Aνασκόπηση Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: θεραπευτική αντιμετώπιση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Aνασκόπηση Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: θεραπευτική αντιμετώπιση"

Transcript

1 19(2): , 2007 Aνασκόπηση Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: θεραπευτική αντιμετώπιση Χ.Π. Τσαμέτης Π.Κ. Ηλιάδου Δ.Γ. Γουλής Ι. Παπαδήμας Ι. Μπόντης ΠερΙληψη Η αντιμετώπιση της μετεμμηνοπαυσιακής οστεοπόρωσης έχει πρω-ταρχικό κλινικό στόχο την ελάττωση του κινδύνου εμφάνισης καταγμάτων. Μία ολοκληρωμένη στρατηγική αντιμετώπισης περιλαμβάνει γενικά προληπτικά μέτρα, αλλά και φαρμακευτικές παρεμβάσεις. Κάθε μετεμμηνοπαυσιακή γυναίκα πρέπει να λαμβάνει μια ισορροπημένη διατροφή με επαρκή πρόσληψη ασβεστίου και βιταμίνης D, να εφαρμόζει κατάλληλο πρόγραμμα φυσικής άσκησης, να αποφεύγει το κάπνισμα, την υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και τη χρήση φαρμάκων που προκαλούν οστική απώλεια και, τέλος, να ακολουθεί οδηγίες σχετικά με τη πρόληψη των πτώσεων. Τα φάρμακα που κυρίως χρησιμοποιούνται για την πρόληψη και θεραπεία της οστεοπόρωσης είναι τα διφωσφονικά, οι εκλεκτικοί τροποποιητές των οιστρογονικών υποδοχέων, τα οιστρογόνα, η καλσιτονίνη, η παραθορμόνη και το ρανελαϊκό στρόντιο. Μελλοντικές θεραπευτικές εξελίξεις αποτελούν οι αναστολείς της καθεψίνης Κ, μίας πρωτεάσης που συμβάλλει στην αποδόμηση του κολλαγόνου και η χρήση μονοκλωνικών αντισωμάτων έναντι του συνδέτη του υποδοχέα ενεργοποιητή του ΝF -kappa B, μίας κυτοκίνης που επάγει την οστεοκλαστογένεση. Όροι ευρετηρίου: θεραπεία, πρόληψη, εμμηνόπαυση, οστεοπόρωση, κατάγματα, ασβέστιο, βιταμίνη D, διφωσφονικά, ραλοξιφένη, θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης, παραθορμόνη, καλσιτονίνη, ρανελαϊκό στρόντιο. Μονάδα Ενδοκρινολογίας Αναπαραγωγής, Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ Αλληλογραφία: Δημήτριος Γ. Γουλής Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ ΓΝΘ «Παπαγεωργίου», Περιφερειακή Οδός, Νέα Ευκαρπία, Θεσσαλονίκη Τηλ.: Κατατέθηκε: 7/2/07 Εγκρίθηκε: 19/5/07 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η οστεοπόρωση είναι μεταβολικό νόσημα των οστών που χαρακτηρίζεται από ελάττωση της οστικής μάζας και διαταραχή της μικροαρχιτεκτονικής του οστού, τα οποία οδηγούν σε μειωμένη οστική αντοχή και αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης καταγμάτων. Αποτελεί μία από τις μακροπρόθεσμες συνέπειες της εμμηνόπαυσης, με σημαντική επίπτωση στη νοσηρότητα και στη θνησιμότητα ιδιαίτερα των ηλικιωμένων γυναικών. Ο πρωταρχικός στόχος των θεραπευτικών παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης είναι η ελάττωση του κινδύνου μελλοντικού κατάγματος. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με μέτρα που ελαττώνουν ή αναστέλλουν την οστική απώλεια, αυξάνουν την οστική μάζα, βελτιώνουν τη μικροαρχιτεκτονική του οστού, διατηρούν ή αυξάνουν την οστική αντοχή και ελαττώνουν την πιθανότητα πτώσεων. Μία ολοκληρωμένη στρατηγική αντιμετώπισης της οστεοπόρωσης περιλαμβάνει γενικά προληπτικά μέτρα, όπως αλλαγές 180

2 ΤΣΑΜΕΤΗΣ και συν. στον τρόπο ζωής και διατροφής, αλλά και φαρμακευτικές παρεμβάσεις. Η εφαρμογή των μέτρων αυτών ή/και η χορήγηση φαρμάκων σε γυναίκες με οστεοπενία (Τ-score >-2,5) και αυξημένο κίνδυνο -αλλά χωρίς ιστορικό- κατάγματος θεωρείται πρωτογενής πρόληψη της οστεοπόρωσης, ενώ θεραπεία της νόσου θεωρείται η εφαρμογή φαρμακευτικών και μη παρεμβάσεων σε γυναίκες με προϋπάρχον οστεοπoρωτικό κάταγμα ή/ και σοβαρού βαθμού ελάττωση της οστικής πυκνότητας (ΟΠ) (Τ-score <-2,5) 1. ΓΕΝΙΚΑ ΜΕΤΡΑ Κάθε μετεμμηνοπαυσιακή γυναίκα με αυξημένο κίνδυνο για εμφάνιση οστεοπόρωσης ή εγκατεστημένη νόσο πρέπει να λαμβάνει μία ισορροπημένη διατροφή, να έχει επαρκή πρόσληψη ασβεστίου και βιταμίνης D, να εφαρμόζει πρόγραμμα φυσικής άσκησης, να αποφεύγει το κάπνισμα, την υπερβολική λήψη αλκοόλ καθώς και φάρμακα που επιταχύνουν την οστική απώλεια (π.χ. γλυκοκορτικοειδή) και να λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα για την αποφυγή πτώσεων. Δίαιτα Μία ισορροπημένη διατροφή με επαρκή πρόσληψη θερμίδων, βιταμινών και ιχνοστοιχείων είναι απαραίτητη για τη σκελετική ανάπτυξη, αλλά και τη διατήρηση της σκελετικής υγείας. Ηλικιωμένες γυναίκες με απώλεια βάρους, σκόπιμη ή μη, εμφανίζουν αυξημένο κίνδυνο ταχείας οστικής απώλειας, αλλά και κατάγματος ισχίου 2. Mελέτες έδειξαν ότι δίαιτα πλούσια σε πρωτεΐνες μπορεί να ελαττώσει το ρυθμό οστικής απώλειας 3, τον κίνδυνο κατάγματος ισχίου, αλλά και τη νοσηρότητα σε γυναίκες που νοσηλεύονται με κάταγμα ισχίου 4. Επίσης, η χορήγηση συμπληρωμάτων βιταμίνης Κ (1mg/ ημέρα) φαίνεται ότι συμβάλλει στην ελάττωση της μετεμμηνοπαυσιακής οστικής απώλειας, ιδιαίτερα στη περιοχή του ισχίου 5. H χορήγηση μαγνησίου δεν θεωρείται απαραίτητη, παρά μόνο σε γυναίκες με αυξημένες απώλειες, συνήθως λόγω γαστρεντερικής νόσου ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ: ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ Ασβέστιο Η επαρκής πρόσληψη ασβεστίου (Ca) αντιμετωπίζει τον δευτεροπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό που εμφανίζεται με την πάροδο της ηλικίας και μπορεί να προάγει την επιμετάλλωση του νεοσχηματισθέντος οστού. Μία πρόσφατη μετα-ανάλυση 15 μελετών έδειξε ότι η χορήγηση ασβεστίου προκαλεί αύξηση της ΟΠ στη σπονδυλική στήλη (ΣΣ) περίπου κατά 2%, ύστερα από δύο έτη, χωρίς όμως να εμφανίζεται στατιστικά σημαντική μείωση του κινδύνου σπονδυλικών και μη καταγμάτων 7. Δεδομένα όμως, από τη μελέτη Women s Health Initiative (WHI), δείχνουν ότι στις ηλικιωμένες γυναίκες που ελάμβαναν συστηματικά ασβέστιο, ελαττώθηκε η επίπτωση των καταγμάτων ισχίου 8. Επίσης, η χορήγηση Ca μπορεί να έχει ευνοϊκές επιδράσεις στα επίπεδα των λιπιδίων και την καρδιαγγειακή νόσο 9. H συνιστώμενη ημερήσια ολική πρόσληψη στοιχειακού ασβεστίου για τις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες είναι mg 10,11. H κυριότερη πηγή πρόσληψης ασβεστίου είναι οι τροφές, ιδιαίτερα τα γαλακτοκομικά προϊόντα. Επειδή, όμως, η μέση πρόσληψη Ca με τη συνήθη διατροφή είναι περίπου 600 mg, συστήνεται όλες οι μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες να λαμβάνουν ημερησίως mg στοιχειακού Ca με τη μορφή συμπληρωμάτων. Τα συμπληρώματα είναι σκευάσματα αλάτων Ca, όπως κιτρικό, γλυκονικό, φωσφορικό και ανθρακικό. Θα πρέπει να χορηγούνται μετά από το γεύμα και σε διαιρεμένες δόσεις, ώστε να εξασφαλισθεί η καλύτερη απορρόφησή τους. Τα συμπληρώματα Ca αντενδείκνυνται σε γυναίκες με ιστορικό νεφρολιθίασης προτού γίνει πλήρης διερεύνηση των αιτιών και βιοχημική εκτίμηση ούρων 24ώρου. Ημερήσια πρόσληψη στοιχειακού Ca μέχρι 1500 mg δεν αυξάνει το κίνδυνο ανάπτυξης νεφρολιθίασης, ενώ υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι πιθανώς τον ελαττώνει 12. H χορήγηση συμπληρωμάτων Ca δεν προκαλεί σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, αλλά μπορεί να εμφανιστούν ήπια γαστρεντερικά ενοχλήματα (μετεωρισμός, δυσκοιλιότητα), τα οποία αντιμετωπίζονται με αλλαγή του σκευάσματος ή ελάττωση της δόσης. Bιταμίνη D H βιταμίνη D είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της σκελετικής υγείας και την απορρόφηση του ασβεστίου από το γαστρεντερικό σωλήνα. Πηγές της βιταμίνης D είναι η ενδογενής παραγωγή της από το δέρμα με τη δράση της ηλιακής ακτινοβολίας και η εξωγενής πρόσληψή της με τις τροφές (κυρίως γαλακτοκομικά προϊόντα και λιπαρά ψάρια) ή/και συμπληρώματα. Σύμφωνα με την Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ, η συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη βιταμίνης D είναι 400 IU για γυναίκες ηλικίας ετών και 600 IU για γυναίκες ηλικίας μεγαλύτερης των 70. Επίσης, η Εταιρεία Εμμηνόπαυσης Βορείου Αμερικής (North American Menopause Society - NAMS) προτείνει τη πρόσληψη IU ημερησίως από γυναίκες που εμφανίζουν αυξημένο κίνδυνο ανεπάρκειας βιταμίνης D, λόγω ανεπαρκούς έκθεσης στον ήλιο, όπως αυτές που ζουν σε βόρειες περιοχές, είναι κατακεκλιμμένες, ιδρυματοποιημένες ή πάσχουν από χρόνια νοσήματα 13,14. Οι ημερήσιες ανάγκες σε βιταμίνη D είναι μεγαλύτερες σε γυναίκες που πάσχουν από σύνδρομο δυσαπορρόφησης ή που λαμβάνουν αντιεπιληπτική θεραπεία. Δόσεις βιταμίνης D έως και 2000 IU ημερησίως θεωρούνται ασφαλείς, ενώ μεγαλύτερη πρόσληψη μπορεί να προκαλέσει υπερασβεστιουρία ή/και υπερασβεστιαιμία 11. Η ελλιπής διατροφική πρόσληψη βιταμίνης D που οδηγεί σε υποκλινική ανεπάρκειά της αποτελεί ένα συ-

3 νεχώς αυξανόμενο πρόβλημα, όπως προκύπτει και από μελέτη που διαπίστωσε ότι 2/3 των μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών με κάταγμα ισχίου εμφάνιζαν ελαττωμένα επίπεδα 25-υδροξυβιταμίνης D (<30 ng/ml) στον ορό 15. H χορήγηση συμπληρωμάτων βιταμίνης D σε δόση IU ημερησίως σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες σχετίζεται με σημαντική ελάττωση του κινδύνου για μη σπονδυλικά και κατάγματα ισχίου, όπως έδειξε και μία πρόσφατη μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών 16. Eπίσης, η χορήγηση βιταμίνης D μαζί με συμπληρώματα Ca ελαττώνει το ρυθμό οστικής απώλειας και μπορεί να αυξήσει στατιστικά σημαντικά την ΟΠ στο ισχίο 8,17. Eπιπλέον, έχει βρεθεί ότι τα συμπληρώματα βιταμίνης D βελτιώνουν τη μυϊκή ισχύ και την ισορροπία σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και ελαττώνουν τον κίνδυνο για πτώσεις 16. Συμπερασματικά, η χορήγηση βιταμίνης D και συμπληρωμάτων Ca πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο οποιουδήποτε προληπτικού ή θεραπευτικού σχήματος για την αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης. Φυσική άσκηση Η συστηματική σωματική δραστηριότητα, όπως αεροβική γυμναστική και πεζοπορία, προκαλεί αύξηση της ΟΠ κατά 2% στη ΣΣ γυναικών κατά την πρώιμη μετεμμηνοπαυσιακή περίοδο 18. Σε ηλικιωμένες γυναίκες, η φυσική άσκηση και οι ασκήσεις ισορροπίας ελαττώνουν το κίνδυνο για πτώσεις και επακόλουθους τραυματισμούς έως και κατά 75% 19. Γυναίκες με εγκατεστημένη οστεοπόρωση πρέπει να αποφεύγουν ασκήσεις με άρση μεγάλων βαρών, καθώς και αυτές που αυξάνουν το κίνδυνο πρόκλησης καταγμάτων. Πρόληψη των πτώσεων Οι πτώσεις ευθύνονται για τη πρόκληση της μεγάλης πλειονότητας (90%) των καταγμάτων. Επομένως, τα μέτρα για την πρόληψη των πτώσεων πρέπει να αποτελούν βασική παράμετρο σε οποιαδήποτε στρατηγική αντιμετώπισης της οστεοπόρωσης. Τα μέτρα αυτά περιλαμβάνουν ασκήσεις που βελτιώνουν τη μυϊκή ισχύ και την ισορροπία, ελάττωση ή σταδιακή διακοπή φαρμάκων όπως οι βενζοδιαζεπίνες, τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά και νευροληπτικά και παρεμβάσεις στο χώρο διαβίωσης, ώστε να ελαττωθεί ο κίνδυνος ατυχημάτων στο σπίτι 20,21. Έχει προταθεί επίσης, η τοποθέτηση ειδικών προστατευτικών επιθεμάτων («μαξιλαράκια») στη περιοχή των ισχίων, αν και μία πρόσφατη ανασκόπηση δε διαπίστωσε σαφείς ενδείξεις ελάττωσης του κινδύνου κατάγματος με αυτή την πρακτική 22. Κάπνισμα και κατανάλωση αλκοόλ Το κάπνισμα σχετίζεται με ελάττωση της ΟΠ κατά 5-10%, αύξηση του κινδύνου εμφάνισης καταγμάτων και άμβλυνση της θεραπευτικής επίδρασης των οιστρογόνων στην αντιμετώπιση της μετεμμηνοπαυσιακής οστεοπόρωσης 23. Ως εκ τούτου, η διακοπή του καπνίσματος πρέπει να συστήνεται σε όλες τις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες που καπνίζουν. Η κατανάλωση αλκοολούχων ποτών δεν πρέπει να υπερβαίνει τις επτά μερίδες εβδομαδιαίως. Ως μερίδα θεωρείται μία μπύρα (360 ml), 120 ml κρασιού ή 30 ml λικέρ 13. ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ Η χορήγηση φαρμακευτικής θεραπείας για την αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης ενδείκνυται στις ακόλουθες περιπτώσεις σύμφωνα με τις οδηγίες της NAMS 13 : 1. Μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες που έχουν υποστεί οστεοπορωτικό σπονδυλικό κάταγμα. 2. Μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με οστεοπόρωση σύμφωνα με τη μέτρηση της ΟΠ (Τ-score <-2,5). 3. Μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με T-score μεταξύ -2,0 και -2,5 και τουλάχιστον έναν από τους ακόλουθους παράγοντες κινδύνου για κάταγμα: χαμηλό σωματικό βάρος (<57,7 kg ή BMI <21 kg/m 2 ), ατομικό ιστορικό αυτόματου κατάγματος και οικογενειακό ιστορικό κατάγματος ισχίου. Οι παράγοντες που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης δρουν αναστέλλοντας την οστική απορρόφηση (αντιοστεοκλαστικά φάρμακα) ή προάγοντας την οστική σύνθεση (αναβολικοί παράγοντες) ή με συνδυασμό των δύο μηχανισμών. Τα φάρμακα που κυρίως χρησιμοποιούνται είναι τα διφωσφονικά, οι εκλεκτικοί τροποποιητές των οιστρογονικών υποδοχέων (Selective Estrogen Receptor modulators - SERMs), τα οιστρογόνα με τη μορφή της θεραπείας ορμονικής υποκατάστασης, η καλσιτονίνη, η παραθορμόνη και το ρανελαϊκό στρόντιο. Διφωσφονικά Αποτελούν χημικές ενώσεις που η δομή τους (P-C-P) μοιάζει με εκείνη του πυροφωσφορικού οξέως (P-O-P). H αντιοστεοπορωτική τους δράση οφείλεται στην αναστολή της δραστηριότητας των οστεοκλαστών και την προαγωγή της απόπτωσής τους, ελαττώνοντας έτσι την οστική απορρόφηση 24. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν η αλενδρονάτη, η ριζεδρονάτη και η ιμπανδρονάτη που έχουν λάβει έγκριση για την πρόληψη και τη θεραπεία της οστεοπόρωσης. Τα διφωσφονικά λαμβάνονται από του στόματος και χορηγούνται σε ημερήσια, εβδομαδιαία ή μηνιαία δοσολογικά σχήματα. Επειδή η απορρόφησή τους από το πεπτικό είναι μικρή (0,5% της χορηγούμενης δόσης), η λήψη τους πρέπει να γίνεται το πρωί, με άδειο στομάχι και να αποφεύγεται η λήψη τροφής, ποτών ή άλλων φαρμακευτικών σκευασμάτων για τα επόμενα λεπτά τουλάχιστον. Επίσης, λόγω του κινδύνου πρόκλησης οισοφαγίτιδας, η ασθενής πρέπει να μείνει σε όρθια ή σε καθιστή στάση για τουλάχιστον λεπτά μετά από τη λήψη του φαρμάκου. 182

4 ΤΣΑΜΕΤΗΣ και συν. Η αλενδρονάτη χορηγείται σε δόση 5mg ημερησίως ή 35 mg άπαξ εβδομαδιαίως, για την πρόληψη της οστεοπόρωσης, και σε δόση 10 mg/ημέρα ή 70 mg/εβδομάδα για τη θεραπεία της. Το εγκεκριμένο δοσολογικό σχήμα της ρισεδρονάτης για την πρόληψη και θεραπεία της οστεοπόρωσης είναι 5 mg ημερησίως ή 35 mg άπαξ εβδομαδιαίως, ενώ η ιμπανδρονάτη χορηγείται σε δόση 2,5 mg ημερησίως ή μία φορά το μήνα σε δόση 150 mg. Η ιμπανδρονάτη μπορεί να χορηγηθεί και με ενδοφλέβια έγχυση 3 mg ανά τρίμηνο, για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης. Η αλενδρονάτη, επίσης, είναι διαθέσιμη σε σκεύασμα για εβδομαδιαία χορήγηση που συμπεριέχει 2800 IU βιταμίνης D. Η ετιδρονάτη, ένα διφωσφονικό 1ης γενιάς που δεν έχει εγκριθεί στις HΠΑ για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης, χορηγείται κυκλικά σε δόση 400 mg ημερησίως για 14 ημέρες κάθε τρίμηνο. Κλινικές μελέτες έδειξαν ότι τα διφωσφονικά, συνολικά, αυξάνουν σημαντικά την ΟΠ στη ΣΣ και το ισχίο στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, ανεξάρτητα της ηλικίας τους, με δοσοεξαρτώμενο τρόπο. Επίσης, η χορήγησή τους σε γυναίκες με οστεοπόρωση προκαλεί μείωση του κινδύνου εμφάνισης σπονδυλικών καταγμάτων κατά 40-50% και ελάττωση της επίπτωσης των μη σπονδυλικών και των καταγμάτων ισχίου κατά 20-30% περίπου 24. H χορήγηση της αλενδρονάτης σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με οστεοπενία ή οστεοπόρωση οδήγησε σε αύξηση της ΟΠ κατά 5-10%, τόσο στη ΣΣ όσο και στο ισχίο, σε μελέτες διάρκειας 7 και 10 ετών, αντίστοιχα 25. Όσον αφορά την αντικαταγματική της δράση, η μελέτη Fracture Intervention Trial (FIT) έδειξε ότι η ημερήσια χορήγηση της αλενδρονάτης για 3 έτη σε γυναίκες με χαμηλή OΠ και προϋπάρχον κάταγμα ελάττωσε τον κίνδυνο εμφάνισης σπονδυλικών καταγμάτων κατά 47% και καταγμάτων ισχίου κατά 51% 26. H ρισενδρονάτη σε δόση 5mg ημερησίως προκαλεί αύξηση της ΟΠ κατά 4,3-5,7% στη ΣΣ και 2,8-5,4% στο ισχίο μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών, μετά από αγωγή 2-3 ετών 27, ενώ μετά από επτά έτη θεραπείας, η αύξηση της ΟΠ ήταν 11,5% 28. Μελέτες έδειξαν ότι η χορήγηση της ρισενδρονάτης για 1-3 έτη ελάττωσε το κίνδυνο σπονδυλικών καταγμάτων κατά 41-49% και των μη σπονδυλικών κατά 33-39% 27,29. H χορήγηση της ιμπανδρονάτης σε δόση 2,5mg ημερησίως σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με χαμηλή ΟΠ στη ΣΣ και προϋπάρχον κάταγμα αύξησε την ΟΠ στη ΣΣ (5,2%) και στον αυχένα του μηριαίου (4,1%) μετά από 3 έτη θεραπείας. Επίσης, ελαττώθηκαν κατά 52% τα σπονδυλικά κατάγματα, αλλά δεν υπήρχε στατιστικά σημαντική μείωση του κινδύνου μη σπονδυλικών καταγμάτων στο σύνολο του υπό μελέτη πληθυσμού, παρά μόνο στην υπο-ομάδα με πολύ χαμηλή αρχική ΟΠ (Τ-score <-3,0) στον αυχένα του μηριαίου, όπου βρέθηκε μείωση κινδύνου κατά 69% ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ: ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ Οι αντενδείξεις χορήγησης των διφωσφονικών είναι η νεφρική ανεπάρκεια, οι παθήσεις του οισοφάγου που προκαλούν καθυστερημένη κένωσή του και η αδυναμία της ασθενούς να σταθεί όρθια ή καθιστή για τουλάχιστον λεπτά. Στις ανεπιθύμητες ενέργειες περιλαμβάνονται γαστρεντερικές διαταραχές (δυσφαγία, οισοφαγίτιδα, πεπτικό έλκος) και, σπάνια, υπασβεστιαιμία, νεφρική δυσλειτουργία και παροδική γριππώδης συνδρομή, κυρίως μετά από χορήγηση μεγάλων δόσεων ιμπανδρονάτης από του στόματος ή ενδοφλέβια. Θεωρητικά, υπάρχει ο κίνδυνος υπερκαταστολής του οστικού μεταβολισμού, μετά από μακροχρόνια χορήγηση, που μπορεί να οδηγήσει σε εύθραυστο οστούν. Τέλος, έχουν αναφερθεί περιπτώσεις οστεονέκρωσης της γνάθου, μετά από εξαγωγές οδόντων, σε ασθενείς που έλαβαν μεγάλες δόσεις διφωσφονικών ενδοφλεβίως για την αντιμετώπιση μεταστατικής οστικής νόσου 31. H παρενέργεια αυτή δεν παρατηρήθηκε σε καμία από τις μελέτες που χορηγήθηκε αλενδρονάτη ή ριζεδρονάτη στις συνήθεις θεραπευτικές δόσεις. Οι μελέτες αυτές, διάρκειας 5-10 ετών, κατέδειξαν τη μακροχρόνια ασφάλεια χορήγησης των διφωσφονικών χωρίς την εμφάνιση απρόσμενων παρενέργειων ή οστικών ιστομορφομετρικών αλλοιώσεων. SERMs Oι εκλεκτικοί τροποποιητές των οιστρογονικών υποδοχέων είναι μη στεροειδείς ενώσεις με ποικίλες χημικές δομές που δρούν ως αγωνιστές ή/και ανταγωνιστές των οιστρογονικών υποδοχέων με «ιστο-εκλεκτικό» τρόπο. Ο μοναδικός εκπρόσωπος της κατηγορίας αυτής που έχει εγκριθεί η χρήση του για την πρόληψη και θεραπεία της οστεοπόρωσης είναι η ραλοξιφένη, η οποία δρα ως οιστρογονικός αγωνιστής στο σκελετό και στο καρδιαγγειακό σύστημα και ως ανταγωνιστής στο κεντρικό νευρικό σύστημα, στους μαστούς και το ενδομήτριο. Η ραλοξιφένη χορηγείται από του στόματος σε εφάπαξ δόση 60 mg ημερησίως. Η χορήγησή της για 3 έτη σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με οστεοπόρωση αύξησε στατιστικά σημαντικά την ΟΠ στη ΣΣ (2,6%) και στον αυχένα του μηριαίου (2,1%). Επίσης, προκάλεσε μείωση κατά 30-55% του κινδύνου εμφάνισης σπονδυλικών καταγμάτων, αλλά δεν διαπιστώθηκε επίδραση στα μη σπονδυλικά και στα κατάγματα ισχίου 32. Στην πρώτη προοπτική τυχαιοποιημένη μελέτη για την πρόληψη της οστεοπόρωσης, διάρκειας πέντε ετών, με ραλοξιφένη ή εικονικό φάρμακο σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, ηλικίας ετών, διαπιστώθηκε μείωση των δεικτών του οστικού μεταβολισμού και αύξηση της ΟΠ στην ΟΜΣΣ κατά 2,8% και στο ισχίο κατά 2,6%. Στα πέντε χρόνια θεραπείας με ραλοξιφένη, ο κίνδυνος για εμφάνιση οστεοπόρωσης στην ΟΜΣΣ σε γυναίκες με γνωστή οστεοπενία και για εμφάνιση οστεοπενίας σε γυναίκες με φυσιολογική ΟΠ στην ΟΜΣΣ

5 ήταν 0,13 και 0,23, αντίστοιχα. Επίσης, ο κίνδυνος για εμφάνιση οστεοπενίας στο ισχίο σε γυναίκες με φυσιολογική ΟΠ ήταν 0,11, ενώ καμία γυναίκα από την ομάδα της ραλοξιφένης με γνωστή οστεοπενία στο ισχίο δεν εμφάνισε οστεοπόρωση στην πορεία 33. Η χρήση της ραλοξιφένης σχετίζεται επίσης, με ελάττωση του κινδύνου διηθητικού καρκίνου του μαστού και καρκίνου του μαστού με παρουσία οιστρογονικών υποδοχέων (ER+), κατά 66% και 76%, αντίστοιχα, όπως έδειξαν οι μελέτες Multiple Outcomes of Raloxifene Evaluation (MORE) και Continuing Outcomes Relevant to Evista (CORE) 34,35. Μία ακόμη εξωσκελετική ευνοϊκή δράση της ραλοξιφένης αφορά τη μείωση των επιπέδων ολικής και LDL χοληστερόλης 32. H μελέτη MORE έδειξε ότι η ραλοξιφένη σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο θρομβοεμβολικών επεισοδίων, γι αυτό και αντενδείκνυται η χρήση της σε γυναίκες με ανάλογο ιστορικό. Επίσης, η χορήγηση ραλοξιφένης μπορεί να προκαλέσει επίταση ή εμφάνιση των αγγειοκινητικών εμμηνοπαυσιακών συμπτωμάτων, αλλά δεν αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης καταρράκτη, χολολιθίασης, ενδομήτριας υπερπλασίας ή καρκίνου του ενδομητρίου, ούτε προκαλεί κολπική αιμόρροια ή μαστοδυνία 32,36. Θεραπεία Ορμονικής Υποκατάστασης (ΘΟΥ) Η χορήγηση οιστρογόνων μαζί με προγεσταγόνο ή μόνο οιστρογόνων σε γυναίκες χωρίς μήτρα, αποτελούσε στο παρελθόν τη θεραπεία πρώτης εκλογής για τη μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση. Σήμερα πλέον, στις ΗΠΑ και στον Καναδά, η ΘΟΥ έχει έγκριση μόνο για την πρόληψη της οστεοπόρωσης. Τα οιστρογόνα ελαττώνουν την οστική απορρόφηση, αναστέλλοντας την ενεργοποίηση των οστεοκλαστών από τις κυτοκίνες και επάγοντας την απόπτωσή τους. Η χορήγηση της ΘΟΥ, είτε διαδερμικά είτε από του στόματος, έχει δειχθεί ότι αυξάνει την ΟΠ σε όλες τις σκελετικές θέσεις και ελαττώνει σημαντικά τον κίνδυνο καταγμάτων. Μία μετα-ανάλυση 57 τυχαιοποιημένων μελετών έδειξε ότι η χρήση της ΘΟΥ σχετίζεται με αύξηση της ΟΠ στην ΟΜΣΣ (6,8%) και στον αυχένα του μηριαίου (4,1%) 37. Στη μελέτη WHI, η χορήγηση 0,625 mg συζευγμένων οιστρογόνων (ΣO) και 2,5 mg μεδροξυπρογεστερόνης (ΜΠ) για 5 έτη προκάλεσε αύξηση της ΟΠ στη ΟΜΣΣ κατά 4,5% και στο ισχίο κατά 3,7% 38. Υπάρχουν τυχαιοποιημένες μελέτες που δείχνουν ότι μικρότερες δόσεις οιστρογόνων (0,3 mg ΣΟ, 0,25 mg 17-β οιστραδιόλης per-os και 0,014 mg οιστραδιόλης διαδερμικά) προκαλούν επίσης σημαντική αύξηση της ΟΠ στην ΟΜΣΣ και στο ισχίο 13. H χρήση ΘΟΥ στις συνήθεις δόσεις ελαττώνει τον κίνδυνο μελλοντικού κατάγματος κατά 27% περίπου 39. Η αντικαταγματική δράση της ΘΟΥ επιβεβαιώθηκε και στη μελέτη WHI, όπου διαπιστώθηκε ελάττωση του κινδύνου για κατάγματα ισχίου (33%), για κλινικά σπονδυλικά κατάγματα (33%), αλλά και για κατάγματα σε άλλες σκελετικές θέσεις (23%), τόσο στο σκέλος της μελέτης με το συνδυασμό ΣΟ και ΜΠ όσο και στο σκέλος της μονοθεραπείας με ΣΟ 38,40. Η αντικαταγματική δράση μικρότερων δόσεων οιστρογόνων δεν έχει μελετηθεί. Στη μελέτη WHI η συνδυασμένη θεραπεία με ΣΟ και ΜΠ σχετίστηκε με στατιστικά σημαντική αύξηση του κινδύνου για καρκίνο του μαστού, αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο (ΑΕΕ), στεφανιαία νόσο, θρομβοεμβολικά επεισόδια και πιθανή άνοια, ενώ η μονοθεραπεία με ΣΟ προκάλεσε αύξηση του κινδύνου για ΑΕΕ και εν τω βάθει φλεβοθρόμβωση Ο προβληματισμός που προέκυψε από τις ανεπιθύμητες ενέργειες της χρήσης ΘΟΥ, σε συνδυασμό με την ύπαρξη αντιοστεοπορωτικών παραγόντων εξίσου ή πιο αποτελεσματικών, έχει περιορίσει τις ενδείξεις χορήγησής της κυρίως σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με μετρίου ή σοβαρού βαθμού εμμηνοπαυσιακά συμπτώματα (αγγειοκινητικά, ουρογεννητικά) και με ένδειξη για αντιοστεοκλαστική αγωγή, όταν δεν μπορούν να ανεχθούν άλλα σκευάσματα. Καλσιτονίνη Η καλσιτονίνη είναι πεπτιδική ορμόνη η οποία δρα αναστέλλοντας μερικώς τη δραστηριότητα των οστεοκλαστών. Στη κλινική πράξη, η ελάττωση του οστικού μεταβολισμού που προκαλεί είναι αρκετά μικρότερη σε σχέση με άλλους αντιοστεοκλαστικούς παράγοντες. H καλσιτονίνη του σολωμού, χορηγούμενη ενδορρινικώς ή υποδορίως με ένεση, έχει εγκριθεί μόνο για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης. Στη μεγαλύτερη τυχαιοποιημένη κλινική μελέτη που έγινε για τη καλσιτονίνη [Prevent Reccurence of Osteoporotic Fractures (PROOF)], η ενδορρινική χορήγησή της σε δόση 200 IU ημερησίως σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με εγκατεστημένη οστεοπόρωση για 5 έτη, προκάλεσε αύξηση της ΟΠ στην ΟΜΣΣ (1-1,5%), ελάττωσε τον κίνδυνο εμφάνισης νέων σπονδυλικών καταγμάτων κατά 33% σε σχέση με το εικονικό φάρμακο, ενώ δεν είχε καμία επίπτωση στην OΠ του ισχίου. Στην ίδια μελέτη δεν διαπιστώθηκε αντικαταγματική προστασία με τη χρήση 100 IU ή 400 ΙU γεγονός που υποδηλώνει απουσία δοσοεξαρτώμενου αποτελέσματος 46. Επίσης, τα δεδομένα που αφορούν την επίδραση της καλσιτονίνης σε άλλες σκελετικές θέσεις εκτός της ΟΜΣΣ είναι αντικρουόμενα. H καλσιτονίνη ασκεί επίσης και αναλγητική δράση, όταν χορηγείται αμέσως μετά την εμφάνιση οστεοπορωτικού σπονδυλικού κατάγματος 47, όχι όμως και σε άλλες επώδυνες μυοσκελετικές καταστάσεις 48. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες από τη χορήγηση καλσιτονίνης περιλαμβάνουν την εμφάνιση αλλεργικής αντίδρασης, ναυτίας, τοπικής αντίδρασης και flushing προσώπου 184

6 ΤΣΑΜΕΤΗΣ και συν. και άκρων με την υποδόρια ένεση, καθώς και ρινίτιδας με την ενδορρινική χορήγηση. Επίσης υπάρχει ο θεωρητικός κίνδυνος εμφάνισης αντίστασης στη δράση της καλσιτονίνης λόγω της ελάττωσης του αριθμού των υποδοχέων της (down-regulation) στους οστεοκλάστες ή/και της εμφάνισης αντισωμάτων. Η χρήση καλσιτονίνης δε θεωρείται θεραπεία πρώτης εκλογής για την οστεοπόρωση λόγω της μικρότερης αποτελεσματικότητάς της σε σχέση με άλλα αντιοστεοκλαστικά φάρμακα, των συχνών παρενεργειών της και της πιθανής εμφάνισης ταχυφυλαξίας. Μπορεί να χορηγηθεί ως πρώτη επιλογή στη μετεμμηνοπαυσιακή γυναίκα με έντονο οστικό πόνο λόγω σπονδυλικού κατάγματος, έως ότου υποχωρήσει το οστικό άλγος, και ως εναλλακτική επιλογή στις γυναίκες με οστεοπόρωση που δεν μπορούν ή δε δέχονται να λάβουν αγωγή με άλλους αντιοστεοπορωτικούς παράγοντες. Παραθορμόνη Η εξωγενής διακοπτόμενη χορήγηση της παραθορμόνης -τόσο του ολικού μορίου (PTH 1-84), όσο και τμημάτων του (τεριπαρατίδη, PTH 1-34)- δρα αναβολικά στο οστό και προάγει άμεσα την οστική σύνθεση μέσω διέγερσης των οστεοβλαστών. Αυτό οδηγεί σε αύξηση της οστικής πυκνότητας και βελτίωση της μικροαρχιτεκτονικής, κυρίως του σπογγώδους οστού 13. Η τεριπαρατίδη χορηγείται με υποδόρια ένεση καθημερινά σε δόση 20 μg. H εγκεκριμένη χρονική διάρκεια αγωγής είναι μήνες. Τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες έδειξαν ότι η αγωγή αυτή προκαλεί σημαντική αύξηση της ΟΠ στην ΟΜΣΣ (8,6%) και στον αυχένα του μηριαίου (3,5%) και ελαττώνει την εμφάνιση νέων σπονδυλικών και μη καταγμάτων κατά 65% και 53%, αντίστοιχα 49. Το αντικαταγματικό αποτέλεσμα της τεριπαρατίδης επιμένει μέχρι και 30 μήνες μετά από τη διακοπή της θεραπείας 50. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες που σχετίζονται με την PTH περιλαμβάνουν μυϊκές κράμπες, ασυμπτωματική υπερασβεστιαιμία, ναυτία και ζάλη. Προβληματισμό προκαλεί η εμφάνιση οστικών όγκων (οστεοσάρκωμα) σε αρουραίους που έλαβαν αγωγή με υψηλές δόσεις τεριπαρατίδης (3-60 φορές μεγαλύτερες της συνήθους) 51. Aνάλογο εύρημα δεν διαπιστώθηκε σε μελέτες, ούτε αναφέρθηκε μέχρι τώρα σε ανθρώπους που έλαβαν θεραπεία με PTH. H αγωγή με παραθορμόνη αντενδείκνυται σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες που πάσχουν από υπερασβεστιαιμία ή υπερπαραθυρεοειδισμό, οστικές μεταστάσεις, νοσήματα όπως η νόσος Paget που προδιαθέτουν για την εμφάνιση οστικών νεοπλασμάτων και σε γυναίκες με ατομικό ιστορικό ακτινοθεραπείας του σκελετού. Μειονεκτήματα της αγωγής με PTH είναι το υψηλό κόστος και η ανάγκη για καθημερινή υποδόρια ένεση. Ως εκ τούτου 185 ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ: ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ η κύρια ένδειξη χορήγησής της αφορά σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με σοβαρού βαθμού οστεοπόρωση και προϋπάρχον κάταγμα ή παρουσία πολλαπλών παραγόντων κινδύνου για κατάγματα. Επίσης, μπορεί να χορηγηθεί εναλλακτικά και σε περιπτώσεις αποτυχίας των άλλων θεραπευτικών μέσων. Ρανελαϊκό στρόντιο Το στρόντιο εμφανίζει μέτρια αντιοστεοκλαστική και ήπια αναβολική δράση στο οστό και θεωρείται ο πρώτος αντιοστεοπορωτικός φαρμακευτικός παράγοντας που προκαλεί αποσύζευξη μεταξύ οστικής σύνθεσης και απορρόφησης. Ο ακριβής μηχανισμός δράσης του δεν έχει πλήρως διευκρινισθεί 13. Έχει λάβει έγκριση σε πολλές χώρες (εκτός ΗΠΑ) για τη θεραπεία και πρόληψη της οστεοπόρωσης. Χορηγείται από του στόματος, με τη μορφή εναιωρήματος, σε μία ημερήσια δόση των 2 gr το βράδυ προ του ύπνου. Σε μία πρόσφατη μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών, διαπιστώθηκε ότι, σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με οστεοπόρωση, η αγωγή με 2 gr στροντίου ημερησίως για 3 έτη προκάλεσε αύξηση της ΟΠ στην ΟΜΣΣ (11,29%), στον αυχένα του μηριαίου (8,25%) και στο ισχίο συνολικά (9,83%) και μείωσε τον κίνδυνο σπονδυλικών και μη καταγμάτων κατά 37% και 14%, αντιστοίχως 52. H αντιοστεοπορωτική δράση του στροντίου τεκμηριώνεται κυρίως από την αντικαταγματική ωφέλεια και λιγότερο από την αύξηση που προκαλεί στη ΟΠ, η οποία μπορεί, εν μέρει, να είναι ψευδής λόγω του μεγαλύτερου μοριακού βάρους του στροντίου σε σχέση με το ασβέστιο, το οποίο αντικαθιστά στο σκελετό 13. Οι κυριότερες ανεπιθύμητες ενέργειες της θεραπείας με στρόντιο είναι η ναυτία και η διάρροια, που συνήθως υποχωρούν μετά από ένα τρίμηνο και σπανίως οδηγούν σε διακοπή της αγωγής. Το στρόντιο συσχετίσθηκε, επίσης, με μικρή αύξηση του κινδύνου θρομβοεμβολικών επεισοδίων και νευρολογικών διαταραχών (π.χ. κεφαλαλγία, διαταραχές μνήμης), ευρήματα που χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης και αξιολόγησης. Συνδυασμός θεραπευτικών παραγόντων Η συγχορήγηση αντιοστεοκλαστικών παραγόντων για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη αύξηση της ΟΠ σε σχέση με τη μονοθεραπεία. Αυτό διαπιστώθηκε σε μελέτες όπου χορηγήθηκαν μαζί αλενδρονάτη ή ριζενδρονάτη και ΘΟΥ 53,54, οιστρογόνα με καλσιτονίνη ή αλενδρονάτη με ραλοξιφένη. Ο συνδυασμός όμως αντιοστεοκλαστικών παραγόντων δε φαίνεται να προσφέρει μεγαλύτερη αντικαταγματική προστασία από τη μονοθεραπεία και ούτε έχει μελετηθεί η μακροχρόνια ασφάλεια ενός τέτοιου θεραπευτικού σχήματος.

7 Όσον αφορά στο συνδυασμό αναβολικών και αντιοστεοκλαστικών παραγόντων, τα αποτελέσματα είναι αντιφατικά. Η προσθήκη PTH 1-84 σε προϋπάρχουσα αγωγή με οιστρογόνα προκάλεσε σημαντική επιπλέον αύξηση της ΟΠ 55, ενώ η συγχορήγηση παραθορμόνης και αλενδρονάτης προκάλεσε μικρότερη αύξηση της ΟΠ συγκριτικά με την παραθορμόνη ως μονοθεραπεία. Η χρήση όμως της αλενδρονάτης, μετά από τη διακοπή της αγωγής με PTH 1-84, διατηρεί ή/και αυξάνει περαιτέρω την ΟΠ 56. Εναλλακτικές θεραπευτικές προτάσεις και μελλοντικές προοπτικές Παράγοντες που έχει βρεθεί ότι ασκούν ευνοϊκή επίδραση στο σκελετό είναι οι ισοφλαβόνες, τα θειαζιδικά διουρητικά και η τιμπολόνη. Επίσης έχουν χορηγηθεί, με αντιφατικά όμως αποτελέσματα, τα ανδρογόνα, η αυξητική ορμόνη και οι στατίνες. Οι ισοφλαβόνες είναι διατροφικές ουσίες με οιστρογονομιμητική δράση (φυτο-οιστρογόνα). Αν και μερικές μελέτες με φυτο-οιστρογόνα έδειξαν ευεργετικά αποτελέσματα στη σκελετική υγεία, πρόσφατα δεδομένα δείχνουν την απουσία θετικής επίδρασης στην ΟΠ 57. Επίσης, η χρήση της ιπριφλαβόνης, ενός συνθετικού ισοφλαβονοειδούς, σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, δεν βελτίωσε την ΟΠ ούτε ελάττωσε την επίπτωση των σπονδυλικών καταγμάτων 58. Η χορήγηση θειαζιδικών διουρητικών προκαλεί ελάττωση του ρυθμού οστικής απώλειας σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Αυτό οφείλεται στην υπασβεστιουρική δράση τους, που επάγει θετικό ισοζύγιο στο μεταβολισμό του ασβεστίου. Η τιμπολόνη είναι συνθετική στεροειδής ένωση, της οποίας οι μεταβολίτες έχουν οιστρογονικές, ανδρογονικές και προγεσταγονικές ιδιότητες (γοναδομιμητικό). Προκαλεί αύξηση της ΟΠ στην ΟΜΣΣ σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και βελτιώνει τα αγγειοκινητικά συμπτώματα, την ερωτική διάθεση και το λιπιδαιμικό προφίλ 59. Μειονεκτήματα της αγωγής με τιμπολόνη είναι η απουσία αντικαταγματικής δράσης και οι ανεπιθύμητες ενέργειες που περιλαμβάνουν κολπική αιμόρροια και αύξηση του κινδύνου υπερπλασίας και καρκίνου ενδομητρίου, αλλά και καρκίνου του μαστού Μελλοντικές εξελίξεις στο πεδίο της αντι-οστεοπορωτικής αγωγής αποτελούν η ανάπτυξη νέων SERMs, όπως η λασοφοξιφένη, η μπαζεδοξιφένη και η αρζοξιφένη, που αναμένεται να ασκούν αντικαταγματική δράση στο ισχίο και η ενδοφλέβια χορήγηση διφωσφονικών (ζοληδρονάτη) σε μεσοδιαστήματα μεγαλύτερα του μηνός (τρίμηνα ή ετήσια δοσολογικά σχήματα). Επίσης, στο στάδιο των κλινικών δοκιμών βρίσκονται οι αναστολείς της καθεψίνης Κ, μίας πρωτεάσης που συμβάλλει στην αποδόμηση του κολλαγόνου, και το denosumab, ένα μονοκλωνικό αντίσωμα εναντίον του συνδέτη του υποδοχέα ενεργοποιητή του NF-kappa B (Receptor Activator of NF-kappaB Ligand, RANKL). Το σύστημα RANKL-RANK επάγει την οστεοκλαστογένεση και είναι απαραίτητο για τη λειτουργία των οστεοκλαστών 50. ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Οι γυναίκες που λαμβάνουν αντιοστεοπορωτική αγωγή πρέπει να ελέγχονται τακτικά, ώστε να εκτιμάται η συμμόρφωση, η αποτελεσματικότητα της θεραπείας και η εμφάνιση πιθανών παρενεργειών. Για την εκτίμηση της αποτελεσματικότητας της αγωγής έχουν προταθεί διάφορες στρατηγικές που βασίζονται στη μέτρηση της ΟΠ. Πρέπει όμως να τονισθεί, ότι η μέτρηση της ΟΠ υστερεί στη πρόβλεψη της αντικαταγματικής αποτελεσματικότητας μίας αγωγής, γιατί το αντικαταγματικό αποτέλεσμα εμφανίζεται αρκετά νωρίτερα από ότι οι αλλαγές στην ΟΠ. Οι τακτικές παρακολούθησης που έχουν προταθεί είναι οι ακόλουθες: 1. Μέτρηση της ΟΠ με DΕXA ένα έτος μετά από την έναρξη της αγωγής. Στην περίπτωση αυτή, η στασιμότητα της ΟΠ ή η στατιστικά μη σημαντική ελάττωση της (<4%), δεν υποδηλώνουν απαραίτητα και αποτυχία της θεραπείας αλλά μπορεί να οφείλονται στη σχετική ανακρίβεια των μετρήσεων με DΕXA. Αντίθετα, στατιστικά σημαντική μείωση της ΟΠ (>4-5%) πρέπει να οδηγήσει σε διερεύνηση για την εντόπιση δευτεροπαθών μορφών οστεοπόρωσης εάν δεν έχει γίνει ήδη- και έλεγχο της συμμόρφωσης της ασθενούς στη θεραπεία Μέτρηση της ΟΠ μετά από 2 έτη αγωγής. Η τακτική αυτή προτείνεται διότι μελέτες έδειξαν ότι σε ένα μεγάλο ποσοστό (83%) των γυναικών η ΟΠ ελαττώθηκε το πρώτο έτος της αγωγής, αλλά παρουσίασε σημαντική αύξηση το δεύτερο -και το αντίθετο 63. Το μειονέκτημα της τακτικής αυτής είναι ότι καθυστερεί η έγκαιρη ανίχνευση αποτυχίας της θεραπείας. 3. Συνδυασμός μέτρησης ΟΠ και βιοχημικών δεικτών οστικού μεταβολισμού. Στην περίπτωση αυτή γίνεται μέτρηση και ενός δείκτη οστικού μεταβολισμού πριν και 6 μήνες μετά από την έναρξη της αγωγής. Η σημαντική πτώση στα επίπεδα του δείκτη (π.χ. >50% για τα διασταυρούμενα αμινοτελοπεπτίδια κολλαγόνου [ΝΤ x ] στα ούρα) υποδηλώνει επιτυχή απάντηση στη συγκεκριμένη αγωγή -και έτσι η ΟΠ μπορεί να μετρηθεί στα 2 έτη. Υπάρχουν πολλοί που θεωρούν ότι κανένα πρωτόκολλο παρακολούθησης της αγωγής με μετρήσεις ΟΠ δεν είναι απαραίτητο. Βασίζονται στο γεγονός ότι δεν είναι γνωστό εάν η αύξηση της δόσης του αντιοστεοπορωτικού φαρμάκου, η αλλαγή του, η προσθήκη δεύτερου ή απλώς η συνέχισή του έχει τα 186

8 ΤΣΑΜΕΤΗΣ και συν. καλύτερα αποτελέσματα σε γυναίκες που δεν απαντούν στη θεραπεία. Summary Tsametis CP, Iliadou PK, Goulis DG, Papadimas J, Bontis J Postmenopausal osteoporosis: management Helen Obstet Gynecol 19(2): , 2007 The primary clinical goal of osteoporosis management is to reduce fracture risk. This is accomplished by general measures such as lifestyle and dietary interventions and pharmacologic therapy. All postmenopausal women should take steps to prevent bone loss and fractures such as having a balanced diet, obtaining adequate calcium and vitamin D, participating in appropriate exercise, avoiding smoking, excessive alcohol consumption, or drugs, that induce bone loss and instituting measures to prevent falls. Pharmagologic therapy of osteoporosis includes mainly biphosphonates, selective estrogenreceptor modulators, estrogens, calcitonin, parathyroid hormone and strontium ranelate. New developments include inhibitors of cathepsin K, a protease that is involved in the cleavage of collagen and a monoclonal antibody against receptor activator of NF-kappaB ligand (RANKL), a cytokine that is responsible for osteoclastogenesis. Key words: treatment, prevention, menopause, osteoporosis, fractures, calcium, vitamin D, biphosphonates, raloxifene, hormone replacement therapy, calcitonin, parathyroid hormone, strontium ranelate. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Office of the Surgeon General. Bone health and osteoporosis: a report of the Surgeon General. Rockville, Md: Department of Health and Human Services, 2004; Ensrud KE, Ewing SK, Stone KL, Cauley JA, Bowman PJ, Cummings SR, for the Study of Osteoporotic Fractures Research Group. Intentional and unintentional weight loss increase bone loss and hip fracture risk in older women. J Am Geriatr Soc 2003; 51: Hannan MT, Tucker KL, Dawson-Hughes B, Cupples LA, Felson DT, Kiel DP. Effect of dietary protein on bone loss in elderly men and women: the Framingham Osteoporosis Study. J Bone Miner Res 2000; 15: Tkatch L, Rapin CH, Rizzoli R, Slosman D, Nydegger V, Vasey H, et al. Benefits of oral protein supplementation in elderly patients with fracture of the proximal femur. J Am Coll Nutr 1992; 11: ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ: ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ 5. Braam LA, Knapen MH, Geusens P, Brouns F, Hamulyak K, Gerichhausen MJ, et al. Vitamin K1 supplementation retards bone loss in postmenopausal women between 50 and 60 years of age. Calcif Tissue Int 2003; 73: Durlach J, Bac P, Durlach V, Rayssiguier Y, Bara M, Guiet-Bara A. Magnesium status and ageing: an update. Magnes Res 1998; 11: Shea B, Wells G, Cranney A, Zytaruk N, Robinson V, Griffith L et al. Meta-analyses of therapies for postmenopausal osteoporosis. VII. Meta-analysis of calcium supplementation for the prevention of postmenopausal osteoporosis. Endocr Rev 2002; 23: Jackson RD, LaCroix AZ, Gass M, Wallace RB, Robbins J, Lewis CE et al, for the Women`s Health Initiative Investigators. Calcium plus vitamin D supplementation and the risk of fractures. N Engl J Med 2006; 354: Reid IR, Mason B, Horne A, Ames R, Clearwater J, Bava U, et al. Effects of calcium supplementation on serum lipids concentrations in normal, older women: a randomized controlled trial. Am J Med 2002; 112: NIH Consensus conference. Optimal calcium intake. NIH Consensus Development Panel on Optimal Calcium Intake. JAMA 1994; 272: Standing Committee on the Scientific Evaluation of Dietary Reference Intakes. Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes: Calcium, Phosphorus, Magnesium, Vitamin D, and Fluoride. National Academy Press, Washington, DC, Curhan GC, Willett WC, Speizer FE, Spiegelman D, Stampfer MJ. Comparison of dietary calcium with supplemental calcium and other nutrients as factors affecting the risk for kidney stones in women. Ann Intern Med 1997; 126: North American Menopause Society. Management of osteoporosis in postmenopausal women: 2006 position statement of the North American Menopause Society. Menopause 2006; 13: National Osteoporosis Foundation. Physician`s Guide to Prevention and Treatment of Osteoporosis. Washington DC, LeBoff MS, Kohlmeier L, Hurwitz S, Franklin J, Wright J, Glowacki J. Occult vitamin D deficiency in postmenopausal US women with acute hip fracture. JAMA 1999; 281: Bischoff-Ferrari HA, Dawson-Hughes B, Willett WC, Staehelin HB, Bazemore MG, Zee RY, et al. Effect of Vitamin D on falls: a meta-analysis. JAMA 2004; 291: Dawson-Hughes B, Dallal GE, Krall EA, Sadowski

9 L, Sahyoun N, Tannenbaum Sl. A controlled trial of the effect of calcium supplementation on bone density in postmenopausal women. N Engl J Med 1990; 323: Kelley GA, Kelley KS, Tran ZV. Exercise and lumbar spine bone mineral density in postmenopausal women: a meta-analysis of individual patient data. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 2002; 57: Robertson MC, Campbell AJ, Gardner MM, Devlin N. Preventing injuries in older people by preventing falls: a meta-analysis of individual-level data. J Am Geriatr Soc 2002; 50: Gillespie LD, Gillespie WJ, Robertson MC, Lamb SE, Cumming RG, Rowe BH. Interventions for preventing falls in elderly people. Cochrane Database Syst Rev 2003; 4:CD Campbell AJ, Robertson MC, Gardner MM, Norton RN, Buchner DM. Psychotropic medication withdrawal and home-based exercise program to prevent falls: a randomized controlled trial. J Am Geriatr Soc 1999; 47: Parker MJ, Gillespie WJ, Gillespie LD. Hip protectors for preventing hip fractures in older people. Cochrane Database Syst Rev 2005; 3: CD Hopper JL, Seeman E. The bone density of female twins discordant for tobacco use. N Engl J Med 1994; 330: McClung M. Bisphosphonates. Endocrinol Metab Clin North Am 2003; 32: Bone HG, Hosking D, Devogelaer JP, Tucci JR, Emkey RD,Torino RP, et al, for the Alendronate Phase III Osteoporosis Treatment Study Group. Ten years` experience with alendronate for osteoporosis in postmenopausal women. N Engl J Med 2004; 350: Black DM, Thompson DE, Bauer DC, Ensrud K, Musliner T, Hochberg MC, et al. Fracture risk reduction with alendronate in women with osteoporosis: the Fracture Intervention Trial. Fracture Intervention Trial Research Group. J Clin Endocrinol Metab 2000; 85: Harris ST, Watts NB, Genant HK, McKeever CD, Hangartner T, Keller M, et al. Effects of risedronate treatment on vertebral and nonvertebral fractures in women with postmenopausal osteoporosis: a randomized controlled trial. JAMA 1999; 282: Mellstrom DD, Sorensen OH, Goemaere S, Roux C, Johnson TD, Chines AA. Seven years of treatment with risedronate in women with postmenopausal osteoporosis. Calcif Tissue Int 2004; 75: Reginster J-Y, Minne HW, Sorensen OH, Hooper M, Roux C, Brandi ML, et al. Randomized trial of the effects of risedronate on vertebral fractures in women with established postmenopausal osteoporosis. Vertebral Efficacy with Risedronate Therapy (VERT) Study Group. Osteoporos Int 2000; 11: Chesnut CH III, Skag A, Christiansen C, Recker R, Stakkestad JA, Hoiseth A, et al. Effects of oral ibandronate administered daily or intermittently on fracture risk in postmenopausal osteoporosis. J Bone Miner Res 2004; 19: Ruggiero SL, Mehrotra B, Rosenberg TJ, Engroff SL. Osteonecrosis of the jaws associated with the use of bisphosphonates: a review of 63 cases. J Oral Maxillofac Surg 2004; 62: Ettinger B, Black DM, Mitlack BH, Knickerbocker RK, Nickelsen T, Genant HK, et al. Reduction of vertebral fracture risk in postmenopausal women with osteoporosis treated with raloxifene: results from a 3-year randomized clinical trial. Multiple Outcomes of Raloxifene Evaluation (MORE) Investigators. JAMA 1999; 282: Jolly EE, Bjarnason NH, Neven P, Plouffe L Jr, Johnston CC Jr, Watts SD, et al. Prevention of osteoporosis and uterine effects in postmenopausal women taking raloxifene for 5 years. Menopause 2003; 10: Cummings SR, Eckert S, Krueger KA, Grady D, Powles TJ, Cauley JA, et al. The effect of raloxifene on risk of breast cancer in postmenopausal women: results from the MORE randomized trial. Multiple Outcomes of Raloxifene Evaluation. JAMA 1999; 281: Martino S, Cauley JA, Barrett-Connor E, Powles TJ, Mershon J, Disch D, et al, for CORE Investigators. Continuing outcomes relevant to Evista: breast cancer incidence in postmenopausal osteoporotic women in a randomized trial of raloxifene. J Natl Cancer Inst 2004; 96: Grady D, Ettinger B, Moscarelli E, Plouffe L Jr, Sarkar S, Ciaccia A, et al, for the Multiple Outcomes of Raloxifene Evaluation Investigators. Safety and adverse effects associated with raloxifene: multiple outcomes of raloxifene evaluation. Obstet Gynecol 2004; 104: Wells G, Tugwell P, Shea B, Guyatt G, Peterson J, Zytaruk N, et al, for the Osteoporosis Methodology Group and the Osteoporosis Research Advisory Group. Meta-analyses of therapies for postmenopausal osteoporosis. V. Metaanalysis of the efficacy of hormone replacement therapy in treating and preventing osteoporosis in postmenopausal women. Endocr Rev 2002; 23: Cauley JA, Robbins J, Chen Z, Cummings SR, 188

10 ΤΣΑΜΕΤΗΣ και συν. Jackson RD, LaCroix AZ, et al, for the Women`s Health Initiative Investigators. Effects of estrogen plus progestin on risk of fracture and bone mineral density: the Women s Health Initiative randomized trial. JAMA 2003; 290: Torgerson DJ, Bell-Syer SE. Hormone replacement therapy and prevention of nonvertebral fractures: a meta-analysis of randomized trials. JAMA 2001; 285: Anderson GL, Limacher M, Assaf AR, Bassford T, Beresford SA, Black H, et al, for the Women`s Health Initiative Steering Committee. Effects of conjugated equine estrogen in postmenopausal women with hysterectomy: the Women`s Health Initiative randomized controlled trial. JAMA 2004; 291: Chlebowski RT, Hendrix SL, Langer RD, Stefanick ML, Gass M, Lane D, et al, for the WHI Investigators. Influence of estrogen plus progestin on breast cancer and mammography in healthy postmenopausal women: the Women`s Health Initiative Randomized Trial. JAMA 2003; 289: Wassertheil-Smoller S, Hendrix SL, Limacher M, Heiss G, Kooperberg C, Baird A, et al, for the WHI Investigators. Effect of estrogen plus progestin on stroke in postmenopausal women: the Women`s Health Initiative: a randomized trial. JAMA 2003; 289: Manson JE, Hsia J, Hohnson KC, Rossouw JE, Assaf AR, Lasser NL, et al, for the Women`s Health Initiative Investigators. Estrogen plus progestin and the risk of coronary heart disease. N Engl J Med 2003; 349: Cushman M, Kuller LH, Prentice R, Rodabough RJ, Psaty BM, Stafford RS, et al, for the Women`s Health Initiative Investigators. Estrogen plus progestin and risk of venous thrombosis. JAMA 2004; 292: Shumaker SA, Legault C, Rapp SR, Thal L, Wallace RB, Ockene JK, et al, for the WHIMS Investigators. Estrogen plus progestin and the incidence of dementia and mild cognitive impairment in postmenopausal women: the Women`s Health Initiative Memory Study: a randomized controlled trial. JAMA 2003; 289: Chesnut CH III, Silverman S, Andriano K, Genant H, Gimona A, Harris S, et al. A randomized trial of nasal spray salmon calcitonin in postmenopausal women with established osteoporosis: the Prevent Recurrence of Osteoporotic Fractures Study. PROOF study group. Am J Med 2000; 109: Lyritis GP, Ioannidis GV, Karachalios T, Roidis N, 189 ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ: ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ Kataxaki E, Papaioannou N, et al. Analgesic effect of salmon calcitonin suppositories in patients with acute pain due to recent osteoporotic vertebral crush fractures: a prospective double-blind, randomized, placebo-controlled clinical study. Clin J Pain 1999; 15: Blau LA, Hoehns JD. Analgesic efficacy of calcitonin for vertebral pain. Ann Pharmacother 2003; 37: Neer RM, Arnaud CD, Zanchetta JR, Prince R, Gaich GA, Reginster JY, et al. Effect of parathyroid hormone (1-34) on fractures and bone mineral density in postmenopausal women with osteoporosis. N Engl J Med 2001; 344: Close P, Neuprez A, Reginster JY. Developments in the pharmacotherapeutic management of osteoporosis. Expert Opin Pharmacother 2006; 7: Forteo package insert. Eli Lilly and Company; O Donnell S, Cranney A, Wells GA, Adachi JD, Reginster JY. Strontium ranelate for preventing and treating postmenopausal osteoporosis. Cochrane Database Syst Rev 2006; (4):CD Bone HG, Greenspan SL, McKeever C, Bell N, Davidson M, Downs RW, et al. Alendronate and estrogen effect in postmenopausal women with low bone mineral density. Alendronate/Estrogen Study Group. J Clin Endocrinol Metab 2000; 85: Harris ST, Eriksen EF, Davidson M, Ettinger MP, Moffett Jr AH Jr, Baylink DJ, et al. Effect of combined risedronate and hormone replacement therapies on bone mineral density in postmenopausal women. J Clin Endocrinol Metab 2001; 86: Lindsay R, Nieves J, Formica C, Henneman E, Woelfert L, Shen V, et al. Randomised controlled study of effect of parathyroid hormone on vertebral-bone mass and fracture incidence among postmenopausal women on oestrogen with osteoporosis. Lancet 1997; 350: Black DM, Bilezikian JP, Ensrud KE, Greenspan SL, Palermo L, Hue T, et al, for the PaTH Study Investigators. One year of alendronate after one year of parathyroid hormone (1-84) for osteoporosis. N Engl J Med 2005; 353: Atkinson C, Compston JE, Day NE, Dowsett M, Bingham SA. The effects of phytoestrogen isoflavones on bone density in women: a doubleblind, randomized, placebo-controlled trial. Am J Clin Nutr 2004; 79: Alexandersen P, Toussaint A, Christiansen C, Devogelaer JP, Roux C, Fechtenbaum J, et al.

11 Ipriflavone in the treatment of postmenopausal osteoporosis: a randomized controlled trial. JAMA 2001; 285: Modelska K, Cummings S. Tibolone for postmenopausal women: systematic review of randomized trials. J Clin Endocrinol Metab 2002; 87: Berning B, van Kuijk C, Bennink HJ, Fauser BC. Absent correlation between vaginal bleeding and oestradiol levels or endometrial morphology during tibolone use in early postmenopausal women. Maturitas 2000; 35: Beral V, Bull D, Reeves G, Million Women Study Collaborators. Endometrial cancer and hormonereplacement therapy in the Million Women Study. Lancet 2005; 365: Beral V, Million Women Study Collaborators. Breast cancer and hormone-replacement therapy in the Million Women Study. Lancet 2003; 362: Cummings SR, Palermo L, Browner W, Marcus R, Wallace R, Pearson J, et al. Monitoring osteoporosis therapy with bone densitometry: misleading changes and regression to the mean. Fracture Intervention Trial Research Group. JAMA 2000; 283:

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Οστεοπόρωση Ορισµός Οστεοπόρωση ονοµάζεται η κατάσταση στην οποία µειώνεται η οστική µάζα και διαταράσσεται η µικροαρχιτεκτονική του οστού. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ Παναγιώτης Τρόντζας ΓΝΑ ΠΟΛΥΚΛΙΝΙΚΗ-ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ, ΑΘΗΝΑ DEBATE στην οστεοπόρωση Η οστική ανακατασκευή (bone turnover) H ί π

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Η οστεοπόρωση στον άνδρα συνήθως εμφανίζεται με κατάγματα ΕΝΩ στη γυναίκα διαγιγνώσκεται με την εξέταση ρουτίνας της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Ø Κατάγµατα χαµηλής

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

Η θεραπεία της οστεοπόρωσης

Η θεραπεία της οστεοπόρωσης Η θεραπεία της οστεοπόρωσης Πέτρος Δ. Παπαπέτρου Διευθυντής Β' Τμήματος Ενδοκρινολογίας και Μεταβολισμού, Π.Γ.Ν.Α «Αλεξάνδρα» ία θεραπεία για την οστεοπόρωση θεωρείται αποτελεσματική όταν ελαττώνει τον

Διαβάστε περισσότερα

Β Π Μ Hρεμία. Αναστροφή. Οστεόλυση. Οστεοπαραγωγή

Β Π Μ Hρεμία. Αναστροφή. Οστεόλυση. Οστεοπαραγωγή Β Π Μ Hρεμία Αναστροφή Οστεόλυση Οστεοπαραγωγή Β Π Μ Hρεμία Αναστροφή Αύξηση αριθμού οστεοκλαστών Αύξηση Μείωση διάρκειας του δράσης χρόνου για τους ασβεστοποίηση του οστού Αύξηση ενεργοποιημένων μονάδων

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος Φυσιολογικό Οστούν Μέτρια Οστεοπόρωση Σοβαρή Οστεοπόρωση Courtesy Dr. A. Boyde 1 στις 3 γυναίκες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Χ.ΖΗΔΡΟΥ, Α.ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η ανδρική οστεοπόρωση είναι μια πάθηση υποδιαγνωσμένη και υποθεραπευόμενη.

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Σελίδα 1 από 5 Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Γερμανός Ιερονυμάκης 1, Γιώργος Μίλεσης MSc 2 1 Τεχνολόγος ακτινολόγος, 2 Κλινικός Διαιτολόγος, MSc Εφαρμοσμένης Κλινικής Διατροφής Ένα από τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται, πρώτον, από χαμηλή οστική μάζα ή, πιο απλά, από λιγότερη ποσότητα οστού και δεύτερον, από διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Τι είναι οστεοπόρωση; 11/6/2015. Οι κυριότερες λειτουργίες των οστών

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Τι είναι οστεοπόρωση; 11/6/2015. Οι κυριότερες λειτουργίες των οστών ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Οι κυριότερες λειτουργίες των οστών Παροχή μηχανικής στήριξης Προστασία των ευαίσθητων ανατομικών δομών Μεταβολική αποθήκη για τα μεταλλικά άλατα Συμμετοχή στη ρύθμιση της ομοιόστασης Ca και

Διαβάστε περισσότερα

1993: συστηματικό νόσημα του σκελετού που χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και επιδείνωση της μικροαρχιτεκτονικής οστικής δομής, με συνέπεια την

1993: συστηματικό νόσημα του σκελετού που χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και επιδείνωση της μικροαρχιτεκτονικής οστικής δομής, με συνέπεια την 1993: συστηματικό νόσημα του σκελετού που χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και επιδείνωση της μικροαρχιτεκτονικής οστικής δομής, με συνέπεια την αυξημένη ευθραυστότητα των οστών και την πρόκληση αναίτιων

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης

Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης Δημήτριος Α. Βασιλόπουλος B Παθολογική Κλινική και Ομώνυμο Εργαστήριο Ιατρική Σχολή Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Ιπποκράτειο ΓΝΑ Courtoisie Dr. A.

Διαβάστε περισσότερα

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Οστεοπόρωση Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Φυσιολογικό οστό Οστεπορωτικό Οστεοπόρωση - Ορισμός Αύξηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Από τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Η οστεοπόρωση είναι μια πάθηση του σκελετού, η οποία χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και καταστροφή της μικρό- αρχιτεκτονικής του οστίτη ιστού, με αποτέλεσμα την αύξηση της

Διαβάστε περισσότερα

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ.

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις Παρουσίαση Περιστατικών Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Αεροπορίας Περιστατικό 1 Άρρεν ασθενής 41 ετών προσήλθε στο Ενδοκρινολογικό

Διαβάστε περισσότερα

«Denosumab: Η νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση»

«Denosumab: Η νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση» «Denosumab: Η νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση» Δήµος K.Πατρίκος Ρευµατολόγος 401 ΓΣΝΑ Costa Navarino 2011 «Γιατί είναι αναγκαία µια νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση?» Η µέχρι σήµερα θεραπευτική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΚΕΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΓΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ. Νεοκλής Α. Γεωργόπουλος Ενδοκρινολόγος,

ΑΝΑΓΚΕΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΓΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ. Νεοκλής Α. Γεωργόπουλος Ενδοκρινολόγος, ΑΝΑΓΚΕΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΓΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ Νεοκλής Α. Γεωργόπουλος Ενδοκρινολόγος, Προσδόκιμο επιβίωσης γυναικών Ηλικία (χρόνια) 80 60 40 Ηλικία εμμηνόπαυσης 20 0 1850 1900 1950 2000 χρονολογία

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη upadate swfobject.embedswf('/plugins/content/avreloaded/mediaplayer.swf','avreloaded0','400',' 320','7.0.14','/plugins/content/avreloaded/expressinstall.swf', {file:'http://www.aretaieio-obgyn.com/images/stories/videos/emino.flv',width:'400',height:'

Διαβάστε περισσότερα

Βηηακίλε D θαη Αλάινγα

Βηηακίλε D θαη Αλάινγα Βηηακίλε D θαη Αλάινγα Οκάδα ελψζεσλ, πνπ ζπκπεξηιακβάλεη: Φπζηθή βηηακίλε D Καιζηηξηφιε/Οξκφλε D (δξαζηηθφο κεηαβνιίηεο) Αιθαθαιζηδφιε (αλάινγν ηεο βηηακίλεο D) Φπζηθή Βηηακίλε D πκπεξηιακβάλεη ηελ εξγνθαιζηθεξφιε

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι οστεοπόρωση;

Τι είναι οστεοπόρωση; Τι είναι οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι χρόνια πάθηση του μεταβολισμού των οστών, κατά την οποία παρατηρείται σταδιακή μείωση της πυκνότητας και της ποιότητάς τους, ώστε αυτά με την πάροδο του χρόνου

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες

Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες Η άσκηση βοηθά τον οργανισμό δρώντας σε πολλά συστήματα οργάνων του σώματος. Οι ευεργετικές επιδράσεις της άσκησης είναι άμεσα ορατές στο καρδιαγγειακό και στο μυοσκελετικό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΑΝΝΑ ΜΑΡΙΑ ΠΑΝΤΑΛΑΚΗ

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΑΝΝΑ ΜΑΡΙΑ ΠΑΝΤΑΛΑΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΑΝΝΑ ΜΑΡΙΑ ΠΑΝΤΑΛΑΚΗ ΕΤΟΣ 2010 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η οστεοπόρωση από την πλευρά της συμπτωματολογίας, είναι συνήθως, ένα σιωπηλό νόσημα, ιδίως στα αρχικά

Διαβάστε περισσότερα

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα 2012 2013 Νοσοκομείο ΚΑΤ, 17 Ιανουαρίου 2013 Παραθυρεοειδείς αδένες 1880 Ο Σουηδός φοιτητής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΚΕΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΓΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ

ΑΝΑΓΚΕΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΓΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ ΑΝΑΓΚΕΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΓΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ Ενότητα 5: Υπογονιμότητα Νεοκλής Γεωργόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Ιατρική Σχολή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Σκοποί ενότητας Φυσιολογία

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις θεραπευτικής αγωγής και επιλογές σε ασθενή με χρόνια θεραπεία σε στεροειδή

Ενδείξεις θεραπευτικής αγωγής και επιλογές σε ασθενή με χρόνια θεραπεία σε στεροειδή Ενδείξεις θεραπευτικής αγωγής και επιλογές σε ασθενή με χρόνια θεραπεία σε στεροειδή Δρ Χριστάκης Χριστοδούλου BMedSci, BMBS, MRCP, MSc, CCT Ρευματολόγος Παθολόγος Μ Απρίλη2014 80 ετών γυναίκα Πόνους σε

Διαβάστε περισσότερα

1) Τι είναι η Ορμονοθεραπεία;

1) Τι είναι η Ορμονοθεραπεία; Γράφει: Χρήστος Μαρκόπουλος, Αν. Καθηγητής Χειρουργικής Ιατρικής Σχολής Αθηνών, Διευθυντής Κλινικής Μαστού Ιατρικού Κέντρου Αθηνών, Πρόεδρος Ελληνικής Χειρουργικής Εταιρείας Μαστού 1) Τι είναι η Ορμονοθεραπεία;

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ;

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ; ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ο σ τ ε ο π ό ρ ω σ η καλείται η ελάττωση της οστικής μάζας, χωρίς όμως να έχουμε διαταραχή της χημικής σύστασης του οστού. Η φυσιολογική αποδόμηση του οστού δεν ακολουθείται από αντίστοιχη

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει: Έλλη Παπαδόδημα, Ενδοκρινολόγος, Διευθύντρια Κέντρου Ενδοκρινολογίας, Διαβήτη και Μεταβολισμού, Ευρωκλινική Αθηνών

Γράφει: Έλλη Παπαδόδημα, Ενδοκρινολόγος, Διευθύντρια Κέντρου Ενδοκρινολογίας, Διαβήτη και Μεταβολισμού, Ευρωκλινική Αθηνών Γράφει: Έλλη Παπαδόδημα, Ενδοκρινολόγος, Διευθύντρια Κέντρου Ενδοκρινολογίας, Διαβήτη και Μεταβολισμού, Ευρωκλινική Αθηνών Ο πρωτοπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός είναι μια «αθόρυβη», «σιωπηρή» και παραγνωρισμένη

Διαβάστε περισσότερα

Πρακτικά ερωτήματα στο ιατρείο οστεοπόρωσης για την ερμηνεία των μετρήσεων οστικής πυκνομετρίας

Πρακτικά ερωτήματα στο ιατρείο οστεοπόρωσης για την ερμηνεία των μετρήσεων οστικής πυκνομετρίας Πρακτικά ερωτήματα στο ιατρείο οστεοπόρωσης για την ερμηνεία των μετρήσεων οστικής πυκνομετρίας Ευστάθιος Θ. Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή Ορθοπαιδική Κλινική Κωνσταντοπούλειο Γενικό

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Μηχανισμός δράσης της PTH. Αντιμετωπίζοντας τους ασθενείς υψηλού κινδύνου για κάταγμα με PTH 1-84 (παραθορμόνη)

Εισαγωγή. Μηχανισμός δράσης της PTH. Αντιμετωπίζοντας τους ασθενείς υψηλού κινδύνου για κάταγμα με PTH 1-84 (παραθορμόνη) Εισαγωγή Αντιμετωπίζοντας τους ασθενείς υψηλού κινδύνου για κάταγμα με PTH 1-84 (παραθορμόνη) Δρ. Ιωάννης Ελ. Διονυσιώτης Φυσίατρος- Ιατρός Αποκατάστασης Επικ. Επιμελητής Γενικού Νοσοκομείου Ρόδου Η ιδανική

Διαβάστε περισσότερα

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Οστεοπόρωση

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Οστεοπόρωση Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 00 Οστεοπόρωση 1 Ενδοκρινολογική Κλινική ΓΝΘ Ιπποκρατείου /ντής αµ. επ. καθηγητής Α. Αβραµίδης 18 Οστεοπόρωση: επιδηµιολογία και αίτια Μ. Κήτα Ενδοκρινολόγος Ενδοκρινολογική

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης

Θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ 19(2):141-150, 2007 Aνασκόπηση Θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης Π.Κ. Ηλιάδου Δ.Χ. Γουλής Δ.Γ. Γουλής Μονάδα Ενδοκρινολογίας Αναπαραγωγής, Α Μαιευτική και Γυναικολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΙΚΑΖΗΣ Λέκτορας Παν/μίου Αθηνών

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΙΚΑΖΗΣ Λέκτορας Παν/μίου Αθηνών στεοπόρωση: Θεραπεία με Διφωσφονικά ρόλος της αλενδρονάτης ΔΗΜΗΤΡΙΣ Ι. ΓΥΛΕΣ Ρευματολόγος Επιστ. Συνεργάτης Παν/μίου Αθηνών ΔΗΜΗΤΡΙΣ ΠΙΚΑΖΗΣ Λέκτορας Παν/μίου Αθηνών ΙΩΑΝΝΗΣ ΓΝEΣ Παθολόγος, Aιδηψός Στο

Διαβάστε περισσότερα

gr aiavramidis.gr ΕΛΑΡΟΥ ΗΣ Σ. ΑΒΡΑΜΙ ΗΣ Α. ενδοκρινολόγοι

gr aiavramidis.gr ΕΛΑΡΟΥ ΗΣ Σ. ΑΒΡΑΜΙ ΗΣ Α. ενδοκρινολόγοι ΕΛΑΡΟΥ ΗΣ Σ. ΑΒΡΑΜΙ ΗΣ Α. ενδοκρινολόγοι ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΣΚΟΠΟΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ: ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΤΑΓΜΑΤΩΝ ΕΙΚΤΕΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙ-ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΩΝ ΣΧΗΜΑΤΩΝ Κλινική σηµασία ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ Κλινικά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι Οστεοπόρωση Μέγεθος Οστεοπόρωσης

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι Οστεοπόρωση Μέγεθος Οστεοπόρωσης ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ 1) Τι είναι Οστεοπόρωση α) Ορισµός - Η Οστεοπόρωση είναι η πιο συχνή πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται από µείωση της οστικής µάζας και διαταραχή της µικροαρχιτεκτονικής του οστίτου ιστού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί ένα πρόγραμμα Αποκατάστασης να συμβάλλει στην πρόληψη και αντιμετώπιση της Οστεοπόρωσης και των επιπλοκών της ;

Μπορεί ένα πρόγραμμα Αποκατάστασης να συμβάλλει στην πρόληψη και αντιμετώπιση της Οστεοπόρωσης και των επιπλοκών της ; Μπορεί ένα πρόγραμμα Αποκατάστασης να συμβάλλει στην πρόληψη και αντιμετώπιση της Οστεοπόρωσης και των επιπλοκών της ; 2010-10-20 07:40:04 Εισαγωγή Η οστεοπόρωση από την πλευρά της συμπτωματολογίας, είναι

Διαβάστε περισσότερα

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος Θέματα με Κλινικό Ενδιαφέρον στην Ορθοπαιδική Ειδικότητα Κυλλήνη, 25 Ιουνίου 2011 Αρχές αντιοστεοπορωτικής αγωγής

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΥΠΕΡΤΑΣΗ-ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΥΠΕΡΤΑΣΗ-ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΥΠΕΡΤΑΣΗ-ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Αποτελέσματα ερευνών έχουν δείξει πως η μείωση της πρόσληψης

Διαβάστε περισσότερα

Ref.: SmPc Zemaros. Ref.: Osteoporos Int 2008; 19: 399-428.

Ref.: SmPc Zemaros. Ref.: Osteoporos Int 2008; 19: 399-428. ΑΛΕΝΔΡΟΝΙΚΟ ΟΞΥ Το αλενδρονικό οξύ, η δραστική ουσία του Zemaros, είναι ένας διφωσφονίτης, ο οποίος εμποδίζει την οστική απορρόφηση στους οστεοκλάστες. Ref.: SmPc Zemaros ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Dr. Παναγιώτης Γ. Αναγνωστής. Ενδοκρινολόγος

ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Dr. Παναγιώτης Γ. Αναγνωστής. Ενδοκρινολόγος ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Dr. Παναγιώτης Γ. Αναγνωστής Ενδοκρινολόγος Διδάκτωρ Α.Π.Θ. Υπεύθυνος Ενδοκρινολογικού Ιατρείου ΕΛ.ΑΣ. Επιστημονικός Συνεργάτης Β.Π.Π. ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Ορισμός-ταξινόμηση Επιδημιολογία

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη στην οστεοπόρωση «Το δίλημμα της χορήγησης απλής βιταμίνης D ή των ενεργών μεταβολιτών της»

Πρόληψη στην οστεοπόρωση «Το δίλημμα της χορήγησης απλής βιταμίνης D ή των ενεργών μεταβολιτών της» ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ (ΕΠΕΜΥ) Χειμερινό Επιστημονικό Σεμινάριο Μυοσκελετικών Παθήσεων 2012 «Η αντιμετώπιση και το κόστος των αυτοάνοσων και των μεταβολικών μυοσκελετικών παθήσεων»

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει: Τσαπακίδης Ιωάννης, Χειρουργός Ορθοπαιδικός

Γράφει: Τσαπακίδης Ιωάννης, Χειρουργός Ορθοπαιδικός Γράφει: Τσαπακίδης Ιωάννης, Χειρουργός Ορθοπαιδικός Η ραχίτιδα και η οστεομαλακία αποτελούν παρόμοιες μεταβολικές παθήσεις των οστών και χαρακτηρίζονται από την ανεπαρκή αποτιτάνωση (εναπόθεση ασβεστίου),

Διαβάστε περισσότερα

Mετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: αιτιοπαθογένεια, κλινική εικόνα και διάγνωση

Mετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: αιτιοπαθογένεια, κλινική εικόνα και διάγνωση 19(2):171-179, 2007 Aνασκόπηση Mετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: αιτιοπαθογένεια, κλινική εικόνα και διάγνωση Π.Κ. Ηλιάδου Χ.Π. Τσαμέτης Δ.Γ. Γουλής Ι. Παπαδήμας Ι. Μπόντης ΠερIληψη Οστεοπόρωση είναι η σκελετική

Διαβάστε περισσότερα

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ LDL-C : μείζων

Διαβάστε περισσότερα

Επιπλέον η έλλειψη ασβεστίου μπορεί να οδηγήσει στις παρακάτω παθολογικές καταστάσεις:

Επιπλέον η έλλειψη ασβεστίου μπορεί να οδηγήσει στις παρακάτω παθολογικές καταστάσεις: Γράφει: Φανή Πρεβέντη, MSc Κλινική Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Το σώμα μας περιέχει μεγάλες ποσότητες ασβεστίου. Συγκεκριμένα, το ασβέστο είναι υπεύθυνο για το 1,5-2% του σωματικού μας βάρους. Είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμίες LDL-C HDL-C < 40 mg/dl Τριγλυκερίδια 150-199 mg/dl : οριακά

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ 2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΜΤΣ Μεταβολικά Νοσήματα των Οστών Εισαγωγή Είναι επί χρόνια γνωστό πως το κάπνισµα αυξάνει τον κίνδυνο ανάπτυξης διαφόρων µορφών καρκίνου καθώς και πάσης

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

Η εμμηνόπαυση και η αντιμετώπισή της

Η εμμηνόπαυση και η αντιμετώπισή της Η εμμηνόπαυση και η αντιμετώπισή της Πελοπίδας Κουτρουμάνης, MD, MRCOG Σαν εμμηνόπαυση ορίζεται η χρονική περίοδος που ακολουθεί την τελευταία έμμηνο ρύση και οφείλεται στην μη αναστρέψιμη, οριστική παύση

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση µετά από µεταµόσχευση

Οστεοπόρωση µετά από µεταµόσχευση Οστεοπόρωση µετά από µεταµόσχευση ΜΠΑΤΑΚΟΙΑΣ Β.-ΑΒΡΑΜΙ ΗΣ Α. ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΟΙ ΜΠΑΤΑΚΟΙΑΣ Β. ΑΒΡΑΜΙ ΗΣ Α. ενδοκρινολόγοι ΠΑΘΟΓΕΝΕΣΗ ΝΕΦΡΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟ ΥΣΤΡΟΦΙΑΣ κατακράτηση φωσφόρου δευτεροπαθής υπερπαραθυρεοειδισµός

Διαβάστε περισσότερα

Εμμηνόπαυση Μια καινούρια αρχή

Εμμηνόπαυση Μια καινούρια αρχή Εμμηνόπαυση Μια καινούρια αρχή ΟΜΙΛΗΤΗΣ: Ιφιγένεια Κώστογλου Αθανασίου, MSc, MD, PhD Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών και Λονδίνου MSc Διοίκησης Μονάδων Υγείας Διευθύντρια Ενδοκρινολόγος ΓΝ Αθηνών «Κοργιαλένειο

Διαβάστε περισσότερα

Τι μας λέει και τι δε μας λέει το ασβέστιο ορού;

Τι μας λέει και τι δε μας λέει το ασβέστιο ορού; Ετήσιο Μετεκπαιδευτικό Σεμινάριο Υγρών, Ηλεκτρολυτών & Οξεοβασικής Ισορροπίας 10 ο Σεμινάριο Διαταραχές ύδατος και νατρίου 23 & 24 Σεπτεμβρίου 2016, ΚΟΜΟΤΗΝΗ Τι μας λέει και τι δε μας λέει το ασβέστιο

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Στατίνες και σακχαρώδης διαβήτης Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Σακχαρώδης διαβήτης και καρδιαγγειακός κίνδυνος Μετα-ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

Κανένα για αυτήν την παρουσίαση. Εκπαιδευτικές-ερευνητικές-συμβουλευτικές επιχορηγήσεις την τελευταία διετία: Abbvie,Novartis, MSD, Angelini,

Κανένα για αυτήν την παρουσίαση. Εκπαιδευτικές-ερευνητικές-συμβουλευτικές επιχορηγήσεις την τελευταία διετία: Abbvie,Novartis, MSD, Angelini, Κανένα για αυτήν την παρουσίαση Εκπαιδευτικές-ερευνητικές-συμβουλευτικές επιχορηγήσεις την τελευταία διετία: Abbvie,Novartis, MSD, Angelini, 2 Κυκλοσπορίνη-θεραπευτικές ενδείξεις 3 Θεραπεία σοβαρών μορφών

Διαβάστε περισσότερα

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΥΘΜΙΣΗ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΟΛΟΣ ΕΞΩΚΥΤΤΑΡΙΟΥ Ca ++ Μυϊκή συστολή Συναπτική διαβίβαση Συσσώρευση αιμοπεταλίων Πήξη του αίματος

Διαβάστε περισσότερα

OΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ. Βασικές Αρχές Διάγνωσης και θεραπείας

OΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ. Βασικές Αρχές Διάγνωσης και θεραπείας OΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ Βασικές Αρχές Διάγνωσης και θεραπείας Δρ Αντώνιος Αγγουλές Χειρουργός Ορθοπαιδικός ΕΔΟΕΑΠ Εισαγωγή Η οστεοπόρωση αποτελεί την πιο συχνή μεταβολική νόσο των οστών και

Διαβάστε περισσότερα

Ο Καθηγητής Ορθοπαιδικής και πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Οστεοπόρωσης (ΕΛΙΟΣ) Δρ. Γεώργιος Λυρίτης για την Οστεοπόρωση

Ο Καθηγητής Ορθοπαιδικής και πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Οστεοπόρωσης (ΕΛΙΟΣ) Δρ. Γεώργιος Λυρίτης για την Οστεοπόρωση Ο Καθηγητής Ορθοπαιδικής και πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Οστεοπόρωσης (ΕΛΙΟΣ) Δρ. Γεώργιος Λυρίτης για την Οστεοπόρωση 2011-11-19 10:15:41 Δεν αρκεί η λήψη φαρμάκων για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης,

Διαβάστε περισσότερα

Ορµονική θεραπεία υποκατάστασης

Ορµονική θεραπεία υποκατάστασης 23 Ορµονική θεραπεία υποκατάστασης Ε. ΚΟΥΣΤΑ Ενδοκρινολόγος Eισαγωγή εμμηνόπαυση είναι ένα βιολογικό φαινόμενο που συμβαίνει σαν φυσιολογική Η συνέπεια της γήρανσης, συνεπώς δεν μπορεί να χαρακτηριστεί

Διαβάστε περισσότερα

Σ. Τσοτουλίδης, Ζ. Κοντονίνας, Μ. Μπούλμπου, Χ. Μαργαριτίδης, Ι. Κελεγκούρης, Κ. Τζιόμαλος, Τ. Διδάγγελος.

Σ. Τσοτουλίδης, Ζ. Κοντονίνας, Μ. Μπούλμπου, Χ. Μαργαριτίδης, Ι. Κελεγκούρης, Κ. Τζιόμαλος, Τ. Διδάγγελος. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΧΟΡΗΓΗΣΗΣ ΒΙΤΑΜΙΝΗΣ B12 PER OS ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΥΠΟ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΜΕΤΦΟΡΜΙΝΗ ΓΙΑ ΜΙΑ ΤΕΤΡΑΕΤΙΑ ΤΟ ΕΛΑΧΙΣΤΟΝ Σ. Τσοτουλίδης, Ζ. Κοντονίνας, Μ. Μπούλμπου, Χ.

Διαβάστε περισσότερα

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία»

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» Μερόπη Κοντογιάννη Επίκουρη Καθηγήτρια Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ρ ήμ Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Μεσογειακή δίαιτα

Διαβάστε περισσότερα

Κατάγματα κόπωσης Οστικά οιδήματα σε αθλητές-τριες Στίβου1 Μέθοδοι και τρόποι αποφυγής τους 1

Κατάγματα κόπωσης Οστικά οιδήματα σε αθλητές-τριες Στίβου1 Μέθοδοι και τρόποι αποφυγής τους 1 Κατάγματα κόπωσης Οστικά οιδήματα σε αθλητές-τριες Στίβου Μέθοδοι και τρόποι αποφυγής τους 3 3 Δρ. Διονύσιος Π. Χίσσας MD PhD3 Δ/ντής τμήματος Ρομποτικής Ορθοπαιδικής & Αθλητικών Κακώσεων Νοσ. Μετροπόλιταν3

Διαβάστε περισσότερα

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος Η οστεοπόρωση αποτελεί κλινική συνδρομή και χαρακτηρίζεται από μείωση της οστικής πυκνότητας των οστών και διαταραχή της μικροαρχιτεκτονικής

Διαβάστε περισσότερα

8. ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ - ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ

8. ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ - ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ 8. ΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΗ - ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ Εμμηνόπαυση εξ ορισμού, είναι η τελευταία έμμηνος ρύση. Αποτελεί καθολικό και μη αναστρέψιμο μέρος της συνολικής διαδικασίας γήρανσης, και αφορά το

Διαβάστε περισσότερα

Ποιότητα του οστού μετά θεραπεία με παραθορμόνη για την οστεοπόρωση

Ποιότητα του οστού μετά θεραπεία με παραθορμόνη για την οστεοπόρωση Ανασκόπηση EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2008,19(1):66-73 Ποιότητα του οστού μετά θεραπεία με παραθορμόνη για την οστεοπόρωση Χ.Ε. ΠΑΠΑΓΟΡΑΣ 1 Α.Α. ΔΡΟΣΟΣ 2 1 Ρευματολογική Κλινική, Τομέας Παθολογίας, Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Ορμονική Θεραπεία Υποκατάστασης

Ορμονική Θεραπεία Υποκατάστασης 24 Ανασκόπηση Ορμονική Θεραπεία Υποκατάστασης Ελένη Κούστα Ενδοκρινολόγος Αλληλογραφία: Ελένη Κούστα, Σ. Αρβανιτάκη 6, 491 00 Κέρκυρα Tηλ: 26610 80561 Fax: 26610 80562 E mail: lkousta@otenet.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ:

Διαβάστε περισσότερα

Η εμπειρία σας... εξελίσσεται!

Η εμπειρία σας... εξελίσσεται! Η εμπειρία σας... εξελίσσεται! ARI/49// δεκαετίες δίνει νόημα στη λέξη ορμονοθεραπεία! ΕΤΗ Page Παράγοντες κινδύνου H ύπαρξη διηθημένων λεμφαδένων διπλασιάζει τον κίνδυνο πρώιμης υποτροπής Ετήσια υποτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Ca P και οστικές μεταστάσεις

Ca P και οστικές μεταστάσεις Ca P και οστικές μεταστάσεις Κιτσοπούλου Σοφία Παπαθεοδώρου Μαρία Β Ουρολογική Κλινική ΑΠΘ Γ. Ν. Παπαγεωργίου Ο καρκίνος του προστάτη προσβάλλει τα οστά Επίπεδα PSA / φορτίο όγκου Αρχική διάγνωση και θεραπεία

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου. Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ

Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου. Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ Οστίτης Ιστός Η στερεότερη μορφή συνδετικού ιστού ΣΥΣΤΑΣΗ : -

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΣΤΟ ΓΗΡΙΑΤΡΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ. K. Σταματιου

Η ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΣΤΟ ΓΗΡΙΑΤΡΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ. K. Σταματιου Η ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΣΤΟ ΓΗΡΙΑΤΡΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ K. Σταματιου Η οστεοπόρωση είναι µια συστηµατική ασθένεια που χαρακτηρίζεται από µείωση της συνολικής µάζας των οστών, της διαταραχής της µικροαρχιτεκτονικής των οστών

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Στατίνες στην πρωτογενή πρόληψη Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Πρόληψη καρδιαγγειακών νοσημάτων Πρωτογενής πρόληψη : το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Σπογγώδες και φλοιώδες οστό: η διαφοροποίηση του ιστού προαναγγέλλει και τη δράση της διαφοροποίησης των αντιοστεοπορωτικών φαρμάκων;

Σπογγώδες και φλοιώδες οστό: η διαφοροποίηση του ιστού προαναγγέλλει και τη δράση της διαφοροποίησης των αντιοστεοπορωτικών φαρμάκων; Θεραπευτικά ζητήματα του οστικού μεταβολισμού Σπογγώδες και φλοιώδες οστό: η διαφοροποίηση του ιστού προαναγγέλλει και τη δράση της διαφοροποίησης των αντιοστεοπορωτικών φαρμάκων; Γεώργιος Παν. Καμπάκης

Διαβάστε περισσότερα

Ορμονική θεραπεία υποκατάστασης Νεότερα δεδομένα

Ορμονική θεραπεία υποκατάστασης Νεότερα δεδομένα ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2010, 27(5):776-782 Ορμονική θεραπεία υποκατάστασης Νεότερα δεδομένα Λόγω της διάστασης απόψεων σχετικά με τα πλεονεκτήματα και τους κινδύνους της ορμονικής

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη.

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Καρκίνος του προστάτη Επιδημιολογία: Αποτελεί τον συχνότερα διαγνωσμένο καρκίνο στον άνδρα. 186.320

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ

ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΠΟΝΟΥ Ο όρος πόνος προέρχεται από τη λατινική λέξη POENA που σημαίνει PUNISHMENT(τιμωρία)

Διαβάστε περισσότερα

Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων που περιέχουν διφωσφονικά άλατα (βλ. Παράρτημα I)

Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων που περιέχουν διφωσφονικά άλατα (βλ. Παράρτημα I) Παράρτημα ΙΙ Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των περιλήψεων των χαρακτηριστικών του προϊόντος και των φύλλων οδηγιών χρήσης που παρουσιάστηκαν από τον ΕΜΑ 217 Επιστημονικά πορίσματα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑ. Τσαγκαράκη Γεωργία ΤΙΤΛΟΣ

ΟΝΟΜΑ. Τσαγκαράκη Γεωργία ΤΙΤΛΟΣ Πανεπιστήμιο Πειραιώς Τμήμα Οικονομικής Επιστήμης Τ.Ε.Ι. Πειραιά Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων ΟΝΟΜΑ Τσαγκαράκη Γεωργία ΤΙΤΛΟΣ Οστεοπόρωση, κλινική οντότητα, οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΑΘΗΝΑ, 28/4/11 A.M. :

ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΑΘΗΝΑ, 28/4/11 A.M. : ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΑΘΗΝΑ, 28/4/11 A.M. : 2010336 ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ Μ.Π.Σ. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΕΡΙΠΑΡΑΤΙΔΗΣ ΣΤΗΝ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΠΡΟΚΑΛΟΥΜΕΝΗ ΑΠΟ ΓΛΥΚΟΚΟΡΤΙΚΟΕΙΔΗ Τα γλυκοκορτικοειδή (Γ.Κ.)

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΟΣΤΙΚΗΣ ΝΕΦΡΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΟΣΤΙΚΗΣ ΝΕΦΡΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΙΑΝΔΡΟΥ 15 11528 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 2107298586 FAX: 2107237705 E-mail: nefreter@otenet.gr HELLENIC SOCIETY OF NEPHROLOGY 15 MEANDROU STR. ATHENS, 11528 GREECE TEL.: (+3021) 07298586

Διαβάστε περισσότερα

Ζώντας με την εμμηνόπαυση

Ζώντας με την εμμηνόπαυση Ζώντας με την εμμηνόπαυση Dr. Παναγιώτης Παπαλάμπρος MD, DFFP, BMS, BSCCP, CCST Μαιευτήρας - Χειρουργός Γυναικολόγος Εξειδικευμένος Λαπαροσκόπος Κολποσκόπος & Ειδικός στην Εμμηνόπαυση Εισαγωγή Κάνει ζέστη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ Μπίλλη Ευδ. Επ. Καθηγήτρια, Τμ. Φυσικοθεραπείας, ΤΕΙ Δυτική Ελλάδας Γήρανση - ορισμός Σαφής ορισμός του γήρατος δεν υπάρχει Σύμφωνα με τον Shock, το γήρας

Διαβάστε περισσότερα

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Το αυξημένο σωματικό βάρος και η οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ελληνικά επιδημιολογικά δεδομένα Γ. Π. Λυρίτης Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ γ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Οι ποιο συχνές παθήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΑ ΦΑΡΜΑΚΑ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΕΩΣ

ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΑ ΦΑΡΜΑΚΑ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΕΩΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΑ ΦΑΡΜΑΚΑ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΕΩΣ Π.Ν. ΣΥΓΚΕΛΛΑΚΗΣ Ενδοκρινολόγος, ΜD, PhD Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Μέθοδοι εκτίμησης δραστικότητας φαρμάκων 1. Μέτρηση οστικής πυκνότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΑΚΡΟΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΑΚΡΟΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΑΚΡΟΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΔΟΥΒΟΓΙΑΝΝΗ Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Δ Ι Α Ι Τ Ο Λ Ο Γ Ο Σ - Δ Ι ΑΤ Ρ Ο Φ Ο Λ Ο Γ Ο Σ M S C, R D Περίληψη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΥΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΓΥΝΑΙΚΑ. Νεοκλής Α. Γεωργόπουλος Ενδοκρινολόγος

ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΥΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΓΥΝΑΙΚΑ. Νεοκλής Α. Γεωργόπουλος Ενδοκρινολόγος ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΥΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΓΥΝΑΙΚΑ Νεοκλής Α. Γεωργόπουλος Ενδοκρινολόγος Κλιμακτήριος: 5-10 χρόνια περί την εμμηνόπαυση Περιεμμηνόπαυση:2-3 χρόνια περί εμμηνόπαυση Εμμηνόπαυση:Τελευταία φυσική κολπική

Διαβάστε περισσότερα

Ώριμη Ηλικία. Ενημέρωση και Πρόληψη για τα συχνότερα νοσήματα

Ώριμη Ηλικία. Ενημέρωση και Πρόληψη για τα συχνότερα νοσήματα Ώριμη Ηλικία Ενημέρωση και Πρόληψη για τα συχνότερα νοσήματα Οστεοπόρωση Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών. Τα κύρια χαρακτηριστικά της είναι η προοδευτική απώλεια

Διαβάστε περισσότερα

Η επίδραση της πολυφαρμακίας στους εύθραυστους ηλικιωμένους ασθενείς. Σούλης Γιώργος MD, PhD Γενικός Ιατρός Μετεκπαίδευση στη Γηριατρική

Η επίδραση της πολυφαρμακίας στους εύθραυστους ηλικιωμένους ασθενείς. Σούλης Γιώργος MD, PhD Γενικός Ιατρός Μετεκπαίδευση στη Γηριατρική Η επίδραση της πολυφαρμακίας στους εύθραυστους ηλικιωμένους ασθενείς Σούλης Γιώργος MD, PhD Γενικός Ιατρός Μετεκπαίδευση στη Γηριατρική Περίγραμμα Ορισμός πολυφαρμακίας Συχνότητα/Επιδημιολογικά στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

«ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ»

«ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ» «ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ» Στυλ κύριου υπότιτλου Στέλιος Ιωσηφίδης Α.Μ. 3620 Ευθαλία Μαραγκοπούλου Α.Μ 3634 Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Χασαπίδου

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Προστάτεψε την καρδία σου Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Καρδιοαγγειακές παθήσεις και γυναικείο φύλο Εισαγωγή Οι καρδιαγγειακές παθήσεις αποτελούν σε παγκόσμιο επίπεδο την κυριότερη αιτία θανάτου στο γυναικείο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ 1 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ 43% θανάτων γυναικών στις ΗΠΑ 54% θανάτων γυναικών στην Ευρώπη (ΕΟΚ και Ανατολική Ευρώπη) Δραματική αύξηση νοσηρότητας με ηλικία Αιτίες θανάτου 2

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα

Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα www.pegkaspanagiotis.gr Τι εννοούμε με τον όρο πρόληψη καρδιαγγειακής νόσου; Εννοούμε τη συντονισμένη δέσμη ενεργειών, τόσο σε ατομικό, όσο και σε συλλογικό επίπεδο,

Διαβάστε περισσότερα

Oρμονική θεραπεία στην εμμηνόπαυση: Νεώτερα δεδομένα

Oρμονική θεραπεία στην εμμηνόπαυση: Νεώτερα δεδομένα Oρμονική θεραπεία στην εμμηνόπαυση: Νεώτερα δεδομένα Ειρήνη Λαμπρινουδάκη Ενδοκρινολόγος Επίκουρη Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Τμήμα Κλιμακτηρίου - Εμμηνόπαυσης Β Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Διαδερμική επεμβατική αντιμετώπιση ασθενών της τέταρτης ηλικίας

Διαδερμική επεμβατική αντιμετώπιση ασθενών της τέταρτης ηλικίας Διαδερμική επεμβατική αντιμετώπιση ασθενών της τέταρτης ηλικίας Ν. Τσιγαρίδας, Α. Ράμμος, Β. Μελαδίνης, Κ. Σταμάτης, Β. Τελάκη, Κ.Σιόγκας Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Χατζηκώστα, Καρδιολογική Κλινική, Ιωάννινα

Διαβάστε περισσότερα