε α- πνηειεί ηνλ θξηηή γηα ην θαηά πόζνλ θάηη είλαη έηζη ή όρη. ιεο νη άιιεο πιεπξέο θαη ηα γλσξίζκαηα ηεο επηζηήκεο θαηαλννύληαη ακέζσο αλ πξώηα αληηιεθζνύκε όηη ε παξαηήξεζε απνηειεί ηνλ ππέξηαην θαη ηειηθό θξηηή ηεο αιήζεηαο κηαο ηδέαο. ηελ πξαγκαηηθόηεηα όκσο, όηαλ ε ιέμε «απόδεημε» ρξεζηκνπνηείηαη κε απηή ηε ζεκαζία, ζεκαίλεη «δνθηκαζία», «έιεγρν» --κε ηνλ ίδην ηξόπν πνπ ε πεξηεθηηθόηεηα ζε αιθνόιε εθθξάδεη έλα θξηηήξην δνθηκαζίαο ησλ νηλνπλεπκαησδώλ πνηώλ. --- Richard Feynman (Ρίηζαξλη Φέηλκαλ), Σν Νόεκα ησλ Πξαγκάησλ: θέςεηο Δλόο Πνιίηε-Δπηζηήκνλα. Γηα λα θαηαιάβνπκε ηε θύζε ηνπ θόζκνπ, πξέπεη λα βξνύκε ηε ζέζε πνπ έρνπλ ζ απηόλ ηα άηνκα θαη (ζε πιαηύηεξε έλλνηα) νη ειέθαληεο θαη ε ύιε, θαη (κε θάπνηα επηθύιαμε) ην πλεύκα. Καηά θάπνην ηξόπν, ε ύιε πξέπεη λα δεκηνπξγήζεθε από θάηη όκνην κε ην ηίπνηε. Δπηπρώο, ηα εξσηεκαηηθά καο γηα ηελ πνιππινθόηεηα ηεο αξρηθήο δεκηνπξγίαο ιηγόζηεςαλ θαζώο ε επηζηεκνληθή έξεπλα μεθαζάξηζε ην πξόβιεκα ηεο δνκήο ηεο ύιεο. --- P. W. Atkins (Άηθηλο), Η Γεκηνπξγία. Έλα ο καζεκαηηθόο αζρνιείηαη ζπλήζσο κε ηε ιύζε ελόο πξνβιήκαηνο. Από απηό πξνθύπηνπλ λέα πξνβιήκαηα, ηόζν όκνξθα όζν εθείλν πνπ έιπζε. Φπζηθά, ηα καζεκαηηθά πξνβιήκαηα είλαη αξθεηά δύζθνια, θαη όπσο επίζεο ζε όιεο ηηο επηζηήκεο-- κπνξεί λα ηα θαηαλνήζεη θαλείο κόλν όηαλ έρεη ζπνπδάζεη κε εκβξίζεηα ηνλ θιάδν, θαη ηνλ γλσξίδεη θαιά. --- Serge Lang, (εξδ Λαλγθ), Η Γνεηεία ησλ Μαζεκαηηθώλ. Με ηα πξνηαζηαθά επηξξήκαηα, ν νκηιεηήο ή ν ζπγγξαθέαο πξνζπαζεί λα εθθξάζεη φρη κφλν ηελ πξνζσπηθή ηνπ γλψκε, αιιά θαη ηε ζηάζε ηνπ απέλαληη ζ απηφ πνπ δηαηππψλεηαη ζηελ ππφινηπε πξφηαζε. Καη ε ζηάζε κπνξεί λα θπκαίλεηαη απφ ηελ πιήξε απνδνρή κέρξη ηελ εηξσλεία θαη ηελ απφξξηςε. Πνιιέο θνξέο κάιηζηα ν ζπγγξαθέαο πξνζπαζεί λα πξνθαηαιάβεη ηνλ αλαγλψζηε γηα ηελ νξζφηεηα ησλ ιεγνκέλσλ ηνπ. ια βέβαηα εμαξηψληαη απφ ην επηθνηλσληαθφ πιαίζην κέζα ζην νπνίν δηαηππψλεηαη ε πξφηαζε. πλδεζκηθά ή ζπλδεηηθά επηξξήκαηα 12 Σα επηξξήκαηα απηά ζπλδένπλ πεξηφδνπο ή παξαγξάθνπο, θαη παίδνπλ ηνλ ίδην ξφιν κε ηνπο ζπλδέζκνπο. Μεξηθά ζπλδεζκηθά επηξξήκαηα πνπ ζπλδένπλ πεξηφδνπο θαη παξαγξά- 12 Γηα ην ξφιν ησλ ζπλδεζκηθψλ επηξξεκάησλ ζηε ζπλνρή ελφο θεηκέλνπ, δηαβάζηε: Άξεο Γηαβξήο, Ζ Γνκή θαη ε Λεηηνπξγία ηεο Παξαγξάθνπ, εθδφζεηο ΚΔΓΡΟ, Αζήλα 2005.

79 79 θνπο. Δπνκέλσο, ζπκπεξαζκαηηθά, ελδερνκέλσο, ζπγθεθξηκέλα, πξαγκαηηθά (πξάγκαηη), νπζηαζηηθά, εηδηθφηεξα, επηπξνζζέησο, επηπιένλ, θπξίσο, εηδηθά (εηδηθφηεξα), αθφκε, επίζεο, άξα, έηζη (κε ζπκπεξαζκαηηθή ζεκαζία), σ- ζηφζν, αξρηθά, πξψηα, χζηεξα, ηέινο, ηειηθά, Αλ αλαγγείιεηο έλα πξντόλ πνιύ λσξίο, όηαλ εκθαληζηεί ζηελ αγνξά, όινο ν θόζκνο ζα ην έρεη μεράζεη. Αλ ην αλαγγείιεηο πνιύ αξγά, νη αληαγσληζηέο ζνπ ζα βγάινπλ ίδηα πξντόληα λσξίηεξα από ζέλα. Δπνκέλσο, πάληα είλαη είηε πνιύ αξγά είηε πνιύ λσξίο. Joachim Graf (Γηναθίκ Γθξαθ), Οη Νόκνη ηνπ Μέξθπ γηα ηελ Πιεξνθνξηθή. Καλείο απ απηνύο (ηνπο ζνθηζηέο), ιέεη (ν Ιζνθξάηεο), δελ απέθηεζε κεγάιε πεξηνπζία, θαη όινη έδεζαλ ιηηά, ρσξίο λα εμαηξείηαη νύηε ν Γνξγίαο, πνπ απέθηεζε πεξηζζόηεξα ρξήκαηα από θάζε άιινλ Από ηελ άιιε πιεπξά, ν Πιάησλ ηνλίδεη ηδηαίηεξα ηα πινύηε ηνπο, ιέγνληαο Σνλ ίδην ξφιν κε ηα Πξνηαζηαθά Δπηξξήκαηα παίδνπλ θαη πνιιέο Πξνζεηηθέο θξάζεηο φπσο: θαηά βάζνο, ζηελ πξαγκαηηθφηεηα, απφ ηε κηα, απφ ηελ άιιε, ελ θαηαθιείδη, κε απνηέιεζκα, θαηά θαλφλα, Σηο θξάζεηο απηέο φκσο ηηο πεξηιακβάλνπκε ζηα επηξξήκαηα, επεηδή παίδνπλ ηνλ ίδην ξφιν κ απηά: πξνζδηνξίδνπλζρνιηάδνπλ πξνηάζεηο θαη ζπλδένπλ πεξηφδνπο. ιόγνπ ράξε όηη ν Πξσηαγόξαο θέξδηζε κε ηε ζνθία πεξηζζόηεξα ρξήκαηα από όζα ν Φεηδίαο θαη άιινη δέθα γιύπηεο καδί. W. K. C. Guthrie (Γθάζξη), Οη νθηζηέο. Δίκαη απ απηνύο πνπ πηζηεύνπλ ζην αλζξσπν-θνηλσληθό βάζνο ηνπ κύζνπ, δειαδή ζηελ πξαγκαηηθόηεηά ηνπ. Θα έιεγα αθόκε πσο ε πξαγκαηηθόηεηά καο έρεη πάληα κηα κπζνινγηθή ζπληζηώζα. Καη ζα πξόζζεηα όηη, αλάκεζα ζηνλ homo sapiens θαη ζηνλ homo demens, ζηε ζνθία θαη ηελ ηξέια, δελ ππάξρεη έλα ζαθέο όξην. Έηζη, γηα παξάδεηγκα, κηα νξζνινγηθή δσή είλαη θαζαξή ηξέια. Δληγθάξ Μνξέλ, Έξσηαο, Πνίεζε, νθία. Δλ θαηαθιείδη, ε πνίεζε είλαη ε αηζζεηηθή, είλαη ν έξσηαο, είλαη ε απόιαπζε, είλαη ε ραξά, είλαη ε ζπκκεηνρή θαη, θαηά βάζνο, είλαη ε δσή! Δληγθάξ Μνξέλ. Ίζσο ληώζαηε έθπιεμε αλ θάπνηνο ηζρπξηδόηαλ όηη ηα καζεκαηηθά είλαη θάηη εμαηξεηηθά όκνξθν. Δληνύηνηο, πξέπεη λα μέξεηε όηη ππάξρνπλ άλζξσπνη πνπ αζρνινύληαη όιε ηνπο ηε δσή κε ηα καζεκαηηθά, πνπ είλαη ηόζν δεκηνπξγηθνί θαη δξαζηήξηνη ζ απηά, όζν έλαο ζπλζέηεο ζηε κνπζηθή. Serge Lang, Η Γνεηεία ησλ Μαζεκαηηθώλ.

80 80 Αλ ζέιεηε λα παίμεηε ιίγν κε ην πάλσ θαη ην θάησ, κπνξείηε λα θνηηάμεηε πξνζεθηηθά ηνλ πίλαθα ηνπ Maurits Cornelius Escher (Μάνπξηηο Κνξλέιηνπο Έζεξ), ζηελ επφκελε ζειίδα. Σίηινο ηνπ έξγνπ είλαη Πάλσ θαη θάησ (1947).

81 81 Οη πξνζέζεηο θαη ν πξνζαλαηνιηζκόο ζηνλ ρώξν Οη Πξνζέζεηο αλήθνπλ ζηα κέξε ηνπ ιφγνπ πνπ ηα ζπλαληάκε ζπλήζσο ζην ηέινο ησλ βηβιίσλ ηεο Γξακκαηηθήο --ζ έλα ζεκείν πνπ δελ θηάλνπκε ζρεδφλ πνηέ θαζψο δηαβάδνπκε. Θα έιεγε θαλείο φηη βξίζθνληαη πάληνηε «εθηφο χιεο»! Κη φκσο. Οη πξνζέζεηο είλαη απνιχησο απαξαίηεηα ζπζηαηηθά ηεο γιψζζαο καο. Καη ιφγνο είλαη απιφο: Δθθξάδνπκε, φπσο ήδε είπακε, ηνλ πξνζαλαηνιηζκφ ζηνλ ρψξν. Καη θάηη αθφκε πην ζεκαληηθφ: Οξγαλψλνπκε ηηο εκπεηξίεο καο κε βάζε απηφλ ηνλ πξνζαλαηνιηζκφ ηνπο γλσζηηθνχο καο ράξηεο, αλ πξνηηκάηε. Γηα λα πξνζαλαηνιηζηνχκε φκσο, ρξεηαδφκαζηε πάληα έλα ζεκείν αλαθνξάο. Πνιιέο θνξέο, ζεκείν αλαθνξάο είκαζηε εκείο, ελψ άιιεο θνξέο κπνξεί λα είλαη έλα αληηθείκελν, κηα ηνπνζεζία θηι. Καη ην πεξηζηέξη ηεο εηθφλαο; πσο ιέλε νη εηδηθνί, ηα πεξηζηέξηα είλαη νη πξσηαζιεηέο ηνπ πξνζαλαηνιηζκνχ ζηνλ ρψξν. Οη πξνζέζεηο ζπλδπάδνληαη κε νλφκαηα θαη πνιιέο θνξέο-- κε επηξξήκαηα. Έηζη, κπνξνχκε λα εθθξάζνπκε κεηαμχ άιισλ: 1. Σελ θίλεζε ή ηε ζέζε-ζηάζε κέζα ζε θάηη ή θνληά ζε θάηη. Σν απηνθίλεην βξίζθεηαη θιεηδσκέλν ζην πάξθηλ. Παξθάξηζα ην κεραλάθη θνληά ζην δηθό ζνπ. 2. Σελ θαηεχζπλζε ή ηνλ πξννξηζκφ. Δμαηηίαο ηεο ζθνδξήο ρηνλόπησζεο, ην ξεύκα ηεο εζληθήο νδνύ πξνο Λακία είλαη θιεηζηό. 3. Σελ πξνέιεπζε. Σν αεξνπιάλν απηό ήξζε από ηελ Αιεμαλδξνύπνιε. 4. Σε δηέιεπζε κέζα από ή έμσ από θάηη. Πεγαίλνληαο ζηελ Αξάρνβα, πεξάζακε έμσ από ηε Ληβαδεηά. ην δηάγξακκα 2, βιέπεηε ηνλ ηξφπν κε ηνλ νπνίν ζπλδπάδνληαη νη πξνζέζεηο κε νλφκαηα θαη επηξξήκαηα. Βέβαηα, ζηε ζέζε ησλ νλνκάησλ είλαη δπλαηφ λα ππάξρνπλ πξνζσπηθέο αλησλπκίεο. λνκα Ρήκα: δξαζηεξηφηεηα θαηάζηαζε πξφζεζε + φλνκα πξφζεζε + επίξξεκα + φλνκα επίξξεκα + πξφζεζε + φλνκα Γηάγξακκα 2

82 82 Θα ζε δσ ζην πινίν [πξόζεζε + όλνκα]. Πέξαζεο από κπξνζηά κνπ, αιιά δελ κε είδεο [πξόζεζε + επίξξεκα + όλνκα]. Η ζθελή εθηπιίρζεθε κπξνζηά ζηα έθπιεθηα κάηηα ησλ πεξαζηηθώλ [επίξξεκα + πξόζεζε + όλνκα]. Οη ιεηηνπξγίεο ησλ πξνζέζεσλ θαη ησλ πξνζεηηθώλ θξάζεσλ Οη πξνζέζεηο ηνπνζεηνχληαη κφλεο ηνπο ή ζε ζπλδπαζκφ κε επηξξήκαηα-- πξηλ απφ νλφκαηα, θαη (θαηά θαλφλα) απνζαθελίδνπλ ηε ζρέζε πνπ ζπλδέεη ηε δξαζηεξηφηεηα ηνπ ξήκαηνο κε ηηο νληφηεηεο πνπ κεηέρνπλ ζ απηήλ. Γηα παξάδεηγκα, αλ ην ξήκα δειψλεη θίλεζε, ε πξφζεζε ζε καδί κε ην φ- λνκα πνπ αθνινπζεί-- εθθξάδεη ζηόρν ή πξννξηζκό (Ο Νίθνο πεγαίλεη ζηνλ θηλεκαηνγξάθν). Με έλα ξήκα θίλεζεο, ε πξφζεζε απφ καδί κε ην φλνκα πνπ ζπλνδεχεη-- εθθξάδεη πξνέιεπζε ή αθεηεξία (Ο Νίθνο έξρεηαη απφ ηνλ θηλεκαηνγξάθν). Έρνπκε θαη ην αξθνπδάθη ηεο εηθφλαο. Πψο ζα πεξηγξάθαηε απηή ηε ζθελή; Θα ιέγαηε φηη βξίζθεηαη κέζα ζην θνπηί φηη βγαίλεη κέζα απφ ην θνπηί, ή φηη βγαίλεη απφ ην θνπηί; πνηα απάληεζε θη αλ επηιέμεηε (ππάξρνπλ θη άιιεο βέβαηα) ζα ρξεζηκνπνηήζεηε κηα πξφζεζε ή έλαλ ζπλδπαζκφ επηξξήκαηνο θαη πξφζεζεο. Θπκάζηε πνπ παξνκνηάζακε ηελ πξφηαζε κε αθήγεζε; Λνηπφλ, ε δξαζηεξηφηεηα (ην ξήκα), νη νληφηεηεο πνπ κεηέρνπλ ζ απηήλ (ηα νλφκαηα), θαη ν πξνζαλαηνιηζκφο ηεο δξάζεο ζηνλ ρψξν θαη ηνλ ρξφλν (επηξξήκαηα θαη πξνζέζεηο) απνηεινχλ ηα ζπζηαηηθά ζηνηρεία κηαο αθήγεζεο, ελφο ζεαηξηθνχ έξγνπ, ή κηαο θηλεκαηνγξαθηθήο ηαηλίαο. Πξνζέμηε φκσο! Ο ξφινο ηνπ ξήκαηνο θαη ηνπ νλφκαηνο είλαη θαζνξηζηηθφο.

83 83 Οη πξνζεηηθέο θξάζεηο απνηεινχλ ζπκπιεξψκαηα ξεκαηηθψλ θξάζεσλ ή ιεηηνπξγνχλ σο έκκεζν αληηθείκελν, θαηεγνξνύκελν, θαη πξνζδηνξηζκόο. Πήγε ζην ζπίηη [ζπκπιήξσκα ξήκαηνο]. Σν θνξίηζη κε ηα όκνξθα κάηηα [πξνζδηνξηζκόο νλόκαηνο]. Δίλαη θαιόο ζην ζθάθη [πξνζδηνξηζκόο επηζέηνπ]. Καλέλαο ζηνλ θόζκν δελ είλαη όπσο εζύ [πξνζδηνξηζκόο αλησλπκίαο]. Κάησ ζηνλ Πεηξαηά ζηα Κακίληα [πξνζδηνξηζκόο επηξξήκαηνο]. Η απάληεζή ηνπ ήηαλ γηα γέιηα [θαηεγνξνύκελν). Ο Πέηξνο έδσζε ηελ πηζησηηθή ηνπ θάξηα ζηε Μαξία [έκκεζν αληηθείκελν]. Πξνζεηηθέο θξάζεηο ιεηηνπξγνχλ σο πκπιεξψκαηα Πξνζδηνξηζκνί Καηεγνξνχκελα Έκκεζα Αληηθείκελα Ρεκάησλ Ολνκάησλ Δπηζέησλ Αλησλπκηψλ Δπηξξεκάησλ Γηάγξακκα 3 Πνηεο είλαη νη πξνζέζεηο αλά: ρηιηφκεηξα αλά δεπηεξφιεπην. άλεπ = ρσξίο: Άλεπ ιφγνπ. αληί: Αληί γηα ζέλα, ζα πάσ εγψ. από: Πέξαζε απφ ην ζπίηη. γηα: Ήξζα γηα ζέλα. δηά: Πήγε ζηε Μπηηιήλε δηά ζαιάζζεο. δίρσο = ρσξίο. εηο: Δηο βάξνο ηνπ εθθξεκνχλ πνιιέο θαηαδίθεο. εθ, εμ: Σν θάνπι πνπ ζθχξημε ν δηαηηεηήο ήηαλ κάλλα εμ νπξαλνχ. Απηά πνπ είπε ήηαλ φια εθ ηνπ πνλεξνχ (ρσξίο απφζηξνθν νη πξνζέζεηο εθ θαη εμ). εθηόο: Δίζαη εθηφο ζέκαηνο!

84 84 ελ: Πεο καο ελ ζπληνκία ηη ζπλέβε. ελαληίνλ: Καηαθέξζεθε ελαληίνλ φισλ. εμαηηίαο: Δμαηηίαο ηεο βξνρήο, δηαθφπεθε ν αγψλαο. επί: Μίιεζε επί καθξφλ. ίζακε: Σν πινίν είλαη ίζακε εθαηφ κέηξα. θαηά: Καηά ηε γλψκε κνπ, κε: Ήξζε κε ηνλ Γηψξγν. κεηά: Μεηά βίαο θξαηηέηαη λα κε θάεη θη άιιε πίηζα. κεηαμύ: Μεηαμχ νπξαλνχ θαη γεο. κέρξη: Θα ζε πάσ κέρξη ην απηνθίλεην. παξά: Πήγε ζην ζρνιείν παξά ηε ζέιεζή ηνπ. πεξί: πδεηνχζαλ πεξί αλέκσλ θαη πδάησλ. πξν: Ο Αλλίβαο πξν ησλ ππιψλ. πξνο: Ο δξφκνο πξνο ηε δφμα. ζε: Γελ κηιάσ ζε ζέλα. ζηα: Σνλ γλψξηζε ζηα Σξίθαια. ζηε: Θα πάεη ζηε Θεζζαινλίθε. ζηεο: ηεο Μαξίαο ηελ πνδηά ζθάδνληαη παιηθάξηα. ζηηο: Ήξζε απφ ηε Λάξηζα ζηηο δέθα. ζηνλ: ηνλ ππξεηφ ηεο δφμαο. ζηνπ: ηνπ Μπειακί ην νπδεξί. ζηνπο: Ο θφζκνο βγήθε ζηνπο δξφκνπο. ζησλ: ησλ Φαξψλ ηελ νιφκαπξε ξάρε. ζπλ: πλ Αζελά θαη ρείξα θίλεη. ππέξ: Αγσλίζηεθαλ ππέξ βσκψλ θαη εζηηψλ. ππό: 40 βαζκνί Κειζίνπ ππφ ζθηάλ. ράξε: Υάξε ζε ζέλα ληθήζακε. ρσξίο: Πνχ παο ρσξίο αγάπε; ώο: Πήγαηλε ψο ηελ άθξε ηνπ δσκαηίνπ θαη γχξηδε. ηα Μαζεκαηηθά, Υξεζηκνπνηνχληαη νη εμήο πξνζέζεηο: Γηά: ( / ) Δπί: ( ) Ίζνλ: ( = ) Μείνλ, πιελ: ( - ) Σα ζεκεία αλαθνξάο Δίπακε φηη νη πξνζέζεηο (ζε ζπλδπαζκφ κε ηα επηξξήκαηα) κάο βνεζνχλ λα πξνζαλαηνιηζηνχκε. Απηφ ζεκαίλεη φηη έρνπκε αλάγθε λα εληνπίζνπκε ν- ξηζκέλα ζηαζεξά ζεκεία ζηνλ ρψξν, κε βάζε ηα νπνία ζα πξνζδηνξίζνπκε ή ζα αμηνινγήζνπκε ηε δηθή καο ζέζεο ή ηε ζέζε κηαο άιιεο νληφηεηαο κέ-

85 85 ζα ζ απηφλ. Σηο πεξηζζφηεξεο θνξέο, απηή ε δηεξγαζία δελ απαηηεί ηδηαίηεξε πξνζπάζεηα. ηαλ, γηα παξάδεηγκα, ιέκε: Πέξαζε από κπξνζηά κνπ κηα όκνξθε θνπέια ζεσξνχκε ζεκείν αλαθνξάο ηνλ εαπηφ καο. ηαλ φκσο ιέκε: Παξθάξηζα ην απηνθίλεην δίπια ζην ζπίηη ζεκείν αλαθνξάο είλαη ην ζπίηη.

86 86 8 Οη κεηνρέο: Ζ ηέρλε ηεο ζρνηλνβαζίαο Ο ζρνηλνβάηεο ηεο εηθφλαο αθξνβαηεί πάλσ ζ έλα ηελησκέλν ζρνηλί αιιά ρσξίο λα δηαηξέρεη ζνβαξφ θίλδπλν Απφ φπνηα πιεπξά ηνπ ζρνηληνχ θη αλ πέζεη, ζα ζπγθξαηεζεί απφ ην δίρηπ αζθαιείαο. Κάηη παξφκνην ζπκβαίλεη θαη κε ηε κεηνρή: ρνηλνβαηεί αλάκεζα ζην φλνκα θαη ην ξήκα -- αλάκεζα ζηελ νληφηεηα θαη ηε δξαζηεξηφηεηα. Γη απηφ ηνλ ιφγν, άιιεο θνξέο ζα ηε ζπλαληήζνπκε σο: 1. Όλνκα. Οη εξγαδόκελνη δηακαξηπξήζεθαλ έληνλα γηα ηηο απνθάζεηο ηεο θπβέξλεζεο. 2. Δπίζεην (πξνζδηνξίδεη έλα φλνκα). Οη εξγαδόκελεο κεηέξεο πνπ έρνπλ αλήιηθα παηδηά πεγαίλνπλ ζηελ εξγαζία ηνπο δύν ώξεο αξγόηεξα. θαη άιιεο θνξέο σο: 3. Δπίξξεκα Έθπγε ηξέρνληαο. Ήξζε γειώληαο. 4. Γεπηεξεύνπζα πξόηαζε Ο Γηάλλεο, θνπξαζκέλνο [επεηδή ήηαλ θνπξαζκέλνο] από ην ηαμίδη, θνηκήζεθε λσξίο. Μεηνρή ιεηηνπξγεί σο λνκα Δπίζεην Δπίξξεκα Γεπηεξεχνπζα πξφηαζε Οληφηεηα / ηδηφηεηα Ρήκα / δξαζηεξηφηεηα

87 87 Οη θαηαιήμεηο ησλ κεηνρώλ Οη θαηαιήμεηο ησλ κεηνρψλ ηεο Νέαο Διιεληθήο είλαη: Δλεξγεηηθή θσλή Παζεηηθή θσλή Δλεζηώηαο -άκελνο -όκελνο -νύκελνο Δλεζηψηαο Ο ιεγάκελνο. Ο Πξσζππνπξγόο αλαρώξεζε ζπλνδεπόκελνο από ηε ζύδπγό ηνπ. Δλδηαθέξνκαη γηα ηα επηδνηνύκελα πξνγξάκκαηα ηεο Δ.Δ. -νληαο -ώληαο Ήξζε ηξέρνληαο θαη ηνλ θίιεζε. Κάλεη κπάλην ηξαγνπδώληαο. Παξαθείκελνο -κέλνο Ήηαλ θνβηζκέλνο κε όζα είρε αθνύζεη. Σν θαγεηό ήηαλ παγσκέλν! Οη ιαζξνκεηαλάζηεο βξέζεθαλ ηαιαηπσξεκέλνη θαη πεηλαζκέλνη. Αφξηζηνο (ζπαληφηεξα) -ζείο Οη θαηαβιεζέληεο θόξνη έ- ρνπλ αθαηξεζεί από ην ρξένο ζαο. -ζείζα Οη ππνβιεζείζεο αηηήζεηο ζα εμεηαζηνύλ κε πξνζνρή. -ζέλ Ο θόζκνο άθνπγε ζην ξαδηόθσλν ηα πνιεκηθά αλαθνηλσζέληα.

88 88 9 Οη ύλδεζκνη Πφζεο θνξέο ηελ εκέξα πξνζέρεηε ηνπο ζπλδεηήξεο πνπ έρεηε πάλσ ζην γξαθείν ζαο ή ζε θάπνην ζπξηάξη ηνπ; Κακηά. Α- πιψο, φηαλ ηνπο ρξεηαζηείηε, θάλεηε κεξηθέο κεραληθέο θηλήζεηο: απιψλεηε ην ρέξη μέξεηε πνχ βξίζθνληαη-- πηάλεηε έλαλ δπν απ απηνχο θαη ζπλδέεηε ηηο ζειίδεο. Σελ ίδηα αληηκεηψπηζε έρνπλ θαη νη χλδεζκνη. Πνηέ δελ ηνπο πξνζέρνπκε η- δηαίηεξα. Καη φηαλ ηνπο ρξεζηκνπνηνχκε, καο ελδηαθέξεη κφλν λα θάλνπκε ηε δνπιεηά καο: λα ζπλδέζνπκε θξάζεηο θαη πξνηάζεηο. Σίπνηα πεξηζζφηεξν. Οη ζχλδεζκνη φκσο είλαη θάηη παξαπάλσ απφ ζπλδεηήξεο: Δίλαη κηα πεγή γλψζεο πνπ καο θέξλεη θνληά, ηφζν ζηε ινγηθή ηεο γιψζζαο, φζν θαη ζηε γιψζζα ηεο Λνγηθήο. Καη κε βηαζηείηε λα πείηε πάιη φηη φια απηά αθνξνχλ ηνπο θηινιφγνπο! Γηαβάζηε νπνηνδήπνηε βηβιίν Λνγηθήο. Γελ ζαο αξέζεη απηή ε ιχζε; Γηαβάζηε έλα βηβιίν πνπ αλαθέξεηαη ζε γιψζζεο πξνγξακκαηηζκνχ έλα βηβιίν ζρεηηθφ κε ηελ Αλαπαξάζηαζε ηεο Γλψζεο ζε ειεθηξνληθφ ππνινγηζηή (Knowledge Representation) ή κε ηελ ηερλεηή λνεκνζχλε: Θα δηαπηζηψζεηε φηη δελ κπνξείηε λα πξνρσξήζεηε αλ δελ έρεηε θαηαλνήζεη ηνλ ξφιν πνπ παίδνπλ νη ζχλδεζκνη. Σα είδε ησλ ζπλδέζκσλ 1. πκπιεθηηθνί: θαη, νχηε, κήηε. 2. Γηαδεπθηηθνί: ή, ή-ή, είηε, είηε-είηε, είηε-ή. 3. Αληηζεηηθνί: αιιά, παξά, 13 φκσο, σζηφζν, ελψ, αλ θαη, κφλν (πνπ), κα (ρξεζηκνπνηείηαη θπξίσο ζηνλ πξνθνξηθφ ιφγν), εληνχηνηο, κνιαηαχηα, εθεί πνπ, (θη) έπεηηα, εμάιινπ, κάιηζηα. 4. πκπεξαζκαηηθνί: ινηπφλ, ψζηε, άξα, έηζη, πνπ, έπεηηα, ηφηε, χζηεξα, επνκέλσο. 5. Δπεμεγεκαηηθόο: δειαδή. 6. Δηδηθνί: φηη, πσο, πνπ. 13 Τπνγξακκίδνληαη νη ζχλδεζκνη πνπ αλήθνπλ ζε πεξηζζφηεξα απφ έλα είδε.

89 89 7. Υξνληθνί: φηαλ, ζαλ, ελψ, θαζψο, θάζε πνπ, αθνχ, αθφηνπ, πξηλ (λα), κφιηο, πξνηνχ, πξνηνχ, ψζπνπ, σζφηνπ, φζν πνπ, εθφζνλ, άκα, εθεί πνπ (= κφιηο), επζχο σο. 8. Αηηηνινγηθνί: επεηδή, αθνχ, θαζψο, δηφηη, κηα θαη, κηα πνπ. 9. Τπνζεηηθνί: αλ, εάλ, (άκα, ζαλ). 10. Σειηθνί: λα, γηα λα. 11. Απνηειεζκαηηθνί: ψζηε, ψζηε λα, έηζη πνπ, πνπ, (γηα λα). 12. Γηζηαθηηθνί ή ελδνηαζηηθνί: κε(λ), κήπσο. 13. Δλαληησκαηηθνί / παξαρσξεηηθνί: αλ θαη, κνινλφηη, κφιν πνπ, παξ φιν πνπ, θαη πνπ, θαη αο, θαη αλ, θαη αλ αθφκε, αθφκε θαη αλ, έζησ θαη αλ, παξ φηη, ελψ, θαη πνπ, θαη αο. Οη δύν θαηεγνξίεο ζπλδέζκσλ Αλάινγα κε ην είδνο ηεο ζχλδεζεο, κπνξνχκε λα θαηαηάμνπκε ηνπο ζπλδέζκνπο (ηα είδε πνπ είδακε πξνεγνπκέλσο) ζε δχν βαζηθέο θαηεγνξίεο: Σνπο ΠΑΡΑΣΑΚΣΗΚΟΤ θαη ηνπο ΤΠΟΣΑΚΣΗΚΟΤ. Παξαηαθηηθνί πκπιεθηηθνί Γηαδεπθηηθνί Αληηζεηηθνί πκπεξαζκαηηθνί ρήκα 1 ύλδεζκνη Τπνηαθηηθνί Δηδηθνί Υξνληθνί Αηηηνινγηθνί Τπνζεηηθνί Σειηθνί Απνηειεζκαηηθνί Γηζηαθηηθνί Δλαληησκαηηθνί / Παξαρσξεηηθνί Οη παξαηαθηηθνί ζχλδεζκνη ζπλδένπλ ηζνδύλακεο θξάζεηο θαη πξνηάζεηο (θχξηεο κε θχξηεο, θαη δεπηεξεχνπζεο κε δεπηεξεχνπζεο).

90 90 Οη ππνηαθηηθνί ζχλδεζκνη «εηζάγνπλ» δεπηεξεύνπζεο πξνηάζεηο. Ολνκάδνληαη «ππνηαθηηθνί», επεηδή νη πξνηάζεηο πνπ εηζάγνπλ «ππνηάζζνληαη» ζε θάπνηα Κχξηα. ηνπο ζπλδέζκνπο ζα πξέπεη λα ζπκπεξηιάβνπκε κεξηθέο πξνζεηηθέο θαη επηξξεκαηηθέο θξάζεηο, νη νπνίεο ζπκπεξηθέξνληαη φπσο νη ζχλδεζκνη. Καη ηνχην, επεηδή ζπλδένπλ πξνηάζεηο ή κεγαιχηεξα ηκήκαηα θεηκέλνπ, δειαδή παξαγξάθνπο θαη ελφηεηεο. Ο θαιόο Θεόο βξίζθεηαη ζηηο ιεπηνκέξεηεο 1. Ζ δηαδνρηθή ζχλδεζε Γεπηεξεπνπζψλ (εμαξηεκέλσλ) πξνηάζεσλ κε ππνηαθηηθνχο ζπλδέζκνπο νλνκάδεηαη ΓΗΑΓΟΥΗΚΖ ΤΠΟΣΑΞΖ. Δίλαη ιάζνο λα πηζηεύεηο όηη νη ζεηζκνιόγνη γλσξίδνπλ πόηε αθξηβώο ζα γίλεη έλαο ζεηζκόο. Να ηνπ πεηο όηη είλαη θαηξόο λα ζπλαληεζνύκε. 2. Οη ζπκπιεθηηθνί ζχλδεζκνη ζπλδένπλ ηηο πξνηάζεηο θαηαθαηηθά θαη απνθαηηθά. Ζ ζχλδεζε δειαδή ησλ πξνηάζεσλ είλαη ΚΑΣΑΦΑΣΗΚΖ ή ΑΠΟΦΑΣΗΚΖ. Καηαθαηηθά ζπλδένληαη νη πξνηάζεηο πνπ ΓΔΝ πεξηέρνπλ θακηά άξλεζε. Οδεγώ θαη ζε ζθέθηνκαη. Απνθαηηθά ζπλδένληαη νη πξνηάζεηο πνπ πεξηέρνπλ (ε κία ή θαη νη δχν) άξλεζε. Κνίηα κε θαη κε κηιάο. Γελ είδε θαη δελ άθνπζε ηίπνηα. Ούηε ηελ είδα νύηε ηελ μέξσ. 3. Ζ ζχλδεζε πνπ γίλεηαη κε ηνπο αληηζεηηθνχο ζπλδέζκνπο είλαη δχν εηδψλ: ΑΠΛΖ θαη ΔΠΗΓΟΣΗΚΖ. ηελ απιή αληηζεηηθή ζχλδεζε, ην πεξηερφκελν ηεο δεχηεξεο πξφηαζεο βξίζθεηαη ζε αληηδηαζηνιή κε απηφ ηεο πξψηεο. Ήξζα αιιά έιεηπεο. νπ κηιάσ αιιά δελ κ αθνύο.

91 91 Με ηελ επηδνηηθή αληηζεηηθή ζχλδεζε, εζηηάδνπκε ηελ πξνζνρή ηνπ αθξναηή ή ηνπ αλαγλψζηε (δίλνπκε κεγαιχηεξε έκθαζε) ζηελ πξφηαζε ή ηε θξάζε πνπ βξίζθεηαη κεηά ηνλ αιιά. 14 Πξφηππα επηδνηηθήο αληίζεζεο ρη κφλν, αιιά θαη ρη κφλν δελ, αιιά θαη δελ ρη κφλν, αιιά θαη δελ ρη κφλν δελ, αιιά θαη ρη κφλν λα κε(λ), αιιά νχηε θαη λα θαη λα ρη κφλν λα, αιιά θαη λα κε(λ) ρη κφλν, αιιά θαη ρη κφλν λα κε(λ), αιιά λα ρη κφλν, αιιά θαη ρη κόλν ήξζε, αιιά θαη έκεηλε κε ηηο ώξεο. (Δζηηάδνπκε ηελ πξνζνρή ζηελ πξόηαζε: αιιά θαη έκεηλε κε ηηο ώξεο). ρη κόλν δελ ήξζε ζην κάζεκα, αιιά θαη δελ ηειεθώλεζε. (Δζηηάδνπκε ηελ πξνζνρή ζηελ πξόηαζε: αιιά θαη δελ ηειεθώλεζε). ρη κόλν πήγε ζην ρσξηό ηνπ, αιιά θαη δελ έθπγε πνηέ πηα από θεη. ρη κόλν δελ ήξζε λα κε βνεζήζεη, αιιά θαη κε θνξόηδεπε πνπ ήκνπλ αλεβαζκέλνο ζην δέληξν. ρη κόλν λα μαλάξζεηο, αιιά θαη λα κείλεηο θνληά κνπ γηα πάληα. ρη κόλν λα κελ παο λα ηνλ δεηο, αιιά νύηε θαη λα ηνπ ηειεθσλήζεηο. ρη κόλν λα θύγεηο, αιιά θαη λα κελ μαλαπαηήζεηο εδώ! ρη κόλν λα κε δηακαξηύξεζαη, αιιά θαη λα ιεο θη επραξηζηώ πνπ ζε βνεζάσ. 14 ΠΑΡΑΠΟΜΠΖ ΣΟ ΒΗΒΛΗΟ ΓΗΑ ΣΖΝ ΠΔΡΗΛΖΦΖ, ΚΔΓΡΟ, ΑΘΖΝΑ 2005

92 92 Οη ζχλδεζκνη θαη ηα είδε ηεο ζχλδεζεο πκπιεθηηθνί ζχλδεζκνη Δίδνο ζχλδεζεο Καηαθαηηθή Απνθαηηθή Αληηζεηηθνί ζχλδεζκνη Δίδνο ζχλδεζεο Απιή αληηζεηηθή ζχλδεζε Δπηδνηηθή αληηζεηηθή ζχλδεζε Γηαδεπθηηθνί ζχλδεζκνη Δίδνο ζχλδεζεο Γηαδεπθηηθή πκπεξαζκαηηθνί ζχλδεζκνη Δίδνο ζχλδεζεο πκπεξαζκαηηθή ρήκα 2 Ο ζύλδεζκνο πνπ 1. Ο ζπκπεξαζκαηηθφο ή απνηειεζκαηηθφο ζχλδεζκνο πνπ εηζάγεη θαηά θαλφλα Γεπηεξεχνπζα ζπκπεξαζκαηηθή ή απνηειεζκαηηθή πξφηαζε. ΓΔΝ πξέπεη βέβαηα λα ηνλ ζπγρένπκε κε ηελ αλαθνξηθή αλησλπκία πνπ. Ήηαλ ηόζν όκνξθε, πνπ όινη ηελ θνηηνύζαλ. (Απνηειεζκαηηθόο). Οη ηνίρνη ζην δηακέξηζκά καο είλαη ηόζν ιεπηνί, πνπ όηαλ θάλσ κηα εξώηεζε ζηε γπλαίθα κνπ παίξλσ ηέζζεξηο δηαθνξεηηθέο απαληήζεηο. (Απνηειεζκαηηθόο). --- Καηεξίλα Υξηζηνδνύινπ, Μεδεδάθηα. Γηα ηε δηαθνξά πκπεξαζκαηηθψλ θαη Απνηειεζκαηηθψλ πξνηάζεσλ κπνξείηε λα δηαβάζεηε ηελ ελφηεηα πνπ αθνινπζεί. Δίλαη ηόζν ζεκαληηθόο ν ξόινο ηεο ηζόηεηαο ζην δεκνθξαηηθό πνιίηεπκα, πνπ θαλείο δελ κπνξεί λα ηνλ παξαβιέςεη. (πκπεξαζκαηηθόο).

93 93 Ο ζύλδεζκνο ώζηε 1. ηαλ ν ζχλδεζκνο ώζηε βξίζθεηαη κεηά απφ ηειεία θαη άλσ ηειεία, εηζάγεη Κχξηα ζπκπεξαζκαηηθή πξφηαζε. --- Θέισ λα κνπ δαλείζεηο ρξήκαηα. --- Ώζηε δελ έρεηο ηίπνηα; Κη εγώ πνπ λόκηδα πσο είζαη πινύζηνο 2. ηαλ ν ζχλδεζκνο ώζηε ζπλνδεχεηαη απφ ην κφξην λα (ώζηε λα), εηζάγεη Γεπηεξεχνπζα απνηειεζκαηηθή πξφηαζε. Ζ πξφηαζε απηή κπνξεί Μνπ είπε ηόζα ςέκαηα, ώζηε λα κελ ηνλ πηζηεύσ πηα. 3. Με ηνπο ππφινηπνπο ζπκπεξαζκαηηθνχο ζπλδέζκνπο δελ ππάξρεη θαλέλα πξφβιεκα: Δηζάγνπλ κφλν Κχξηεο ζπκπεξαζκαηηθέο πξνηάζεηο. Πνιηηηθή είλαη ε ηέρλε ηνπ λα κνηξάδεηο κηα πίηα κε ηέηνην ηξφπν, ψζηε λα πηζηεχεη ν θαζέλαο φηη έρεη πάξεη ην κεγαιχηεξν θνκκάηη. LUDVICH ERCHARD (Λνχληβηρ Έεθαξλη) Ζ δηαθνξά ησλ (ηειηθώλ) ζπλδέζκσλ λα θαη γηα λα Με ηνλ ηειηθφ ζχλδεζκν γηα λα εθθξάδνπκε ζθνπφ (ηέινο, ζηελ αξραία ειιεληθή ζεκαίλεη ζθνπφο). Με ηνλ ζχλδεζκν λα εθθξάδνπκε άιινηε ζθνπφ θαη άιινηε επηζπκία-βνχιεζε. Θα πξέπεη βέβαηα λα πξνζέρνπκε ηε ζεκαζία ηνπ ξήκαηνο ηεο Κχξηαο πξφηαζεο. Ο ηειηθφο ζχλδεζκνο έρεη βνπιεηηθή ζεκαζία, φηαλ ην ξήκα ηεο πξφηαζεο εθθξάδεη επηζπκία ή πξνζηαγή. Πηεο θαθέ γηα λα κε ζε πάξεη ν ύπλνο (ζθνπόο). Ήξζα λα ζε δσ (ζθνπόο). Θέισ λα ζε μαλαδώ (επηζπκία). Θέιεη λα κάζσ ηα ιάζε ηνπ (επηζπκία) γηα λα κελ θάλσ θη εγώ ηα ίδηα (ζθνπόο).

94 94 Ζ δηαθνξά πκπεξαζκαηηθώλ θαη Απνηειεζκαηηθώλ πξνηάζεσλ Γεκηνπξγείηαη ζπλήζσο ε εληχπσζε πσο νη ιέμεηο ζπκπέξαζκα θαη απνηέιεζκα είλαη ζπλψλπκεο φηη είλαη νη δχν φςεηο ηνπ ίδηνπ λνκίζκαηνο. Δίλαη ε- πφκελν ινηπφλ λα ζπγρένληαη φρη κφλν νη απνηειεζκαηηθνί κε ηνπο ζπκπεξαζκαηηθνχο ζπλδέζκνπο, αιιά θαη νη απνηειεζκαηηθέο κε ηηο ζπκπεξαζκαηηθέο πξνηάζεηο. Ζ ζχγρπζε απηή επηηείλεηαη απφ ην γεγνλφο φηη νη ζχλδεζκνη ώζηε θαη πνπ, νη νπνίνη εηζάγνπλ απηέο ηηο πξνηάζεηο, είλαη ηαπηφρξνλα ζπκπεξαζκαηηθνί θαη απνηειεζκαηηθνί. Αλ εμεγήζνπκε φκσο ηη ζεκαίλεη ζπκπέξαζκα θαη ηη απνηέιεζκα, ζα είλαη εχθνιν λα θαηαιάβεηε ηε δηαθνξά πνπ ππάξρεη ηφζν κεηαμχ απηψλ ησλ δχν ιέμεσλ, φζν θαη κεηαμχ ησλ ζπκπεξαζκαηηθψλ θαη ησλ απνηειεζκαηηθψλ πξνηάζεσλ. πκπέξαζκα. Δίλαη κηα θξίζε, κηα γλψκε, πνπ δηαηππψλνπκε νξγαλψλνληαο κηα ζεηξά απφ πξνηάζεηο, νη νπνίεο έρνπλ ζθνπφ λα θαλεξψζνπλ --λα απνδείμνπλ-- ηελ νξζφηεηά ηεο. Απνηέιεζκα είλαη έλα γεγνλφο, ην νπνίν ζεσξνχκε θαηάιεμε ελφο άιινπ γεγνλφηνο ή κηαο ζεηξάο γεγνλφησλ. Αο δνχκε ηψξα θάζε κηα ιέμε ρσξηζηά. πκπέξαζκα αο αξέζεη ην ςεηφ αξλί; Μήπσο πξνηηκάηε ην γηνπβέηζη; αο αξέζεη ε καγεηξίηζα; αο αξέζεη ν παηζάο; πσο θαη αλ απαληήζεηε ζ απηέο ηηο εξσηήζεηο (εθηφο θη αλ πείηε φηη δελ έρεηε δνθηκάζεη πνηέ απηά ηα εδέζκαηα), έρεηε εθθξάζεη κηα θξίζε, κηα γλψκε.. Μπνξεί λα απαληήζεηε κνλνιεθηηθά (κε κηα ειιεηπηηθή πξφηαζε): κε έλα λαη ή κε έλα φρη. Θπκεζείηε φκσο φηη γχξσ απφ ην λαη θαη ην φρη ελλνείηαη κηα νιφθιεξε πξφηαζε: ρη, δελ κνπ αξέζεη ην ςεηό αξλί. Ναη, κνπ αξέζεη ν παηζάο.

95 95 ε πεξίπησζε πνπ ζαο ξσηήζνπλ γηαηί δελ ζαο αξέζεη ή γηαηί ζαο αξέζεη ν παηζάο, είλαη βέβαην φηη ζα έρεηε λα παξνπζηάζεηε κηα ή πεξηζζφηεξεο πξνηάζεηο, νη νπνίεο ζα δείρλνπλ ηνλ ιφγν ή ηνπο ιφγνπο πνπ ζαο νδήγεζαλ ζ απηφ ην ζπκπέξαζκα: λα ζαο αξέζεη ή λα κελ ζαο αξέζεη ην ελ ιφγσ έδεζκα. Αλ λνκίδεηε ινηπφλ πσο δηαηππψλνπκε θξίζεηο πσο εθθξάδνπκε ηε γλψκε καο κφλν φηαλ γξάθνπκε ή φηαλ «ζπδεηάκε ζνβαξά», θάλεηε ιάζνο! Γλψκε έρνπκε θαη γλψκε δηαηππψλνπκε ζπλερψο θαη γηα ηα πάληα εηδηθά εκείο νη Έιιελεο. Καη θαιά θάλνπκε. Σν πξφβιεκα φκσο είλαη πφζν γλσξίδνπκε ην ζέκα γηα ην νπνίν εθθέξνπκε γλψκε πφζν έρνπκε αζρνιεζεί κ απηφ πφζν ην έρνπκε κειεηήζεη αλ έρνπκε ηε δπλαηφηεηα λα απνδείμνπκε κε ην θαηάιιειν επηρείξεκα-- φηη είλαη βάζηκε. Καη ην ζεκαληηθφηεξν: αλ ε γλψκε πνπ δηαηππψλνπκε είλαη δίθή καο ή πξντφλ ππνβνιήο. Με άιια ιφγηα, κε ηηο ζπκπεξαζκαηηθέο πξνηάζεηο δηαηππψλνπκε κηα θξίζε κηα γλψκε ε νπνία πξνθχπηεη ινγηθά απφ κηα ή πεξηζζφηεξεο πξνηάζεηο πνπ πξνεγήζεθαλ 15 κε ζθνπφ λα ηελ ζηεξίμνπλ λα δείμνπλ φηη ε γλψκε καο (απηή πνπ πεξηέρεη ε ζπκπεξαζκαηηθή πξφηαζε) δελ είλαη απζαίξεηε. Με ηνπο φξνπο ηεο Λνγηθήο: πκπέξαζκα είλαη κηα απφθαλζε (δειαδή κηα πξφηαζε πνπ εθθξάδεη γλψκε-θξίζε, πεπνίζεζε, ηζρπξηζκφ, δνμαζία), ηελ αιήζεηα ηεο ν- πνίαο πξνζπαζνχκε λα απνδείμνπκε κε ην επηρείξεκα. ην παξάδεηγκα πνπ αθνινπζεί, βιέπεηε κε ππνγξακκηζκέλνπο ηνπο ζπκπεξαζκαηηθνχο ζπλδέζκνπο θαη ηηο ζπκπεξαζκαηηθέο πξνηάζεηο πνπ εηζάγνπλ. Οξηζκέλεο καζεκαηηθέο ηδέεο παίδνπλ ηόζν ζεκαληηθό ξόιν ζηνλ θόζκν καο, πνπ είλαη αδύλαηνλ λα κείλνπλ ζηελ αθάλεηα: νη αξηζκνί απνηεινύλ έλα εμαηξεηηθό παξάδεηγκα. Αλ δελ είρακε ηελ ηθαλόηεηα, ιόγνπ ράξε, λα πνιιαπιαζηάδνπκε ηελ ηηκή θάζε αβγνύ επί ηνλ ζπλνιηθό αξηζκό ηνπο, γηα λα ππνινγίζνπκε πόζν θνζηίδνπλ, νύηε θαλ ηξόθηκα δελ ζα κπνξνύζακε λα αγνξάζνπκε. Γη απηό δηδάζθνπκε ηελ αξηζκεηηθή. ε όινπο. Η άγλνηά ηεο, όπσο θαη ε άγλνηα ηεο γξαθήο θαη ηεο αλάγλσζεο, απνηεινύλ ζνβαξόηαην κεηνλέθηεκα ζηε ζύγρξνλε επνρή. --- Ian Stewart (Ιάλ ηηνύαξη), Οη αξηζκνί ηεο Φύζεο. Λέκε ζπλήζσο γηα έλα ζπκπέξαζκα: 15 Δπηρείξεκα είλαη κηα ζεηξά αιιειέλδεησλ θξίζεσλ-πξνηάζεσλ, πνπ ζρεκαηίδεηαη γηα λα θάλεη θαλεξή (λα «απνδείμεη») ηελ αιήζεηα κηαο απφθαλζεο.

96 96 Οδεγνύκαη ζην ζπκπέξαζκα. Καηαιήγσ ζην ζπκπέξαζκα. Δίλαη ζσζηό ην ζπκπέξαζκά ζνπ. Απηό ην ζπκπέξαζκα είλαη ιαλζαζκέλν. Βγάδσ απζαίξεηα ζπκπεξάζκαηα. Οδεγνύκαη ζε παξάινγα ζπκπεξάζκαηα. Βγάδσ βηαζηηθά ζπκπεξάζκαηα. Απηά είλαη πξόσξα ζπκπεξάζκαηα. Γνθηκάζηε ηψξα λα αληηθαηαζηήζεηε, ζηηο θξάζεηο πνπ βιέπεηε, ηε ιέμε ζπκπέξαζκα κε ηε ιέμε απνηέιεζκα Αλ εμαηξέζνπκε ηηο αξηζκεηηθέο πξάμεηο, ζε θακηά άιιε πεξίπησζε δελ κπνξνχκε λα ραξαθηεξίζνπκε έλα απνηέιεζκα ζσζηφ, απζαίξεην, παξάινγν, θηι. Γηα πνην ιφγν; Δπεηδή ην απνηέιεζκα αλαθέξεηαη πάληα ζε γεγνλόηα, ζε πξάμεηο πνηέ ζε επηρεηξήκαηα. Σα γεγνλφηα ινηπφλ δελ κπνξνχλ λα θαηαιήμνπλ ζε ζπκπεξάζκαηα! Απνηέιεζκα Σν απνηέιεζκα είλαη θη απηφ έλα γεγνλφο κηα πξαγκαηηθή θαηάζηαζε. ηαλ παξνπζηάδνπκε έλα γεγνλφο, πεξηγξάθνπκε θάηη πνπ έγηλε, θάηη πνπ έρεη γίλεη, θάηη πνπ γίλεηαη. Ζ πξφηαζε ινηπφλ πνπ πεξηγξάθεη έλα απνηέιεζκα, νπζηαζηηθά παξνπζηάδεη έλα γεγνλφο: είλαη κηα απνηειεζκαηηθή πξφηαζε. Απηφ ζεκαίλεη φηη ε πξφηαζε πνπ πξνεγείηαη παξνπζηάδεη έλα άιιν γεγνλφο, ην νπνίν ζεσξνχκε αηηία. Αλ ηα γεγνλφηα ζθέθηνληαλ, ζα κάζαηλαλ πην γξήγνξα απφ καο Πξνζέμηε φηη νη πεξίνδνη θαη ζηα δχν παξαδείγκαηα εθθξάδνπλ γεγνλφηα. 1. Υηόληζε ηόζν πνιύ, πνπ ήηαλ δύζθνιν λα θηλεζεί ην απηνθίλεην. 2. Δίπε ηόζν άλνζηα αλέθδνην, ώζηε δελ γέιαζε θαλείο. Υηόληζε ηόζν πνιύ, ώζηε πάγσζαλ νη δξόκνη. Πξφηαζε πνπ εθθξάδεη ηελ αηηία. Απνηειεζκαηηθή πξφηαζε: εθθξάδεη ην απνηέιεζκα.

97 97 10 Σα επηθσλήκαηα 0 Σε Μαθάιληα ηε γλσξίδεηε. Γλσξίδεηε επίζεο ηελ απέρζεηά ηεο γηα ηηο ζνχπεο. Ζ ραξαθηεξηζηηθή ηεο έθθξαζε ήηαλ κπιηαρ! Απηφ ην κπιηαρ είλαη ΔΠΗΦΧΝΖΜΑ. Σα επηθσλήκαηα είλαη ιέμεηο, θξάζεηο (ή αθφκε θαη πξνηάζεηο) πνπ εθθξάδνπλ ζπλαηζζεκαηηθή θαηάζηαζε (ζαπκαζκφ, απνξία, πφλν, αεδία, επρή, έπαηλν, εηξσλεία θιπ): Μπξάβν! Χρ! Μπιηαρ! Δκπξφο! Μπα! Πνπφ! Θεέ κνπ! Παλαγία κνπ! Δθηφο φκσο απφ ηηο ιέμεηο ππάξρνπλ θαη θξάζεηο κε επηθσλεκαηηθφ ραξαθηήξα. Απηέο νη θξάζεηο-πξνηάζεηο νλνκάδνληαη ΔΠΗΦΧΝΖΜΑΣΗΚΔ. αλ ηα ρηόληα! Καιώο ηνλ! [Φξάζε ηεο κόδαο] Γελ ην πηζηεύσ! Αλ είλαη δπλαηόλ! Γελ κπνξεί! Μα ηελ πίζηε κνπ!

98 98 11 Από ηε ιέμε ζηε θξάζε: Σα θιακπ θαη νη πόξηεο ηνπο Πεξηκέλαηε νιφθιεξε εβδνκάδα. Πξσηλφ μχπλεκα, ζρνιείν, θξνληηζηήξην, δηαγσλίζκαηα, θνχξαζε, άγρνο Οπθ! Απφ ηελ Σεηάξηε αξρίδεηε ηηο ζπλελλνήζεηο γηα λα νξγαλσζεί ε παξέα. Πνχ ζα πάηε, πψο ζα πάηε, πνηνη ζα πάηε, ηη ψξα ζα βξεζείηε. Ο έλαο κπνξεί ν άιινο φρη. Μηα θνπέια δελ ηελ αθήλεη ν παηέξαο ηεο λα βγεη. Ο άιινο πξέπεη λα επηζηξέςεη λσξίο ζην ζπίηη. Σέινο πάλησλ. Έξρεηαη ην ζαββαηφβξαδν. Δπηηέινπο! Ζ παξέα ζπγθεληξψλεηαη κε θαζπζηέξεζε κηζήο ψξαο, ηνπιάρηζηνλ. Φηάλεηε ζηελ είζνδν ηνπ πην γθιάκνπξνπο θιακπ ηεο πφιεο. Δηνηκάδεζηε λα κπείηε, θη έλαο ζπκπαζέζηαηνο θχξηνο, κε κπτθή κάδα ζνχπεξκαλ, (φρη, δελ ζα κηιήζνπκε γηα IQ) δηαηππψλεη ηελ θξίζηκε εξψηεζε κε θσλή πνπ ζπκίδεη δφκπη: πλνδεχεζηε; Δδψ, δηαθφπηνπκε ηε αθήγεζε. Σν ηη ζεκαίλνπλ ηα θιακπ θαη νη πφξηεο ηνπο ζα ην θαηαιάβεηε δηαβάδνληαο ηε ζπλέρεηα ηνπ θεθαιαίνπ. Δίδακε φηη ηα κέξε ηνπ ιφγνπ είλαη θαηεγφξηεο ιέμεσλ. Σηο ιέμεηο απηέο ζα ηηο ζπλαληήζνπκε κέζα ζε επξχηεξεο κνλάδεο ιφγνπ: ηηο πξνηάζεηο. Θα κπνξνχζαηε ινηπφλ λα ζπκπεξάλεηε φηη κηα πξφηαζε απνηειείηαη απφ ιέμεηο. Αο ειέγμνπκε ηελ νξζφηεηα απηνχ ηνπ ζπκπεξάζκαηνο θάλνληαο έλα κηθξφ πείξακα. Μέζα ζην πιαίζην πνπ αθνινπζεί, θαηαγξάςηε κε κία πξφηαζε θάηη πνπ ζθέθηεζηε. Αλ αλαηξέμεηε ζηε δηαδηθαζία πνπ αθνινπζήζαηε, ζα δηαπηζηψζεηε φηη π- πάξρνπλ πνιιέο δηαθνξέο αλάκεζα ζηελ πξνζπάζεηα λα ζθεθηείηε ηη ζα γξάςεηε θαη ζηελ απνηχπσζε ηεο πξφηαζεο πάλσ ζην ραξηί. 1. ηελ πξνζπάζεηα λα ζθεθηείηε, ε λνεηηθή ζαο δξα-

99 99 ζηεξηφηεηα ζα κπνξνχζε λα παξνκνηαζηεί κε έλα θύκα πνπ δηαδφζεθε ηαρχηαηα. ρεκαηίζαηε ζηνλ λνπ ζαο πνιιέο εηθφλεο άιιεο πνιχ θαζαξέο θαη άιιεο ιηγφηεξν-- θαη επηιέμαηε κία απ απηέο. Δίλαη γεγνλφο φηη ζθεθηήθαηε πνιχ πεξηζζφηεξα απ απηά πνπ απνηππψζαηε ζην θείκελφ ζαο. Καη ην ζεκαληηθφηεξν: θαζψο ζθεθηφζαζηαλ, δελ αζξνίδνληαλ ιέμεηο! Γελ ιέγαηε δειαδή «ηψξα ζα πξνζζέζσ ηε ιέμε ρ, ηψξα ηε ιέμε ς» θηι. 2. ηελ απνηχπσζε ηεο πξφηαζεο πάλσ ζην ραξηί, ηνπνζεηήζαηε ηηο ιέμεηο απφ ηα αξηζηεξά πξνο ηα δεμηά ηε κία δίπια ζηελ άιιε. Αθφκε θαη εδψ φκσο δελ είραλ φιεο νη ιέμεηο ηελ ίδηα «βαξχηεηα». Γηα παξάδεηγκα, δελ πξνβιεκαηηζηήθαηε γηα ηα άξζξα πνπ ζα ρξεζηκνπνηήζεηε. 3. Κάπνηεο ιέμεηο απνηέιεζαλ ππξήλεο, γχξσ απφ ηνπο νπνίνπο νξγαλψζεθαλ φιεο νη άιιεο. Απηνί νη ζρεκαηηζκνί ιέμεσλ γχξσ απφ θάπνηνλ ππξήλα νλνκάδνληαη θξάζεηο. Δπνκέλσο: Ζ πξφηαζε εθθξάδεη ηνλ δπλακηθφ ραξαθηήξα ηεο ζθέςεο καο. Ζ πξφηαζε δελ είλαη άζξνηζκα ιέμεσλ. Σα ζπζηαηηθά ζηνηρεία ηεο πξφηαζεο δελ είλαη νη ιέμεηο, αιιά νη θξάζεηο. ΦΡΑΖ (ή ιεθηηθό ζύλνιν) είλαη έλα ζχλνιν πνπ πεξηέρεη κία ή πεξηζζφηεξεο ιέμεηο, θαη απνηειεί ζπζηαηηθφ ζηνηρείν ηεο πξφηαζεο. Ζ παξέα Ο έιεγρνο Σν θιακπ πλνδεχεζηε; Οη ιέμεηο Ζ θξάζε Ζ πξφηαζε Σψξα, κπνξνχκε λα επηζηξέςνπκε ζην θιακπ. Γείηε ηελ παξέα ζηελ αξηζηεξή πιεπξά ηεο εηθφλαο: κα Καλέλαο 1 δελ κπνξεί λα κπεη αλ δελ ζπλνδεχεηαη. Ο γιπθχηαηνο θχξηνο ζηελ πφξηα «πξνζηαηεχεη» ηε θήκε ηνπ θιακπ. ζνη κπαίλνπλ, πξέπεη λα είλαη δεπγάξηα, κηθξέο νκάδεο. ζνη είλαη κφλνη ηνπο, «ηξψλε πφξηα», φπσο ιέκε. Γίλνληαη φκσο θαη εμαηξέζεηο: Έλαο επψλπκνο θχξηνο ή κηα επψλπκε θπξία, πνπ ζα αλεβάζνπλ ην θχξνο ηνπ θιακπ, κπνξνχλ λα πεξάζνπλ ρσξίο λα ζπλνδεχνληαη. Δίλαη βέβαην φηη θάπνηα παξέα ηνχο πεξηκέ- ρή-

100 100 λεη. Απηέο ηηο δηαθξίζεηο βιέπεηε, θαη ζαο «αλάβνπλ ηα ιακπάθηα». θεθηείηε ηψξα φηη ε πξόηαζε κνηάδεη κε έλα θιακπ ην πην δηάζεκν. ρη ηεο πφιεο, αιιά ηεο ζθέςεο καο. Κακηά ιέμε δελ κπνξεί λα «κπεη» ζηελ πξφηαζε αλ δελ ζπλνδεχεηαη αλ δελ απνηειεί κέινο κηαο κηθξήο νκάδαο: ηεο θξάζεο. Καη νη δηαθξίζεηο πνπ ιέγακε; Τπάξρνπλ θαη «επψλπκεο» θαηεγνξίεο ιέμεσλ. Λέμεηο πνπ κπνξνχλ λα κπνπλ ζηελ πξφηαζε ρσξίο λα ζπλνδεχνληαη. Δθεί, θάπνηα άιιε παξέα-θξάζε ζα ηηο πεξηκέλεη. Τπνκνλή κέρξη ηελ επφκελε ελφηεηα. Σα είδε ησλ θξάζεσλ θαη ην πεξηερόκελό ηνπο Δίδακε φηη θξάζε (ή ιεθηηθφ ζχλνιν) είλαη έλα ζχλνιν πνπ πεξηέρεη κία ή πεξηζζφηεξεο ιέμεηο. Οη ιέμεηο φκσο ζπκκεηέρνπλ ζηελ πξφηαζε κφλν σο κέιε θξάζεσλ. Οπφηε, ην εξψηεκα είλαη αλ κπνξνχλ φια ηα κέξε ηνπ ιφγνπ λα ζρεκαηίζνπλ θξάζεηο. Απφ ηα δέθα κέξε ηνπ ιφγνπ (ηηο δέθα θαηεγνξίεο ιέμεσλ), κφλν ηέζζεξα (4) κπνξνχλ λα απνηειέζνπλ ππξήλεο γηα ηνλ ζρεκαηηζκφ θξάζεσλ: ην ό- λνκα, ην ξήκα, ην επίξξεκα, θαη ε πξόζεζε. Έρνπκε ινηπφλ ηέζζεξα είδε θξάζεσλ: Ό- λνκα Ρήκα Δπίξξεκα Πξόζεζε Καη ηα ππφινηπα κέξε ηνπ ιφγνπ; Ολνκαηηθή Φξάζε {ΟΦ}ή Ολνκαηηθφ ζχλνιν Ρεκαηηθή Φξάζε {ΡΦ} ή Ρεκαηηθφ ζχλνιν Δπηξξεκαηηθή Φξάζε {ΔΦ}ή Δπηξξεκαηηθφ ζχλνιν Πξνζεηηθή Φξάζε {ΠΦ}ή Πξνζεηηθφ ζχλνιν

101 101 Σν άξζξν πξνζδηνξίδεη (άξα, βξίζθεηαη θνληά ζε) νλφκαηα. Σν επίζεην πξνζδηνξίδεη έλα φλνκα. Ζ αλησλπκία ιεηηνπξγεί σο φλνκα ή πξνζδηνξίδεη έλα φλνκα. Ζ κεηνρή ιεηηνπξγεί είηε σο φλνκα θαη επίζεην είηε σο ξήκα (νπφηε ζα ηελ κεηαθξάζνπκε ζε δεπηεξεχνπζα πξφηαζε) είηε σο επίξξεκα. Σν επηθώλεκα ζρεκαηίδεη απηφλνκεο θξάζεηο-πξνηάζεηο. Οη ζύλδεζκνη ζπλδένπλ θξάζεηο θαη πξνηάζεηο. Σν όλνκα, ην ξήκα, ην επίξξεκα, θαη ε πξόζεζε απνηεινχλ ηηο ΚΔΦΑ- ΛΔ ησλ θξάζεσλ κέζα ζηηο νπνίεο βξίζθνληαη. Οη ππφινηπεο ιέμεηο ηεο θξάζεο (αλ ππάξρνπλ) απνηεινχλ ΠΡΟΓΗΟΡΗΜΟ ή ΤΜΠΛΖΡΧΜΑ ηεο θεθαιήο. Φξάζε πεξηέρεη θεθαιή Πξνζδηνξηζκφ ή πκπιήξσκα ηα παξαδείγκαηα, κε πιάγηα ζηνηρεία, βιέπεηε ηελ θεθαιή ηεο θξάζεο. Οη ιέμεηο πνπ γξάθνληαη κε θαλνληθά ζηνηρεία απνηεινχλ ζπκπιεξώκαηα ή πξνζδηνξηζκνύο ηεο ιέμεο-θεθαιήο. Ζ θαηαθφξπθε γξακκή δείρλεη ην ζεκείν ζην νπνίν ρσξίδνληαη νη θξάζεηο. Σν θιακπ ΟΦ ήηαλ γεκάην ΡΦ. ην θιακπ απηό ΠΦ θάγακε πόξηα ΡΦ. Απηή ε μαλζηά κπύξα ΟΦ κνπ αξέζεη ΡΦ. Ο Έθηνξαο ΟΦ αθνύεη house ΡΦ. Η κνπζηθή ΟΦ είλαη ν παληνηηλόο ζνπ θίινο ΡΦ. Δδώ ΔΦ, ε κνπζηθή ΟΦ δελ ζηακαηάεη πνηέ ΡΦ. ήκεξα, ΔΦ ζα ζπλαληεζεί ε παξέα ΡΦ. Λίγα θιακπ ΟΦ έρνπλ θαιή κνπζηθή ΡΦ. Πνιινί θίινη κνπ ΟΦ αθνύλε ειεθηξνληθή κνπζηθή ζηα θιακπ ΡΦ. Από πόζεο ιέμεηο απνηειείηαη κηα θξάζε; Ξέξεηε φηη ζ έλα ζθάθνο πάληα ππάξρεη ν θπβεξλήηεο θαη ην πιήξσκα. Τπάξρνπλ φκσο θαη ζθάθε πνπ έρνπλ γηα πιήξσκα κφλν έλαλ άλζξσπν. Απηφο είλαη ηαπηφρξνλα θαη θπβεξ-

102 102 λήηεο. Κάηη αλάινγν ηζρχεη θαη ηηο θξάζεηο: Μπνξεί λα απνηεινχληαη ηνπιάρηζηνλ απφ κία ιέμε, ηε ιέμε-θεθαιή. Οη ξεκαηηθέο, νη νλνκαηηθέο, θαη νη επηξξεκαηηθέο θξάζεηο είλαη δπλαηφ λα πεξηέρνπλ κία ή πεξηζζφηεξεο ιέμεηο. Αλ ζπγθξνηνχληαη κφλν απφ κία ιέμε, απηή ζα είλαη ππνρξεσηηθά έλα ξήκα, έλα φλνκα, θαη έλα επίξξεκα. Αλ πεξηέρνπλ πεξηζζφηεξεο απφ κία ιέμεηο, ζα πξέπεη λα ειέγμνπκε αλ απηέο πξνζδηνξίδνπλ απιψο ηελ ιέμε-θεθαιή ή απνηεινχλ κέιε άιισλ θξάζεσλ. Οη πξνζεηηθέο θξάζεηο, αληίζεηα, ΓΔΝ είλαη δπλαηφ λα πεξηέρνπλ κφλν κηα πξφζεζε! Ο ιφγνο είλαη απιφο: κηα πξφζεζε ρσξίο ην φλνκα (κηα νλνκαηηθή θξάζε) πνπ ζπκπιεξψλεη ηε ζεκαζία ηεο δελ ζεκαίλεη ηίπνηε. Βξέρεη ΡΦ. Βξέρεη πνιύ ΡΦ. Δδψ, ξεκαηηθή θξάζε πεξηέρεη θαη πξνζδηνξίδεηαη απφ κηα επηξξεκαηηθή (πνιύ). πίηη ρσξίο βηβιία ΟΦ, ζώκα ρσξίο ςπρή ΟΦ. Δδψ, ε νλνκαηηθή θξάζε (ζπίηη) πξνζδηνξίδεηαη απφ κηα πξνζεηηθή (ρσξίο βηβιία). Απηή, κε ηε ζεηξά ηεο, ζπκπιεξψλεηαη απφ κηα νλνκαηηθή (βηβιία). θάθνο Φξάζε κπνξεί λα έρεη γηα πιήξσκα κπνξεί λα πεξηέρεη κφλν έλα άηνκν πεξηζζφηεξα κέιε κφλν κία ιέμε πεξηζζφηεξεο ιέμεηο είλαη ν θπβεξλήηεο ππάξρεη έλαο κφλν θπβεξλήηεο είλαη ε θεθαιή ππάξρεη κία κφλν θεθαιή ρήκα 2 Οη θξάζεηο πνπ ζπκβάιινπλ ζηελ νξγάλσζε ηεο πξόηαζεο Δίδακε φηη ΓΔΝ παίδνπλ φιεο νη θαηεγνξίεο ιέμεσλ (φια ηα κέξε ηνπ ιφγνπ) ηνλ ίδην ξφιν γηα ηνλ ζρεκαηηζκφ ησλ θξάζεσλ: κφλν ηέζζεξηο (4) απ απηέο κπνξνχλ λα γίλνπλ θεθαιή θξάζεσλ. Καηά ηνλ ίδην ηξφπν, ηα ηέζζε-

103 103 ξα είδε θξάζεσλ (νλνκαηηθή, ξεκαηηθή, επηξξεκαηηθή, πξνζεηηθή) ΓΔΝ παίδνπλ ηνλ ίδην ξφιν ζηελ νξγάλσζε ηεο πξφηαζεο. Θπκεζείηε ηη είπακε ζην θεθάιαην γηα ην ξήκα, ζηε ζειίδα ρρρ: Ζ δξαζηεξηφηεηα (πνπ ζπκβνιίδεηαη απφ ην ξήκα), νη κεηέρνληεο ζ απηήλ (πνπ ζπκβνιίδνληαη απφ ηα νλφκαηα) απνηεινχλ ηα βαζηθά ζπζηαηηθά ζηνηρεία κηαο πξφηαζεο. Ο πξνζαλαηνιηζκφο ζηνλ ρψξν θαη ηνλ ρξφλν (ηα επηξξήκαηα θαη νη πξνζέζεηο) απνηεινχλ ζπκπιεξσκαηηθά ή πξνζδηνξηζηηθά ζηνηρεία ηνπ ξήκαηνο θαη ηνπ νλφκαηνο. Μπνξείηε λα ζθεθηείηε νληφηεηεο (πξφζσπα, πξάγκαηα θιπ) πνπ δελ κεηέρνπλ ζε θάπνηα δξαζηεξηφηεηα; Γελ είλαη δχζθνιν. Κνηηάμηε ηελ εηθφλα. Αλ απνκνλψζεηε ην πνηήξη απφ ηα αληηθείκελα πνπ ζρεηίδνληαη κ απηφ, κπνξείηε λα πείηε απιψο ηε ιέμε «πνηήξη». Αλ φκσο πξνζπαζήζεηε λα πεξηγξάςεηε ην ίδην πνηήξη ζε ζρέζε κε ηελ πνξηνθαιάδα πνπ πεξηέρεη, ηα παγάθηα, θαη ην θαιακάθη, ηφηε ζα ππνρξεσζείηε λα ρξεζηκνπνηήζεηε έλα ή πεξηζζφηεξα ξήκαηα. Πξαγκαηηθά, ηα αληηθείκελα δελ είλαη απνκνλσκέλα. Σα βιέπνπκε ζε ζρέζε κε άιια. Σα βιέπνπκε λα αιιειεπηδξνύλ λα ηα επεξεάδνπκε θαη λα καο επεξεάδνπλ. Σα πάληα γχξσ καο βξίζθνληαη δηαξθή αιιειεμάξηεζε κεηέρνπλ ζε κηα αδηάθνπε δξαζηεξηφηεηα. Απηφ ζεκαίλεη φηη ν ξόινο ηνπ ξήκαηνο είλαη θαζνξηζηηθόο θάζε θνξά πνπ πξνζπαζνχκε λα θαηαλνήζνπκε ή λα εθθξάζνπκε ηε δξάζε. Ζ δξάζε είλαη ίδηα καο ε δσή. Γεχηεξε, θαηά ζεηξά ζπνπδαηφηεηαο, είλαη ε νλνκαηηθή θξάζε. Σα ππφινηπα κέξε ηνπ ιφγνπ ελζσκαηψλνληαη ζηε ξεκαηηθή ή ζηηο νλνκαηηθέο θξάζεηο θαη ηηο ζπκπιεξψλνπλ ή ηηο πξνζδηνξίδνπλ. Πνιινί θίινη κνπ ΟΦ αθνύλε ειεθηξνληθή κνπζηθή ζηα θιακπ ΡΦ. Αλ πξνζέμεηε ηε ξεκαηηθή θξάζε ηνπ παξαδείγκαηνο, ζα δηαπηζηψζεηε φηη πεξηέρεη δχν θξάζεηο αθφκε: κία νλνκαηηθή (ειεθηξνληθή κνπζηθή) θαη κία πξνζεηηθή (ζηα θιακπ). Απηέο νη δχν θξάζεηο είλαη ελζσκαησκέλεο ζηε ξεκαηηθή. Γηα λα έρεηε κάιηζηα ζαθέζηεξε αληίιεςε ηεο ελζσκάησζεο κίαο ή πεξηζζφηεξσλ θξάζεσλ ζε κηα άιιε, παξαζέηνπκε ηελ εηθφλα κε ηηο ξσζηθέο θνχθιεο μέξεηε, απηέο πνπ ρσξνχλ ε κία κέζα ζηελ άιιε. Ζ θνχθια πνπ δείρλεη ην βέινο «ελζσκαηψλεη» απηή πνπ βξίζθεηαη δεμηά ηεο. Απηή κε ηε ζεηξά ηεο «ελζσκαηψλεη» ηελ επφκελε ην παξάδεηγκα πνπ αθνινπζεί, βιέπεηε δχν θξάζεηο ηελ επηξξεκαηηθή θξάζε (ζνβαξά) θαη ηελ νλνκαηηθή (ηελ πγεία)-- λα ελζσκαηψλνληαη (λα απνηεινχλ κέιε) ηεο ξεκαηηθήο.

104 104 Σν θάπληζκα ΟΦ βιάπηεη ζνβαξά ηελ πγεία ΡΦ. Ρεκαηηθή θξάζε Δπηξξεκαηηθή θξάζε βιάπηεη ζνβαξά Ολνκαηηθή θξάζε ηελ πγεία Σν ε- πίξξεκα (ε επηξξεκαηηθή θξάζε) ζνβαξά πξνζδηνξίδεη ην ξήκα βιάπηεη. Ζ νλνκαηηθή θξάζε ηελ πγεία είλαη ζπκπιήξσκα ηνπ ξήκαηνο. ην επφκελν παξάδεηγκα έρνπκε κηα πεξηζζφηεξν πνιχπινθε πεξίπησζε: Η θνπέια κε ην κπιε θόξεκα ΟΦ Ολνκαηηθή θξάζε Πξνζεηηθή θξάζε είλαη πνιύ όκνξθε ΡΦ. Ζ θνπέια κε {ην κπιε θφξεκα} Ολνκαηηθή θξάζε ην κπιε θφξεκα Ζ πξνζεηηθή θξάζε, κε ην κπιε θόξεκα, πξνζδηνξίδεη ηελ νλνκαηηθή θξάζε, ε θνπέια. Ζ νλνκαηηθή θξάζε ην κπιε θόξεκα είλαη ζπκπιήξσκα ηεο πξνζεηηθήο θξάζεο, επεηδή ζπκπιεξψλεη ηελ πξφζεζε κε. πσο ινηπφλ ππάξρνπλ, κέζα ζε κηα θξάζε, ιέμεηο πνπ πξνζδηνξίδνπλ ηε ιέμε-θεθαιή, έηζη θαη ζε κηα νκάδα θξάζεσλ έρνπκε θξάζεηο πνπ ελζσκαηψλνληαη ζηε θξάζε-θεθαιή θαη ηε ζπκπιεξψλνπλ ή ηελ πξνζδηνξίδνπλ. πκπιεξώκαηα θαη Πξνζδηνξηζκνί Σαηξηαζηφ δεπγάξη. Γελ κπνξνχλ λα δήζνπλ ρσξηζηά. Ο έλαο ζπκπιεξψλεη ηνλ άιινλ. Κάηη παξφκνην ζπκβαίλεη θαη κε ηηο θξάζεηο πνπ ιεηηνπξγνχλ σο ζπκπιεξώκαηα θξάζεσλ: Α- πνηεινχλ απνιύησο απαξαίηεηα ζηνηρεία γηα ηελ νινθιήξσζε άιισλ θξάζεσλ. Ο Σδνλ Λέλλνλ ζπλέζεζε ην [Imagine]. Οη πεξηζζόηεξνη λένη δελ ζπκπαζνύλ [ηελ όπεξα].

105 105 Οη νλνκαηηθέο θξάζεηο κέζα ζηηο αγθχιεο απνηεινχλ ζπκπιεξψκαηα ησλ ξεκαηηθψλ (ζπλέζεζε θαη ζπκπαζνύλ). Αλ δνθηκάζεηε λα ηηο παξαιείςεηε, νη πξνηάζεηο κέλνπλ αλνινθιήξσηεο λνεκαηηθά. Καη ηνχην επεηδή ην ξήκα ζπλζέησ (κελ μερλάηε φηη ηα ξήκαηα ζπκβνιίδνπλ δξαζηεξηφηεηεο) πξνυπνζέηεη ηε ζπκκεηνρή δύν νληνηήησλ: έλαλ δεκηνπξγφ (Ο Σδνλ Λέλλνλ) θαη ην έξγν πνπ απηφο δεκηνπξγεί (ην Imagine). Αλ ινηπφλ αθαηξέζνπκε ην ζπκπιήξσκα ηνπ ξήκαηνο (ην Imagine), ε δξαζηεξηφηεηα κέλεη κεηέσξε. Σν ίδην ηζρχεη θαη γηα ην ξήκα ζπκπαζψ ηνπ δεχηεξνπ παξαδείγκαηνο. Αληίζεηα, νη θξάζεηο πνπ ιεηηνπξγνχλ σο πξνζδηνξηζκνί άιισλ θξάζεσλ ΓΔΝ είλαη απνιχησο αλαγθαίεο γηα ηε ζπγθξφηεζε ησλ θξάζεσλ πνπ πξνζδηνξίδνπλ. Απηφ βέβαηα δελ ζεκαίλεη φηη είλαη πεξηηηέο! ηαλ ιέκε φηη ππάξρνπλ θξάζεηο «πνπ δελ είλαη απνιχησο αλαγθαίεο» δελ ελλννχκε φηη είλαη θξάζεηο πνπ ρξεζηκνπνηνχληαη γηα λα «δηαλζίζνπλ» ηνλ ιφγν καο. Απιψο, είλαη θξάζεηο πνπ πεξηέρνπλ ΔΠΗΠΡΟΘΔΣΔ θαη ηαπηφρξνλα ΠΡΟΑΗΡΔΣΗΚΔ πιεξνθνξίεο. Γηα παξάδεηγκα, απφ ηελ πξφηαζε πνπ αθνινπζεί ζα κπνξνχζακε λα παξαιείςνπκε ηηο θξάζεηο πνπ είλαη ππνγξακκηζκέλεο: Σν θάπληζκα βιάπηεη ζνβαξά, θαη κεξηθέο θνξέο αλεπαλόξζσηα, ηελ πγεία. Σν λα είζαη αθξηβήο ζηα ξαληεβνύ ζνπ είλαη κηα εκπεηξία πνιύ κνλαρηθή. Hylda Baker Έλαο πξαγκαηηθόο απαηζηόδνμνο θνηηάδνληαο έλα θνπινύξη βιέπεη κόλν ηελ ηξύπα. Γελ μέξσ ηη ιέλε νη ςπρνιόγνη, αιιά ε πξαγκαηηθή ελειηθίσζε αξρίδεη κόιηο απνθηήζεηο ινγηζηή. Κνηκάηαη πην γξήγνξα απηόο πνπ θνηκάηαη κόλνο ηνπ. Φξάζε Οκάδα θξάζεσλ Μπνξεί λα απνηειείηαη απφ Πεξηέρεη κία ιέμε πεξηζζφηεξεο απφ κία ιέμεηο. πεξηζζφηεξεο απφ κία θξάζεηο. Τπάξρεη κία ιέμε-θεθαιή. Τπάξρεη κφλν κία θξάζε-θεθαιή. Οη ππφινηπεο (αλ ππάξρνπλ) ιέμεηο πξνζδηνξίδνπλ ηε ιέμε-θεθαιή. Οη ππφινηπεο θξάζεηο πξνζδηνξίδνπλ ηε θξάζε-θεθαιή. ρήκα 3

106 106 Χ λεφηεηα Πιεξσκή ηνπ ήιηνπ Αηκάηηλε ζηηγκή Πνπ αρξεζηεχεη ην ζάλαην. Οδπζζέαο Διχηεο, Πξνζαλαηνιηζκνί. Henri Matisse (Αλξί Μαηίο), Ζ Υαξά ηεο Εσήο,

107 Από ηε θξάζε ζηελ πξόηαζε ην πξνεγνχκελν θεθάιαην, κηιήζακε γηα ιέμεηο θαη θξάζεηο, γηα θιακπ θαη παξέεο θαη ζαββαηηάηηθεο ε- μφδνπο. Πνιχο ζφξπβνο! Σψξα, κπνξνχκε λα πξνζζέζνπκε ζηελ ςπραγσγία καο ιίγε ζπκθσληθή κνπζηθή. (Αλ δελ έρεηε έξγα θιαζηθήο κνπζηθήο, κπνξείηε λα αθνχζεηε νπνηαδήπνηε κεγάιε νξρήζηξα). Ζ εηθφλα πνπ βιέπεηε παξνπζηάδεη ηα εμαξηήκαηα πνπ ζα ρξεηαζηείηε. πλδέζηε ηα αθνπζηηθά κε ην πηθάπ, κε ην CD player, ή ην walkman θαη θνξέζεηε ηα. Καη ηνχην γηα δχν ιφγνπο: Πξψηνλ, πξέπεη λα ζπγθεληξσζείηε ζ απηφ πνπ ζα αθνχζεηε. Καη δεχηεξνλ, δελ ππάξρεη ιφγνο λα αλεζπρήζεηε φζνπο βξίζθνληαη θνληά ζαο. Αθήζηε πνπ αλ άθνπγαλ δπλαηά ηε κνπζηθή, κπνξεί λα αληηδξνχζαλ ιέγνληαο «Πάιη κνπζηθή αθνχεη θαη δελ δηαβάδεη» Θα αλαξσηηέζηε βέβαηα ηε δνπιεηά έρνπλ κέζα ζε φια απηά ην αλαινγηθφ ξνιφη θαη ην θαηζαβίδη. Λίγε ππνκνλή Καζψο αθνχηε ηε κνπζηθή, παξαηεξήζηε ηε δηάηαμε ησλ νξγάλσλ ζε κηα ζπκθσληθή νξρήζηξα. Απνηειείηαη απφ πνιινχο κνπζηθνχο θαη δηαθνξεηηθέο θαηεγνξίεο νξγάλσλ: ηα έγρνξδα, ηα πλεπζηά, ηα κπάζα, θαη ηα θξνπζηά. Γελ έρνπλ φια ηελ ίδηα ζπνπδαηφηεηα γηα ηελ εθηέιεζε ελφο κνπζηθνχ έξγνπ. Κη φκσο, ε αξκνληθή ηνπο ζρέζε, ε ζπλεξγαζία ηνπο, δεκηνπξγεί απηφ ην ππέξνρν κεισδηθφ απνηέιεζκα πνπ νλνκάδνπκε ζπκθσληθή κνπζηθή. πσο ινηπφλ ε ζπκθσληθή κνπζηθή δελ είλαη ην άζξνηζκα ησλ ήρσλ πνπ παξάγεη θάζε φξγαλν ή θάζε θαηεγνξία νξγάλσλ, έηζη ζπκβαίλεη θαη κε ηελ πξόηαζε. Δίπακε φηη δελ είλαη άζξνηζκα ιέμεσλ, θαη φηη νη ιέμεηο γηα λα ηνπνζεηεζνχλ κέζα ζ απηήλ-- νξγαλψλνληαη ζε θξάζεηο. Απηφ φκσο δελ ζεκαίλεη φηη ε πξφηαζε γίλεηαη ηψξα έλα άζξνηζκα θξάζεσλ! Ζ πξόηαζε (φπσο θαη έλα κνπζηθφ έξγν) δελ ζα κπνξνχζε λα πεξηγξαθεί σο «ΤΝΟΛΟ», αιιά σο ΟΛΟΣΖΣΑ, νη ηδηφηεηεο ηεο νπνίαο ΓΔΝ πξνέξρνληαη απφ ηελ άζξνηζε ηεο ζεκαζίαο ησλ κεξψλ πνπ ηελ απνηεινχλ, δειαδή ησλ θξάζεψλ ηεο. χλνιν είλαη απιψο κία ζπγθέληξσζε πξαγκάησλ.

108 108 Γηα παξάδεηγκα, ην ζχλνιν ησλ αληηθεηκέλσλ πνπ ππάξρνπλ απηή ηε ζηηγκή ζην δσκάηηφ ζαο. Σα γλσξίζκαηα φκσο ηεο πξφηαζεο σο νιόηεηαο είλαη: 1. Ζ ΟΡΓΑΝΧΖ: Ζ πξφηαζε είλαη κηα λνεκαηηθή νιφηεηα εμαηηίαο ηεο ΓΤΝΑΜΗΚΖ ΥΔΖ ηεο ΑΛΛΖΛΔΠΗΓΡΑΖ ησλ θξάζεσλ πνπ ηε ζπληζηνχλ. Απηφ πνπ δηαηζζεηηθά θαηαλννχκε σο πξφηαζε δελ είλαη πξντφλ άζξνηζεο, αιιά νξγάλσζεο ησλ θξάζεσλ πνπ ηε ζπλζέηνπλ. 2. Ζ ΓΟΜΖ: Κάζε ζπζηαηηθό ηεο πξφηαζεο αλεμάξηεηα απφ ηα ζηνηρεία πνπ ην ζπλζέηνπλ-- επηηειεί κηα ζπγθεθξηκέλε ΛΔΗΣΟΤΡΓΗΑ θαη θαηέρεη κηα μερσξηζηή ΘΔΖ κέζα ζ απηήλ. Οη αξρέο πνπ θαζνξίδνπλ ηε ιεηηνπξγία θαη ηε δηάηαμε ησλ ζπζηαηηθψλ κέζα ζηελ πξφηαζε νλνκάδεηαη ΤΝΣΑΞΖ. Οξγάλσζε θαη Γνκή Ζ νξγάλσζε θαη ε δνκή, σο γλσξίζκαηα ηεο πξφηαζεο, δελ κπνξνχλ λα αληηκεησπηζηνχλ αλεμάξηεηα ην έλα απφ ην άιιν. Έρνπλ φκσο κηα νπζηαζηηθή δηαθνξά: Μπνξνχκε λα αιιάμνπκε ηε δνκή κηαο πξφηαζεο αξρίδνληαο απφ ηε δηάηαμε (ηε ζεηξά) ησλ θξάζεσλ πνπ ηελ απνηεινχλ. Απηφ φκσο δελ ζεκαίλεη φηη ζα αιινησζεί ε νξγάλσζή ηεο. ηνλ βαζκφ πνπ δελ θαηαζηξέθνπκε ηηο δπλακηθέο ζρέζεηο κεηαμχ ησλ θξάζεσλ, ε πξφηαζε δελ ράλεη ηελ νξγάλσζή ηεο. ηηο δχν πξψηεο πξνηάζεηο, αιιάμακε ηε δηάηαμε ησλ θξάζεσλ: 1. Οη εμαγξησκέλνη νπαδνί θπλήγεζαλ ηνλ δηαηηεηή ζε όιν ην γήπεδν. 2. ε όιν ην γήπεδν θπλήγεζαλ ηνλ δηαηηεηή νη εμαγξησκέλνη νπαδνί. ηελ πξφηαζε 3, αιιάμακε ηε ζχληαμε (απφ ελεξγεηηθή ζε παζεηηθή). ηελ 4, αιιάμακε ηε δηάηαμε ησλ θξάζεσλ: 3. Ο δηαηηεηήο θπλεγήζεθε από ηνπο εμαγξησκέλνπο νπαδνύο ζε όια ην γήπεδν. 4. ε όιν ην γήπεδν θπλεγήζεθε ν δηαηηεηήο από ηνπο εμαγξησκέλνπο νπαδνύο. ηελ πξφηαζε 5, ε αιιαγή ηεο δηάηαμεο ησλ θξάζεσλ θαίλεηαη λα αιινηψλεη ηελ νξγάλσζε ηεο πξφηαζεο. Γηαβάζηε δηαδνρηθά ηηο πξνηάζεηο 3, 4, θαη 5: Θα δηαπηζηψζεηε φηη γηα λα θαηαλνήζεηε ηελ 5 ρξεηάδεζηε πνιχ πεξηζζφηεξν ρξφλν, επεηδή πξέπεη λα «βάιεηε ζε ηάμε» ηηο θξάζεηο πνπ ηελ απνηεινχλ. 5. [*] ε όιν ην γήπεδν από ηνπο εμαγξησκέλνπο νπαδνύο ν δηαηηεηήο θπλεγήζεθε.

109 109 Ζ ιεηηνπξγία ησλ θξάζεσλ κέζα ζηελ πξόηαζε Ήξζε ε ψξα λα πηάζεηε ην θαηζαβίδη. Αξρίδεη ε αλαηνκία! Αλ μεβηδψζεηε ην αλαινγηθφ ξνιφη κε πξνζνρή, ζα δηαπηζηψζεηε φηη ν κεραληζκφο ηνπ κνηάδεη κ απηφλ ηεο εηθφλαο. Κάζε εμάξηεκα έρεη νξηζκέλε ζέζε θαη ιεηηνπξγία. Ζ αιιειεπίδξαζή ηνπο ζπγθξνηεί ηνλ κεραληζκφ ηνπ ξνινγηνχ. Δλψ φκσο ηα πεξηζζφηεξα εμαξηήκαηα είλαη γξαλάδηα, έρνπλ δηαθνξεηηθή νλνκαζία. Ο- λνκαζία πνπ πξνθχπηεη φρη απφ ην πιηθφ απφ ην νπνίν θαηαζθεπάζηεθαλ, αιιά απφ ηελ ηδηαίηεξε ιεηηνπξγία πνπ επηηεινχλ θαη ηε ζέζε ηνπο ζηνλ κεραληζκφ. Κάηη αλάινγν ζπκβαίλεη θαη κε ηελ πξφηαζε: Κάζε θξάζε αληιεί ηελ νλνκαζία ηεο πξψηα απφ ηε ιεηηνπξγία πνπ επηηειεί. ηαλ ιέκε ινηπφλ φηη νη θξάζεηο είλαη ζπζηαηηθά ζηνηρεία ηεο πξφηαζεο, ελλννχκε φηη ζπκβάιινπλ ζηελ νξγάλσζή ηεο κε ηηο ιεηηνπξγίεο πνπ επηηεινχλ κέζα ζ απηήλ. Σα γξαλάδηα πνπ είδακε ζηελ πξνεγνχκελε ελφηεηα κπνξεί λα είλαη θηηαγκέλα απφ πιαζηηθφ ή απφ νπνηνδήπνηε είδνο κεηάιινπ. Σν κέγεζφο ηνπο κπνξεί λα θπκαίλεηαη αλάκεζα ζηα πέληε ρηιηνζηά θαη ην έλα κέηξν. Μπνξνχκε λα πξνζζέζνπκε θη άιια γξαλάδηα, ψζηε λα θάλνπκε ηνλ κεραληζκφ πεξηζζφηεξν πνιχπινθν. Πάλησο, αλεμάξηεηα απφ ηελ πνιππινθφηεηα θαη ην κέγεζνο ηνπ ξνινγηνχ, δελ ζα πξέπεη ζε θακηά πεξίπησζε λα αιινηψζνπκε ηηο δπλακηθέο ζρέζεηο πνπ ζπγθξνηνχλ ηνλ κεραληζκφ ηνπ, δειαδή ηελ νξγάλσζή ηνπ. Οη ιεηηνπξγίεο ησλ θξάζεσλ: Σα ζπζηαηηθά ζηνηρεία ηεο πξόηαζεο Πξηλ δηαβάζεηε γηα ηηο ιεηηνπξγίεο ησλ θξάζεσλ, ζα πξέπεη λα ζπκεζείηε ηνλ ξφιν πνπ παίδεη ην ξήκα ζηελ πξνζπάζεηα λα θαηαλνήζνπκε θαη λα εθθξάζνπκε γισζζηθά ηηο δξαζηεξηφηεηεο ησλ νληνηήησλ, ηηο θαηαζηάζεηο ζηηο νπνίεο βξίζθνληαη θαη ηηο κεηαμχ ηνπο ζρέζεηο..

110 110 Οη ιεηηνπξγίεο απηψλ ησλ θξάζεσλ κέζα ζηελ πξφηαζε είλαη: 1. ΤΠΟΚΔΗΜΔΝΟ 2. ΑΝΣΗΚΔΗΜΔΝΟ (ΑΜΔΟ θαη ΔΜΜΔΟ) 3. ΠΟΗΖΣΗΚΟ ΑΗΣΗΟ 4. ΚΑΣΖΓΟΡΟΤΜΔΝΟ 5. ΠΡΟΓΗΟΡΗΜΟ Ζ εηθφλα πνπ βιέπεηε ζπκβνιίδεη ηηο ιεηηνπξγίεο ησλ θξάζεσλ σο ζπζηαηηθώλ ηεο πξφηαζεο, θαη κπνξείηε λα ηελ απνδψζεηε κε ηε ιέμε «ιεηηνπξγία» ή κε ηε θξάζε «ιεηηνπξγεί σο». πσο ιεηηνπξγεί έλαο κνπζηθφο σο κέινο κηαο νξρήζηξαο, έηζη ιεηηνπξγνχλ θαη νη θξάζεηο κέζα ζηελ πξφηαζε. Θα κπνξνχζακε λα ζπκβνιίζνπκε ηηο ιεηηνπξγίεο παξαζέηνληαο ηελ εηθφλα ελφο γξαλαδηνχ -- ζαλ απηά πνπ είδακε ζηελ πξνεγνχκελε ζειίδα. Δπηιέμακε φκσο ηνλ κνπζηθφ γηα θαζαξά αηζζεηηθνχο ιφγνπο. Γηα λα έρεηε κάιηζηα ζαθέζηεξε αληίιεςε ηεο ιεηηνπξγίαο ησλ θξάζεσλ, πξνζέμηε ην ζρήκα 1: Ολνκαηηθέο θξάζεηο Δπηξξεκαηηθέο θξάζεηο Πξνζεηηθέο θξάζεηο ιεηηνπξγνχλ σο Τπνθείκελν Αληηθείκελν άκεζν Αληηθείκελν έκκεζν Πνηεηηθφ αίηην Καηεγνξνχκελν Πξνζδηνξηζκφο Σσήμα 1 Τπάξρνπλ δχν ηξφπνη λα παξνπζηάζνπκε ηα ζπζηαηηθά ηεο πξφηαζεο. Με ηνλ πξψην ηξφπν (ζρήκα 2α), κπνξνχκε λα πνχκε φηη ηα ζπζηαηηθά ηεο πξφηαζεο είλαη ην ππνθείκελν θαη ην θαηεγόξεκα. Σν θαηεγφξεκα είλαη νιφθιεξε ε ξεκαηηθή θξάζε. Σν ξήκα, σο θεθαιή ηεο ξεκαηηθήο θξάζεο, κπνξεί λα είλαη κφλν ηνπ ή λα ζπκπιεξψλεηαη αλάινγα κε ην είδνο ηεο ζχληαμεο-- απφ ην άκεζν αληηθείκελν, ην έκκεζν αληηθείκελν, ην πνηεηηθό αίηην, θαη ην θαηεγνξνύκελν. Ο Γηάλλεο [ππνθείκελν] αθνύεη ζπρλά ιατθή κνπζηθή [θαηεγόξεκα]. Οη δηαθνπέο [ππνθείκελν] πιεζηάδνπλ [ην θαηεγόξεκα πεξηέρεη κόλν ην ξήκα]. Ο θίινο κνπ ν Νίθνο [ππνθείκελν] ζα πάεη γηα δηαθνπέο ζηε ίθλν [θαηεγόξεκα]. Σν αζθαιηζηηθό [ππνθείκελν] απαζρνιεί έληνλα ηελ θπβέξλεζε [θαηεγόξεκα].

111 111 Πξφηαζε Τπνθείκελν Καηεγφξεκα Πξνζδηνξηζκνί ρήκα 2α Με ηνλ δεχηεξν ηξφπν (ζρήκα 2β), ιέκε απιψο φηη ηα ζπζηαηηθά ηεο πξφηαζεο είλαη ην ππνθείκελν, ην ξήκα, ην άκεζν αληηθείκελν, ην έκκεζν αληηθείκελν, ην πνηεηηθφ αίηην, θαη ην θαηεγνξνχκελν. Με ηνπο πξνζδηνξηζκνύο δίλνπκε πξόζζεηεο θαη πξναηξεηηθέο πιεξνθνξίεο γηα νπνηνδήπνηε ζπζηαηηθφ ηεο πξφηαζεο. Πξφηαζε Πξφηαζε Τπνθείκελν Ρήκα Αληηθείκελν έκκεζν Αληηθείκελν άκεζν Καηεγφξεκα ην Καηεγφξεκα πεξηιακβάλνληαη: Ρήκα Πνηεηηθφ αίηην Καηεγνξνχκελν Τπνθείκελν Αληηθείκελν έκκεζν Αληηθείκελν άκεζν Πξνζδηνξηζκνί Πνηεηηθφ αίηην ρήκα 2β Καηεγνξνχκελν Πξνζδηνξηζκνί ρήκα 2γ Σν ζρήκα 2γ απνηειεί ζχλζεζε ησλ ζρεκάησλ 2α θαη 2β.

112 112 Σν ππνθείκελν θαη ε ζπκθσλία ηνπ κε ην ξήκα Μεηά ην ξήκα, ε ιεηηνπξγία ηνπ ππνθεηκέλνπ είλαη ε πην ζεκαληηθή κέζα ζηελ πξφηαζε. Καη ηνχην θαίλεηαη απφ ην γεγνλφο φηη είλαη ην κόλν ζπζηαηηθό ηεο πξφηαζεο πνπ ζπκθσλεί κε ην ξήκα ζην πξφζσπν θαη ηνλ αξηζκφ. Αλ ην ξήκα βξίζθεηαη ζε πξψην πξφζσπν, ηφηε ην ππνθείκελν ζα βξίζθεηαη θη απηφ ζην ίδην πξφζσπν. Καη επεηδή θάζε ζπκθσλία θιείλεη πάληα κε κηα ζεξκή ρεηξαςία, επηιέμακε απηήλ ηελ εηθφλα γηα λα ηε ζπκβνιίζνπκε. 1. (Δγώ) Γξάθσ απηή ηελ πξόηαζε. 2. (Δζείο) Γηαβάδεηε απηή ηελ πξόηαζε. ην πξψην παξάδεηγκα, αλαθέξνκαη ζε κηα πξάμε πνπ εγψ (πξψην πξφζσπν) θάλσ απηή ηε ζηηγκή. Ση ζεκαίλεη απηφ; ηη ζαο δείρλσ ζε πνηα δηαδηθαζία εκπιέθνκαη ζε πνηα δηαδηθαζία ζπκκεηέρσ. ην δεχηεξν παξάδεηγκα, βιέπεηε ηε δηαδηθαζία ζηελ νπνία εζείο (δεχηεξν πξφζσπν πιεζπληηθνχ) ζπκκεηέρεηε. Δίλαη κάιηζηα ηφζν ζηελή ε ζρέζε-ζπκθσλία ηνπ ξήκαηνο κε ην ππνθείκελν, ψζηε πνιιέο θνξέο δελ ρξεζηκνπνηνχκε νχηε θαλ ηηο πξνζσπηθέο α- λησλπκίεο (εγψ, εζείο θηι) πνπ ιεηηνπξγνχλ σο ππνθείκελα ηεο πξφηαζεο. Πεξηζζφηεξεο πιεξνθνξίεο γηα ηε ζπκθσλία ηνπ ξήκαηνο κε ην ππνθείκελν ζα βξείηε ζηε ζειίδα ρρρ (νη δηαζέζεηο ηνπ ξήκαηνο). Άιιεο θνξέο φκσο ηηο ρξεζηκνπνηνχκε γηα λα δειψζνπκε κηα έληνλε αληίζεζε: 3. Δζύ θεύγεηο γηα δηαθνπέο θη εγώ δηαβάδσ ζηελ Αζήλα. ην παξάδεηγκα 3, βιέπεηε δχν πξνηάζεηο. Σα ππνθείκελά ηνπο (εγώ, εζύ) ζπκκεηέρνπλ ζε εληειψο δηαθνξεηηθέο δξαζηεξηφηεηεο (θεύγεηο γηα δηαθνπέο, δηαβάδσ ζηελ Αζήλα). ηελ πξφηαζε 4, ην ξήκα βξίζθεηαη ζε ηξίην πξφζσπν. 4. Ο Βέξλεξ Υάηδελκπεξγθ [ππνθείκελν] ηηκήζεθε κε βξαβείν Νόκπει Φπζηθήο ην 1932 [θαηεγόξεκα]. 5. Η αξρή ηεο απξνζδηνξηζηίαο [ππνθείκελν] δηαηππώζεθε από ηνλ Υάηδελκπεξγθ [θαηεγόξεκα]. ην παξάδεηγκα 6, ην ξήκα ζπκθσλεί ζε πξφζσπν θαη αξηζκφ κε ηα δχν

113 113 ππνθείκελα ηεο πξφηαζεο: 6. Ο Γηώξγνο εθέξεο θαη ν Οδπζζέαο Διύηεο ηηκήζεθαλ κε βξαβείν Νόκπει Λνγνηερλίαο. Ζ ΤΜΦΧΝΗΑ ξήκαηνο-ππνθεηκέλνπ δελ είλαη ηπραία: Γίλνπκε φλνκα ζε κηα νληφηεηα (ην ππνθείκελν) θαη αθήλνπκε ηελ ππφινηπε πξφηαζε (ην θαηεγφξεκα) λα «κηιήζεη» γη απηήλ. Χο ππνθείκελν ιεηηνπξγεί θαηά θαλφλα κηα νλνκαηηθή θξάζε ζε νλνκαζηηθή πηώζε. Τπνθείκελν κπνξεί λα είλαη επίζεο νηηδήπνηε ιεηηνπξγεί σο φλνκα ή κεηαηξέπεηαη ζε φλνκα κε ηε δηαδηθαζία ηεο νλνκαηνπνίεζεο. Δ- πνκέλσο, σο ππνθείκελν κπνξνχλ λα ιεηηνπξγήζνπλ: 1. Έλα φλνκα (πνπ κπνξεί λα ζπλνδεχεηαη απφ πξνζδηνξηζκνχο). Σν «Αίνινο» απνπιέεη ζηηο 8 γηα Υίν-Μπηηιήλε. 2. Μηα αλησλπκία (φρη νη αδχλαηνη ηχπνη ηεο). Κάπνηνο άλαςε ην θσο. Άιινο γηα Υίν ηξάβεμε, άιινο γηα Μπηηιήλε. 3. Έλα επίζεην. Οη βνπιεπηηθέο [εθινγέο] ζα γίλνπλ ζηηο 9 Απξηιίνπ. (Δδώ, ην επίζεην έρεη νλνκαηνπνηεζεί θαη ιεηηνπξγεί σο ππνθείκελν). 4. Μηα κεηνρή. Οη εξγαδόκελνη επέδσζαλ ςήθηζκα δηακαξηπξίαο ζηνλ Πξόεδξν ηεο Βνπιήο. 5. Μία δεπηεξεχνπζα πξφηαζε. Σν όηη κάισζαλ δελ κε εθπιήζζεη θαζόινπ. (Ζ Γεπηεξεχνπζα πξφηαζε έρεη νλνκαηνπνηεζεί θαη ιεηηνπξγεί σο ππνθείκελν ηεο πξφηαζεο). Τπνθείκελν θαη αληηθείκελν: Αξρή θαη θαηάιεμε κηαο δξαζηεξηόηεηαο Ζ εηθφλα αξηζηεξά παξνπζηάδεη κηα δηαδηθαζία πνπ θαίλεηαη ζε φινπο καο απηνλφεηε, επεηδή επαλαιακβάλεηαη πνιιέο θνξέο ζηελ θαζεκεξηλή καο δσή. Αλ πηέζεηε ηνλ δηαθφπηε ηνπ ξεχκαηνο ζην δσκάηηφ ζαο, ζα αλάςεη ην θσο. Αλ παηήζεηε ην θνπκπί 5 ηνπ ηειεθνληξφι, ζα εκθαληζηεί ζηελ νζφλε ηεο ηειεφξαζήο ζαο ην θαλάιη πνπ αληηζηνηρεί ζ

114 114 απηφλ ηνλ αξηζκφ. Αλ ζπξψμεηε ην κνιχβη πνπ βξίζθεηαη πάλσ ζην γξαθείν ζαο, απηφ ζα κεηαθηλεζεί. Σν θνηλφ γλψξηζκα φισλ απηψλ ησλ θηλήζεσλ είλαη φηη έρνπλ κηα ΑΦΔΣΖ- ΡΗΑ θαη έλα ΣΔΡΜΑ κηα ΑΡΥΖ θαη κηα ΚΑΣΑΛΖΞΖ. Δκείο (ή θάπνηνο άιινο) παίξλνπκε κηα απφθαζε νη κχεο ησλ ρεξηψλ εθηεινχλ ηελ θίλεζε πηέδνπκε ην θνπκπί θαη ζην ηέινο αλάβεη ε ιάκπα. Παξαηεξείηε φηη ππάξρεη κηα ΚΑΣΔΤΘΤΝΖ (θνξά) ζ απηή ηε δξαζηεξηφηεηα. Αθεηεξία ηεο είλαη ε πίεζε ηνπ θνπκπηνχ θαη ηέξκα ηεο ε ιάκπα πνπ αλάβεη. Αο ππνζέζνπκε φηη ην πξφζσπν πνπ ελεξγεί νλνκάδεηαη Γεκήηξεο. Μεηαθέξνληαο ζηνλ γξαπηφ ιφγν ηελ πξνεγνχκελε δηαδηθαζία, ζα ιέγακε: Ο Γεκήηξεο άλαςε ηε ιάκπα. Ο Γεκήηξεο είλαη ην ππνθείκελν. Ζ ιάκπα, πνπ απνηειεί ην ηέξκα, ηελ θαηάιεμε, ηεο δξαζηεξηφηεηάο ηνπ είλαη ην αληηθείκελν. Σν αληηθείκελν Δίλαη πηφλη ζηα ρέξηα ηνπ. Σνλ θάλεη φ, ηη ζέιεη. Απηέο νη δχν πξνηάζεηο, ζε ζπλδπαζκφ κε ηελ εηθφλα ηεο ζθαθηέξαο, απνδίδνπλ ηε βαζηθή ιεηηνπξγία ηνπ αληηθεηκέλνπ. Σν αληηθείκελν αλήθεη ζηα ζπκπιεξώκαηα ηνπ ξήκαηνο. Βαζηθφ ηνπ γλψξηζκα είλαη φηη ΓΔΝ απνηειεί πνηέ πεγή, αθεηεξία, ή αξρή ηεο δξαζηεξηφηεηαο πνπ ζπκβνιίδεη ην ξήκα. Σν αληηθείκελν δειαδή δέρεηαη, πθίζηαηαη, ή βηψλεη κηα ελέξγεηα πνηέ φκσο δελ ηελ παξάγεη. Σν ζρήκα 3 παξνπζηάδεη ηε ζρέζε ηνπ ππνθεηκέλνπ κε ην αληηθείκελν: Τπνθείκελν ρήκα 3 δξαζηεξηφηεηα Αληηθείκελν Ζ ζθελή πνπ πεξηγξάςακε είλαη απφ ηηο πιένλ αληηπξνζσπεπηηθέο ηεο ιεηηνπξγίαο ηνπ αληηθεηκέλνπ. Τπάξρνπλ φκσο θη άιιεο πεξηπηψζεηο. Γηα παξάδεηγκα:

115 115 Οη αζηξνλόκνη παξαηεξνύλ ηνλ Γία. Η Ισάλλα είδε ηε Μαξία ρζεο. Οη νλνκαηηθέο θξάζεηο ηνλ Γία θαη ηε Μαξία ιεηηνπξγνχλ σο αληηθείκελα. Πξαθηηθά, θαλέλα απφ ηα δχν δελ «πθίζηαηαη» ην απνηέιεζκα κηαο απφθαζήο καο. Απνηεινχλ φκσο ΑΝΣΗΚΔΗΜΔΝΑ ΠΑΡΑΣΖΡΖΖ ή Δ- ΡΔΤΝΑ. Ο Γίαο θαη ε Μαξία είλαη νληφηεηεο πνπ ηηο παξαηεξνχκε, πνπ ηηο βιέπνπκε. Βξίζθνληαη έμσ απφ ην ππνθείκελν (νη αζηξνλόκνη, ε Ισάλλα) πνπ ηηο παξαηεξεί ή ηηο βιέπεη. Μελ μερλάηε φηη εηπκνινγηθά «αληηθείκελν» είλαη απηφ πνπ θείηαη αληί: «απηφ πνπ βξίζθεηαη απέλαληη». Μηα νληφηεηα είλαη ή γίλεηαη αληηθείκελν κφλν κε ηελ πξνυπφζεζε φηη π- πάξρεη έλα ππνθείκελν. Με άιια ιφγηα, δελ ππάξρεη αληηθείκελν ρσξίο ππνθείκελν. Έλα ππνθείκελν φκσο δελ είλαη απαξαίηεην λα ζπλνδεχεηαη πάληα απφ αληηθείκελν. 1. Ο Παλαζελατθόο [ππνθείκελν] άιιαμε πξνπνλεηή [αληηθείκελν]. 2. Σώξα, εζείο [ππνθείκελν] δηαβάδεηε [ρσξίο αληηθείκελν]. 3. Ο Νίθνο [ππνθείκελν] ζθέθηεηαη πνιύ ηε δνπιεηά ηνπ [αληηθείκελν]. 4. ηαλ εγώ [ππνθείκελν] ζθέθηνκαη, ν Θεόο [ππνθείκελν] γειάεη. [Καη νη δύν πξνηάζεηο δελ έρνπλ αληηθείκελν]. Δβξατθή παξνηκία Χο αληηθείκελν ιεηηνπξγεί θαηά θαλφλα κηα νλνκαηηθή θξάζε κφλε ηεο ή σο ζπκπιήξσκα κηαο πξνζεηηθήο-- ζε αηηηαηηθή ή γεληθή πηώζε. Σν αληηθείκελν ΓΔΝ βξίζθεηαη πνηέ ζε νλνκαζηηθή πηψζε! Αληηθείκελν κπνξεί λα είλαη επίζεο νηηδήπνηε ιεηηνπξγεί σο φλνκα ή κεηαηξέπεηαη ζε φλνκα κε ηε δηαδηθαζία ηεο νλνκαηνπνίεζεο. Χο αληηθείκελν δειαδή κπνξνχλ λα ιεηηνπξγήζνπλ: 1. Έλα φλνκα. Ο Γεκήηξεο δηαβάδεη ζπρλά εθεκεξίδα. 2. Μηα πξνζεηηθή θξάζε πνπ ζπκπιεξψλεηαη απφ κηα νλνκαηηθή. (Σν φ- λνκα κπνξεί λα ζπλνδεχεηαη απφ πξνζδηνξηζκνχο). Οη θίινη κνπ πήγαλ ζην πάξηη. 3. Μηα αλησλπκία. ε θώλαμα, αιιά δελ άθνπζεο. 4. Μηα κεηνρή.

116 116 Η απόθαζε ηεο θπβέξλεζε δπζαξέζηεζε ηνπο εξγαδόκελνπο 5. Μία Γεπηεξεχνπζα πξφηαζε. Φνβάκαη κήπσο δελ έξζεη ζην ξαληεβνύ [ελδνηαζηηθή πξόηαζε]. Γελ μέξσ πού πήγε [πιάγηα εξσηεκαηηθή πξόηαζε]. Δίπε πυρ θα θύγει για διακοπέρ [εηδηθή πξόηαζε]. Έκκεζν θαη άκεζν αληηθείκελν: Πεο ην κε ινπινύδηα! Έρεηε πξνζθέξεη πνηέ ινπινχδηα; Αλ λαη, θάλαηε πνιχ θαιά. Πξέπεη λα ην επαλαιάβεηε. Αλ φρη, ζα άμηδε λα δνθηκάζεηε. Δίλαη έλαο πνιχ φκνξθνο ηξφπνο λα πείηε ρηιηάδεο πξάγκαηα ρσξίο λα δηαηξέρεηε ηνλ θίλδπλν ηεο θιπαξίαο (θαη ησλ γξακκαηηθψλ ζθαικάησλ). Πξνζέμηε ηελ εηθφλα αξηζηεξά: Βιέπεηε δχν πξσηαγσληζηέο θαη ηα ινπινχδηα. Ο θχξηνο ηα πξνζθέξεη ε θπξία ηα δέρεηαη κε κεγάιε επραξίζηεζε απ φ,ηη θαίλεηαη. Έρνπκε ινηπφλ κηα θαιή επθαηξία λα κηιήζνπκε γηα ην άκεζν θαη ην έκκεζν αληηθείκελν. ηελ πξνεγνχκελε ελφηεηα είπακε φηη ην αληηθείκελν είλαη ν απνδέθηεο ηεο δξαζηεξηφηεηαο ηνπ ππνθεηκέλνπ. Τπάξρνπλ φκσο θαη πεξηπηψζεηο θαηά ηηο νπνίεο ε δξαζηεξηφηεηα ηνπ ππνθεηκέλνπ (πνπ ζπκβνιίδεηαη κε ην ξήκα) απαηηεί δύν αληηθείκελα. Γείηε ηηο πξνηάζεηο πνπ αθνινπζνχλ: 1. Ο Γηάλλεο ράξηζε ζηελ Αιεμία έλα αξθνπδάθη. 2. Ο Άγγεινο έζηεηιε ζηελ Καηεξίλα. 3. Ο ηγάιαο θάξθσζε ηελ κπάια ζην θαιάζη. 4. Ο Νίθνο πήξε δάλεην από ηελ ηξάπεδα. 5. Η Άλλα έβγαιε ηελ θαζέηα από ην θαζεηόθσλν. ηελ πξφηαζε 1, ε νλνκαηηθή θξάζε ν Γηάλλεο ιεηηνπξγεί σο ππνθείκελν. Σν αληηθείκελν πνπ πξνζθέξεηαη είλαη έλα αξθνπδάθη: απηή ε νλνκαηηθή θξάζε ιεηηνπξγεί σο άκεζν αληηθείκελν. Απνδέθηεο ηνπ δψξνπ είλαη ε Αιεμία: απηή ε νλνκαηηθή θξάζε πνπ ζπκπιεξψλεη ηελ πξφζεζε ζε ιεηηνπξγεί σο έκκεζν αληηθείκελν. ηαλ ην έκκεζν αληηθείκελν απνηειεί κέξνο κηαο πξνζεηηθήο θξάζεο, νλνκάδεηαη θαη ΔΜΠΡΟΘΔΣΟ ΑΝΣΗΚΔΗΜΔΝΟ.

117 117 ηελ πξφηαζε 2, ν Άγγεινο (ην ππνθείκελν) ζηέιλεη (άκεζν αληηθείκελν) ζηελ Καηεξίλα (έκκεζν αληηθείκελν). Ζ Καηεξίλα είλαη ν παξαιήπηεο ηνπ . ηελ πξφηαζε 3, αιιάδεη ην ζθεληθφ. Δδψ, ην ππνθείκελν ζηέιλεη, ηνπνζεηεί, κεηαθηλεί έλα αληηθείκελν ζε κηα ζέζε, ζ έλαλ ρψξν. Ζ κπάια ιεηηνπξγεί σο άκεζν αληηθείκελν (είλαη ην αληηθείκελν πνπ κεηαθηλείηαη). Ζ πξνζεηηθή θξάζε ζην θαιάζη ιεηηνπξγεί σο έκκεζν αληηθείκελν θαη δειψλεη ηνλ ζηφρν ή ηνλ ρψξν ζηνλ νπνίν κεηαθηλείηαη ή θαηαιήγεη ε κπάια. Γηα λα θαηαιάβεηε απηή ηε δηαδηθαζία, ζπκεζείηε ηη ζαο ιέεη ε κεηέξα ζαο θάζε θνξά πνπ α- θήλεηε ηα πξάγκαηά ζαο εδψ θη εθεί κέζα ζην ζπίηη: Βάδε ηα πξάγκαηά ζνπ ζηε ζέζε ηνπο! Σα παξαδείγκαηα 1, 2, θαη 3, έρνπλ έλα θνηλφ ζεκείν: Ζ δξαζηεξηφηεηα ηνπ ξήκαηνο (ε έληνλε καχξε γξακκή) ζπλδέεη ην ππνθείκελν θαη ην έκκεζν α- ληηθείκελν κε κηα δηαδξνκή, πάλσ ζηελ νπνία κεηαθηλείηαη ην άκεζν αληηθείκελν (έλα αξθνπδάθη, , ηελ κπάια). Σν βέινο δείρλεη ηελ θαηεχζπλζε ηνπ άκεζνπ αληηθεηκέλνπ απφ ην ππνθείκελν πξνο ην έκκεζν αληηθείκελν. Σν βαγνλάθη ζρεδηάζηεθε γηα λα έρεηε ζαθέζηεξε εηθφλα απηήο ηεο κεηαθίλεζεο. Άκεζν αληηθείκελν Τπνθείκελν Έκκεζν αληηθείκελν ρήκα 4 ηηο πξνηάζεηο 4 θαη 5, ην ππνθείκελν (ν Νίθνο, ε Άλλα) κε ηε δξαζηεξηφηεηά ηνπ κεηαθηλεί πξνο ην κέξνο ηνπ ην άκεζν αληηθείκελν (δάλεην, ηελ θαζέηα) πνπ πήξε, ή έβγαιε απφ ην έκκεζν αληηθείκελν (ηελ ηξάπεδα, από ην θαζεηόθσλν). ην ζρήκα 5, ην βέινο δείρλεη ηελ θαηεχζπλζε ηνπ άκεζν αληηθεηκέλνπ. Άκεζν αληηθείκελν Τπνθείκελν Έκκεζν αληηθείκελν ρήκα 5

118 118 Σν άκεζν αληηθείκελν θαη ην έκκεζν αληηθείκελν βξίζθνληαη ζε αηηηαηηθή πηψζε. Αξθεηέο θνξέο φκσο ζα ζπλαληήζνπκε ην έκκεζν αληηθείκελν θαη ζηε γεληθή πηψζε. Ο Σίκνο [ππνθείκελν] κνπ [έκκεζν αληηθείκελν] έζηεηιε κηα όκνξθε θάξηα [άκεζν αληηθείκελν]. ην ζρήκα 6, βιέπεηε νινθιεξσκέλε ηελ εηθφλα ηεο ζρέζεο αλάκεζα ζην ππνθείκελν, ην έκκεζν, θαη ην άκεζν αληηθείκελν. Άκεζν αληηθείκελν Τπνθείκελν Έκκεζν αληηθείκελν ρήκα 6 Σν πνηεηηθό αίηην ηελ εηθφλα, βιέπεηε δχν πνδνζθαηξηζηέο. Πεξηγξάθνληαο απηή ηε ζθελή, ζα ιέγακε: 1. Ο πνδνζθαηξηζηήο Α αλαηξέπεη ηνλ Β. Οη δχν πξνηάζεηο δελ είλαη ίδηεο. ηελ 1, ν πνδνζθαηξηζηήο Α είλαη ππνθείκελν-αθεηεξία ηεο δξαζηεξηφηεηαο πνπ ζπκβνιίδεη ην ξήκα, ελψ ν Β αληηθείκελν-απνδέθηεο ηεο. Α (αθεηεξία) Τπνθείκελν δξαζηεξηφηεηα Β (θαηάιεμε) Αληηθείκελν Σν βέινο (πνπ ζπκβνιίδεη ην ξήκα) θαη ην πιαίζην ηνπ ππνθεηκέλνπ είλαη ην ίδην έληνλα, αθνχ ην ξήκα αλαηξέπεη παξνπζηάδεη ηε δξαζηεξηφηεηα ηνπ π- πνθεηκέλνπ (ηνπ πνδνζθαηξηζηή Α).. Σν ππνθείκελν φκσο δελ ζπκβνιίδεη πάληνηε κηα νληφηεηα πνπ δξα κηα νληφηεηα απφ ηελ νπνία πεγάδεη κηα ελέξγεηα. Μπνξεί λα απνηειεί θαη κηα

119 119 νληφηεηα πνπ δέρεηαη ηε δξαζηεξηφηεηα ε νπνία πεγάδεη (έρεη σο αθεηεξία) κηα άιιε νληφηεηα. 2. Ο πνδνζθαηξηζηήο Β αλαηξέπεηαη από ηνλ Α. ηελ πξφηαζε 2, αιιάδνπλ νη ξφινη. Ο πνδνζθαηξηζηήο Β απνηειεί ηελ θαηάιεμε ηεο δξαζηεξηφηεηαο πνπ ζπκβνιίδεη ην ξήκα. Ζ αιιαγή ηεο δηάζεζεο ηνπ ξήκαηνο απφ ελεξγεηηθή ζε παζεηηθή δείρλεη φηη ην ππνθείκελν (ν πνδνζθαηξηζηήο Β) δελ «παξάγεη» ηε δξαζηεξηφηεηα αιιά φηη ηελ «πθίζηαηαη», ηε δέρεηαη. Αθεηεξία ηεο δξαζηεξηφηεηαο είλαη ν πνδνζθαηξηζηήο Α. Ζ πξνζεηηθή θξάζε (από ηνλ Α) πνπ ζπκπιεξψλεηαη απφ ηελ νλνκαηηθή (ηνλ Α) ιεηηνπξγεί σο πνηεηηθό αίηην. Σν πνηεηηθφ αίηην δειψλεη ηελ αθεηεξία ή ηελ αηηία ηεο δξαζηεξηφηεηαο πνπ δέρεηαη ην ππνθείκελν. Β (θαηάιεμε) Τπνθείκελν δξαζηεξηφηεηα Α (αθεηεξία) Πνηεηηθφ αίηην Βιέπεηε φηη ην βέινο, πνπ ζπκβνιίδεη ηε δξαζηεξηφηεηα, θαη ην ππνθείκελν πνπ ηε δέρεηαη είλαη ην ίδην έληνλα. Ο ιφγνο είλαη απιφο: Σν ππνθείκελν (ν πνδνζθαηξηζηήο Β), παξ φιν πνπ δέρεηαη-πθίζηαηαη ηελ ελέξγεηα, ζπκθσλεί κε ην ξήκα (αλαηξέπεηαη) ζην πξφζσπν θαη ηνλ αξηζκφ. Απηφ ζεκαίλεη φηη εμαθνινπζεί λα παίδεη ζεκαληηθφ ξφιν ζηε ζθελή πνπ παξνπζηάδεη ε πξφηαζε 2. Σφζν ζεκαληηθφ κάιηζηα, πνπ αθφκε θαη αλ έιεηπε ην πνηεηηθφ αίηην, δελ ζα αιινησλφηαλ ε νξγάλσζε ηεο πξφηαζεο: 3. Ο πνδνζθαηξηζηήο Β αλαηξέπεηαη [ ], θαη ν δηαηηεηήο ζθπξίδεη θάνπι. Σν ππνθείκελν θαη νη δηαζέζεηο ησλ ξεκάησλ ηηο εηθφλεο πνπ βιέπεηε, ην αλζξσπάθη ζπκβνιίδεη ην ππνθείκελν, θαη ην βέινο ηελ θαηεχζπλζε ηεο δξαζηεξηφηεηαο πνπ ζπκβνιίδεη ην ξήκα.

120 120 Οη δηαζέζεηο ησλ ξεκάησλ Δλεξγεηηθή Παζεηηθή Μέζε Οπδέηεξε ρήκα 7 Μέρξη ηψξα, είδακε ην ππνθείκελν λα απνηειεί δξάζηε-αξρή ή δέθηεθαηάιεμε ηεο δξαζηεξηφηεηαο πνπ ζπκβνιίδεη ην ξήκα. Καη ζηηο δχν πεξηπηψζεηο ε δξαζηεξηφηεηα ηνπ ξήκαηνο έρεη κηα θαηεύζπλζε, πνπ είηε αξρίδεη απφ ην ππνθείκελν είηε θαηαιήγεη ζ απηφ. Απηέο νη δχν βαζηθέο θαηεπζχλζεηο εθθξάδνληαη απφ ηελ ΔΝΔΡΓΖΣΗΚΖ θαη ηελ ΠΑΘΖΣΗΚΖ δηάζεζε αληηζηνίρσο. Με έλα ξήκα ζηελ ελεξγεηηθή δηάζεζε, δείρλνπκε φηη ην ππνθείκελν ελεξγεί, δξα, απνηειεί αθεηεξία κηαο δξαζηεξηφηεηαο. Γελ είλαη απαξαίηεην βέβαηα απηή ε δξαζηεξηφηεηα λα έρεη πάληα έλα απνδέθηε. Αλ, γηα παξάδεηγκα, ζαο ξσηήζνπλ ηη θάλεηε απηή ηε ζηηγκή, κπνξείηε λα πείηε: Γηαβάδσ. Ζ δξαζηεξηφηεηά ζαο δελ θαηεπζχλεηαη, δελ κεηαβαίλεη ζε θαλέλα αληηθείκελν. Λέηε απιψο ηη θάλεηε. Αλ φκσο πείηε: Γηαβάδσ απηφ ην ππέξνρν βηβιίν, ηφηε ε δξαζηεξηφηεηά ζαο έρεη έλαλ απνδέθηε-αληηθείκελν: απηφ ην ππέξνρν βηβιίν. (Αλ δελ παηλέζνπκε ην ζπίηη καο ). Απηφ ζεκαίλεη φηη έλα ξήκα ελεξγεηηθήο δηάζεζεο κπνξεί λα είλαη ΜΔ- ΣΑΒΑΣΗΚΟ ή ΑΜΔΣΑΒΑΣΟ. Ρήκαηα ελεξγεηηθήο δηάζεζεο Μεηαβαηηθά Ακεηάβαηα ρήκα 8

121 121 ηαλ φκσο επηιέγνπκε έλα ξήκα ζηελ παζεηηθή δηάζεζε, δείρλνπκε φηη ην ππνθείκελν δέρεηαη, κηα δξαζηεξηφηεηα. απηή ηελ πεξίπησζε, αθεηεξία ηεο είλαη ην πνηεηηθό αίηην. Σν αλζξσπάθη-ππνθείκελν ζην ν- πνίν θαηεπζχλεηαη ην θφθθηλν βέινο ζπκβνιίδεη ηε δπζαξέζθεηά ηνπ, ε- πεηδή απνηειεί απνδέθηε κηαο ελέξγεηαο πνπ θάπνηνο άιινο απνθάζηζε. Έρεηε αλαινγηζηεί πφζεο ψξεο ηεο δσήο καο πεξλάκε κπξνζηά ζηνλ θαζξέθηε; Μάιινλ φρη. Καη θαιά θάλεηε. Σέηνηνπ είδνπο «ζηαηηζηηθέο» ελδηαθέξνπλ ηα δειηία εηδήζεσλ ή εθείλνπο πνπ δελ έρνπλ λα θάλνπλ ηίπνηε ζνβαξφηεξν ζηε δσή ηνπο. Πάλησο, αλεμάξηεηα απ απηά, ν θαζξέθηεο παίδεη ζεκαληηθφ ξφιν ζηε δσή καο. Καζξέθηεο είλαη κηα επηθάλεηα πνπ αλαθιά, πνπ παξνπζηάδεη ην είδσιφ καο. Κνηηαδφκαζηε ζ απηφλ θάζε θνξά πνπ πιελφκαζηε, ληπλφκαζηε, ρηεληδφκαζηε, ή ζηνιηδφκαζηε. Σα ξήκαηα πνπ πξνεγήζεθαλ παξνπζηάδνπλ κηα δξαζηεξηφηεηα ηνπ ππνθεηκέλνπ ε νπνία επηζηξέθεη ζ απηφ. Σν ππνθείκελν είλαη αθεηεξία θαη θαηάιεμε ηεο δξαζηεξηφηεηαο ηνπ. Έηζη δηθαηνινγνχληαη ην απηάξεζθν βιέκκα (!) ηνπ ππνθεηκέλνπ θαη ην βέινο πνπ επηζηξέθεη. Απηνχ ηνπ είδνπο ηα ξήκαηα αλήθνπλ ζηε ΜΔΖ δηάζεζε. Καη ιέγεηαη κέζε, επεηδή ζπλδπάδεη ηηο δχν πξνεγνχκελεο: ηελ ελεξγεηηθή θαη ηελ παζεηηθή. Δδψ, ην αλζξσπάθη, πνπ ζπκβνιίδεη ην ππνθείκελν, βξίζθεηαη ζε κηα θαηάζηαζε: Γελ δξα θαη δελ πθίζηαηαη ηε δξαζηεξηφηεηα θάπνηνπ άιινπ. Απηφ ζεκαίλεη φηη ην ππνθείκελν δελ απνηειεί αθεηεξία θαη θαηάιεμε θάπνηαο δξαζηεξηφηεηαο. Σα ξήκαηα πνπ δειψλνπλ ηελ θαηάζηαζε ηνπ ππνθεηκέλνπ βξίζθνληαη ζηελ ΟΤΓΔΣΔΡΖ δηάζεζε. απηή ηελ θαηεγνξία αλήθνπλ ηα ξήκαηα θάζνκαη, ζηέθνκαη, λπζηάδσ, θνηκάκαη, πεηλάσ, δηςάσ, Σα ξήκαηα πνπ αλήθνπλ ζ απηή ηελ θαηεγνξία δειψλνπλ: 1. Σελ απνπζία δξαζηεξηφηεηαο απφ ηελ πιεπξά ηνπ ππνθεηκέλνπ (φπσο ην θάζνκαη) ή 2. Σελ αδπλακία ηνπ ππνθεηκέλνπ λα ζέζεη κηα ιεηηνπξγία (βηνινγηθή θαηά θαλφλα) ππφ ηνλ έιεγρφ ηνπ. ηαλ, γηα παξάδεηγκα, ιέκε δηςάσ ή πεηλάσ, ν νξγαληζκφο καο κάο ζηέιλεη ζπγθεθξηκέλα κελχκαηα. Γελ έρνπκε φκσο ηε δπλαηφηεηα λα ειέγμνπκε ηα θέληξα πνπ πξνθαινχλ ηελ πείλα θαη ηε δίςα.

122 122 Πίνονηας ηον καθέ ή ηο αναυσκηικό ζας μπορείηε να διαβάζεηε μερικές τρήζιμες διαπιζηώζεις 1. Σν ππνθείκελν βξίζθεηαη πάληνηε ζε νλνκαζηηθή πηψζε. πκθσλεί κε ην ξήκα ζε πξφζσπν θαη αξηζκφ, θαη απνηειεί δξάζηε-αθεηεξία ή δέθηεθαηάιεμε ηεο δξαζηεξηφηεηαο ηνπ ξήκαηνο. 2. Σν αληηθείκελν απνηειεί πάληα δέθηε-θαηάιεμε ηεο δξαζηεξηφηεηαο ηνπ ππνθεηκέλνπ. 3. Σν πνηεηηθφ αίηην παξνπζηάδεη ηνλ δξάζηε ή ηελ αθεηεξία κηαο δξαζηεξηφηεηαο, κόλν φηαλ ην ξήκα βξίζθεηαη ζε παζεηηθή δηάζεζε. 4. Αθεηεξίεο ηεο δξαζηεξηφηεηαο ηνπ ξήκαηνο απνηεινχλ κφλν ην ππνθείκελν θαη ην πνηεηηθφ αίηην. 5. Σν έκκεζν αληηθείκελν δελ απνηειεί αθεηεξία ηεο δξαζηεξηφηεηαο ηνπ ξήκαηνο. Γη απηφλ ηνλ ιφγν, δελ κπνξεί λα ζπγρέεηαη κε ην πνηεηηθφ αίηην. Γξαζηεξηόηεηεο ρσξίο ππνθείκελν: Απξόζσπα ξήκαηα Ζ εηθφλα αδηθεί ηνλ πίλαθα. Ο ηίηινο ηνπ έξγνπ είλαη Ζ ρηνλνζχειια (1842). Ο δεκηνπξγφο ηνπ, Joseph Mallord William Turner (Σδφδεθ Μάινξλη Οπίιηακ Σέξλεξ), είλαη ίζσο ν δηαζεκφηεξνο εθπξφζσπνο ηνπ αγγιηθνχ ξνκαληηζκνχ. Αθνξκή γη απηφ ην έξγν ζηάζεθε κηα εκπεηξία ηνπ δσγξάθνπ: Σν πινίν ζην νπνίν επέβαηλε, ελψ πιεζίαδε ζην ιηκάλη, έπεζε ζε ζθνδξή ρηνλνζχειια. ηνλ πίλαθα, ζχλλεθα, ρηφλη, ζάιαζζα έρνπλ γίλεη έλα. Ζ καλία ησλ ζηνηρείσλ ηεο θχζεο είλαη ηέηνηα, πνπ ην πινίν έρεη ζρεδφλ εμαθαληζηεί. ινη έρνπκε δεη ιίγν-πνιχ κηα θαηαηγίδα. Αλαινγηζηείηε πφζν απξνζηάηεπηνη (θαη θνβηζκέλνη ίζσο) ληψζνπκε ηε ζηηγκή πνπ ε θχζε μεζπάεη πάλσ καο --κε φιε ηεο ηελ νξκή-- ηηο δπλάκεηο πνπ θξχβεη. Δίλαη ε ζηηγκή πνπ αηζζαλφκαζηε φηη ηίπνηε δελ εμαξηάηαη απφ ηε ζέιεζή καο. Μπνξνχκε φκσο λα ειέγμνπκε άιια θαηξηθά θαηλφκελα; ρη.

123 123 Δλψ ινηπφλ ζπιιακβάλνπκε ηα θαηλφκελα απηά σο δξαζηεξηόηεηεο (θαη ηα ζπκβνιίδνπκε κε ξήκαηα), ηα απνδίδνπκε ρσξίο ππνθείκελν. Ζ εμήγεζε είλαη απιή. Παξ φιν πνπ ηα θαηξηθά-κεηεσξνινγηθά θαηλφκελα είλαη δξαζηεξηφηεηεο, δελ ππάξρεη πίζσ απφ απηέο θάπνηα νληφηεηα πνπ λα ηηο επηιέγεη θαη λα ηηο θαηεπζχλεη θάπνηα νληφηεηα πνπ λα απνηειεί ηελ αθεηεξία ηνπο. Σα ξήκαηα απηά, πνπ ζπκβνιίδνπλ δξαζηεξηφηεηα ε νπνία δελ πεγάδεη απφ κηα ζπλεηδεηή νληφηεηα, νλνκάδνληαη ΑΠΡΟΧΠΑ. Θπκεζείηε φηη ε ζπκθσλία ηνπ ξήκαηνο κε ην ππνθείκελν πξνζδηνξίδεη ηελ νληφηεηα πνπ απνηειεί αθεηεξία ή θαηάιεμε ηεο δξαζηεξηφηεηαο ηνπ ξήκαηνο (ζει. ρρρρρ. Γηα ην ππνθείκελν). Βξέρεη. Σν πάεη γηα βξνρή. Άξρηζε λα βξέρεη. Φαίλεηαη ζαλ λα ζέιεη λα βξέμεη. Κάλεη θξύν. Κάλεη δέζηε. Βξαδηάδεη. Ξεκεξώλεη. Ξεκεξώλεη θαη βξαδηάδεη πάληα ζηνλ ην ζθνπό. Φέξηε κνπ λα πησ ην αθξηβόηεξν πηνηό εγώ πιεξώλσ ηα κάηηα πνπ αγαπώ. [Από ηα πην όκνξθνπο ραζαπνζέξβηθνπο ηεο ιατθήο καο κνπζηθήο]. Rene Magritte (Ρελέ Μαγθξίη), Ζ Απεηιή ηνπ Γνινθφλνπ, Τπάξρνπλ φκσο θαη άιιεο πεξηπηψζεηο πνπ απνδίδνληαη κε απξόζσπα ξήκαηα. Τπνζέζηε φηη πεξπαηάηε ακέξηκλνη ζ έλαλ θεληξηθφ δξφκν. Ξαθληθά, αξρίδεη κηα αζπλήζηζηε θηλεηηθφηεηα: Κάπνηνη άλζξσπνη ηξέρνπλ αξηζηεξά θαη δεμηά. Δζείο αλεζπρείηε, εληείλεηε ηελ πξνζνρή ζαο θαη πξνζπαζείηε λα εληνπίζεηε ηελ αηηία απηήο ηεο αλαηαξαρήο. Δίζηε βέβαηνη φηη θάηη ζπκβαίλεη. Δδψ, δελ έρνπκε έλα θαηξηθφ θαηλφκελν, αιιά κηα μαθληθή (απξνζδφθεηε) κεηαβνιή ζηελ πεξηξξένπζα αηκφζθαηξα. Αγλνείηε ηελ αθεηεξία-αηηία απηήο ηεο κεηαβνιήο ηελ νληφηεηα ή ηηο ν- ληφηεηεο πνπ ηελ πξνθάιεζαλ. Απηφ ην θιίκα αλεζπρίαο ή αδηφξαηεο απεηιήο ην απνδίδνπκε ζπλήζσο κε θξάζεηο φπσο:

124 124 Κάηη ηξέρεη. Κάηη ζπκβαίλεη. Κάηη γίλεηαη. Κάηη δελ πάεη θαιά. Δπζύλε, αλεπζπλόηεηα θαη δηπισκαηία: Σξηηνπξόζσπα ξήκαηα Έρεηε πξνζέμεη πψο δείρλνπλ ηε ληξνπή ηνπο ηα κηθξά παηδηά; Κξχβνπλ ην πξφζσπν κε ην ρέξη ηνπο. Κάηη παξφκνην θάλνπκε θη εκείο (επηπρψο, φρη φινη). Μφλν πνπ δελ θξχβνπκε ην πξφζσπφ καο κε ην ρέξη αιιά κε ηνλ ιφγν. απηέο ηηο πεξηπηψζεηο, ζπάληα ρξεζηκνπνηνχκε πξώην πξόζσπν. Καη αλ δελ κπνξνχκε λα θνξηψζνπκε ηηο επζχλεο καο ζ απηφλ πνπ καο ειέγρεη θαη λα ηνπ πνχκε εζχ θηαηο, θξνληίδνπκε λα απαιιαγνχκε γξήγνξα απ απηέο ρξεζηκνπνηψληαο ην ηξίην πξόζσπν. Έλα ξήκα ζε ηξίην πξφζσπν (ηξηηνπξφζσπν ξήκα) ρσξίο ππνθείκελν είλαη ε πιένλ πξνζθηιήο κέζνδνο φζσλ ζέινπλ λα απαιιαγνχλ απφ ηηο επζχλεο ηνπο ή λα ηηο κεηξηάζνπλ φζν ηνλ δπλαηφλ πεξηζζφηεξν. Αο ππνζέζνπκε φηη ν ππνπξγφο κηαο θπβέξλεζεο ρεηξίδεηαη κε ιαλζαζκέλν ηξφπν έλα ζέκα πνπ αθνξά ζε φινπο εξγαδφκελνπο ηεο ρψξαο. Απηνί εμεγείξνληαη, απεξγνχλ, θαη θαηεβαίλνπλ ζηνπο δξφκνπο. Ζ θπβέξλεζε ππνρξεψλεηαη λα αλαθαιέζεη θαη ν ππνπξγφο, ζε κηα απφ ηηο πνιιέο ηειενπηηθέο ηνπ ζπλεληεχμεηο, ιέεη: 1. Έθαλα ιάζνο. 2. Έγηλε ιάζνο. 3. Θα κπνξνύζε λα πεη θαλείο όηη έγηλαλ ιάζε. Έρεη βέβαηα ζηε δηάζεζή ηνπ θαη άιιεο ελαιιαθηηθέο ιχζεηο. Δδψ, παξνπζηάδνληαη κεξηθέο κφλν. Με ηελ 1, δείρλεη λα αλαιακβάλεη ηελ επζχλε ηνπ. Σν ξήκα βξίζθεηαη ζε πξώην πξόζσπν: Δγώ έθαλα ιάζνο. ηηο πξνηάζεηο 2 θαη 3 φκσο, ηα ξήκαηα βξίζθνληαη ζε ηξίην πξόζσπν. Ση έρεη απηφ ην ξεκαηηθφ πξφζσπν θαη είλαη ηφζν αγαπεηφ ζηε δηπισκαηηθή γιψζζα; Δίλαη ην πξφζσπν ζην νπνίν «θαηαθεχγεη» φ-

125 125 πνηνο επηδηψθεη λα απνθξύςεη ή λα απνζησπήζεη ην ππνθείκελν ηνπ ξήκαηνο (δειαδή ηνλ εαπηφ ηνπ), θαη θαηά ζπλέπεηα λα κεηώζεη ηνλ βαζκό ζπκκεηνρήο ηνπ ζηε δξαζηεξηφηεηα πνπ ζπκβνιίδεη ην ξήκα. Γη απηφλ ην ιφγν βιέπεηε ζνιφ ην πξφζσπν ηεο εηθφλαο. Πξνζέμηε θαη ηα ξήκαηα έγηλε θαη έγηλαλ. Αλ ηα ζπγθξίλεηε κε ην ξήκα έθαλα, θαίλνληαη λα πεξηβάιινπλ ην ιάζνο κε ηελ νκίριε ηεο ανξηζηίαο, θαη ηεο αζάθεηαο. Αο ππνζέζνπκε φηη ζέιεηε λα αγνξάζεηε ην παληειφλη πνπ είδαηε ζηε βηηξίλα ελφο θαηαζηήκαηνο. Μπαίλεηε κέζα, ην δνθηκάδεηε, ζαο αξέζεη, θαη ζπκθσλείηε κε ηνλ πσιεηή λα ζαο ην «θξαηήζεη» κέρξη ην απφγεπκα πνπ ζα πεξάζεηε λα ην αγνξάζεηε. Πεγαίλεηε ην απφγεπκα θαη καζαίλεηε φηη ην παληειφλη δελ ππάξρεη πηα. Ση ζαο απαληάεη ν πσιεηήο; 1. Σν πνπιήζακε ην παληειόλη. 2. Σν πνύιεζαλ ην παληειόλη. 3. Πνπιήζεθε ην παληειόλη. Αλ ζαο έιεγε ην πνύιεζα ην παληειόλη, ζα αλαιάκβαλε πιήξσο ηελ επζχλε γηα ηελ αζπλέπεηά ηνπ. Υξεζηκνπνηψληαο φκσο πξψην πιεζπληηθφ πξφζσπν (πνπιήζακε) κεηαηνπίδεη ηελ επζχλε ηνπ ζ έλα αδηεπθξίληζην εκείο, κέζα ζην νπνίν ράλεηαη ε πξνζσπηθή ηνπ επζχλε. Με ην ηξίην πιεζπληηθφ πξφζσπν (ην πνύιεζαλ) κεηαζέηεη ηελ επζχλε ηνπ ζε θάπνηνπο άιινπο άγλσζηνπο! Με ην ηξηηνπξφζσπν ξήκα παζεηηθήο δηάζεζεο (πνπιήζεθε), ν πσιεηήο «απαιιάζζεη ηνλ εαπηφ ηνπ» απφ θάζε επζχλε. Σν παληειφλη θαίλεηαη λα πνπιήζεθε κφλν ηνπ! Σξηηνπξφζσπα ξήκαηα κέζεο δηάζεζεο ρξεζηκνπνηνχλ πνιιέο θνξέο νη δεκνζηνγξάθνη φηαλ δελ ζέινπλ λα απνθαιχςνπλ ηελ πεγή ησλ πιεξνθνξηψλ ηνπο ή φηαλ δελ ηε γλσξίδνπλ. Αληί λα πνπλ: 1. [Γεκνζηνγξάθνο απεπζύλεηαη ζε θάπνηνλ ππνπξγό] Ο θύξηνο Υ ιέεη όηη δελ ζπκπαζείηε ηδηαίηεξα ηνλ θύξην Τπνπξγίδε. Λέλε: 2. Λέγεηαη όηη δελ ζπκπαζείηε ηδηαίηεξα ηνλ θύξην Τπνπξγίδε.

126 126 Πνηνο έζπαζε ην βάδν κε ηε καξκειάδα; Τπάξρεη άιινο έλαο ηξφπνο λα απαιιαγνχκε απφ ηελ επζχλε καο: Αξθεί λα απνθξχςνπκε ην ππνθείκελν κηαο δξαζηεξηφηεηαο (ηελ αθεηεξία ηεο) θαη λα πξνβάιινπκε ην αληηθείκελν (πνπ δέρηεθε ηε δξαζηεξηφηεηά) σο ππνθείκελν. Αληί δειαδή λα πνχκε: Δγώ[ππνθείκελν] έζπαζα ηα βάδν κε ηε καξκειάδα [αληηθείκελν], ιέκε: Σν βάδν κε ηε καξκειάδα έζπαζε. Καη βέβαηα, ηα βάδα κε ηε καξκειάδα δελ ζπάλε κφλα ηνπο! Σν θαηεγνξνύκελν: Οη ζρέζεηο ηεο δσήο καο Θπκεζείηε φηη κε ηα ξήκαηα ζπκβνιίδνπκε ηε δξαζηεξηφηεηα ή ηε δηαδηθαζία ζηελ νπνία κεηέρνπλ κία ή πεξηζζφηεξεο νληφηεηεο, θαη ηηο ζρέζεηο κεηαμχ νληνηήησλ (Σν ξήκα, ζ. ρρρ). Ενχκε κε ζρέζεηο δεκηνπξγνχκε ζρέζεηο. Γεκηνπξγνχκε δεζκνχο αλάκεζα ζε καο θαη ηνπο ζπλαλζξψπνπο καο α- λάκεζα ζε καο θαη ηα πξάγκαηα. Σα πξάγκαηα έρνπλ ζεκαζία κφλν ζε ζρέζε κε ην πεξηβάιινλ ζην νπνίν ηα ηνπνζεηνχκε. Καηαλννχκε θάηη κφλν φηαλ ην ζπζρεηίδνπκε κ απηφ πνπ ήδε γλσξίδνπκε. ηαλ απνδίδνπκε ηδηφηεηεο ζε κηα νληφηεηα (άλζξσπν ή αληηθείκελν) ηελ αμηνινγνχκε, ηελ εληάζζνπκε ζε κηα θαηεγνξία (ζε έλα ζχλνιν νληνηήησλ), εμνηθεησλφκαζηε κ απηήλ, θαη δεκηνπξγνχκε δεζκνχο καδί ηεο. απηνχο ηνπο δεζκνχο, ζα πξνζζέζνπκε άιινπο, πνπ κπνξεί λα εληζρχζνπλ, λα εμαζζελίζνπλ, ή λα εμνπδεηεξψζνπλ ηνπο πξψηνπο. Έηζη φκσο δηακνξθψλνπκε ηηο ζρέζεηο καο κε ηνπο αλζξψπνπο θαη ηα πξάγκαηα. Έηζη, νξγαλψλνπκε ηε γλψζε καο. Έηζη ρηίδνπκε ηελ πξνζσπηθή καο αλεπαλάιεπηε ηζηνξία.

127 127 Γηα λα εθθξάζνπκε ηηο ζρέζεηο απηέο, ρξεζηκνπνηνχκε θαηά θαλφλα ηα ΤΝΓΔΣΗΚΑ ΡΖΜΑΣΑ. Ζ ηδηόηεηα πνπ απνδίδνπκε ζε κηα νληφηεηα ν- λνκάδεηαη θαηεγνξνύκελν. Γείηε κεξηθά ζπλδεηηθά ξήκαηα: είκαη, γίλνκαη, ζεσξνχκαη, απνηειψ, γίλνκαη, θαίλνκαη, κνηάδσ, δείρλσ, απνηειψ, Ηδηφηεηα κπνξνχκε λα απνδψζνπκε φρη κφλν ζην ππνθείκελν, αιιά θαη ζην αληηθείκελν. Απηφ ζεκαίλεη φηη, φηαλ ην θαηεγνξνχκελν είλαη επίζεην, ζπκθσλεί κε ηελ πηψζε, ηνλ αξηζκφ, θαη ην γέλνο ηνπ ππνθείκελνπ ή ηνπ αληηθεηκέλνπ. ηαλ φκσο ην θαηεγνξνχκελν είλαη φλνκα: 1. Μπνξεί λα ζπκθσλεί κε ην ππνθείκελν ή ην αληηθείκελν ζηελ πηψζε θαη ηνλ αξηζκφ ή 2. Να βξίζθεηαη ζε γεληθή πηψζε. Απηή ε γεληθή νλνκάδεηαη ΓΔΝΗΚΖ ΚΑΣΖΓΟΡΖΜΑΣΗΚΖ. πλδεηηθφ ξήκα Τπνθείκελν ή Αληηθείκελν Καηεγνξνχκελν ρήκα 9 1. Ο Νίθνο είλαη θίινο κνπ. 2. Η Αιεμία είλαη παλέμππλε. 3. Ο Πέηξνο [ππνθείκελν] ζεσξεί [ζπλδεηηθό ξήκα] ηηο άιιεο νκάδεο [αληηθείκελν] ππνδεέζηεξεο [θαηεγνξνύκελν ηνπ αληηθεηκέλνπ ζε αηηηαηηθή]. 4. Ο Μαξία ζεσξεί [ζπλδεηηθό ξήκα]ηελ Άλλα [αληηθείκελν] θίιε [θαηεγνξνύκελν ηνπ αληηθεηκέλνπ ζε αηηηαηηθή]. 5. Έρνπκε θαη θαγεηά ηεο ώξαο [γεληθή θαηεγνξεκαηηθή]. 6. Γελ ην πηζηεύσ! Αγόξαζε ξνιόη ησλ ρηιίσλ επξώ, [γεληθή θαηεγνξεκαηηθή] γηα λα καο εληππσζηάζεη. Χο θαηεγνξνύκελα κπνξνχλ λα ιεηηνπξγήζνπλ: 1. Ολφκαηα: Ο Υξήζηνο είλαη γηαηξόο. 2. Ολνκαηηθέο θξάζεηο: Ο Ινύληνο ήηαλ πνιύ δεζηόο κήλαο. 3. Δπίζεηα: Η ζάιαζζα ήηαλ ππέξνρε 4. Πξνζεηηθέο θξάζεηο: Η ζθάια είλαη από κάξκαξν. 5. Αλησλπκίεο: Σν ξνιόη είλαη δηθό κνπ. 6. Δπηξξήκαηα: Σν δσκάηηό ζνπ είλαη άλσ-θάησ. 7. Μεηνρέο: Ο νπξαλόο είλαη ζπλλεθηαζκέλνο.

128 Πξνηάζεηο: Σν θαιό κε ηνπο εγσηζηέο είλαη όηη πνηέ δελ κηιάλε γηα άιινπο αλζξώπνπο. Lucille S. Harper (Λνπζίι Υάξπεξ). Ιδηόηεηα κπνξνχκε λα απνδψζνπκε ζην ππνθείκελν αθφκε θαη φηαλ ην ξήκα ηεο πξφηαζεο ΓΔΝ είλαη ζπλδεηηθφ. Σφηε, κπνξνχκε λα ρξεζηκνπνηήζνπκε: 1. Σνλ ζπλδεηηθφ δείθηε σο καδί κε έλα φλνκα ή έλα επίζεην, ή 2. Μφλν έλα επίζεην. απηή ηελ πεξίπησζε, ην επίζεην έρεη επηξξεκαηηθή ζεκαζία θαη δείρλεη ηηο ζπλζήθεο ππφ ηηο νπνίεο πξαγκαηνπνηείηαη ε ε- λέξγεηα πνπ ζπκβνιίδεη ην ξήκα. 16 Απηφ ην θαηεγνξνχκελν νλνκάδεηαη ΔΠΗΡΡΖΜΑΣΗΚΟ. Σώξα, δελ ζνπ κηιάσ σο θίινο [κε ηελ ηδηόηεηα ηνπ θίινπ], αιιά σο γηαηξόο [κε ηελ ηδηόηεηα ηνπ γηαηξνύ]. Ο θόζκνο ραινύζε δίπια ηνπ θη εθείλνο ζθύξηδε αδηάθνξνο [κε αδηαθνξία = επηξξεκαηηθό θαηεγνξνύκελν]. Ο Γηώξγνο έθπγε βηαζηηθόο [=βηαζηηθά]. Πξνζέμηε ηε δηαθνξά θαηεγνξήκαηνο θαη θαηεγνξνπκέλνπ. Καηεγόξεκα είλαη νιφθιεξν ηε ξεκαηηθφ κέξνο ηεο πξφηαζεο (φ,ηη δελ θαιχπηεηαη απφ ην ππνθείκελν). Σν Καηεγνξνύκελν βξίζθεηαη θαηά θαλφλα κεηά απφ έλα ζπλδεηηθφ ξήκα θαη απνδίδεη κηα ηδηφηεηα ζην Τπνθείκελν ή ζην Α- ληηθείκελν ηνπ ξήκαηνο. 16 Κιαίξεο, Μπακπηληψηεο θα. (1999), ζ. 180.

129 Πξνζδηνξηζκνί: Οη δεπηεξεύνπζεο ιεηηνπξγίεο ησλ θξάζεσλ ε πξνεγνχκελν θεθάιαην (ζηε ζειίδα ρρρ) ρξεηάζηεθε λα δνχκε απφ θνληά έλα αλαινγηθφ ξνιφη. Κάζε γξαλάδη ηνπ κεραληζκνχ ηνπ επηηειεί ζπγθεθξηκέλε ιεηηνπξγία θαη θαηέρεη ηδηαίηεξε ζέζε κέζα ζ απηφλ. Έλα ξνιφη φκσο δελ απνηειείηαη κφλν απφ γξαλάδηα, δειαδή κφλν απφ ππνθείκελν, ξήκα, αληηθείκελν, θαηεγνξνχκελν, ή πνηεηηθφ αίηην. Υξεηάδεηαη ηνλ δίζθν πάλσ ζηνλ νπνίν ζα είλαη ηππσκέλεο ή ραξαγκέλεο νη ψξεο θαη ηα ιεπηά. Υξεηάδεηαη (αλ είλαη μππλεηήξη) ηα κπξνχηδηλα θνπδνπλάθηα, γηα λα καο αλαγγέιινπλ ραξσπά φηη είλαη ψξα λα μππλήζνπκε. Μαο ελδηαθέξεη αθφκε θαη ε εκθάληζε ηνπ ξνινγηνχ, ε νπνία πνηθίιιεη αλάινγα κε ηελ αηζζεηηθή θάζε επνρήο. ια απηά ηα πξφζζεηα ζηνηρεία (θαη πνιιά άιια, πνπ δελ παξαζέηνπκε) ζα κπνξνχζαλ λα ζεσξεζνχλ πεξηηηά ην ξνιφη ιεηηνπξγεί αθφκε θαη φηαλ ν κεραληζκφο ηνπ είλαη πεηακέλνο πάλσ ζ έλα ηξαπέδη. Κη φκσο, ην πεξηηηφ είλαη απηφ πνπ δίλεη νκνξθηά ζηε δσή καο. αλ ν άλζξσπνο έκελε ζηα απνιχησο αλαγθαία, δελ ζα ρξεηαδφηαλ λα ρηίζεη ζπίηηα, λα ληπζεί κε φκνξθα ξνχρα, ή αθφκε θαη λα αθνχζεη κνπζηθή Κάηη αλάινγν ζπκβαίλεη θαη κε ηνπο πξνζδηνξηζκνύο κέζα ζηελ πξφηαζε. Μηα νλνκαηηθή θξάζε, γηα παξάδεηγκα, δελ ζα ηε ζπλαληήζνπκε λα ιεηηνπξγεί κφλν σο ππνθείκελν ή αληηθείκελν. Μπνξεί λα πξνζδηνξίδεη κηαλ άιιε θξάζε ή λα απνηειεί κέξνο κηαο θξάζεο πνπ ιεηηνπξγεί σο πξνζδηνξηζκφο. Ση κπνξνύκε λα πξνζδηνξίζνπκε; Απ φ, ηη είδακε ζηε ζειίδα ρρρ [ιεηηνπξγία θξάζεσλ], κπνξνχκε λα πξνζδηνξίζνπκε: Ολφκαηα. Δπίζεηα: αξηζκεηηθά θαη πνζνδεηθηηθά. Δπηξξήκαηα. Πξνζεηηθέο θξάζεηο. Ρήκαηα. Πξνηάζεηο. Αλ αλήθεηε ζηνπο εξαζηέο ηεο γξακκηθήο αλάγλσζεο, κπνξείηε λα ζπλερίζεηε θαλνληθά. Αλ αλππνκνλείηε, λα δηαβάζεηε πην γξήγνξα απηό ην θεθάιαην, κπνξείηε λα κεηαβείηε ζηελ ελόηεηα γηα ηνπο πξνρσξεκέλνπο (ζειίδα ρρρ).

130 130 Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ νλνκάησλ κπνξεί λα είλαη: 1. Άξζξα (νξηζηηθφ, αφξηζην): Σν ηξέλν ζα ζθπξίμεη ηξεηο θνξέο. Καιό είλαη λα ππάξρεη πάληα κηα ζακπάληα ζην ςπγείν! Έλα δσκάηην ρσξίο βηβιία κνηάδεη κε ζώκα ρσξίο ςπρή. Κηθέξσλ 2. Ολφκαηα: Ήξζε ν Γηώξγνο, ν θίινο κνπ. Ήξζε ν θίινο κνπ ν Γηώξγνο. Σα θώηα ηνπ απηνθηλήηνπ άλαςαλ. Σα παηδηά ηνπ Πεηξαηά. Δίρε κάηηα βνδηνύ. Η κάρε ηνπ Γξαληθνύ ήηαλ πνιύ ζεκαληηθή γηα ηελ πνξεία ηνπ Μεγάινπ Αιεμάλδξνπ. Γίλεη κάρε εληππώζεσλ. Γώζε κνπ, ζε παξαθαιώ, έλα πνηήξη λεξό. Οη Έιιελεο ζηξαηηώηεο αγσλίζηεθαλ γελλαία. 3. Δπίζεηα. Ο Άξεο αγόξαζε έλα κηθξό απηνθίλεην. 4. Μεηνρέο. (Δδψ ε κεηνρή έρεη ζέζε επηζέηνπ). Ο πιεγσκέλνο ηνπ εγσηζκόο δελ ηνπ επέηξεπε λα ζθεθηεί θαζαξά. 5. Αξηζκεηηθά. Αγόξαζε δέθα βηβιία. 6. Αλησλπκίεο. Σόζε νκνξθηά δελ κπνξνύζε λα ηελ αληέμεη. Θέισ λα κνπ δώζεηε απηό ην βηβιίν. 7. Δπηξξήκαηα. {Δδψ ην επίξξεκα έρεη ζέζε επηζέηνπ). Σν απέλαληη ζπίηη κνπ αξέζεη πνιύ. Ο επάλσ όξνθνο είλαη αθαηνίθεηνο. ε φια ηα παξαδείγκαηα, κε πιάγηα ζηνηρεία γξάθεηαη ε θξάζε πνπ πξνζδηνξίδεηαη. Οη πξνζδηνξηζκνί γξάθνληαη κε θφθθηλα ζηνηρεία 8. Πξνζεηηθέο θξάζεηο. Ο άλζξσπνο κε ην γαξύθαιιν. Δίλαη άλζξσπνο κε πείξα. Οη πξνζπάζεηεο γηα ηνλ απεγθισβηζκό ησλ ηξαπκαηηώλ πέ- Σξόκνο πάλσ από ηελ πόιε. ηπραλ. 9. Πξνηάζεηο. ζν θαη αλ θαίλεηαη πεξίεξγν, ππάξρνπλ θαη πξνηάζεηο πνπ πξνζδηνξίδνπλ (σο επεμεγήζεηο) ηα νλόκαηα. Απηέο νη πξνηάζεηο είλαη: 9.1. Αλαθνξηθέο. Σν ζηπιό πνπ κνπ έδσζεο δελ γξάθεη.

131 131 [Λατθό ηξαγνύδη]σα ηξέλα πνπ θύγαλ αγάπεο κνπ πήξαλε. Η κεηνρή ηεο Δζληθήο Σξάπεδαο, πνπ επεξεάδεη θαζνξηζηηθά ηνλ δείθηε ηνπ ρξεκαηηζηεξίνπ, αλέβεθε ζεακαηηθά Δηδηθέο. Η θήκε όηη ζα πέζνπλ νη ηηκέο ησλ κεηνρώλ δελ παξέζπξε θαλέλαλ Δλδνηαζηηθέο. Ο θόβνο ηεο κεηέξαο κνπ κήπσο αξξσζηήζσ ηελ έθαλε λα κε ληύλεη κε ρνληξά πνπιόβεξ Βνπιεηηθέο. Δίρε κηα παξάινγε απαίηεζε, λα ηνλ ζέβνληαη κόλν νη άιινη Πιάγηεο εξσηεκαηηθέο. Η εξώηεζε γηα ην αλ ζα κεησζνύλ ηα επηηόθηα ήηαλ θαίξηα. Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ επηζέησλ κπνξεί λα είλαη: 1. Δπηξξήκαηα. Δίλαη πνιύ όκνξθε. Ο θαθέο ήηαλ πνιύ θαιόο. 2. Ολφκαηα. απηήλ ηελ πεξίπησζε ην επίζεην παίδεη ξφιν θαηεγνξνπκέλνπ, θαη βξίζθεηαη κεηά απφ ην ζπλδεηηθφ ξήκα είλαη. Σα νλφκαηα απηά βξίζθνληαη ζε πηψζε γεληθή ή αηηηαηηθή: Η επηρείξεζε ηνπ Κώζηα θήξπμε πηώρεπζε. Ήηαλ θπζηθό: ν Κώζηαο είρε πάζνο κε ηε ξνπιέηα. Δίλαη ινηπόλ άμηνο ηεο ηύρεο ηνπ. Γελ ππάξρεη θαλέλαο αληάμηόο ηνπ. Δίλαη έλνρνο θόλνπ. Ο Κώζηαο είλαη κεγαιύηεξόο κνπ. Σν πνηάκη είλαη ηξία κέηξα βαζύ. Η Καηεξίλα είλαη έλα ρξόλν κηθξόηεξε. Η ζηέξλα είλαη γεκάηε λεξό.

132 132 Σα αξηζκεηηθά θαη πνζνδεηθηηθά 17 πξνζδηνξίδνληαη από: Δπηξξήκαηα: Θα ιείςεη γηα έλα κήλα πεξίπνπ. Έθαγε ζρεδόλ δύν θηιά θεξάζηα! Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ επηξξεκάησλ είλαη: Δπηξξήκαηα. Ήξζεο πνιύ αξγά. Πξνζεηηθέο θξάζεηο Σν θνκπηνύηεξ είλαη επάλσ, ζην γξαθείν κνπ. (Δδώ, ε πξνζεηηθή θξάζε έρεη ζέζε επεμήγεζεο). Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ πξνζεηηθώλ θξάζεσλ είλαη: 1. Πξνζεηηθέο θξάζεηο Σν απηνθίλεην βξίζθεηαη ζην ζπίηη, ζην γθαξάδ. 2. Δπηξξεκαηηθέο θξάζεηο. Ξέραζα ηελ ηζάληα κνπ ζην γξαθείν, θνληά ζηε κεγάιε πνιπζξόλα. Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ ξεκάησλ κπνξεί λα είλαη: 1. Ολφκαηα ρσξίο πξφζεζε, 18 (κεηά απφ ξήκαηα πνπ δειψλνπλ θίλεζε). Πάκε (ζηελ) πιαηεία; Έξρεζαη (ζην) ζπίηη γηα θαθέ; 2. Ολφκαηα (νλνκαηηθέο θξάζεηο) κε άξζξν, πνπ έρνπλ ζέζε επηξξήκαηνο. 19 Σελ Σεηάξηε, ν πξόεδξνο ηεο Νέαο Γεκνθξαηίαο ζα επηζθεθζεί ηελ Κξήηε. (Δδώ δειώλεηαη ρξόλνο). Πεζαίλσ ηεο πείλαο. (Δδώ δειώλεηαη αηηία). Σν κεζεκέξη, πήγακε πιαηεία λα θάκε θάηη, γηαηί πεζαίλακε ηεο πείλαο. 17 Σα πνζνδεηθηηθά είλαη ιέμεηο πνπ εθθξάδνπλ πνζφηεηα ρσξίο λα ηελ πξνζδηνξίδνπλ αξηζκεηηθά. (David Holton, Peter Mackridge, Δηξήλε Φηιηππάθε-Warburton, Γξακκαηηθή ηεο Διιεληθήο Γιψζζαο). Μεξηθά πνζνδεηθηηθά: πνιχο, ιίγνο, φινο, ειάρηζηνο, ηφζνο, 18 απηή ηελ πεξίπησζε, ην φλνκα βξίζθεηαη ακέζσο κεηά ην ξήκα. 19 Απηή ε αηηηαηηθή νλνκάδεηαη επηξξεκαηηθή αηηηαηηθή.

133 Δπίζεηα. Ο Έθηνξαο εξρόηαλ γειαζηόο. 4. Μεηνρέο (πνπ δειψλνπλ ηξφπν). Ήξζε ηξέρνληαο. 5. Πξνζεηηθέο θξάζεηο πνπ παίδνπλ ξφιν επηξξήκαηνο. Σελ αγαπάεη κε όιε ηε δύλακε ηεο ςπρήο ηνπ. 6. Δπηξξήκαηα (επηξξεκαηηθέο θξάζεηο). Γξάθεη θαιά. Γξάθεη πνιύ θαιά. πνηνο ειεύζεξα ζπιινγάηαη ζπιινγάηαη θαιά. 7. Γεπηεξεχνπζεο (επηξξεκαηηθέο) πξνηάζεηο. Ο Νίθνο άξγεζε επεηδή είρε κπνηηιηάξηζκα. Ζ Γεπηεξεχνπζα πξφηαζε πξνζδηνξίδεη ηελ Κχξηα πξφηαζε. Μπνξνύκε λα πξνζδηνξίζνπκε θαη πξνηάζεηο; Βεβαίσο. Οη θχξηεο πξνηάζεηο πξνζδηνξίδνληαη απφ: 1. Σηο δεπηεξεχνπζεο επηξξεκαηηθέο πξνηάζεηο θαη 2. Σα πξνηαζηαθά επηξξήκαηα. Οη πξνζδηνξηζκνί γηα πξνρσξεκέλνπο ή νη αηηήζεηο θαη ηα ζπλεκκέλα ηελ αξρή απηνχ ηνπ θεθαιαίνπ (ζηε ζειίδα ρρρ) είπακε φηη νη πξνζδηνξηζκνί δελ πεξηιακβάλνληαη ζηα αλαγθαία ζπζηαηηθά ηνπ κεραληζκνχ ελφο ξνινγηνχ. Καη ηνχην, επεηδή πξφθεηηαη γηα πξφζζεηεο θαη πξναηξεηηθέο πιεξνθνξίεο. Αλ απηή ε εηθφλα δελ ζαο βνεζάεη πνιχ, έρνπκε λα ζαο πξνηείλνπκε κηαλ αθφκε. Έρεη ζρέζε κε ηηο αηηήζεηο. Καιά Α Ι Τ Η Σ Η

134 134 δηαβάζαηε. Με ηηο αηηήζεηο! Γελ είλαη δπλαηφ λα κελ έρεηε ππνβάιεη κέρξη ζήκεξα θάπνηα αίηεζε Πνιιέο θνξέο, καδί κε ηελ αίηεζε, πξνζθνκίδνπκε θαη κεξηθά βνεζεηηθά έγγξαθα: θσηνηππία ηεο ηαπηφηεηάο καο, θσηνγξαθίεο, αληίγξαθν θάπνηνπ πηζηνπνηεηηθνχ ζπνπδψλ, ζπζηαηηθέο επηζηνιέο, θαη γεληθά νπνηνδήπνηε έγγξαθν θξίλνπκε φηη πξέπεη λα ζπλνδεχεη ηελ αίηεζή καο. ια απηά ηα βνεζεηηθά έγγξαθα νλνκάδνληαη ζπλεκκέλα. Δίλαη έγγξαθα πνπ επηζπλάπηνληαη ζην βαζηθφ, δειαδή ζηελ αίηεζή καο. Παξφκνην ξφιν παίδνπλ θαη νη πξνζδηνξηζκνί: Δπηζπλάπηνληαη ζην φλνκα, ην επίζεην, ην επίξξεκα, ή αθφκε θαη ζηελ πξφηαζε. Πνηα ε δηαθνξά ησλ ξεκάησλ πξνζζέησ θαη επηζπλάπησ; Θα ζπκάζηε πνπ καο έιεγε ν δάζθαινο ζην ζρνιείν φηη πξνζζέηνπκε κφλν νκνεηδή πξάγκαηα: κήια κε κήια, πνξηνθάιηα κε πνξηνθάιηα. ην θεθάιαην γηα ηα είδε ησλ πξνηάζεσλ (ζηε ζειίδα ρρρ) είδακε πψο κπνξνχκε κηα απιή πξφηαζε λα ηελ θάλνπκε επαπμεκέλε: πξνζζέηνπκε ππνθείκελα ή θαηεγνξνχκελα ή θαη ηα δχν. Ση πξνζζέηνπκε; ρη κφλν νκνεηδείο, αιιά θαη ηζνδύλακνπο φξνπο. Κάζε λένο φξνο πνπ πξνζηίζεηαη ΓΔΝ ηξνπνπνηεί, δελ κεηαβάιιεη ηνλ πξνεγνχκελν. 1. Ο Μηράιεο είλαη θαζεγεηήο. 2. Ο Μηράιεο θαη ε Σδίλα είλαη θαζεγεηέο. 3. Ο Μηράιεο, ε Σδίλα θαη ν Νίθνο είλαη θαζεγεηέο. Παξαηεξείηε φηη νη νλνκαηηθέο θξάζεηο-ππνθείκελα δελ ηξνπνπνηνχληαη. Ο Μηράιεο ηνπ παξαδείγκαηνο 1 είλαη ίδηνο κε ηνλ Μηράιε ησλ παξαδεηγκάησλ 2 θαη 3. Οη πξνζδηνξηζκνί, αληίζεηα, ΓΔΝ πξνζηίζεληαη ζηε θξάζε πνπ πξνζδηνξίδνπλ ηε ζπλνδεχνπλ. Δπηζπλάπηνληαη ζ απηήλ θαη ηελ ηξνπνπνηνχλ. 1. Ήηαλ έλαο άλδξαο. 2. Ήηαλ έλαο δπλαηόο άληξαο. 3. Ήηαλ έλαο όκνξθνο δπλαηόο άληξαο. Δδψ, ε θαηάζηαζε είλαη δηαθνξεηηθή. Σν επίζεην δπλαηφο ηξνπνπνηεί ην φ- λνκα άληξαο. (Γελ είλαη φινη νη άληξεο δπλαηνί, φζν θη αλ είλαη ην θξπθφ φλεηξν πνιιψλ). ην παξάδεηγκα 3, ην επίζεην φκνξθνο ηξνπνπνηεί νιόθιεξε ηε θξάζε δπλαηφο άληξαο. (Απηφ είλαη ην φλεηξν φισλ ζρεδφλ ησλ δπλαηψλ αληξψλ).

135 135 Αλ ζέιεηε λα πξνζεγγίζεηε απηνχο ηνπο δηαδνρηθνχο πξνζδηνξηζκνχο 20 απφ ηελ πιεπξά ησλ Μαζεκαηηθψλ, δείηε ην παξάδεηγκα πνπ αθνινπζεί: 2 (3 (2 + 2)) = ; Έρεηε ήδε βξεη ην απνηέιεζκα; Αλ παξνκνηάζνπκε ηελ πξάμε (2 + 2) κε έλα φλνκα, θαη ηνπο αξηζκνχο 3 θαη 2 κε πξνζδηνξηζκνχο, ηφηε έρνπκε ηελ εμήο αθνινπζία πξάμεσλ: i = 4 ii. 4 3 = 12 iii = 24 Παξαηεξείηε φηη θάζε επφκελνο «πξνζδηνξηζκφο» ηξνπνπνηεί νιφθιεξε ηε θξάζε πνπ πξνεγείηαη. Ώξα γηα δπλαηό θαθέ [Ο κεξαθιήο] Σώξα ρξεηάδνκαη έλαλ δπλαηό ηξιαλδέδηθν θαθέ. Ήπηα έλαλ σξαίν κεμηθάληθν θαθέ. Μεμηθάληθνο θαθέο ζν εχθνια ηνλ θηηάρλεηε, ηφζν «δχζθνια» ηνλ πίλεηε. έλα κεγάιν πνηήξη βάδεηε κε ηε ζεηξά: Έλα κέξνο δεζηφ θαθέ θίιηξνπ, έλα κέξνο Kalhua, θαη έλα κέξνο ζαληηγί. Μπνξνύκε λα πξνζζέζνπκε πξνζδηνξηζκνύο; Μπνξνχκε. Αξθεί λα ιάβνπκε λα έρνπκε ππφςε φηη: 1. Πξέπεη λα πξνζζέζνπκε πξνζδηνξηζκνχο ζε πξνζδηνξηζκνχο, θαη φηη 2. Πξέπεη λα ηνπο ζπλδέζνπκε κε θάπνηνλ απφ ηνπο παξαηαθηηθνχο ζπλδέζκνπο ή λα ηνπο ρσξίζνπκε κε ζεηξηαθό θφκκα. απηή ηελ πεξίπησζε έρνπκε Αζύλδεην ζρήκα. 1. Ήηαλ έλαο όκνξθνο θαη δπλαηόο άληξαο. 2. Ήηαλ έλαο όκνξθνο αιιά όρη δπλαηόο άληξαο. 3. Ήηαλ έλαο άληξαο όκνξθνο, δπλαηόο, επηβιεηηθόο. 20 Αλ αληέρεηε λα γεκίζεηε ηε δσή ζαο κε παξελζέζεηο, κπνξείηε λα αξρίζεηε λα κειεηάηε ηε γιψζζα LISP (LISt Processing). Δίλαη κηα απφ ηηο ζπνπδαηφηεξεο γιψζζεο πξνγξακκαηηζκνχ ζηνλ θιάδν ηεο Σερλεηήο Ννεκνζχλεο θαη ηνπ αληηθεηκελνζηξαθνχο (objectoriented) πξνγξακκαηηζκνχ.

136 136 ην παξάδεηγκα 1 θαη 2, ηα επίζεηα φκνξθνο θαη δπλαηφο πξνζδηνξίδνπλ, ην θαζέλα ρσξηζηά, ην φλνκα άληξαο. Παξαηεξείηε φηη νη δχν πξνζδηνξηζκνί (φκνξθνο, δπλαηφο) είλαη νκνεηδείο θαη ηαπηφρξνλα ηζνδύλακνη: Δίλαη θαη νη δχν επίζεηα πνπ πξνζδηνξίδνπλ ην θαζέλα ρσξηζηά-- ην φλνκα άληξαο. Αλ φκσο πνχκε: Ήηαλ κηα ζαηαληθά έμππλε γπλαίθα. δελ έρνπκε νχηε νκνεηδείο νχηε ηζνδχλακνπο πξνζδηνξηζκνχο. Σν επίζεην έμππλε επηζπλάπηεηαη ζην φλνκα γπλαίθα, ελψ ην ε- πίξξεκα ζαηαληθά, ζηε θξάζε έμππλε γπλαίθα. Ηζρχεη 2 (3 (2 + 2)) = 24 θαη εδψ ην αξηζκεηηθφ παξάδεηγκα πνπ είδακε πξνεγνπκέλσο.

137 Πξνζδηνξηζκνί: Οη δεπηεξεύνπζεο ιεηηνπξγίεο ησλ θξάζεσλ ε πξνεγνχκελν θεθάιαην (ζηε ζειίδα ρρρ) ρξεηάζηεθε λα δνχκε απφ θνληά έλα αλαινγηθφ ξνιφη. Κάζε γξαλάδη ηνπ κεραληζκνχ ηνπ επηηειεί ζπγθεθξηκέλε ιεηηνπξγία θαη θαηέρεη ηδηαίηεξε ζέζε κέζα ζ απηφλ. Έλα ξνιφη φκσο δελ απνηειείηαη κφλν απφ γξαλάδηα, δειαδή κφλν απφ ππνθείκελν, ξήκα, αληηθείκελν, θαηεγνξνχκελν, ή πνηεηηθφ αίηην. Υξεηάδεηαη ηνλ δίζθν πάλσ ζηνλ νπνίν ζα είλαη ηππσκέλεο ή ραξαγκέλεο νη ψξεο θαη ηα ιεπηά. Υξεηάδεηαη (αλ είλαη μππλεηήξη) ηα κπξνχηδηλα θνπδνπλάθηα, γηα λα καο αλαγγέιινπλ ραξσπά φηη είλαη ψξα λα μππλήζνπκε. Μαο ελδηαθέξεη αθφκε θαη ε εκθάληζε ηνπ ξνινγηνχ, ε νπνία πνηθίιιεη αλάινγα κε ηελ αηζζεηηθή θάζε επνρήο. ια απηά ηα πξφζζεηα ζηνηρεία (θαη πνιιά άιια, πνπ δελ παξαζέηνπκε) ζα κπνξνχζαλ λα ζεσξεζνχλ πεξηηηά ην ξνιφη ιεηηνπξγεί αθφκε θαη φηαλ ν κεραληζκφο ηνπ είλαη πεηακέλνο πάλσ ζ έλα ηξαπέδη. Κη φκσο, ην πεξηηηφ είλαη απηφ πνπ δίλεη νκνξθηά ζηε δσή καο. αλ ν άλζξσπνο έκελε ζηα απνιχησο αλαγθαία, δελ ζα ρξεηαδφηαλ λα ρηίζεη ζπίηηα, λα ληπζεί κε φκνξθα ξνχρα, ή αθφκε θαη λα αθνχζεη κνπζηθή σσσσσ). 12. Από ηη λέξη ζηη θπάζη: Τα κλαμπ και οι πόπηερ ηοςρ (ζςμπληπώμαηα και πποζδιοπιζμοί ζελ. σσσ). 4. Τα επίθεηα (ζελ. σσσσσ). 8. Επιππήμαηα και πποθέζειρ: Η καθημεπινή μαρ γευμεηπία (ζελ. Κάηη αλάινγν ζπκβαίλεη θαη κε ηνπο πξνζδηνξηζκνύο κέζα ζηελ πξφηαζε. Μηα νλνκαηηθή θξάζε, γηα παξάδεηγκα, δελ ζα ηε ζπλαληήζνπκε λα ιεηηνπξγεί κφλν σο ππνθείκελν ή αληηθείκελν. Μπνξεί λα πξνζδηνξίδεη κηαλ άιιε θξάζε ή λα απνηειεί κέξνο κηαο θξάζεο πνπ ιεηηνπξγεί σο πξνζδηνξηζκφο. Ση κπνξνύκε λα πξνζδηνξίζνπκε; Απ φ, ηη είδακε ζηε ζειίδα ρρρ [ιεηηνπξγία θξάζεσλ], κπνξνχκε λα πξνζδηνξίζνπκε: Ολφκαηα. Δπίζεηα: αξηζκεηηθά θαη πνζνδεηθηηθά. Αλ αλήθεηε ζηνπο εξαζηέο ηεο γξακκηθήο αλάγλσζεο, κπνξείηε λα ζπλερίζεηε θαλνληθά. Αλ αλππνκνλείηε, λα δηαβάζεηε πην γξήγνξα απηό ην θεθάιαην, κπνξείηε λα κεηαβείηε ζηελ ελόηεηα γηα ηνπο πξνρσξεκέλνπο (ζειίδα ρρρ).

138 138 Δπηξξήκαηα. Πξνζεηηθέο θξάζεηο. Ρήκαηα. Πξνηάζεηο. Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ ονομάηυν κπνξεί λα είλαη: 3. Άξζξα (νξηζηηθφ, αφξηζην): Σν ηξέλν ζα ζθπξίμεη ηξεηο θνξέο. Καιό είλαη λα ππάξρεη πάληα κηα ζακπάληα ζην ςπγείν! Έλα δσκάηην ρσξίο βηβιία κνηάδεη κε ζώκα ρσξίο ςπρή. Κηθέξσλ 4. Ολφκαηα: Ήξζε ν Γηώξγνο, ν θίινο κνπ. Ήξζε ν θίινο κνπ ν Γηώξγνο. Σα θώηα ηνπ απηνθηλήηνπ άλαςαλ. Σα παηδηά ηνπ Πεηξαηά. Δίρε κάηηα βνδηνύ. Η κάρε ηνπ Γξαληθνύ ήηαλ πνιύ ζεκαληηθή γηα ηελ πνξεία ηνπ Μεγάινπ Αιεμάλδξνπ. Γίλεη κάρε εληππώζεσλ. Γώζε κνπ, ζε παξαθαιώ, έλα πνηήξη λεξό. Οη Έιιελεο ζηξαηηώηεο αγσλίζηεθαλ γελλαία. 4. Δπίζεηα. Ο Άξεο αγόξαζε έλα κηθξό απηνθίλεην. 5. Μεηνρέο. (Δδψ ε κεηνρή έρεη ζέζε επηζέηνπ). Ο πιεγσκέλνο ηνπ εγσηζκόο δελ ηνπ επέηξεπε λα ζθεθηεί θαζαξά. 6. Αξηζκεηηθά. Αγόξαζε δέθα βηβιία. 10. Αλησλπκίεο. Σόζε νκνξθηά δελ κπνξνύζε λα ηελ αληέμεη. Θέισ λα κνπ δώζεηε απηό ην βηβιίν. 11. Δπηξξήκαηα. {Δδψ ην επίξξεκα έρεη ζέζε επηζέηνπ). Σν απέλαληη ζπίηη κνπ αξέζεη πνιύ. Ο επάλσ όξνθνο είλαη αθαηνίθεηνο. ε φια ηα παξαδείγκαηα, κε πιάγηα ζηνηρεία γξάθεηαη ε θξάζε πνπ πξνζδηνξίδεηαη. Οη πξνζδηνξηζκνί γξάθνληαη κε θφθθηλα ζηνηρεία 12. Πξνζεηηθέο θξάζεηο. Ο άλζξσπνο κε ην γαξύθαιιν. Δίλαη άλζξσπνο κε πείξα. Οη πξνζπάζεηεο γηα ηνλ απεγθισβηζκό ησλ ηξαπκαηηώλ πέ- Σξόκνο πάλσ από ηελ πόιε. ηπραλ. 13. Πξνηάζεηο.

139 139 ζν θαη αλ θαίλεηαη πεξίεξγν, ππάξρνπλ θαη πξνηάζεηο πνπ πξνζδηνξίδνπλ (σο επεμεγήζεηο) ηα νλόκαηα. Απηέο νη πξνηάζεηο είλαη: 9.2. Αλαθνξηθέο. Σν ζηπιό πνπ κνπ έδσζεο δελ γξάθεη. [Λατθό ηξαγνύδη]σα ηξέλα πνπ θύγαλ αγάπεο κνπ πήξαλε. Η κεηνρή ηεο Δζληθήο Σξάπεδαο, πνπ επεξεάδεη θαζνξηζηηθά ηνλ δείθηε ηνπ ρξεκαηηζηεξίνπ, αλέβεθε ζεακαηηθά. Γηα ηηο αλαθνξηθέο πξνηάζεηο, κπνξείηε λα δηαβάζηε ζηε ζειίδα ρρρρρ Δηδηθέο. Η θήκε όηη ζα πέζνπλ νη ηηκέο ησλ κεηνρώλ δελ παξέζπξε θαλέλαλ Δλδνηαζηηθέο. Ο θόβνο ηεο κεηέξαο κνπ κήπσο αξξσζηήζσ ηελ έθαλε λα κε ληύλεη κε ρνληξά πνπιόβεξ Βνπιεηηθέο. Δίρε κηα παξάινγε απαίηεζε, λα ηνλ ζέβνληαη κόλν νη άιινη Πιάγηεο εξσηεκαηηθέο. Η εξώηεζε γηα ην αλ ζα κεησζνύλ ηα επηηόθηα ήηαλ θαίξηα. Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ επιθέηυν κπνξεί λα είλαη: 3. Δπηξξήκαηα. Δίλαη πνιύ όκνξθε. Ο θαθέο ήηαλ πνιύ θαιόο. 4. Ολφκαηα. απηήλ ηελ πεξίπησζε ην επίζεην παίδεη ξφιν θαηεγνξνπκέλνπ, θαη βξίζθεηαη κεηά απφ ην ζπλδεηηθφ ξήκα είλαη. Σα νλφκαηα απηά βξίζθνληαη ζε πηψζε γεληθή ή αηηηαηηθή: Η επηρείξεζε ηνπ Κώζηα θήξπμε πηώρεπζε. Ήηαλ θπζηθό: ν Κώζηαο είρε πάζνο κε ηε ξνπιέηα. Δίλαη ινηπόλ άμηνο ηεο ηύρεο ηνπ. Γελ ππάξρεη θαλέλαο αληάμηόο ηνπ. Δίλαη έλνρνο θόλνπ. Ο Κώζηαο είλαη κεγαιύηεξόο κνπ. Σν πνηάκη είλαη ηξία κέηξα βαζύ. Η Καηεξίλα είλαη έλα ρξόλν κηθξόηεξε. Η ζηέξλα είλαη γεκάηε λεξό.

140 140 Σα αξηζκεηηθά θαη ποζοδεικηικά 21 πξνζδηνξίδνληαη από: Δπηξξήκαηα: Θα ιείςεη γηα έλα κήλα πεξίπνπ. Έθαγε ζρεδόλ δύν θηιά θεξάζηα! Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ επιππημάηυν είλαη: Δπηξξήκαηα. Ήξζεο πνιύ αξγά. Πξνζεηηθέο θξάζεηο Σν θνκπηνύηεξ είλαη επάλσ, ζην γξαθείν κνπ. (Δδώ, ε πξνζεηηθή θξάζε έρεη ζέζε επεμήγεζεο). Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ πποθεηικών θπάζευν είλαη: 3. Πξνζεηηθέο θξάζεηο Σν απηνθίλεην βξίζθεηαη ζην ζπίηη, ζην γθαξάδ. 4. Δπηξξεκαηηθέο θξάζεηο. Ξέραζα ηελ ηζάληα κνπ ζην γξαθείν, θνληά ζηε κεγάιε πνιπζξόλα. Οη πξνζδηνξηζκνί ησλ πημάηυν κπνξεί λα είλαη: 6. Ολφκαηα ρσξίο πξφζεζε, 22 (κεηά απφ ξήκαηα πνπ δειψλνπλ θίλεζε). Πάκε (ζηελ) πιαηεία; Έξρεζαη (ζην) ζπίηη γηα θαθέ; 7. Ολφκαηα (νλνκαηηθέο θξάζεηο) κε άξζξν, πνπ έρνπλ ζέζε επηξξήκαηνο. 23 Σελ Σεηάξηε, ν πξόεδξνο ηεο Νέαο Γεκνθξαηίαο ζα επηζθεθζεί ηελ Κξήηε. (Δδώ δειώλεηαη ρξόλνο). Πεζαίλσ ηεο πείλαο. (Δδώ δειώλεηαη αηηία). Σν κεζεκέξη, πήγακε πιαηεία λα θάκε θάηη, γηαηί πεζαίλακε ηεο πείλαο. 8. Δπίζεηα. Ο Έθηνξαο εξρόηαλ γειαζηόο. 21 Σα πνζνδεηθηηθά είλαη ιέμεηο πνπ εθθξάδνπλ πνζφηεηα ρσξίο λα ηελ πξνζδηνξίδνπλ αξηζκεηηθά. (David Holton, Peter Mackridge, Δηξήλε Φηιηππάθε-Warburton, Γξακκαηηθή ηεο Διιεληθήο Γιψζζαο). Μεξηθά πνζνδεηθηηθά: πνιχο, ιίγνο, φινο, ειάρηζηνο, ηφζνο, 22 απηή ηελ πεξίπησζε, ην φλνκα βξίζθεηαη ακέζσο κεηά ην ξήκα. 23 Απηή ε αηηηαηηθή νλνκάδεηαη επηξξεκαηηθή αηηηαηηθή.

141 Μεηνρέο (πνπ δειψλνπλ ηξφπν). Ήξζε ηξέρνληαο. 10. Πξνζεηηθέο θξάζεηο πνπ παίδνπλ ξφιν επηξξήκαηνο. Σελ αγαπάεη κε όιε ηε δύλακε ηεο ςπρήο ηνπ. 7. Δπηξξήκαηα (επηξξεκαηηθέο θξάζεηο). Γξάθεη θαιά. Γξάθεη πνιύ θαιά. πνηνο ειεύζεξα ζπιινγάηαη ζπιινγάηαη θαιά. 8. Γεπηεξεχνπζεο (επηξξεκαηηθέο) πξνηάζεηο. Ο Νίθνο άξγεζε επεηδή είρε κπνηηιηάξηζκα. Ζ Γεπηεξεχνπζα πξφηαζε πξνζδηνξίδεη ηελ Κχξηα πξφηαζε. Μπνξνύκε λα πξνζδηνξίζνπκε θαη πξνηάζεηο; Βεβαίσο. Οη θχξηεο πξνηάζεηο πξνζδηνξίδνληαη απφ: 3. Σηο δεπηεξεχνπζεο επηξξεκαηηθέο πξνηάζεηο θαη 4. Σα πξνηαζηαθά επηξξήκαηα. Πεξηζζφηεξεο πιεξνθνξίεο ζα βξείηε ζηε ζειίδα ρρρ. ηηο εηθφλεο 1 θαη 2 βιέπεηε δχν πνηήξηα: ην έλα είλαη γεκάην θαη ην άιιν άδεην. Πνηα απφ ηηο πξνηάζεηο Α, Β ζα ρξεζηκνπνηήζνπκε γηα θάζε κηα απφ ηηο εηθφλεο απηέο; 1 2 Β Θέισ έλα πνηήξη κπχξα. Α Θέισ έλα πνηήξη κπχξαο.

142 142 Μεηά ηεκ άζθεζε πμο βιέπεηε, μπμνείηε κα λεθμοναζηείηε. Οη πξνζδηνξηζκνί γηα πξνρσξεκέλνπο ή νη αηηήζεηο θαη ηα ζπλεκκέλα ηελ αξρή απηνχ ηνπ θεθαιαίνπ (ζηε ζειίδα ρρρ) είπακε φηη νη πξνζδηνξηζκνί δελ πεξηιακβάλνληαη ζηα αλαγθαία ζπζηαηηθά ηνπ κεραληζκνχ ελφο ξνινγηνχ. Καη ηνχην, επεηδή πξφθεηηαη γηα πξφζζεηεο θαη πξναηξεηηθέο πιεξνθνξίεο. Αλ απηή ε εηθφλα δελ ζαο βνεζάεη πνιχ, έρνπκε λα ζαο πξνηείλνπκε κηαλ αθφκε. Έρεη ζρέζε κε ηηο αηηήζεηο. Καιά δηαβάζαηε. Με ηηο αηηήζεηο! Γελ είλαη δπλαηφ λα κελ έρεηε ππνβάιεη κέρξη ζήκεξα θάπνηα αίηεζε Α Ι Τ Η Σ Η Πνιιέο θνξέο, καδί κε ηελ αίηεζε, πξνζθνκίδνπκε θαη κεξηθά βνεζεηηθά έγγξαθα: θσηνηππία ηεο ηαπηφηεηάο καο, θσηνγξαθίεο, αληίγξαθν θάπνηνπ πηζηνπνηεηηθνχ ζπνπδψλ, ζπζηαηηθέο επηζηνιέο, θαη γεληθά νπνηνδήπνηε έγγξαθν θξίλνπκε φηη πξέπεη λα ζπλνδεχεη ηελ αίηεζή καο. ια απηά ηα βνεζεηηθά έγγξαθα νλνκάδνληαη ζπλεκκέλα. Δίλαη έγγξαθα πνπ επηζπλάπηνληαη ζην βαζηθφ, δειαδή ζηελ αίηεζή καο. Παξφκνην ξφιν παίδνπλ θαη νη πξνζδηνξηζκνί: Δπηζπλάπηνληαη ζην φλνκα, ην επίζεην, ην επίξξεκα, ή αθφκε θαη ζηελ πξφηαζε. Πνηα ε δηαθνξά ησλ ξεκάησλ πποζθέηυ θαη επιζςνάπηυ; Θα ζπκάζηε πνπ καο έιεγε ν δάζθαινο ζην ζρνιείν φηη πξνζζέηνπκε κφλν

143 143 νκνεηδή πξάγκαηα: κήια κε κήια, πνξηνθάιηα κε πνξηνθάιηα. ην θεθάιαην γηα ηα είδε ησλ πξνηάζεσλ (ζηε ζειίδα ρρρ) είδακε πψο κπνξνχκε κηα απιή πξφηαζε λα ηελ θάλνπκε επαπμεκέλε: πξνζζέηνπκε ππνθείκελα ή θαηεγνξνχκελα ή θαη ηα δχν. Ση πξνζζέηνπκε; ρη κφλν νκνεηδείο, αιιά θαη ηζνδύλακνπο φξνπο. Κάζε λένο φξνο πνπ πξνζηίζεηαη ΓΔΝ ηξνπνπνηεί, δελ κεηαβάιιεη ηνλ πξνεγνχκελν. 4. Ο Μηράιεο είλαη θαζεγεηήο. 5. Ο Μηράιεο θαη ε Σδίλα είλαη θαζεγεηέο. 6. Ο Μηράιεο, ε Σδίλα θαη ν Νίθνο είλαη θαζεγεηέο. Παξαηεξείηε φηη νη νλνκαηηθέο θξάζεηο-ππνθείκελα δελ ηξνπνπνηνχληαη. Ο Μηράιεο ηνπ παξαδείγκαηνο 1 είλαη ίδηνο κε ηνλ Μηράιε ησλ παξαδεηγκάησλ 2 θαη 3. Πιεξνθνξίεο γηα ηε δηαθνξά απηψλ ησλ δχν φξσλ (νκνεηδήο, ηζνδχλακνο) ζα βξείηε ζηελ ελφηεηα Οκνεηδείο θαη ηζνδχλακεο θξάζεηο θαη πξνηάζεηο, ζηε ζειίδα ρρρ. Οη πξνζδηνξηζκνί, αληίζεηα, ΓΔΝ πξνζηίζεληαη ζηε θξάζε πνπ πξνζδηνξίδνπλ ηε ζπλνδεχνπλ. Δπηζπλάπηνληαη ζ απηήλ θαη ηελ ηξνπνπνηνχλ. 4. Ήηαλ έλαο άλδξαο. 5. Ήηαλ έλαο δπλαηόο άληξαο. 6. Ήηαλ έλαο όκνξθνο δπλαηόο άληξαο. Δδψ, ε θαηάζηαζε είλαη δηαθνξεηηθή. Σν επίζεην δπλαηφο ηξνπνπνηεί ην φ- λνκα άληξαο. (Γελ είλαη φινη νη άληξεο δπλαηνί, φζν θη αλ είλαη ην θξπθφ φλεηξν πνιιψλ). ην παξάδεηγκα 3, ην επίζεην φκνξθνο ηξνπνπνηεί νιόθιεξε ηε θξάζε δπλαηφο άληξαο. (Απηφ είλαη ην φλεηξν φισλ ζρεδφλ ησλ δπλαηψλ αληξψλ). Αλ ζέιεηε λα πξνζεγγίζεηε απηνχο ηνπο δηαδνρηθνχο πξνζδηνξηζκνχο 24 απφ ηελ πιεπξά ησλ Μαζεκαηηθψλ, δείηε ην παξάδεηγκα πνπ αθνινπζεί: 2 (3 (2 + 2)) = ; Έρεηε ήδε βξεη ην απνηέιεζκα; Αλ παξνκνηάζνπκε ηελ πξάμε (2 + 2) κε έλα φλνκα, θαη ηνπο αξηζκνχο 3 θαη 2 κε πξνζδηνξηζκνχο, ηφηε έρνπκε ηελ εμήο αθνινπζία πξάμεσλ: iv = 4 v. 4 3 = 12 vi = 24 Παξαηεξείηε φηη θάζε επφκελνο «πξνζδηνξηζκφο» ηξνπνπνηεί νιφθιεξε ηε θξάζε πνπ πξνεγείηαη. 24 Αλ αληέρεηε λα γεκίζεηε ηε δσή ζαο κε παξελζέζεηο, κπνξείηε λα αξρίζεηε λα κειεηάηε ηε γιψζζα LISP (LISt Processing). Δίλαη κηα απφ ηηο ζπνπδαηφηεξεο γιψζζεο πξνγξακκαηηζκνχ ζηνλ θιάδν ηεο Σερλεηήο Ννεκνζχλεο θαη ηνπ αληηθεηκελνζηξαθνχο (objectoriented) πξνγξακκαηηζκνχ.

144 144 Ώξα γηα δπλαηό θαθέ [Ο κεξαθιήο] Σώξα ρξεηάδνκαη έλαλ δπλαηό ηξιαλδέδηθν θαθέ. Ήπηα έλαλ σξαίν κεμηθάληθν θαθέ. Μεξικάνικορ καθέρ ζν εχθνια ηνλ θηηάρλεηε, ηφζν «δχζθνια» ηνλ πίλεηε. έλα κεγάιν πνηήξη βάδεηε κε ηε ζεηξά: Έλα κέξνο δεζηφ θαθέ θίιηξνπ, έλα κέξνο Kalhua, θαη έλα κέξνο ζαληηγί. Μπνξνύκε λα πξνζζέζνπκε πξνζδηνξηζκνύο; Μπνξνχκε. Αξθεί λα ιάβνπκε λα έρνπκε ππφςε φηη: 3. Πξέπεη λα πξνζζέζνπκε πξνζδηνξηζκνχο ζε πξνζδηνξηζκνχο, θαη φηη 4. Πξέπεη λα ηνπο ζπλδέζνπκε κε θάπνηνλ απφ ηνπο παξαηαθηηθνχο ζπλδέζκνπο ή λα ηνπο ρσξίζνπκε κε ζεηξηαθό θφκκα. 25 απηή ηελ πεξίπησζε έρνπκε Αζύλδεην ζρήκα. 4. Ήηαλ έλαο όκνξθνο θαη δπλαηόο άληξαο. 5. Ήηαλ έλαο όκνξθνο αιιά όρη δπλαηόο άληξαο. 6. Ήηαλ έλαο άληξαο όκνξθνο, δπλαηόο, επηβιεηηθόο. ην παξάδεηγκα 1 θαη 2, ηα επίζεηα φκνξθνο θαη δπλαηφο πξνζδηνξίδνπλ, ην θαζέλα ρσξηζηά, ην φλνκα άληξαο. Παξαηεξείηε φηη νη δχν πξνζδηνξηζκνί (φκνξθνο, δπλαηφο) είλαη νκνεηδείο θαη ηαπηφρξνλα ηζνδύλακνη: Δίλαη θαη νη δχν επίζεηα πνπ πξνζδηνξίδνπλ ην θαζέλα ρσξηζηά-- ην φλνκα άληξαο. Αλ φκσο πνχκε: Ήηαλ κηα ζαηαληθά έμππλε γπλαίθα. δελ έρνπκε νχηε νκνεηδείο νχηε ηζνδχλακνπο πξνζδηνξηζκνχο. Σν επίζεην έμππλε επηζπλάπηεηαη ζην φλνκα γπλαίθα, ελψ ην ε- πίξξεκα ζαηαληθά, ζηε θξάζε έμππλε γπλαίθα. Ηζρχεη 2 (3 (2 + 2)) = 24 θαη εδψ ην αξηζκεηηθφ παξάδεηγκα πνπ είδακε πξνεγνπκέλσο. 25 Άξεο Γηαβξήο: Η ηίμε ζηε Γξαπηή Δπηθνηλσλία.

145 Σα είδε ησλ πξνηάζεσλ, νη κεηαμύ ηνπο ζρέζεηο, θαη ε Οπξάληα Μεραληθή F G ac Ήλιος Γη Έρεηε αθνπζηά ηνλ κχζν γηα ηελ πηψζε ηνπ κήινπ, πνπ πεξηγξάθεη ηνλ ηξφπν κε ηνλ νπνίν αλαθάιπςε ν Νεχησλαο ηνλ λφκν ηεο Παγθφζκηαο Έιμεο. Φαίλεηαη πσο ην κήιν, εθηφο απφ ζξεπηηθέο ηδηφηεηεο, είρε θαη ηε δχλακε λα εκπλεχζεη απηφλ ηνλ κεγάιν επηζηήκνλα! Ση θάλεη ην κήιν λα πέθηεη ζην έ- δαθνο; Γηαηί ε Γε θηλείηαη γχξσ απφ ηνλ Ήιην; Ζ απάληεζε ζ απηά ηα εξσηήκαηα δφζεθε κε ηε δηαηχπσζε ηνπ Νφκνπ ηεο Παγθφζκηαο Έιμεο. Ο Νεχησλαο αλαθάιπςε φηη ε δχλακε πνπ δηαηεξεί ηε Γε ζε ηξνρηά γχξσ απφ ηνλ ήιην είλαη ίδηα κ απηήλ πνπ θάλεη ην κήιν λα πέθηεη ζην έδαθνο. Απηή ε δχλακε είλαη ε βαξχηεηα. πσο ν Ήιηνο έρεη πνιχ κεγάιε κάδα θαη «ππνρξεψλεη» ηε Γε λα θηλείηαη κέζα ζην βαξπηηθφ ηνπ πεδίν, έηζη θαη νη ΚΤΡΗΔ ΠΡΟΣΑΔΗ «ππνρξεψλνπλ» ηηο ΓΔΤΣΔΡΔΤΟΤΔ λα εμαξηψληαη, λα «πεξηθέξνληαη» γχξσ απ απηέο. Δδψ, ππάξρεη κηα δηαθνξά: ε ζρέζε ηεο Γεο κε ηνλ Ήιην δελ πξφθεηηαη λα κεηαβιεζεί. Ο πιαλήηεο καο ζα ζπλερίζεη ηελ ηξνρηά ηνπ γχξσ απφ ηνλ ή- ιην (αιίκνλφ καο αλ αιιάμεη θάηη). Σε ζρέζε φκσο κεηαμχ Κχξησλ θαη Γεπηεξεπνπζψλ πξνηάζεσλ ηελ απνθαζίδνπκε εκείο. Δκείο επηιέγνπκε πνην ζα είλαη ην θεληξηθφ γεγνλφο θαη πνην ην δεπηεξεχνλ. Δλαιιαθηηθέο ιύζεηο γηα ηελ παξνπζίαζε ησλ γεγνλόησλ; Γείηε ηηο πξνηάζεηο πνπ αθνινπζνχλ: 1. Έθιεηζα ηελ ηειεόξαζε. Απηή είλαη κηα Κχξηα πξφηαζε. 2. Γελ κνπ αξέζνπλ ηα reality show. Κη απηή είλαη κηα Κχξηα πξφηαζε. Ζ πξψηε (1) παξνπζηάδεη έλα γεγνλφο. ηε δεχηεξε (2), εθθξάδεηαη κηα γλψκε. Καη νη δχν πξνηάζεηο είλαη λνεκαηηθά απηνηειείο. Καζεκηά κπνξεί

146 146 λα ιεηηνπξγήζεη ζε δηαθνξεηηθφ πεξηβάιινλ αλεμάξηεηα απφ ηελ άιιε. Αλ, γηα παξάδεηγκα, παξαπνληέηαη θάπνηνο ζην ζπίηη φηη έρεη πνλνθέθαιν θαη ηνλ ελνριεί ε έληαζε ηεο ηειεφξαζεο, κπνξείηε λα ηνπ πείηε: Δληάμεη, έθιεηζα ηελ ηειεόξαζε. Αλ δεηήζνπλ ηε γλψκε ζαο γηα ηα reality show (ξηάιηηη ζφνπ) κπνξείηε λα πείηε: Γελ κνπ αξέζνπλ ηα reality show. Αλ φκσο θιείζεηε ηελ ηειεφξαζε ηελ ψξα πνπ παξνπζηάδεη έλα reality show, ελψ θάπνηνο άιινο ζην ζπίηη ζέιεη λα ην παξαθνινπζήζεη, ηφηε ζα πξέπεη λα δηθαηνινγήζεηε ηελ ελέξγεηά ζαο θαη λα ζπζρεηίζεηε απηέο ηηο δχν πξνηάζεηο: I. Γελ κνπ αξέζνπλ ηα reality show. Γη απηό, έθιεηζα ηελ ηειεόξαζε. (Γύν Κύξηεο πξνηάζεηο). II. Γελ κνπ αξέζνπλ ηα reality show. Έθιεηζα ινηπόλ ηελ ηειεόξαζε. (Γύν Κύξηεο πξνηάζεηο). III. Δπεηδή δελ κνπ αξέζνπλ ηα reality show, έθιεηζα ηελ ηειεόξαζε. (Μία Γεπηεξεύνπζα θαη κία Κύξηα πξόηαζε). ηα παξαδείγκαηα Η θαη ΗΗ, ε γλψκε (δελ κνπ αξέζνπλ ηα reality show) θαη ην γεγνλφο (έθιεηζα ηελ ηειεφξαζε) παξνπζηάδνληαη ζε ρσξηζηέο πεξηφδνπο θαη εθθξάδνληαη κε Κχξηεο πξνηάζεηο. Οη ππνγξακκίζεηο (γη απηφ θαη ινηπφλ) δείρλνπλ ηε ινγηθή ζρέζε πνπ ηηο ζπλδέεη. Γελ παχεη φκσο θάζε πξφηαζε λα δηαηεξεί ηελ αλεμαξηεζία ηεο. ην ΗΗΗ φκσο, ππάξρεη κφλν κηα πεξίνδνο. Ζ πξψηε πξφηαζε είλαη Γεπηεξεχνπζα αηηηνινγηθή θαη δείρλεη ηελ αηηία (επειδή δελ κνπ αξέζνπλ ηα reality show) απφ ηελ νπνία πξνέθπςε ην γεγνλφο πνπ εθθξάδεηαη ζηελ Κχξηα πξφηαζε (έθιεηζα ηελ ηειεφξαζε). 1. Επεηδή δελ κνπ αξέζνπλ ηα reality show, 2. έθιεηζα ηελ ηειεόξαζε. Αθφκε θαη αλ έιεηπε απφ ηελ πεξίνδν ε πξφηαζε (1), ε δεχηεξε δελ ζα έραλε ηίπνηε απφ ηελ απηνλνκία ηεο. Αλ φκσο αθαηξνχζακε ηελ Κχξηα πξφηαζε, ηε (2), ε Γεπηεξεχνπζα ζα έραλε ην ζεκείν αλαθνξάο ηεο.

147 147 Οη Γεπηεξεύνπζεο πξνηάζεηο ή ζηα ζθαινπάηηα ηεο ε- μνπζίαο Θπκάζηε απφ ηα θφκηθο ηελ ηζηνξία ηνπ Ηδλνγθνχλη, 26 πνπ ήζειε λα γίλεη ραιίθεο ζηε ζέζε ηνπ ραιίθε; Έηζη είλαη θαη νη Γεπηεξεχνπζεο πξνηάζεηο: Θα ήζειαλ πνιχ λα είλαη Κχξηεο, αιιά δελ ηα θαηαθέξλνπλ. Ο ξφινο ηνπο είλαη λα παξνπζηάδνπλ ηηο δεπηεξεχνπζεο ζθελέο ηνπ έξγνπ πξνζδηνξίδνληαο ηηο Κχξηε πξνηάζεηο. Κάλνπλ φκσο θαη θάηη αθφκε: Γίλνληαη Ολνκαηηθέο θξάζεηο, θαη παίδνπλ πξσηαγσληζηηθνχο ξφινπο σο Τπνθείκελα ή Αληηθείκελα Κχξησλ πξνηάζεσλ. Μπνξεί λα κε γίλνληαη πνηέ Κχξηεο, αιιά ηνπιάρηζηνλ «έρνπλ ηελ ςεπδαίζζεζε» πσο παίξλνπλ θη απηέο κεξίδην απφ ηελ εμνπζία ηνπο. Οη ξόινη ησλ δεπηεξεπνπζώλ (εμαξηεκέλσλ) πξνηάζεσλ Απφ ηελ εηζαγσγή, ζα θαηαιάβαηε φηη νη Γεπηεξεχνπζεο πξνηάζεηο κπνξνχλ λα «ππνδπζνχλ» πνιινχο ξφινπο. Με λνκίδεηε φηη έρνπκε λα θάλνπκε κε πξνηάζεηο πνπ είλαη θαηαδηθαζκέλεο λα ππεξεηνχλ ηηο θύξηεο θαη λα δνπλ ζηε ζθηά ηνπο. Μελ ηηο ιππάζηε θαζφινπ! Οη δεπηεξεύνπζεο πξνηάζεηο έρνπλ πνιιέο ελαιιαθηηθέο ιχζεηο. Έηζη, κπνξνχλ λα ιεηηνπξγήζνπλ σο: 1. Πξνζδηνξηζκνί θχξησλ πξνηάζεσλ. 2. Ολνκαηηθέο θξάζεηο, ζε ξφιν Τπνθεηκέλνπ, Αληηθεηκέλνπ, ή Καηεγνξνπκέλνπ. 3. Πξνζδηνξηζκνί νλνκαηηθψλ θξάζεσλ, ζε ξφιν επηζέηνπ. 4. Χο νλνκαηηθέο θξάζεηο πνπ ζπκπιεξψλνπλ πξνζέζεηο. Αλάινγα ινηπφλ κε ηνπο ξφινπο πνπ παίδνπλ, ηηο ρσξίδνπκε ζε δχν κεγάιεο θαηεγνξίεο: ζηηο ΟΝΟΜΑΣΗΚΔ θαη ηηο ΔΠΗΡΡΖΜΑΣΗΚΔ. 26 Ο Iznogood (απφ ηηο ιέμεηο is no good: δελ είλαη θαιφο) είλαη κηα ζεηξά θφκηθο ηνπ Rene Goscinny ( ). Ο Goscinny (Κνζηλί) είλαη ν δεκηνπξγφο ησλ θφκηθο Λνχθη Λνπθ (Lucky Luke), Αζηεξίμ, SPIROU, TINTIN (ΣΔΝΣΔΝ), PILOTE, Junior, θ.α.

148 148 Έρνπλ Τπ&