Άγνωστο επιστύλιο του Θεοφάνη του Κρητός στη μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Άγνωστο επιστύλιο του Θεοφάνη του Κρητός στη μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος"

Transcript

1 Άγνωστο επιστύλιο του Θεοφάνη του Κρητός στη μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Δελτίον XAE 16 ( ), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του André Grabar ( ) Σελ ΑΘΗΝΑ 1992

2 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΗ ΜΟΝΗ ΙΒΗΡΩΝ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ* ^την ιερά μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος σώζονται τέσσερα τμήματα ενός επιστυλίου τέμπλου με θέματα από το χριστολογικό κύκλο. Τα τμήματα αυτά του επιστυλίου, που αρχικά πρέπει να ήταν οκτώ, εντοπίστηκαν στον κοιμητηριακό ναό, ενώ σήμερα φυλάσσονται στο εικονοφυλάκιο της μονής. Οι διαστάσεις των τμημάτων του επιστυλίου κυμαίνονται από 1,38 έως 1,60 μ. μήκος και 0,46-0,47 μ. ύψος 1. Στο καθένα απ' αυτά εικονίζονται τρεις σκηνές από το χριστολογικό κύκλο ως ακολούθως: 1. Μυστικός Δείπνος, Νιπτήρας, Προσευχή στο Όρος των Ελαιών (Εικ. 1). 2. Προδοσία Ιούδα, Κρίση των Αρχιερέων, Άρνηση του Πέτρου (Εικ. 2). 3. Ψηλάφηση του Θωμά, Χαίρε των Μυροφόρων, Ίαση του Παραλύτου. 4. Μεσοπεντηκοστή, Σαμαρείτιδα με το Χριστό, Ίαση του εκ γενετής Τυφλού. Τα τέσσερα τελευταία θέματα εικονίζονται στο επιστύλιο με τη σειρά που εορτάζονται, σύμφωνα με τις μετά την Ανάσταση του Χριστού ακολουθίες. Κάθε μία σκηνή του επιστυλίου εντάσσεται εντός διαχώρου που ορίζεται με τοξωτό, έξεργο, κιονοστήρικτο, ξυλόγλυπτο πλαίσιο. Στην εσωτερική καμπύλη των τόξων αναπτύσσεται διακοσμητική σειρά με τοξύλλια ενώ τα μέτωπα τους πληρούνται με ρόδακα, που πλαισιώνεται με τρία φύλλα άκανθας. Οι κιονίσκοι αποδίδονται στη μορφή σχηματοποιημένων κορμών φοινικιάς και φέρουν λεβητόσχημα κιονόκρανα 2. Τά θέματα του επιστυλίου, δώδεκα στο σύνολο από είκοσι τέσσερα που πιθανότατα θα εικονίζονταν σε αυτό 3, έχουμε τη γνώμη ότι εικονογραφικά και τεχνοτροπικά παρουσιάζουν στενή σχέση με το έργο του κρητικού ζωγράφου Θεοφάνη Στρελίτζα, έτσι όπως το γνωρίζουμε κυρίως από έργα τοιχογραφίες και εικόνες που σώζονται στα Μετέωρα και στο Άγιον Όρος 4. Ο καλλιτέχνης αυτός, που βίωσε την Ορθοδοξία ως μοναχός στα Μετέωρα και στο Άγιον Όρος, υπήρξε, όπως σημειώνει ο κατεξοχήν μελετητής του * Επιθυμώ και από τη θέση αυτή να ευχαριστήσω θερμά τον καθηγούμενο της Ι.Μ. Ιβήρων πανοσιολογιώτατο Αρχιμανδρίτη Βασίλειο για την αμέριστη βοήθεια του στη μελέτη και φωτογράφηση του επιστυλίου. 1. Αναλυτικότερα οι διαστάσεις των τμημάτων του επιστυλίου της μονής Ιβήρων είναι οι ακόλουθες: 1,38x0,46, 1,47x0,46, 1,49x0,47 και 1,60x0,465 μ. Ο Σμυρνάκης αναφέρει ότι στον κοιμητηριακό ναό της μονής «ύπάρχουσιν είκόνες τοΰ παλαιού είκονοστασίου τοδ Καθολικού», βλ. Γ. Σμυρνάκης, Τό "Αγιον "Ορος, έν 'Αθήναις 1903, σ Ανάλογης μορφής τοξωτά πλαίσια με κιονίσκους παρατηρούνται επίσης σε τμήμα αδημοσίευτου επιστυλίου του 15ου αιώνα που σώζεται στη μονή Ιβήρων. 3. Δε σώζονται οι ακόλουθες σκηνές που πιθανότατα στο σύνολο τους απεικονίζονταν στο επιστύλιο: Ευαγγελισμός, Γέννηση, Υπαπαντή, Βάπτιση, Μεταμόρφωση, Έγερση του Λαζάρου, Βαϊοφόρος, Σταύρωση, Λίθος, Εις Άδου Κάθοδος, Πεντηκοστή, Ανάληψη, Κοίμηση της Θεοτόκου. Σ* ένα άλλο επιστύλιο του 16ου αιώνα, που σώζεται ακέραιο στη μονή Παντοκράτορος του Αγίου Όρους, οι σκηνές ανέρχονται σε τριάντα μία. Βλ. Ε. Τσιγαρίδας, Τοιχογραφίες καί είκόνες τής μονής Παντοκράτορος ' Αγίου "Ορους, Μακεδόνικα 18 (1978), σ. 203, πίν Επίσης οι σωζόμενες σκηνές στο επιστύλιο της μονής Σταυρονικήτα είναι είκοσι τρεις. Βλ. παρακάτω υποσημ Για το έργο του Θεοφάνη βλ. κυρίως: G. Millet, Recherches sur l'iconographie de l'évangile, Paris I960 2, σποράδην. Ο ίδιος, Monuments de l'athos, I. Les peintures, Paris 1927 (στο εξής Athos), σ (καθολικό μονής Λαύρας), σ (Τράπεζα μονής Λαύρας), σ (καθολικό μονής Σταυρονικήτα). Α. Ξυγγόπου λ ο ς, Σχεδίασμα Ιστορίας τής θρησκευτικής ζωγραφικής μετά τήν "Αλωσιν, 'Αθήναι 1957, σ Μ. Χατζηδάκης, Ό ζωγράφος Θεοφάνης Στρελίτζας τούπίκλην Μπαθάς, Νέα ' Εστία 875 (1963), σ Κ. Καλοκύρης, "Αθως. Θέματα αρχαιολογίας καί τέχνης, 'Αθήνα 1963, σ Α. Xyngopoulos, Mosaïques et fresques de l'athos, Le milénaire du Mont Athos ( ), Venezia 1964, σ και κυρίως σ Α. Embirikos, L'école Cretoise. Dernière phase de la peinture byzantine, Paris 1927, σ. 86 κ.ε. M. Chatzidakis, Recherches sur le peintre Théophane, DOP 23-24( ), σ , εικ Χ. Πατρινέλης - Α. Καρακατσάνη - Μ. Θεοχάρη, Μονή Σταυρονικήτα, 'Αθήναι 1974, σ και κυρίως σ P. Mylonas, Nouvelles recherches au Mont Athos (Lavra), CahArch 29 ( ), σ M. Χατζηδάκης, Ο Κρητικός ζωγράφος Θεοφάνης. Οι τοιχογραφίες της Ι. Μονής Σταυρονικήτα, Άγιον Όρος 1986 (στο εξής Θεοφάνης). M. Garidis, La peinture murale dans le monde orthodoxe après la chute de Byzance ( ) et dans les pays sous domination étrangère, Athènes 1989, σ

3 Ε. Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ S. :ΑΛ/-Λ»1. s / *r '-jfc Εικ. 1. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Μυστικός Δείπνος, Νιπτήρας, Προσευχή στο Ορος των Ελαιών. Εικ. 2. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Προδοσία του Ιούδα, Κρίση των Αρχιερέων, Άρνηση του Πέτρου. έργου του ακαδημαϊκός Μαν. Χατζηδάκης, φορέας στα μεγάλα αυτά μοναστηριακά κέντρα της τουρκοκρατούμενης ηπειρωτικής Ελλάδος κατά το δεύτερο τέταρτο του 16ου αιώνα «μιας υψηλής ποιότητας καλλιτεχνικής παράδοσης καλλιεργημένης στην ενετοκρατούμενη Κρήτη» από το 15ο αιώνα 5. Σκοπός λοιπόν αυτής της μελέτης είναι να αποδείξουμε ότι το επιστύλιο της μονής Ιβήρων είναι έργο που μπορεί στο σύνολο του να προσγραφεί με ασφάλεια στην καλλιτεχνική δραστηριότητα του Θεοφάνη στο Άγιον Όρος. Ως συγκριτικό υλικό για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούμε τις τοιχογραφίες του καθολικού της μονής του Ανάπαυσα στα Μετέωρα (1527) 6 και του καθολικού της μονής Μεγίστης Λαύρας (1535) στο Άγιον Όρος 7, τις τοιχογραφίες του καθολικού και της Τράπεζας (1546) στη μονή Σταυρονικήτα 8 καθώς και τις εικόνες του επιστυλίου της μονής της Λαύρας (1535) καί κυρίως αυτές της μονής Σταυρονικήτα (1546) 9. Πρόκειται δηλαδή για έργα τα οποία με βάση 5. Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π., σ Οι φωτογραφίες των Εικ. 4, 6, 9, 11, 17 και 19 που δημοσιεύονται έχουν ληφθεί πριν από τον καθαρισμό των τοιχογραφιών του καθολικού της μονής Ανάπαυσα και προέρχονται από το αρχείο του ΒΙΕ στο Βυζαντινό Μουσείο. Για τις τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Ανάπαυσα δεν υπάρχει ειδική μονογραφία. Βλ. σχετικά Ξυγγόπουλος, ό.π., σ , πίν , Chatzidakis, Théophane, ό.π., σ , εικ. 1-16, Πατρινέλης-Καρακατσάνη - Θεοχάρη, ό.π., σ , Garidis, ό.π., σ σποράδην και κυρίως σ , εικ και , Ν. Νικονάνος, Μετέωρα, Αθήνα 1987, σ , εικ , Δ. Ζ. Σοφιανός, Μετέωρα, Μετέωρα 1990, σ (βλ. δεκατέσσερις έγχρωμες εικόνες εντός κειμένου). Δώδεκα έγχρωμες απεικονίσεις, που συνοδεύονται με κείμενο του Α. Ξυγγόπουλου, περιέχονται σε Ημερολόγιο του έτους 1968 της Εμπορικής Τράπεζας Ελλάδος. Βλ. επίσης έγχρωμες απεικονίσεις στο Δ. Ταλιάνης -Β. Φωτόπουλος, Ημέρα Τρίτη, Μετέωρα 1990, σ. 47, 49, 51, 52, 54, 56-64, 66-74, 76, 78-80, 82-86, 88, 89-90, Για τις τοιχογραφίες του καθολικού της μονής της Λαύρας δεν υπάρχει ειδική μονογραφία. Βλ. σχετ. Millet, Athos, πίν , Ξυγγόπουλος, ό.π., σ , Chatzidakis, Théophane, ό.π., σ. 186

4 ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ Εικ. 3. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Ο Μυστικός Δείπνος , εικ , Garidis, ό.π. (υποσημ. 4), σ. 139 και σποράδην. 8. Βλ. την ειδική μονογραφία Χατζηδάκης, Θεοφάνης (βλ. υποσημ. 4), όπου και η προγενέστερη βιβλιογραφία. 9. Για τα επιστύλια της μονής Λαύρας και της μονής Σταυρονικήτα βλ. Chatzidakis, Théophane, ό.π. (υποσημ. 4), σ , εικ και Για το επιστύλιο της μονής Σταυρονικήτα βλ. Πατρινέλης - Καρακατσάνη - Θεοχάρη, ό.π., σ , εικ. έγχρ Η Καρακατσάνη, ό.π., σ , διαχωρίζει το επιστύλιο του καθολικού της μονής της Λαύρας από το έργο του Θεοφάνη. Πολύ καλές έγχρωμες απεικονίσεις των εικόνων του επιστυλίου της μονής Σταυρονικήτα βλ. Το Δωδεκάορτο της Ιεράς Μονής Σταυρονικήτα (λεύκωμα των εικόνων που εκδόθηκε από την ιερά μονή). Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι από το επιστύλιο της Λαύρας σώζονται έντεκα εικόνες Δωδεκαόρτου, από τις οποίες θεματικά καμιά δεν ανταποκρίνεται στις εικόνες του επιστυλίου της μονής Ιβήρων. Στις εικόνες του επιστυλίου της Λαύρας μπορεί να ενταχθεί ακόμα μία εικόνα, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, που καθαρίστηκε το καλοκαίρι το 1991 από συνεργείο του ΥΠΠΟ. Από το επιστύλιο της μονής Σταυρονικήτα σώζονται είκοσι τρεις εικόνες, από τις οποίες μόνο η εικόνα της εμφανίσεως του Χριστού στις Μυροφόρες και η εικόνα της Απιστίας του Θωμά έχουν θεματική αντιστοιχία με το επιστύλιο της μονής Ιβήρων. Εικ. 4. Μετέωρα, καθολικό μονής Ανάπαυσα. Ο Μυστικός Δείπνος. 187

5 Ε. Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ *ι*> ν*φ ί / * ιι ίρ#κ *» / 'S, #W ÏW Εικ. 5. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Ο Νιπτήρας. &* ^. ^HfeMHMHÌlUftefaàfiUÌ fc* επιγραφικά ή αρχειακά στοιχεία αποδίδονται αναντίρρητα στον Θεοφάνη. Το θεματολόγιο του επιστυλίου της μονής Ιβήρων το βρίσκουμε ήδη ανεπτυγμένο στις τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Ανάπαυσα στα Μετέωρα (1527), το οποίο, όπως είναι γνωστό, είναι το παλιότερο σωζόμενο, ενυπόγραφο έργο του Θεοφάνη 10. Πολλά θέματα του επιστυλίου, όπως ο Μυστικός Δείπνος, ο Νιπτήρας, η Κρίση των Αρχιερέων και η Άρνηση του Πέτρου, ταυτίζονται εικονογραφικά με τα αντίστοιχα θέματα στη μονή Ανάπαυσα, ενώ άλλα, όπως η Προδοσία του Ιούδα, η Ίαση του Παραλύτου, η Μεσοπεντηκοστή, ο Χριστός με τη Σαμαρείτιδα και η Ίαση του Τυφλού, κινούνται στο πνεύμα της εικονογραφίας των σκηνών του καθολικού ή του επιστυλίου της μονής Σταυρονικήτα. Ετσι ο Μυστικός Δείπνος (Εικ. 3) του επιστυλίου της Εικ. 6. Μετέωρα, καθολικό μονής Ανάπαυσα. Ο Νιπτήρας. 188

6 ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ fiate-έ -~ * **" pem Äfs ιί m * s'il } /;+> JJ\ 4 Εικ. 7. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. H Προσευχή στο Ορος των Ελαίων. μονής Ιβήρων έχει ένα εικονογραφικό σχήμα ταυτόσημο μ' αυτό του Μυστικού Δείπνου της μονής Ανάπαυσα (Εικ. 4), αλλά και του καθολικού της μονής Σταυρονικήτα". Η διάταξη του Χριστού και των αποστόλων γύρω από το τραπέζι, οι στάσεις, οι χειρονομίες και οι μεταξύ τους σχέσεις είναι πανομοιότητες στα τρία αυτά έργα. Μόνο ο Χριστός στο Μυστικό Δείπνο της μονής Σταυρονικήτα δεν στρέφεται προς τον Ιωάννη, όπως συμβαίνει στο καθολικό της μονής Ανάπαυσα και στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων, αλλά εικονίζεται σχεδόν μετωπικά, κρατώντας κλειστό ειλητάριο και όχι άρτο. Η ταυτότητα ανάμεσα στα τρία έργα εντοπίζεται ακόμη και στην επιλογή των χρωμάτων, καθώς δύο από τα πιο αντιπροσωπευτικά πρόσωπα της σκηνής, όπως τουλάχιστον μπορούμε να το δούμε στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων και στην τοιχογραφία της μονής Σταυρονικήτα, ο Ιωάννης και ο Ιούδας, φορούν ενδύματα που έχουν τα ίδια χρώματα. Η σκηνή του Νιπτήρα (Εικ. 5) του επιστυλίου της μονής Ιβήρων αναγνωρίζεται στο σύνολο και στις λεπτομέρειες στο καθολικό της μονής Ανάπαυσα (Εικ. 6), στο καθολικό της Λαύρας και στο καθολικό της μονής Σταυρονικήτα 12. Το εικονογραφικό σχήμα της σκηνής, αλλά και οι επιμέρους συνθετικές αναζητήσεις που εκφράζονται στη διάταξη των μορφών στο χώρο, στην ανταποδοτικότητα των στάσεων και κινήσεων, είναι ταυτόσημες στα έργα που αναφέραμε. 10. Ξυγγόπουλος, ό.π., σ. 96. Chatzidakis, Théophane, ό.π., σ Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 65, εικ Millet, Athos, πίν Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 66, εικ

7 Ε. Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ V. * fjf. / / ' / i r - fe>\ JUL»s ν«ε/κ:. #. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Η Προδοσία του Ιούδα. Έτσι, το σύμπλεγμα του Χριστού με τον απόστολο Πέτρο, η ομάδα των αποστόλων που σε πρώτο επίπεδο είναι γονατιστοί και λύνουν τα σανδάλια τους, καθώς και οι απόστολοι που εικονίζονται όρθιοι πίσω από το έδρανο, επαναλαμβάνονται πανομοιότυπα στο επιστύλιο και στα καθολικά των Μετεώρων και του Αγίου Όρους που αναφέραμε. Μόνο στην παράσταση του Ανάπαυσα ο κατά κρόταφον απόστολος του πρώτου επιπέδου του επιστυλίου της μονής Ιβήρων εικονίζεται ενταγμένος στην ομάδα των αποστόλων του τρίτου επιπέδου. Η προσευχή στο Όρος των Ελαιών (Εικ. 7) του επιστυλίου της μονής Ιβήρων επαναλαμβάνεται αυτούσια στο καθολικό της μονής Σταυρονικήτα 13, όχι όμως στο καθολικό της μονής Ανάπαυσα και στο καθολικό της Λαύρας 14. Χαρακτηριστικό της θεοφάνειας αντίληψης στην οργάνωση της σκηνής στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων και στο καθολικό της μονής Σταυρονικήτα είναι ότι οι τέσσερις στιγμές του θείου δράματος που αναφέρονται στον Χριστό διατάσσονται σταυροειδώς στη σύνθεση στις ίδιες στάσεις και χειρονομίες. Από την άλλη ο ράθυμος όμιλος των αποστόλων επαναλαμβάνεται πανομοιότυπα στην εικόνα και την τοιχογραφία, με χαρακτηριστικό πρόσωπο τον αγένειο απόστολο στο κέντρο, που εικονίζεται κατά κρόταφον, φορώντας και στα δύο έργα κόκκινο χιτώνα. Παρατηρείται ακόμα παρόμοια σύλληψη και απόδοση των ορεινών όγκων με τη διαφορά ότι στην εικόνα αποδίδονται περισσότερο γλυπτικά. Στην Προδοσία του Ιούδα (Εικ. 8), με τον ταραγμένο, βίαιο όμιλο των Ιουδαίων, που διατάσσεται γύρω από το κεντρικό θέμα του Χριστού και του Ιούδα, ο καλλιτέχνης του επιστυλίου της μονής Ιβήρων διατηρεί βασικά στοιχεία της εικονογραφίας της σκηνής που είχε υιοθετήσει ο Θεοφάνης στο καθολικό της μονής Ανάπαυσα. Αντίθετα παρατηρείται πλήρης ταύτιση με την 190

8 ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ >!>0^ ψ * * * % ; > % ^ ^Β ^Η \t Λ ^ < Ρ** S \ '" ta :! ÄWC.. <1Ü Εικ. 10. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Η Κρίση των Αρχιερέων. τοιχογραφία του καθολικού της μονής της Λαύρας και κυρίως της μονής Σταυρονικήτα 15, που αφορά όχι μόνο στην εικονογραφία και στη συγκρότηση της σκηνής, αλλά και στην επανάληψη των ίδιων εικονογραφικών τύπων, των καθιερωμένων από την παράδοση. Η μόνη ασήμαντη διαφορά είναι η στάση του δούλου πίσω από τον Χριστό, που στην εικόνα δεν είναι βίαιη, όπως στη μονή Σταυρονικήτα, αλλά σχεδόν συμβατική, όπως ακριβώς και στο καθολικό της μονής της Λαύρας. Στοιχείο επίσης κοινό στα δύο έργα, στο καθολικό της μονής της Λαύρας και στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων, είναι ότι κανείς από την ομάδα που Εικ. 9. Μετέωρα, καθολικό μονής Ανάπαυσα. Η Κρίση των Αρχιερέων. 13. Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 66, εικ Millet, Athos, πίν Ό.π. και Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 66, εικ

9 Ε. Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ.Ή*" Ι S»! ι 1&#»\t, t M- Xfct rst zé.^a^issè^m^^^. περιβάλλει βίαια τον Χριστό δεν φορά στρατιωτική στολή 16. Χαρακτηριστικό ακόμη στοιχείο της κοινής προέλευσης των δύο σκηνών, από τον ίδιο καλλιτέχνη, είναι ότι το κόκκινο χρώμα, που επαναλαμβάνεται ρυθμικά στην παράσταση του επιστυλίου, χρησιμοποιείται για τα ίδια πρόσωπα και στην τοιχογραφία της μονής Σταυρονικήτα. Στενή συνάφεια με εικονογραφικούς τύπους που είχε χρησιμοποιήσει ο Θεοφάνης αναγνωρίζουμε και σε άλλες σκηνές του επιστυλίου της μονής Ιβήρων, όπως στην Κρίση των Αρχιερέων, στην Άρνηση του Πέτρου, στην Απιστία του Θωμά, στο Χαίρε των Μυροφόρων και στην Ίαση του Τυφλού. Ειδικότερα η Κρίση των Αρχιερέων (Εικ. 10) του επιστυλίου της μονής Ιβήρων είναι ταυτόσημη στο γενικό εικονογραφικό και συνθετικό σχήμα, αλλά και στις λεπτομέρειες, με την ίδια παράσταση στη μονή Ανάπαυσα (Εικ. 9) και στο καθολικό της μονής της Λαύρας 17. Αξιοσημείωτο από την άποψη αυτή είναι η πανομοιότυπη επανάληψη στο επιστύλιο και στο καθο- Εικ. Π. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Η Άρνηση τον Πέτρου. Εικ. 12. Μετέωρα, καθολικό μονής Ανάπαυσα. Η Άρνηση του Πέτρου. 192

10 ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ λικό της μονής Ανάπαυσα των στάσεων και των χειρονομιών όλων των προσώπων που συνθέτουν τη σκηνή, καθώς και η υιοθέτηση της ίδιας μορφής επίπλων και του κτιρίου που συνοδεύουν τη σύνθεση. Το ίδιο παρατηρείται και στην Άρνηση του Πέτρου (Εικ. 12), όπου ο εικονογραφικός τύπος της σκηνής με τα τρία διαδοχικά επεισόδια, καθώς και η τυπολογία των προσώπων, ταυτίζονται πλήρως με την εικονογραφία και την τυπολογία των προσώπων της Άρνησης του Πέτρου στη μονή Ανάπαυσα (Εικ. 11). Στις τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Σταυρονικήτα ο Θεοφάνης στη σκηνή της Αρνήσεως του Πέτρου μένει προσηλωμένος στον ίδιο εικονογραφικό τύπο, αλλά για λόγους που έχουν σχέση με τη διαθέσιμη επιφάνεια* τα ίδια επεισόδια τα κατανέμει σε δύο απανωτές σειρές 18. Ακόμα, η Απιστία του Θωμά και το Χαίρε των Μυροφόρων του επιστυλίου της μονής Ιβήρων (Εικ. 13, 14) αποτελούν σε εικονογραφικό, συνθετικό και τεχνοτροπικό επίπεδο πιστή απόδοση των ίδιων θεμάτων του επιστυλίου της μονής Σταυρονικήτα 19. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην Απιστία του Θωμά γύρω από το κεντρικό θέμα, του Χριστού με τον απόστολο Θωμά, που στην τυπολογία είναι ταυτόσημο στα δύο έργα, ο όμιλος των αποστόλων στις στάσεις, στις χειρονομίες, αλλά και στην τυπολογία των προσώπων επαναλαμβάνεται πανομοιότυπα στα δύο έργα. Εξαίρεση αποτελεί ο απόστολος Ανδρέας που εντάσσεται στον αριστερό όμιλο με ανόμοιο τρόπο. Επίσης η μορφή των κτιρίων και ο ρόλος τους στην παράσταση ταυτίζεται πλήρως στα δύο έργα. Μόνο οι αναλογίες του Χριστού και των αποστόλων έχουν διαφοροποιηθεί στο επιστύλιο της μονής Σταυρονικήτα και έγιναν πιο ραδινές από ό,τι στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων. Το στοιχείο αυτό οφείλεται ίσως στο ότι στη μονή Σταυρονικήτα η σκηνή αναπτύσσεται καθ' ύψος και όχι κατά πλάτος, όπως συμβαίνει στη μονή Ιβήρων. Στο Χαίρε των Μυροφόρων (Εικ. 14) η συνάφεια των δύο έργων, του επιστυλίου της μονής Ιβήρων με το επιστύλιο της μονής Σταυρονικήτα 20, δεν αφορά μόνο στο κοινό εικονογραφικό σχήμα, που ενσωματώνει αρμονικά στοιχεία από δυτικά πρότυπα, αλλά και στην ενιαία, αυστηρή και σύμμετρη συνθετική αντίληψη. Ακόμη η σχέση αυτή εκτείνεται στην τυπολογία των μορφών, που έχουν κοινά προσωπογραφικά χαρακτηριστικά, και στην υφή του ρούχου, με ταυτότητα τεχνικών τρόπων στην απόδοση. Έτσι ο τύπος του προσώπου της Παναγίας, του Χριστού και της Μαρίας Μαγδαληνής επαναλαμβάνεται αυτούσιος στα δύο έργα. Ιδιαίτερα μάλιστα η Μαγδαληνή με τα μακριά χυτά μαλλιά και τη μαλακότητα του κόκκινου μανδύα της αποδίδεται και στα δύο έργα με το δυτικό εικονογραφικό τύπο αλλά και τρόπο 21. Επίσης το ρούχο της Παναγίας με το γλυπτικό χαρακτήρα, που έχει την καταγωγή του σε δυτικούς τρόπους, είναι πανομοιότυπο στα δύο έργα 22. Το ίδιο ισχύει όσον αφορά στη μορφή και στο ρόλο του φυσικού τοπίου στην παράσταση με το πράσινο έδαφος, που αναπτύσσεται στο πρώτο επίπεδο, και τους δύο ορεινούς όγκους στο βάθος, που κορυφώνονται βαθμιδωτά και πλαισιώνουν αρμονικά τον Χριστό. Η μόνη διαφορά ανάμεσα στις δύο σκηνές είναι ότι ο φυσικός ορίζοντας στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων, σύμφωνα με δυτικούς τρόπους απεικονίσεως, εκτείνεται και πίσω από τους ορεινούς όγκους 23. Στη Θεραπεία του Παραλύτου (Εικ. 15) ο καλλιτέχνης του επιστυλίου της μονής Ιβήρων ακολουθεί το εικονογραφικό σχήμα, αλλά και την τυπολογία των μορφών στις στάσεις και στις χειρονομίες με την τοιχογραφία που έχει το ίδιο θέμα στη μονή Ανάπαυσα 16. Το ίδιο στοιχείο, που δεν είναι συνηθισμένο στην εικονογραφία της σκηνής, απαντά και σε φορητή εικόνα του Επί σοι Χαίρει του 15ου αιώνα στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών. Βλ. Χατζηδάκης, Θεοφάνης, εικ. 3 (εικονογραφικό παράρτημα). 17. Millet, Athos, πίν Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 79, ειδικά για την καταγωγή του εικονογραφικού τύπου. 18. Χατζηδάκης, Θεοφάνης, εικ Πατρινέλης - Καρακατσάνη - Θεοχάρη, ό.π., σ. 90, εικ. 26 και σ. 88, εικ. 25. Το Δωδεκάορτο, ό.π. (υποσημ. 9), εικ. 12 και Βλ. υποσημ Ανάλογη απόδοση του μανδύα της Μαρίας Μαγδαληνής παρατηρείται και σε άλλες κρητικές εικόνες με το ίδιο θέμα από το δεύτερο μισό του 15ου αι. Βλ. σχετ. M. Chatzidakis, Icônes de Saint-Georges des Grecs et de la Collection de l'institut, Venise 1962 (στο εξής Icônes de Venise), σ , πίν. VII, Ν. Χατζηδάκη, Εικόνες κρητικής σχολής. Κατάλογος Εκθέσεως (Μουσείο Μπενάκη), Αθήνα 1983, Πατρινέλης-Καρακατσάνη - Θεοχάρη, ό.π., σ. 88, εικ. 25, Χατζηδάκης, Θεοφάνης, εικ. 125, Χρ. Μπαλτογιάννη, Εικόνες. Συλλογή Δ. Οικονομοπούλου, Αθήνα 1985, σ. 32, πίν. 15, Μ. Μπορμπουδάκης, Δεκαέξι κρητικές εικόνες, Δήμος Ηρακλείου 1985, εικ Ανάλογο ένδυμα είναι σταθερό στοιχείο σε εικόνες κρητικών εργαστηρίων από το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα, που ακολουθούν δυτικούς εικονογραφικούς τύπους της Παναγίας, όπως τον τύπο της Παναγίας Madre della Consolazione ή την Παναγία που κρατάει τον Εσταυρωμένο στον τύπο της Pietà. Βλ. σχετικά παραδείγματα και βιβλιογραφία: Ν. Χατζηδάκη, ό.π., σ , αριθ. 43, 44, 45 και Μπαλτογιάννη, ό.π., σ. 31, πίν και σ , πίν Chatzidakis, Icônes de Venise, σ , πίν. VII. Κατά τον Χατζηδάκη τέτοιου είδους φυγές έχουν επισημανθεί σε φορητές κρητικές εικόνες του 15ου αιώνα και σε τοιχογραφίες του Θεοφάνη στη μονή Σταυρονικήτα, ενώ στον προχωρημένο 16ο αιώνα σπανίζουν. Βλ. σχετικά Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 102 και Μ. Chatzidakis, Les débuts de l'école Cretoise et la question de l'école dite italogrecque, στο M. Chatzidakis, Etudes sur la peinture postbyzantine, Variorum Reprints, London 1976, IV (στο εξής Les débuts), σ και , πίν. ΚΓ' 1,ΚΕ'2,ΚΣΤ' Ι,ΛΒ' Ι,ΛΔ' ΙκαιΝ. Χατζηδάκη, ό.π., σ. 34, εικ. 24, 47,

11 Ε. Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Ά\\ 2 ^ ^Ä^ mm*?' «Λ ικ. /J. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Η Απιστία του Θωμά (προ των εργασιών συντηρήσεως). (Εικ. 19) και στο καθολικό της μονής Σταυρονικήτα 24, με μόνη τη διαφορά ότι στο επιστύλιο ο όμιλος των αποστόλων που συνοδεύει τον Χριστό είναι περισσότερο ανεπτυγμένος. Στη Μεσοπεντηκοστή (Εικ. 16) η εικονογραφία, η τυπολογία των μορφών και η συνθετική αντίληψη στην απόδοση της σκηνής έχει στενή σχέση με τη Μεσοπεντηκοστή του καθολικού της μονής της Λαύρας και του καθολικού της μονής Σταυρονικήτα 25, με μόνη διαφορά ότι στην τοιχογραφία της μονής Σταυρονικήτα η Παναγία και ο Ιωσήφ δεν πλαισιώνουν τον Χριστό, αλλά έχουν μετατοπιστεί στο αριστερό μέρος της παράστασης. Κοινά χαρακτηριστικά στις τρεις παραστάσεις είναι η αρμονική και σύμμετρη τοποθέτηση των μορφών και του όγκου των κτιρίων εκατέρωθεν του κεντρικού προσώπου της σκηνής και κύριου άξονα της συνθέσεως, του Χριστού. Σε αντιδιαστολή με την ίδια παράσταση στη μονή Ανάπαυσα (Εικ. 17) από την οποία το επιστύλιο της μονής έχει κρατήσει το βασικό πυρήνα της σκηνής επαναλαμβάνεται στις τρεις παραστάσεις ο τύπος και η μορφή των εδράνων, του θρόνου και σε γενικές γραμμές των κτιρίων. Παρατηρείται επίσης στην παράσταση του επιστυλίου της μονής Ιβήρων, του καθολικού της Λαύρας και της μονής Σταυρονικήτα ενιαία στάση όσον αφορά στη μείωση του όγκου της ανθρώπινης μορφής και στην αρμονική της ένταξη στο χώρο. Τα στοιχεία αυτά απομακρύνουν τις παραστάσεις αυτές από την τοιχογραφία της μονής Ανάπαυσα, στην οποία η ανθρώπινη μορφή και κυρίως αυτή του Χριστού κυριαρχεί στην παράσταση, σύμφωνα με παλαιότερα πρότυπα. Στην παράσταση της Σαμαρείτιδος με τον Χριστό (Εικ. 18) ο καλλιτέχνης του επιστυλίου της μονής Ιβήρων υιοθετεί το εικονογραφικό σχήμα του καθολικού 194

12 ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ Ä.5* -» Λ9ΐίΤ- CaffV *-** è ν ν;\ ν < i.w Εικ. 14. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Το Χαίρε των Μυροφόρων (προ των εργασιών συντηρήσεως). της μονής Ανάπαυσα (Εικ. 19) και του καθολικού της μονής Σταυρόνικήτα 26, αλλά δημιουργεί μια σύνθεση πιο σφιχτή, καθώς μετατοπίζει τους αποστόλους αριστερά, πίσω από τον Χριστό και από τον αριστερό βράχο, και τοποθετεί πίσω και ανάμεσα στις κορυφές των δύο ορεινών όγκων τα τείχη της πόλεως. Ακόμα, στην παράσταση του επιστυλίου της μονής Ιβήρων περιορίζονται ορισμένα δυτικά στοιχεία στην ανάπτυξη του τοπίου, που απεικονίζονται στην τοιχογραφία της μονής Σταυρονικήτα 27. Αυτά σχετίζονται με τη θέση και τη μορφή του φυσικού τοπίου, με προοπτική φυγής, που απεικονίζεται στο βάθος, πίσω από τους ορεινούς όγκους, αλλά και με το απότομο κόψιμο του εδάφους σε πρώτο επίπεδο, που υπάρχει στην τοιχογραφία, αλλά όχι στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων. Το τελευταίο αυτό στοιχείο, που παρατηρείται επίσης και στη ζωγραφική του Θεοφάνη στη μονή Ανάπαυσα 28, κατάγεται από την υστερογοτθική τέχνη και εισάγεται τόσο σε κρητικές εικόνες από το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα 29 όσο και στη ζωγραφική του εργαστηρίου της Καστοριάς του τελευταίου τετάρτου του 15ου αιώνα Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 118 και σχέδ. IV Millet, Athos, πίν και Χατζηδάκης, Θεοφάνης, εικ Χατζηδάκης, Θεοφάνης, εικ Ό.π. 28. Βλ. το τοπίο στις παραστάσεις της Σαμαρείτιδος με τον Χριστό, της Θεραπείας του Παραλύτου και της Ίασης του Τυφλού (προσωπική παρατήρηση). 29. Chatzidakis, Les débuts, σ. 202, πίν. ΚΓ" 2 (Εικόνα του Εφραίμ του Σύρου στο Μουσείο Λευκάδος) και Λ (Pietà στο Μουσείο Μπενάκη). Έγχρωμη απεικόνιση της τελευταίας εικόνας βλ. Ν. Χατζηδάκη, ό.π. (υποσημ. 21), πίν

13 Ε. Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ > "SÌ! Λ"53] " ' \m»-»! >* Ίκ". /5. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Η Ίαση του Παραλύτου (προ των εργασιών συντηρήσεως). Τέλος, στην Ίαση του Τυφλού (Εικ. 20), στην οποία αναγνωρίζονται βασικά στοιχεία της εικονογραφίας του καθολικού της μονής Ανάπαυσα, επαναλαμβάνεται πιστά το εικονογραφικό σχήμα και η τυπολογία των μορφών της παράστασης του καθολικού της μονής Σταυρονικήτα 31, με τη διαφορά ότι στην τοιχογραφία ο όμιλος των αποστόλων συμπτύσσεται και οι μορφές έχουν αποκτήσει πιο ραδινές αναλογίες. Βασικό όμως στοιχείο, που διαφοροποιεί τις δύο σκηνές, είναι ότι στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων έχει παραλειφθεί το αρχιτεκτόνημα, το οποίο στην τοιχογραφία εικονίζεται πίσω από τον ορεινό όγκο, και στη θέση του έχει αναπτυχθεί φυσικό τοπίο, με κτίσματα δυτικής εμπνεύσεως. Το στοιχείο αυτό, που εισάγεται διακριτικά στο επιστύλιο, δεν είναι ξένο προς τη ζωγραφική του Θεοφάνη, καθώς το ίδιο ακριβώς θέμα παρατηρείται στην τοιχογραφία του Χριστού με τη Σαμαρείτιδα στο καθολικό της μονής Σταυρονικήτα 32. Από τη συγκριτική παρουσίαση των εικόνων του επιστυλίου της μονής Ιβήρων με έργα που αποδίδονται με ασφάλεια στο Θεοφάνη φάνηκε, νομίζω, η στενή εικονογραφική αλλά και τεχνοτροπική σχέση με το έργο του μεγάλου αυτού καλλιτέχνη του 16ου αιώνα. Από εικονογραφική άποψη το επιστύλιο, όπως είδαμε, χαρακτηρίζεται από ενότητα στην επιλογή των εικονογραφικών τύπων, που έλκουν την καταγωγή τους στην παράδοση της κρητικής σχολής του 15ου αιώνα, αλλά καθιερώνονται στο 16ο με τη ζωγραφική του Θεοφάνη 33. Από τα κύρια χαρακτηριστικά της εικονογραφίας των σκηνών είναι η λιτότητα της αφήγησης, σε κλασικό ύφος, που υπηρετεί τον υπερβατικό χαρακτήρα της σύνθεσης. Μέσα σ' αυτές κυρίαρχο στοιχείο είναι η ανθρώπινη μορφή, που δένεται αρμονικά με τα άλλα στοιχεία της παράστασης κτίρια καί τοπίο σε εύρυθμα και στέρεα συνθετικά σχήματα. Από καλλιτεχνική άποψη αυτό που ξεχωρίζει το επι- 196

14 ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ ^"COnCNTiKO^ F. fia! ψ ' m Λ ι' ^?fr*" 8f~ _ BB,iw ΘΥ~,~ κ xc JBV i -. ι BVVY *ί> Ά E> rffb ni Ζ %4 1- -A ï > " 4 iift -S r <4kw.' : > κ 1 ^ Hï ^p^ ' ; >s, r. > - ϋ 1 Γ.. ^.^^^^^ «I Ίκ. /6. Επιστήλιο μονής Ιβήρων. H Μεσοπεντηκοστή. στύλιο της μονής Ιβήρων από άλλα σύγχρονα έργα είναι η υψηλή ποιότητα της ζωγραφικής. Η ποιότητα αυτή αναγνωρίζεται στο ευαίσθητο αλλά σταθερό σχέδιο (Εικ ), που αποδίδει με ασφάλεια τη μορφή, σχεδιάζει με σιγουριά το φυσικό περιβάλλον και τα κτίρια, αλλά και στη συνθετική ικανότητα του καλλιτέχνη, που δίνει συνθέσεις κλασικού ύφους τόσο στη δομή όσο και στην εκφραστική ποιότητα. Εικ. 17. Μετέωρα, καθολικό μονής Ανάπαυσα. Η Μεσοπεντηκοστή. 30. Βλ. σχετικά Α. Grabar, La peinture religieuse en Bulgarie, Paris 1928, σ , Garidis, ό.π., σ. 70. Βλ. προχείρως το τοπίο στις τοιχογραφίες του Αγίου Νικολάου της μοναχής Ευπραξίας στην Καστοριά. Στ. Π ε λε κανί δη ς, Καστοριά, Θεσσαλονίκη 1953, πίν. 180 α-β και 184 β. 31. Χατζηδάκης, Θεοφάνης, εικ Ό.π., σ. 102, εικ. 124 και λεπτομέρεια εικ. 10 (εικονογραφικό παράρτημα). 33. Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 82 κ.ε. 197

15 Ε. Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Εικ. 18. Επιστνλιο μονής Ιβήρων. Η Σαμαρείτιδα με τον Χριστό. Ιδιαίτερα η κλειστή και στέρεη σύνθεση των σκηνών του επιστυλίου (βλ. κυρίως Εικ. 3, 5, 7 και 8), με την ισόρροπη και σύμμετρη διάταξη των μορφών γύρω από το κεντρικό πρόσωπο της παράστασης, η ανταποδοτικότητα των στάσεων και των κινήσεων, που υπακούουν σ' ένα κυματιστό, γαλήνιο ρυθμό που συνέχει τις μορφές και τις εντάσσει αρμονικά στη σύνθεση, η χρωματική ευαισθησία και η εναλλαγή των χρωμάτων, που υποτάσσεται στο ανταποδοτικό πνεύμα που διακρίνει τις σκηνές, είναι χαρακτηριστικά που έχουν αποδοθεί στη συνθετική δύναμη και αρετή του Θεοφάνη, του μεγάλου αυτού καλλιτέχνη, που αφομοίωσε δημιουργικά και εμπλούτισε με το ταλέντο του τις κατακτήσεις της κρητικής σχολής του 15ου αιώνα 34. Οι ανθρώπινες μορφές, που αποτελούν το κύριο συστατικό στοιχείο των παραστάσεων, είναι λεπτές και κομψές με πρόσωπα μικρά, που ακτινοβολούν γαλήνια πνευματικότητα. Σε προσωπογραφικό αλλά και τεχνικό επίπεδο οι φυσιογνωμικοί τύποι και τρόποι του επιστυλίου της μονής Ιβήρων απαντούν σταθερά στη ζωγραφική του Θεοφάνη. Έτσι, χαρακτηριστικές μορφές του επιστυλίου, όπως ο Χριστός (Εικ. 14, 21-25), η Παναγία (Εικ. 14), ο απόστολος Πέτρος (Εικ. 22, 24, 27, 28), ο απόστολος Μάρκος (Εικ. 24), ο απόστολος Ανδρέας (Εικ. 22), ο απόστολος Ιωάννης (Εικ. 21, 23, 24), η Μαρία Μαγδαληνή (Εικ. 14) κ.ά., αναγνωρίζονται ως κοινοί τόποι στις τοιχογραφίες του Ανάπαυσα (Εικ. 4, 6, 11), στις τοιχογραφίες του καθολικού της μονής της Λαύρας, στις τοιχογραφίες και στο επιστύλιο της μονής Σταυρονικήτα 35. Από τεχνική άποψη, στην απόδοση του προσώπου, του σώματος και του ενδύματος αναγνωρίζονται στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων οι καθιερωμένοι τρόποι της κρητικής σχολής, που έχει υιοθετήσει ο Θεοφά- 198

16 ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ -ficca ni a rei, J &œ Εικ. 19. Μετέωρα, καθολικό μονής Ανάπαυσα. Η Ίαση του Παραλύτου και η Σαμαρείτιδα με τον Χριστό. νης 36, όπου όμως με τεχνική αξιοσύνη και επιτηδειότητα συνταιριάζεται η ευκαμψία της ευαίσθητης γραμμής, που σχεδιάζει, με τη μαλακότητα της φωτοσκίασης, που αποδίδει τους όγκους. Ιδιαίτερα στην απόδοση του ρούχου ξεχωρίζει η τάση για την οργανική σύνδεση του με τον όγκο, την ανατομική διάρθρωση και την κίνηση του σώματος που καλύπτει (Εικ. 21, 26, 27, 28). Ακόμα, στον τύπο των κτιρίων, στη μορφολογία των ορεινών όγκων και στη λειτουργία τους ως συστατικών στοιχείων της σύνθεσης, όπως είδαμε, ο καλλιτέχνης του επιστυλίου της μονής Ιβήρων ακολουθεί πιστά σχήματα, μορφές και τρόπους που χαρακτηρίζουν τη ζωγραφική του Θεοφάνη 37. Ειδικότερα τα κτίρια ή οι ορεινοί όγκοι, όπως μπορούμε να τα δούμε στο Μυστικό Δείπνο (Εικ. 3), στο Νιπτήρα (Εικ. 5), στην Προσευχή στο Όρος των Ελαίων (Εικ. 7, 25) και ιδιαίτερα στην Απιστία του Θωμά (Εικ. 13) και στη Μεσοπεντηκοστή (Εικ. 16), αποβαίνουν βασικά συστατικά στοιχεία της σύνθεσης, τα οποία όμως υποτάσσονται, με τον τρόπο που αναπτύσσονται και διατάσσονται στη σκηνή, στην τάση για ισορροπία και συμμετρία στη σύνθεση, αλλά και στη σταθερή επιδίωξη του καλλιτέχνη για διακριτική ανάδειξη της ανθρώπινης μορφής που συνοδεύουν, καθώς υπογραμμίζουν με το σχήμα, τον όγκο, αλλά και το ρυθμό, την κίνηση της. 34. Ό.π., σ. ΙΟΙ κ.ε. 35. Χατζηδάκης, Θεοφάνης, εικ. 90, 91, 93, 96, 125, 128 και Πατρινέλης - Καρακατσάνη - Θεοχάρη, ό.π., σ. 15 και Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 97 κ.ε. 37. Ό.π.. σ. 101 κ.ε. 199

17 Ε. Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ \Ê^ >7* tfìfc 4, >4>fò ' JP * 1 ' > Ν i Λ- >. * ff* λ Εικ. 20. Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Η Ίαση του εκ γενετής Τυφλού (προ των εργασιών συντηρήσεως). Ακόμα, στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων έχουν επισημανθεί στοιχεία δυτικής εικονογραφίας και τέχνης που απαντούν σε ορισμένες παραστάσεις. Από εικονογραφική άποψη τα στοιχεία αυτά είναι η ανοιχτή δεξιά πλευρά με το τραύμα της λόγχης στον Χριστό στη σκηνή της Απιστίας του Θωμά και στο Χαίρε των Μυροφόρων 38. Από τεχνοτροπική άποψη τα δυτικά στοιχεία του επιστυλίου είναι επίσης περιορισμένα και αφορούν στο ζωγραφικό ή γλυπτικό χαρακτήρα του ρούχου της Μαρίας Μαγδαληνής και της Παναγίας αντίστοιχα στο Χαίρε των Μυροφόρων 39, καθώς και σε ορισμένα στοιχεία τοπίου, με προοπτική φυγής, ιταλικής καταγωγής, τα οποία εισάγει διακριτικά ο καλλιτέχνης σε δευτερεύουσες παραστάσεις, όπως στο Χαίρε των Μυροφόρων (Εικ. 14) και στην Ίαση του Τυφλού 40 (Εικ. 20). Ιδιαίτερα στην Ίαση του Τυφλού ο καλλιτέχνης έχει εντάξει στο βάθος ένα ειδυλλιακό τοπίο δυτικής εμπνεύσεως με ποταμό, νερόμυλο και έναν πύργο στην κορυφή, προσαρμόζοντας ανάλογα και την τεχνοτροπία. Τα δυτικά στοιχεία της ζωγραφικής του επιστυλίου της μονής Ιβήρων στην ανάπτυξη του τοπίου, τα οποία δεν είναι άγνωστα στην κρητική ζωγραφική του 15ου αιώνα αναγνωρίζονται πανομοιότυπα στη ζωγραφική του Θεοφάνη στη μονή Ανάπαυσα και κυρίως στη μονή Σταυρονικήτα 41. Ιδιαίτερα μάλιστα το ειδυλλιακό τοπίο στην Ίαση επαναλαμβάνεται αυτούσιο, όπως είδαμε, στην παράσταση του Χριστού με τη Σαμαρείτιδα στο καθολικό της μονής Σταυρονικήτα 42. Στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων τα βασικά χρώματα που υιοθετούνται, όπως το πράσινο, το κόκκινο, το καστανό, το ιώδες, είναι τα χρώματα πού χρησιμοποιεί ο Θεοφάνης 43. Τα χρώματα αυτά είναι υπολογισμένα στην παράσταση, με κατάλληλη διάταξη και 200

18 ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ λειτουργία, που υπηρετεί το πνεύμα των ανταποδοτικών σχέσεων μέσα στη σύνθεση, που διακρίνει τη ζωγραφική του Θεοφάνη. Ιδιαίτερο μάλιστα στοιχείο ταυτότητας του καλλιτέχνη του επιστυλίου με τον Θεοφάνη είναι, όπως είδαμε, το κόκκινο χρώμα, το οποίο κατανέμει με σοφία στη σκηνή και το χρησιμοποιεί για τα ίδια πρόσωπα στις ίδιες παραστάσεις. Πάνω απ' όλα όμως το επιστύλιο της μονής Ιβήρων ξεχωρίζει για την πνευματική ποιότητα των παραστάσεων με το αυστηρό ήθος και τον κλειστό χαρακτήρα των συνθέσεων, που τις συνέχει ένας μελωδικός ρυθμός, και τις ήρεμες μορφές, που έχουν γαλήνια πρόσωπα και υψηλό πνευματικό ήθος. Τα χαρακτηριστικά αυτά αποτελούν βασικά συστατικά στοιχεία της καλλιτεχνικής έκφρασης του Θεοφάνη 44, αλλά και στοιχεία ταυτότητας του καλλιτέχνη του επιστυλίου της μονής Ιβήρων. Μετά από τα όσα εκθέσαμε παραπάνω, νομίζουμε ότι η στενή σχέση εικονογραφική και τεχνοτροπική που παρουσιάζει το επιστύλιο της μονής Ιβήρων με το έργο του Θεοφάνη, μας επιτρέπει να το αποδώσουμε ανεπιφύλακτα στη δραστηριότητα του. Έχουμε μάλιστα τη γνώμη ότι οι συνολικές διαστάσεις του επιστυλίου, που υπολογίζεται ότι προσέγγιζαν τα 12 μ., συνηγορούν στο να δεχτούμε ότι το επιστύλιο αυτό προέρχεται από το τέμπλο του καθολικού της μονής και όχι από το τέμπλο ενός παρεκκλησίου. Ως προς το χρόνο εκτελέσεως του επιστυλίου, με βάση τη συγκριτική εξέταση του με τα ακριβώς χρονολογημένα έργα του Θεοφάνη, φάνηκε ότι αυτό χρονικά στέκεται πλησιέστερα προς τις τοιχογραφίες και το επιστύλιο του καθολικού της μονής Σταυρονικήτα (1546), παρά προς τις τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Ανάπαυσα (1527). Ειδικότερα, χαρακτηριστικό στοιχείο στη σχέση του επιστυλίου της μονής Ιβήρων με τις τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Ανάπαυσα είναι ότι σε ορισμένες παραστάσεις του επιστυλίου, όπως στο Μυστικό Δείπνο (Εικ. 3, 4), στο Νιπτήρα (Εικ. 5, 6), στη Μεσοπεντηκοστή (Εικ. 16, 17) και στην Κρίση των Αρχιερέων (Εικ. 9, 10), παρατηρείται μείωση του όγκου και του πλάτους των κτιρίων προς όφελος της ανάδειξης της ανθρώπινης μορφής, καθώς και διαυγέστερη διατύπωση των επιπέδων της συνθέσεως και της έννοιας του χώρου, στοιχεία που το απομακρύνουν από τις τοιχογραφίες του Ανάπαυσα και φέρνουν το επιστύλιο της μονής Ιβήρων εγγύτερα, τεχνοτροπικά και χρονικά, στις τοιχογραφίες και στο επιστύλιο της μονής Σταυρονικήτα. Μάλιστα, ορισμένα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά του επιστυλίου της μονής Ιβήρων, που αναφέρονται στη μαλακότερη διατύπωση του προσώπου και στις κανονικές σωματικές αναλογίες των μορφών, μας οδηγούν στην άποψη ότι το επιστύλιο αυτό προηγείται χρονικά του επιστυλίου της μονής Σταυρονικήτα. Η απόδοση των εικόνων του επιστυλίου που σώζεται στη μονή Ιβήρων στον Θεοφάνη αυξάνει τον αριθμό των επιστυλίων που του αποδίδονται σε τρία, καθώς προστίθεται ακόμη ένα στα δύο ήδη γνωστά, της μονής της Λαύρας και της μονής Σταυρονικήτα, που σώζονται στο ' Αγιον Όρος 45. Ακόμη, ο εντοπισμός ενός νέου έργου του Θεοφάνη διευρύνει τη γνώση μας για την καλλιτεχνική του δραστηριότητα στο 'Αγιον Όρος και θέτει εκ νέου το πρόβλημα της ενδεχόμενης συμμετοχής του στην εικονογράφηση του καθολικού της μονής Ιβήρων. Το θέμα όμως αυτό μένει ανοιχτό για διερεύνηση στο μέλλον, καθόσον οι τοιχογραφίες του καθολικού είναι επιζωγραφημένες Η εικονογραφική αυτή λεπτομέρεια, δυτικής προελεύσεως, απαντά τόσο στις τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Ανάπαυσα, όσο και στις τοιχογραφίες και στο επιστύλιο της μονής Σταυρονικήτα. Βλ. Chatzidakis, Théophane, ό.π., εικ. 3, Πατρινέλης - Καρακατσάνη - Θεοχάρη, ό.π., σ. 88, εικ. 25, 26 και Χατζηδάκης, Θεοφάνης, εικ Το τραύμα της λόγχης στη δεξιά πλευρά εμφανίζεται και σε ιταλοκρητικές εικόνες από το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα με θέμα την Άκρα Ταπείνωση, το Μη μου Άπτου κ.ά. Βλ. Chatzidakis, Les débuts, πίν. ΙΔ' 1, 2, 3 και Ν. Χατζηδάκη, ό.π., εικ. 46, 37. Μπορμπουδάκης, ό.π., εικ Βλ. σ Βλ. σ Βλ. υποσημ. 28 και Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 102, εικ. 124 και λεπτομέρεια εικ. 10 (εικονογραφικό παράρτημα). 43. Ό.π., σ. 95 κ.ε. 44. Ό.π., σ. 101 κ.ε. και 107 κ.ε. 45. Βλ. ό.π., υποσημ. 9. Πάντως η απόδοση των εικόνων του επιστυλίου της μονής Ιβήρων στον Θεοφάνη σημαίνει ότι έργο του ιδίου καλλιτέχνη, όπως συμβαίνει στη μονή της Λαύρας (Chatzidakis, Théophane, ό.π., σ , εικ ), πρέπει να ήταν και οι δεσποτικές εικόνες του τέμπλου που δεν έχουν εντοπιστεί και πιθανότατα δε σώζονται. Από την άλλη το επιστύλιο του Θεοφάνη ανήκε, ασφαλώς, σε σύγχρονο μ' αυτό ξυλόγλυπτο τέμπλο που δε σώθηκε, και το οποίο δεν αποκλείεται να ήταν παραγωγή κρητικού εργαστηρίου. Για την παραγωγή ξυλόγλυπτων τέμπλων στην Κρήτη και τη μεταφορά τους εκτός Κρήτης, ακόμα και στο 'Αγιον Όρος, βλ. Μ. Καζανάκη, Εκκλησιαστική ξυλογλυπτική στο Χάνδακα το 17ο αιώνα. Νοταριακά έγγραφα ( ), Θησαυρίσματα 11 (1974), σ και Μ. Χατζηδάκης, ΕΙκόνες τής Πάτμου, 'Αθήνα 1977, σ Ο Χατζηδάκης, Θεοφάνης, σ. 322, υποσημ. 40, εντάσσει την τοιχογράφηση του καθολικού της μονής Ιβήρων στην περίοδο παραμονής του Θεοφάνη στο 'Αγιον Όρος ( ). Αντίθετα ο Βλάχος και ο Millet είχαν χρονολογήσει τις τοιχογραφίες του καθολικού από επιγραφή σε παράσταση αφιερωτών στο 1592/3. Βλ. Κ» Βλάχος, Ή Χερσόνησος του Άθω, Βόλος 1903, σ. 201 και Millet, Athos, σ. 61, πίν

19 Ε. Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Μ Εικ Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Λεπτομέρειες από τον Μυστικό Δείπνο. Εικ Επιστύλιο μονής Ιβήρων. Λεπτομέρειες από τον Νιπτήρα. m *& \. * > & * 202

20 ν >CN ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ UH ι. //*N??. τ.»1 Γ* 1É e I y ' Po. : y ι - ι., ^ " ^ ft äl 7 / f^* 203

Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος

Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Δελτίον XAE 19 (1996-1997), Περίοδος Δ' Σελ. 97-116 ΑΘΗΝΑ 1997

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και. Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου

Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και. Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου Εύη Σαμπανίκου Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου Η καταγωγή και εξέλιξη του εικονογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Γενικά για την Κρητική σχολή 3 Τεχνοτροπία 5 Εικόνες.9 Πηγές, συνεργασία, επικοινωνία 13 2 Γενικά για την Κρητική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα

Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 357-364 ΑΘΗΝΑ 2001 Ε.Ν. Τσιγαρίδας ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ο σκευοφυλάκειο της μονής Βαρλαάμ

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ- ΠΑΛΑΙΧΩΡΙ Η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος είναι ένα μικρό παρεκκλήσι που χτίστηκε στις αρχές

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 2 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ο ναός κάποτε ήταν μέρος του μοναστηριού, αφιερωμένος στον Τίμιο Σταυρό,

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

Πρώιμη κρητική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην μονή Ιβήρων

Πρώιμη κρητική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην μονή Ιβήρων Πρώιμη κρητική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην μονή Ιβήρων Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΗ' (2007) Σελ. 193-202 ΑΘΗΝΑ 2007 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΠΡΩΙΜΗ ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987.

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987. Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (14501830), τ. 1, Αθήνα 1987. Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κέρκυρας, Αθήνα 1990. Κερκυραίοι ζωγράφοι: 19ος20ος αι., επιμ. Αθ. Χρήστου, Κέρκυρα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια Ηγούμενος Χρυσορρογατίσσης Διονύσιος Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΗΜΑΤΟΥ Διόρθωση ανακρίβειας που προήλθε από παρεξήγηση Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια που αναφέρεται στο βιβλίο της Μαρίνας

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Ενότητα Ε: Μεταβυζαντινή Τέχνη (1453 αρχές 19ου αι.) Αρχιτεκτονική - Ζωγραφική. Στουφή - Πουλημένου Ιωάννα Ἐθνικὸ καὶ Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν Τμῆμα Θεολογίας

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Ελληνικά 1 Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Δεν έχουμε πληροφορίες για το πότε κτίστηκε η Μονή, πιθανότατα όμως να τοποθετείται στα μέσα του 16 ου αιώνα. Η εκκλησία είναι το παλαιότερο

Διαβάστε περισσότερα

Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου

Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 297-304 ΑΘΗΝΑ 2006 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΔΥΟ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΠΡΩΙΜΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΣΤΗΝ ΜΟΝΗ ΒΑΤΟΠΑΙΔΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Καλοπαναγιώτη [Οδηγοί Βυζαντινών Μνημείων της Κύπρου], Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου Ιερά Μητρόπολις Μόρφου, Λευ κωσία 2007,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ Στην πόλη της Έδεσσας, δίπλα στο μητροπολιτικό μέγαρο, σώζεται, με πολλές μεταγενέστερες επεμβάσεις, που αλλοίωσαν την αρχική του μορφή, ο παλιός

Διαβάστε περισσότερα

Η εικόνα του Νικολάου Ρίτζου στο Σεράγεβο. Εικονογραφικές παρατηρήσεις

Η εικόνα του Νικολάου Ρίτζου στο Σεράγεβο. Εικονογραφικές παρατηρήσεις Η εικόνα του Νικολάου Ρίτζου στο Σεράγεβο. Εικονογραφικές παρατηρήσεις Παναγιώτης ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ Τόμος ΚΣΤ' (2005) Σελ. 207-226 ΑΘΗΝΑ 2005 Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΡΙΤΖΟΥ ΣΤΟ ΣΕΡΑΓΕΒΟ.

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα του Χριστού Παντοδύναμου στη μονή Κουτλουμουσίου και η τάση επιστροφής στα πρότυπα της ζωγραφικής του Πρωτάτου κατά τον 16ο αιώνα

Εικόνα του Χριστού Παντοδύναμου στη μονή Κουτλουμουσίου και η τάση επιστροφής στα πρότυπα της ζωγραφικής του Πρωτάτου κατά τον 16ο αιώνα Εικόνα του Χριστού Παντοδύναμου στη μονή Κουτλουμουσίου και η τάση επιστροφής στα πρότυπα της ζωγραφικής του Πρωτάτου κατά τον 16ο αιώνα Νικόλαος ΣΙΩΜΚΟΣ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΘ' (2008) Σελ. 139-150 ΑΘΗΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ»

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΑΘΗΝΑ 2012 ΕΡΓΟ: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΕΚΠΟΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Τάσος ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΦ Δελτίον XAE 1 (1959), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Νίκου Βέη (1883-1958) Σελ. 144-148 ΑΘΗΝΑ 1960 ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κρητικό τρίπτυχο με σκηνές Δωδεκαόρτου

Κρητικό τρίπτυχο με σκηνές Δωδεκαόρτου Κρητικό τρίπτυχο με σκηνές Δωδεκαόρτου Γιώργος ΚΑΚΑΒΑΣ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 153-166 ΑΘΗΝΑ 2001 Γιώργος Κακαβάς ΚΡΗΤΙΚΟ ΤΡΙΠΤΥΧΟ ΜΕ ΣΚΗΝΕΣ ΔΩΔΕΚΑΟΡΤΟΥ 2-ι ί ιδιωτική συλλογή της Αθήνας ανήκει ένα τρίπτυχο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ*

ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ* ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ* Ή Μονή Παντοκράτορος1, έβδομη στην ίεραρχική τάξη των Άγιορείτικων μονών, βρίσκεται στη ΒΑ πλευρά τής χερσονήσου τοϋ Άθω (πίν. 1 α). Κτισμένη

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Σύμφωνα με επιγραφή του βόρειου τοίχου του ναού, ο ναός κτίστηκε το 1280 από τον Ιωάννη Μουτουλλά και τη σύζυγο του Ειρήνη.

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάς Ζωγράφου Πύργος Χελανδαρίου Πύργος Καρακάλλου Πύργος Σταυρονικήτα Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, Κιόσκι Κιόσκι Αγίου Παύλου Ι.Μ. Διονυσίου,

Διαβάστε περισσότερα

ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ. Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία

ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ. Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου 2 Πανοραμική άποψη, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ,

Διαβάστε περισσότερα

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις ΜΑΘΗΜΑ 10 Ο ΠΡΟΣΚΥΝΟΥΜΕΝ ΣΟΥ ΤΑ ΠΑΘΗ,ΧΡΙΣΤΕ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί μια λέξη. «Η Μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Ευγενία Δρακοπούλου Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Τηλ. +302107273570 Fax: +302107246212 E-mail: egidrak@eie.gr Website: http://eie.academia.edu/eugeniadrakopoulou http://www.eie.gr/nhrf/institutes/inr/cvs/cv-drakopoulou-gr.html

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. 1 Για την ιστορία της μονής βλ. κυρίως ΛΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΗΜΕ 1928, σ. 301 κ.ε., ΟΡΛΑΝΔΟΣ, ΑΒΜΕ. 2 Βλ. παρακάτω σ. 44 47.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. 1 Για την ιστορία της μονής βλ. κυρίως ΛΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΗΜΕ 1928, σ. 301 κ.ε., ΟΡΛΑΝΔΟΣ, ΑΒΜΕ. 2 Βλ. παρακάτω σ. 44 47. ΕΙΣΑΓΩΓΗ H Μονή της Μυρτιάς (εικ. 24), στο 23 ο περίπου χιλιόμετρο του δρόμου που οδηγεί από το Αγρίνιο στο Θέρμο, κοντά στη λίμνη Τριχωνίδα, είναι η παλαιότερη σε λειτουργία μονή στην Αιτωλία 1. Παράλληλα,

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία του Άρακα Ελληνικά

Παναγία του Άρακα Ελληνικά 1 Παναγία του Άρακα Ελληνικά 2 ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΚΑ Ο ναός της Παναγίας του Άρακα που φαίνεται να κτίστηκε γύρω στο 1191, πιθανότατα πήρε το όνομά του από το «αρακάς», όπως και πολλά άλλα φυτονυμικά επώνυμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΧΟΙ: Εισηγητής :Κυριακουλόπουλος Ευάγγελος ΠΕ1

ΣΤΟΧΟΙ: Εισηγητής :Κυριακουλόπουλος Ευάγγελος ΠΕ1 ΣΤΟΧΟΙ: 1. Σπουδή στα χαρακτηριστικά των δύο τεχνοτροπιών. 2. Προβολή αντιπροσωπευτικών έργων των δύο σχολών. 3. Εστίαση στο Πρωτάτο αγίου Όρους και στη Μονή Σταυρονικήτα. 4. Εστίαση στον Άγιο Νικόλαο

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες από το αρχικό τέμπλο του ναού της Υπαπαντής στη Θεσσαλονίκη. Ανασύνθεση ενός συνόλου του 16ου αιώνα

Εικόνες από το αρχικό τέμπλο του ναού της Υπαπαντής στη Θεσσαλονίκη. Ανασύνθεση ενός συνόλου του 16ου αιώνα Εικόνες από το αρχικό τέμπλο του ναού της Υπαπαντής στη Θεσσαλονίκη. Ανασύνθεση ενός συνόλου του 16ου αιώνα Νικόλαος ΣΙΩΜΚΟΣ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 321-334 ΑΘΗΝΑ 2006 Νικόλαος Δ. Σιώμκος ΕΙΚΟΝΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Δύο εικόνες του 18ου αιώνα στη συλλογή Αιανής Κοζάνης. Συμβολή στο έργο του ζωγράφου Πάνου ή Παναγιώτη «εξ Ιωαννίνων»

Δύο εικόνες του 18ου αιώνα στη συλλογή Αιανής Κοζάνης. Συμβολή στο έργο του ζωγράφου Πάνου ή Παναγιώτη «εξ Ιωαννίνων» Δύο εικόνες του 18ου αιώνα στη συλλογή Αιανής Κοζάνης. Συμβολή στο έργο του ζωγράφου Πάνου ή Παναγιώτη «εξ Ιωαννίνων» Αγαθονίκη ΤΣΙΛΙΠΑΚΟΥ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 365-384 ΑΘΗΝΑ 2001 Αγαθονίκη Δ. Τσιλιπάκου

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Τομ. 44, 2005 Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΡΙΤΖΟΥ ΣΤΟ ΣΕΡΑΓΕΒΟ. ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΈΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ Παναγιώτης Ακαδημία Αθηνών Κέντρο Έρευνας της Βυζαντινής και

Διαβάστε περισσότερα

Φορητή εικόνα της Σταυρώσεως στη μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους

Φορητή εικόνα της Σταυρώσεως στη μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους Φορητή εικόνα της Σταυρώσεως στη μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΘ' (2008) Σελ. 151-158 ΑΘΗΝΑ 2008 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΦΟΡΗΤΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΣΤΑΥΡΩΣΕΩΣ ΣΤΗ ΜΟΝΗ ΜΕΓΙΣΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Αγίου Αθανασίου Κουστοχωρίου Ημαθίας και η σχέση του με το καστοριανό εργαστήρι

Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Αγίου Αθανασίου Κουστοχωρίου Ημαθίας και η σχέση του με το καστοριανό εργαστήρι Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Αγίου Αθανασίου Κουστοχωρίου Ημαθίας και η σχέση του με το καστοριανό εργαστήρι Φλώρα ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ Τόμος ΚΔ' (2003) Σελ. 257-266 ΑΘΗΝΑ 2003 Φλώρα Καραγιάννη Ο ΖΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΔΙΑΚΟΣΜΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

Προσκυνηματική Εκδρομή

Προσκυνηματική Εκδρομή Προσκυνηματική Εκδρομή στους Αγίους Τόπους ραγματοποιήθηκε από τις 23 μέχρι και τις 27 Αυγούστου πενθήμερη προσκυνηματική εκδρομή στους Αγίους Τόπους των μελών και των φίλων των Χριστιανικών Συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου»

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου» Ιανουάριος 1 Πέμπτη Θεία Λειτουργία «Περιτομή Του Κυρίου» 4 Κυριακή Θεία Λειτουργία 5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός 6 Τρίτη Θεία Λειτουργία & Αγιασμός «Άγια Θεοφάνεια» 7 Τετάρτη

Διαβάστε περισσότερα

Τοιχογραφίες στις Καρυές του Αγίου Όρους από το 15ο έως τις αρχές του 19ου αι.

Τοιχογραφίες στις Καρυές του Αγίου Όρους από το 15ο έως τις αρχές του 19ου αι. Τοιχογραφίες στις Καρυές του Αγίου Όρους από το 15ο έως τις αρχές του 19ου αι. Κωνσταντίνος ΒΑΦΕΙΑΔΗΣ Τόμος ΚΕ (2004) Σελ. 37-56 ΑΘΗΝΑ 2004 Κωνσταντίνος Μ. Βαφειάδης ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική Ιωάννης Ηλιάδης ΕΙΚΟΝΕΣ ΦΩΤΟΣ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ* Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική είναι ιδιαίτερα εμφανής στο καθολικό της Μονής Παναγίας Κοσμοσώτειρας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ. Έχοντας υπόψη:

ΑΠΟΦΑΣΗ. Έχοντας υπόψη: ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ EΞ. ΕΠΕΙΓΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήνα, 5. 11. 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ Δ/ΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ, ΕΚΘΕΣΕΩΝ & ΕΚΠ/ΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Φορητή εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος στο Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς

Φορητή εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος στο Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς Φορητή εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος στο Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Τόμος ΚΣΤ' (2005) Σελ. 111-116 ΑΘΗΝΑ 2005 Ε.Ν. Τσιγαρίδας ΦΟΡΗΤΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μια μεταβυζαντινή εικόνα με παράσταση του αγίου Δημητρίου στο Βυζαντινό Μουσείο

Μια μεταβυζαντινή εικόνα με παράσταση του αγίου Δημητρίου στο Βυζαντινό Μουσείο Μια μεταβυζαντινή εικόνα με παράσταση του αγίου Δημητρίου στο Βυζαντινό Μουσείο Μαίρη ΑΣΠΡΑ-ΒΑΡΔΑΒΑΚΗ Δελτίον XAE 13 (1985-1986), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Μαρίνου Καλλιγά (1906-1985) Σελ. 113-124 ΑΘΗΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα)

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα) «Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015 Έλληνες ζωγράφοι (19 ου -20 ου αιώνα) Της Μπιλιούρη Αργυρής Η ιστορία της ζωγραφικής στην νεοελληνική ζωγραφική Η Ελληνική ζωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Ναυσικά Πανσελήνου Ομότ. Καθηγήτρια της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Η κατά κόσμον Ρεγούλα Μπενιζέλου, αφού περιβλήθηκε το μοναχικό σχήμα με το όνομα Φιλοθέη γύρω

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας

Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας Ποια η θέση του Ιερού στη ζωή του σύγχρονου ανθρώπου; Πώς ένας αρχιτέκτονας προσεγγίζει τον Ιερό χώρο σήμερα; Φοιτήτρια : Δήμητρα Θεοχάρη Υπεύθυνος Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα Παναγίας Γλυκοφιλούσας του 18ου αιώνα στη Βέροια. Μετάπλαση του θέματος μιας βυζαντινής εικόνας του 14ου αιώνα

Εικόνα Παναγίας Γλυκοφιλούσας του 18ου αιώνα στη Βέροια. Μετάπλαση του θέματος μιας βυζαντινής εικόνας του 14ου αιώνα Εικόνα Παναγίας Γλυκοφιλούσας του 18ου αιώνα στη Βέροια. Μετάπλαση του θέματος μιας βυζαντινής εικόνας του 14ου αιώνα Χρυσάνθη ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΣΙΟΥΜΗ Τόμος ΚΣΤ' (2005) Σελ. 381-388 ΑΘΗΝΑ 2005 Χρυσάνθη Μαυροπούλου-Τσιούμη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Ηρεμία, στατικότατα, σταθερότητα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Ηρεμία, στατικότατα, σταθερότητα ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (μάθημα κατεύθυνσης) Τι είναι η δομή και η σύνθεση ενός εικαστικού έργου. Είναι η οργάνωση όλων των στοιχείων ενός έργου σε ένα ενιαίο σύνολο με στόχο να εκφράσουν κάποια

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΩΝ

ΟΜΑΔΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΩΝ 9 ο ΜΑΘΗΜΑ ΟΜΑΔΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΩΝ Πότε κάνουμε ομαδοποίηση των παρατηρήσεων; Όταν το πλήθος των τιμών μιας μεταβλητής είναι αρκετά μεγάλο κάνουμε ομαδοποίηση των παρατηρήσεων. Αυτό συμβαίνει είτε

Διαβάστε περισσότερα

2η: Στις 5 Ιανουαρίου παραμονή των Θεοφανείων τρώμε μόνον ΑΛΑΔΑ, εάν όμως συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή τρώμε ΛΑΔΕΡΑ.

2η: Στις 5 Ιανουαρίου παραμονή των Θεοφανείων τρώμε μόνον ΑΛΑΔΑ, εάν όμως συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή τρώμε ΛΑΔΕΡΑ. Οι Νηστείες της Αγίας μας Εκκλησίας Οι νηστείες, όπως αρχίζουν από την αρχή σχεδόν του χρόνου, είναι οι εξής: 1η: Από την ημέρα των Χριστουγέννων μέχρι τις 4 Ιανουαρίου τρώμε τα πάντα είτε έχουμε ΤΕΤΑΡΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Παρατηρήσεις σε δύο αμφιπρόσωπες εικόνες της μονής Παντοκράτορος στο Άγιον Όρος

Παρατηρήσεις σε δύο αμφιπρόσωπες εικόνες της μονής Παντοκράτορος στο Άγιον Όρος Παρατηρήσεις σε δύο αμφιπρόσωπες εικόνες της μονής Παντοκράτορος στο Άγιον Όρος Μυρτάλη ΑΧΕΙΜΑΣΤΟΥ-ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΥ Δελτίον XAE 20 (1998), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Δημητρίου Ι. Πάλλα (1907-1995) Σελ. 309-316

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφέας Τίτλος Τίτλος (ελληνικά) Κατηγορία α/α τόμου

Συγγραφέας Τίτλος Τίτλος (ελληνικά) Κατηγορία α/α τόμου 1. Ζώρας Γ. Θ. Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ 2 7 46 1948 Ελληνικά 2. Τωμαδάκης Ν. Ο άγιος Ιωάννης ο Ξένος και η διαθήκη αυτού 3. Σπανάκης Στ. Κανονισμός της

Διαβάστε περισσότερα

9. Τοπογραφική σχεδίαση

9. Τοπογραφική σχεδίαση 9. Τοπογραφική σχεδίαση 9.1 Εισαγωγή Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει τις παραμέτρους, μεθόδους και τεχνικές της τοπογραφικής σχεδίασης. Η προσέγγιση του κεφαλαίου γίνεται τόσο για την περίπτωση της συμβατικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ Τ.Ε.Ι. ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ:ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΥΠΟΔΟΜΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα Παναγίας Ελεούσας από την Καστοριά (πίν. 75-76)

Εικόνα Παναγίας Ελεούσας από την Καστοριά (πίν. 75-76) Εικόνα Παναγίας Ελεούσας από την Καστοριά (πίν. 75-76) Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Δελτίον XAE 10 (1980-1981), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Ανδρέα Γρηγ. Ξυγγόπουλου (1891-1979) Σελ. 273-288 ΑΘΗΝΑ 1981 ΕΙΚΟΝΑ ΠΑΝΑΠΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. Η ζωή και το έργο του Γιάννης Μόραλης (Αρτα, 1916-Αθήνα 2009) Ζωγράφος και χαράκτης, μια από τις

Διαβάστε περισσότερα

Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις

Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις (Η άρνηση των Ιστορικων ρυθµών) Ο Ιστορισµός ένα ρεύµα που αναπτύσσεται κατά το 19ο αι και χαρακτηρίζεται από υιοθέτηση και επαναδιαπραγµάτευση γνώριµων τεχνοτροπιών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΝΗ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΑΝΤΩΝ

ΜΟΝΗ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΑΝΤΩΝ ΜΟΝΗ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΑΝΤΩΝ Γιά τή μονή Διονυσίου, όπως καί γιά άλλες μονές του 'Αγίου Όρους, τα παρεκκλήσια αποτελούν ένα ενδιαφέρον τμήμα, γιατί σ αύτά, μαζί μέ τό καθολικό

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Η μελέτη των εικόνων με υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου στο Μουσείο Μπενάκη με τη συμβολή της τεχνικής εξέτασης

Η μελέτη των εικόνων με υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου στο Μουσείο Μπενάκη με τη συμβολή της τεχνικής εξέτασης Η μελέτη των εικόνων με υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου στο Μουσείο Μπενάκη με τη συμβολή της τεχνικής εξέτασης Αναστασία ΔΡΑΝΔΑΚΗ, Λένα ΒΡΑΝΟΠΟΥΛΟΥ, Αλεξάνδρα ΚΑΛΛΙΓΑ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΑ' (2000) Σελ.

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Τομ. 42, 2003 ΑΓΝΩΣΤΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΥΜΕΩΝ ΤΟΥ ΘΕΟΔΟΧΟΥ ΣΤΗ ΣΙΦΝΟ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ Νανώ 10.12681/dchae.384 Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Copyright 2003 To cite this article:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ. Απόφαση με αριθμό: ΕΞ 4824/2013

ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ. Απόφαση με αριθμό: ΕΞ 4824/2013 ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ Απόφαση με αριθμό: ΕΞ 4824/2013 Σύμφωνα με : α) Τις διατάξεις των άρθρων 123, 124, 135, 136 και 139 του Νόμου του Ν. 4072/2012

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ Οι θρησκευτικές εικόνες ως μέσον έκφρασης του θρησκευτικού συναισθήματος 9ο Δημοτικό Σχολείο Μυτιλήνης Τάξη: ΣΤ 1 Σχολικό έτος: 2006 07 Υπεύθυνη δασκάλα: Σπανού Σοφία «Όταν πρόκειται να αρχίσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΟΝΑΡΝΤΟ ΝΤΑ ΒΊΝΤΣΙ 1452-1519 ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΕΥΤΥΧΙΑ ΓΚΕΚΑΣ ΤΡΥΦΩΝ ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ ΕΥΘΥΜΙΟΣ

ΛΕΟΝΑΡΝΤΟ ΝΤΑ ΒΊΝΤΣΙ 1452-1519 ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΕΥΤΥΧΙΑ ΓΚΕΚΑΣ ΤΡΥΦΩΝ ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ ΕΥΘΥΜΙΟΣ ΛΕΟΝΑΡΝΤΟ ΝΤΑ ΒΊΝΤΣΙ 1452-1519 ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΕΥΤΥΧΙΑ ΓΚΕΚΑΣ ΤΡΥΦΩΝ ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ ΕΥΘΥΜΙΟΣ 1 Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι ήταν Ιταλός αρχιτέκτονας, ζωγράφος, γλύπτης, μουσικός, εφευρέτης, μηχανικός, ανατόμος, γεωμέτρης

Διαβάστε περισσότερα

Έργα ξυλογλυπτικής στη μονή Ιβήρων Αγίου Όρους (17ος και 18ος αιώνας)

Έργα ξυλογλυπτικής στη μονή Ιβήρων Αγίου Όρους (17ος και 18ος αιώνας) Έργα ξυλογλυπτικής στη μονή Ιβήρων Αγίου Όρους (17ος και 18ος αιώνας) Δημήτριος ΛΙΑΚΟΣ Περίοδος Δ', Τόμος Λ' (2009) Σελ. 301-312 ΑΘΗΝΑ 2009 Δημήτριος Α. Αιάκος ΕΡΓΑ ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΙΚΗΣ ΣΤΗ ΜΟΝΗ ΙΒΗΡΩΝ ΑΓΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου των όψιμων παλαιολόγειων χρόνων στην Αστυπάλαια

Εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου των όψιμων παλαιολόγειων χρόνων στην Αστυπάλαια Εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου των όψιμων παλαιολόγειων χρόνων στην Αστυπάλαια Μαρία ΣΙΓΑΛΑ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 259-270 ΑΘΗΝΑ 2006 Μαρία Ζ. Σιγάλα ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΚΟΙΜΗΣΗΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΤΩΝ ΟΨΙΜΩΝ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΕΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ *

ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ * ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ * Αντικείμενο της παρούσης μελέτης είναι μια σειρά δεκαέξι ανυπόγραφων φορητών εικόνων

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους

Πτυχιακή Εργασία. Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Παραδοσιακά Προϊόντα Διατροφική Αξία και η Πιστοποίηση τους Εκπόνηση:

Διαβάστε περισσότερα

Μακεδονικά. Τομ. 31, 1998

Μακεδονικά. Τομ. 31, 1998 Μακεδονικά Τομ. 31, 1998 Οι παλαιότερες φάσεις τοιχογράφησης της Παναγίας συνοικίας Μουζεβίκη στην Καστοριά και η εξέλιξη της τοπικής εικονογραφικής παράδοσης Παϊσίδου Μελίνα 11η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 12. Γλύπτες του 4 ου αι. π.χ. Σκόπας, Ευφράνωρ,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ. Στο πρώτο κεφάλαιο (Οι «φανερές» αρμοδιότητες του μυστικού την

ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ. Στο πρώτο κεφάλαιο (Οι «φανερές» αρμοδιότητες του μυστικού την 396 Βιβλιοκρισίες μάλλον τον επικεφαλής ΕΛΛΗΝΙΚΗ μιας υπηρεσίας ΙΣΤΟΡΙΚΗ (σεκρέτου), ΕΤΑΙΡΕΙΑ στην οποία εργάζονταν «μυστικοί», οι υφιστάμενοι δηλαδή του μυστικού. Για τον μυστογράφο, στο τρίτο κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΣΡΙΚΗ ΣΕΚΜΗΡΙΩΗ ΣΟΤ ΙΕΡΟΤ ΝΑΟΤ ΣΟΤ ΣΙΜΙΟΤ ΣΑΤΡΟΤ ΣΟ ΠΕΛΕΝΔΡΙ ΣΗ ΚΤΠΡΟΤ ΜΕ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΤΣΟΜΑΣΟΠΟΙΗΜΕΝΟΤ ΤΣΗΜΑΣΟ ΨΗΦΙΑΚΗ ΦΩΣΟΓΡΑΜΜΕΣΡΙΑ

ΓΕΩΜΕΣΡΙΚΗ ΣΕΚΜΗΡΙΩΗ ΣΟΤ ΙΕΡΟΤ ΝΑΟΤ ΣΟΤ ΣΙΜΙΟΤ ΣΑΤΡΟΤ ΣΟ ΠΕΛΕΝΔΡΙ ΣΗ ΚΤΠΡΟΤ ΜΕ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΤΣΟΜΑΣΟΠΟΙΗΜΕΝΟΤ ΤΣΗΜΑΣΟ ΨΗΦΙΑΚΗ ΦΩΣΟΓΡΑΜΜΕΣΡΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΣΟΒΙΟ ΠΟΛΤΣΕΧΝΕΙΟ ΣΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ-ΣΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΟΜΕΑ ΣΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΕΡΓΑΣΗΡΙΟ ΦΩΣΟΓΡΑΜΜΕΣΡΙΑ ΓΕΩΜΕΣΡΙΚΗ ΣΕΚΜΗΡΙΩΗ ΣΟΤ ΙΕΡΟΤ ΝΑΟΤ ΣΟΤ ΣΙΜΙΟΤ ΣΑΤΡΟΤ ΣΟ ΠΕΛΕΝΔΡΙ ΣΗ ΚΤΠΡΟΤ ΜΕ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΤΣΟΜΑΣΟΠΟΙΗΜΕΝΟΤ

Διαβάστε περισσότερα

Στρατή (1998). Εικόνες από το εκκλησιαστικό μουσείο των Σερρών: πρώτη παρουσίαση. Μακεδονικά, 31, 323-344.

Στρατή (1998). Εικόνες από το εκκλησιαστικό μουσείο των Σερρών: πρώτη παρουσίαση. Μακεδονικά, 31, 323-344. Μακεδονικά Τομ. 31, 1998 Εικόνες από το εκκλησιαστικό μουσείο των Σερρών: πρώτη παρουσίαση Στρατή Αγγελική 10.12681/makedonika.132 Copyright 1998 ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ To cite this article: Στρατή (1998). Εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν

Πρόγραμμα Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΒΕΛΓΙΟΥ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ SCHAERBEEK 293, rue du Progrès - 1030 Schaerbeek. Email: paroisse.schaerbeek@gmail.com Τηλ. : 02-201.19.38. Πρόγραμμα Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001

Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001 Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.351-356 Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001 Στέφος Ευστάθιος

Διαβάστε περισσότερα

Παρατηρήσεις σε σιναϊτικό υστεροκομνήνειο τετράπτυχο

Παρατηρήσεις σε σιναϊτικό υστεροκομνήνειο τετράπτυχο Παρατηρήσεις σε σιναϊτικό υστεροκομνήνειο τετράπτυχο Μαίρη ΑΣΠΡΑ-ΒΑΡΔΑΒΑΚΗ Τόμος ΚΔ' (2003) Σελ. 211-222 ΑΘΗΝΑ 2003 Μαίρη Ασπρά-Βαρδαβάκη ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΕ ΣΙΝΑΪΤΙΚΟ ΥΣΤΕΡΟΚΟΜΝΗΝΕΙΟ ΤΕΤΡΑΠΤΥΧΟ Χ α δίπτυχα,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΝΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΘΕΣΜΙΚΟ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΠΛΟΙΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ που υποβλήθηκε στο

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά και Προσκυνηµατικά Μνηµεία από διάφορες περιοχές της Ελλάδος. Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Αετοχωρίου

Θρησκευτικά και Προσκυνηµατικά Μνηµεία από διάφορες περιοχές της Ελλάδος. Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Αετοχωρίου Θρησκευτικά και Προσκυνηµατικά Μνηµεία από διάφορες περιοχές της Ελλάδος Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Αετοχωρίου Ιερά Μονή Παναγίας Εύρου Ναός Παναγίας Κοσµοσώτηρας

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ*

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ* ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ* Οι έρευνες που έγιναν, κυρίως κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, στη ζωγραφική τόσο του νεότερου

Διαβάστε περισσότερα

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Βασικές αρχές της αρχιτεκτονικής του νεοκλασικισμού 1. Το δομικό σύστημα που χρησιμοποιείται είναι αυτό της «δοκού επί στύλου», δηλ. κατακόρυφοι φέροντες

Διαβάστε περισσότερα