Γρυπών γρίφοι: Καιρός, Βίος και Τέχνη στην Προσωπογραφία του Αλεξίου Αποκαύκου (Paris. gr. 2144, f. 11r)

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Γρυπών γρίφοι: Καιρός, Βίος και Τέχνη στην Προσωπογραφία του Αλεξίου Αποκαύκου (Paris. gr. 2144, f. 11r)"

Transcript

1 Γρυπών γρίφοι: Καιρός, Βίος και Τέχνη στην Προσωπογραφία του Αλεξίου Αποκαύκου (Paris. gr. 2144, f. 11r) Ηλίας ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ Δελτίον XAE 19 ( ), Περίοδος Δ' Σελ ΑΘΗΝΑ 1997

2 Ηλίας 'Αντωνόπουλος ΓΡΥΠΩΝ ΓΡΙΦΟΙ: ΚΑΙΡΟΣ, ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΠΟΚΑΥΚΟΥ {Paris, gr. 2144, φ. 11α) όεινότερον γαρ το νπονοονμενον... (Δημητρ., Περί ερμηνείας 254) J. Αανάρχαια σύλληψη πού καταγράφεται συνεχώς - εξελισσόμενη, άλλα και μέ απαράλλακτες σταθερές - στην ελληνική γλώσσα, άπό τα αφετηριακά κείμενα τών ομηρικών έπων ώς την προφορική, σύγχρονη καθημερινότητα, ή έννοια της λέξης καιρός, μέ τή διαρκώς εύρυνόμενη εμπειρική και θεωρητική της περιουσία, αναπτύσσεται σέ μιαν εξαιρετικά πλούσια θεματογραφία 1. Όταν ό Σικυώνιος γλύπτης Λύσιππος, σύγχρονος του 'Αλεξάνδρου, θέλησε να δώσει -σέ σχέση μέ τα προβλήματα της τέχνης του- τή διατύπωση της δικής του αντίληψης τοΰ καιρού, διαστέλλοντας όμως τον πλαστικό του ορισμό σέ σχήμα μιας δυνάμει ευρύτερης θεωρίας, όρθωσε ένα όλόγλυφο πρόσωπο, μέ γνωρίσματα πού συγκλίνουν στή δεικτικότητά τους για να δηλώσουν «επιγραμματικά» τή δυσκολία τής σύνθεσης τών στοιχείων πού κάθε φορά Προέλευση φωτογραφ. υλικού: είκ. 1, 'Αθήνα, Μουσείο 'Ακροπόλεως- είκ. 2, 6, Φωτοθήκη G. Millet είκ. 3-4, 8, Παρίσι 1992 (σημ. 13), άρ. 351 είκ. 5, Giraudoir είκ. 7, Πελεκανίδης 1973 (σημ. 27), είκ. 300 είκ. 9, Demus 1995 (σημ. 60), άρ Για τή σημασία της λέξης, άπό τον Όμηρο ώς το τέλος του 4ου π.χ. αιώνα, βλ. M. Trédé, Kairos: L'à-propos et l'occasion (le mot et la notion, d'homère à la fin du IVe siècle av. J.-C), Παρίσι Για τήν έννοιολογία τοΰ καιρού άπό τον θέογνι ώς τον Πλάτωνα, πρβλ. D. Levi, «Kairos attraverso la letteratura greca», Rend, dell'acc. naz. Lincei 32 (1923), σ Πρβλ. A. Stewart, «Lysippan Studies, 1. The Only Creator of Beauty», AM 82 (1978), σ Για τις πηγές πού αναφέρονται στον Καιρό τοΰ Λυσίππου βλ. P. Moreno, Testimonianze per la teoria artistica di Lisippo, Treviso 1973, σ , 36,49-52, 56-57, 73-79, , Συνολικά, για τήν εικονογραφία τού Καιρού, βλ. Lex. iconogr. mythol. classicae (=LIMC) 5.1 (1990), σ , πίν (P. Moreno). Πρβλ. τον κατάλογο έκθεσης Lisippo. L'arte e la fortuna, Ρώμη, Palazzo delle Esposizioni, 1995, σ (P. Moreno), (S. Ensoli). 3. Αρ. εύρετ Τή φωτογραφία οφείλω στην φίλη συνάδελφο κ. Χριστίνα Βλασσοπούλου. Βλ. Ο. Walter, Beschreibung der Reliefs in kleinem Akropolismuseum zu Athen, Βιέννη 1923, άρ Tò ανάγλυφο τής Αθήνας (0.29x0.21x0.035), άπό πεντελικό μάρσυμβάλλονται προκειμένου να αποτελέσουν μιαν 'ισορροπημένη δημιουργία 2. Το μή σωζόμενο αυτό έργο, στά κύρια εικαστικά του στοιχεία, αναγνωρίζεται σέ τρεις μεταγενέστερες, ταυτόμορφες πλαστικές μαρτυρίες (και σέ έργα μικρογλυπτικής): τα τρία μαρμάρινα ανάγλυφα (1ος π.χ. - 2ος μ.χ. αι.), εκ τών οποίων τό ενα, τμηματικά σωζόμενο (είκ. 1), απόκειται στο μουσείο τής Ακρόπολης, στην 'Αθήνα 3. Ωστόσο, τό λυσίππειο γλυπτό, μέ τα δηλωτικά του γνωρίσματα, και τήν ερμηνεία τους, είχε ήδη αποτυπωθεί, λίγο μετά τήν κατασκευή του, σέ επίγραμμα τοΰ Ποσειδίππου (3ος π.χ. αι.), άπό τήν Πέλλα. Το κείμενο αυτό αναδύθηκε και πάλι στην επικαιρότητα, μετά τή συμπερίληψη του στην εμπλουτισμένη έκδοση τής 'Ανθολογίας πού συνέταξε ό Μάξιμος Πλανούδης στά τέλη τοΰ 13ου αιώνα 4. Ή επικοινωνία μαρο, εκτέθηκε στή Ρώμη τό 1995: ο.π., σ. 193 (άρ ). Πρβλ. LIMC, ο.π., σ. 922 (άρ. 3), πίν Για τα τρία σωζόμενα ανάγλυφα πρβλ. Trédé, ο.π. (σημ. 1), σ προηγούνται οι μαρτυρίες τού Ποσειδίππου (βλ. κείμενο, παρακάτω, και σημ. 5), τού Ίμερίου και τοΰ Καλλιστράτου, σ είκ Στην άρτια σωζόμενη παράσταση τού μαρμάρινου ανάγλυφου, άπό τή Ρώμη, πού απόκειται στο Αρχαιολογικό Μουσείο τού Τουρίνου, ό γυμνός Καιρός, φτερωτός στή ράχη καί τα πόδια, κρατεί μέ τό αριστερό του χέρι ένα ξυράφι πού φέρει στην ακμή του ενα ζυγό (πρβλ. τό περίφημο επί ξνροϋ ακμής: Ήρόδ. 6, 11 κ.ά.). Ό φαλακρός στην κορυφή και τό πίσω μέρος τοΰ κρανίου Καιρός, μέ τους βοστρύχους τής κόμης να πέφτουν ώς τους ώμους, καλύπτοντας μέτωπο και κροτάφους, ορίζει τήν κλίση προς τα κάτω τού ζυγού, έχοντας τό άκρο τού δεξιού δίσκου ανάμεσα στον τεταμένο δείκτη και τόν μικρό δάκτυλο τοΰ δεξιού του χεριού. Βλ. LIMC, ο.π., άρ. 4" Ρώμη 1995, ο.π., σ (άρ ). Πρβλ. Stewart, ο.π., σ. 164, είκ Βλ. επόμενη σημείωση. Για τις αναβιώσεις τού θέματος τοΰ Καιρού στην τέχνη τής τουρκοκρατίας, σέ περισσότερο ή λιγότερο άμεση σχέση μέ τό συγκεκριμένο αυτό κείμενο, πρβλ. Α. 'Ορλάνδο - Μ. Θεοχάρη, «Αϊ έπί τής Πίνδου Ιεραί μοναί Βράχας και Ρεντίνης», ΑΕ 1958 (1961), Χρονικά, σ. 8 (παράσταση στο νότιο εξωτερικό τοίχωμα τοΰ έξωνάρθηκα, στο καθολικό τής μο- 63

3 ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ Ε'ικ. 1. 'Αθήνα, Μουσείο 'Ακροπόλεως. Απότμημα μαρμάρινου ανάγλυφου με παράσταση τοϋ Καιροϋ (1ος π.χ. al). τοΰ εικονιζόμενου προσώπου με τον διαβάτη -τον αναγνώστη- πού επιθυμεί να το αναγνωρίσει επιχειρείται μέσω έρωταποκρίσεων: Τίς, πόθεν ό πλάστης; - Σικνώνιος. - Οϋνομα δή τίς; - Λύσιππος. - Σν δε τις; - Καιρός ό πανοαμάτωρ. - Τίπτε δ' επ* άκρα βέβηκας; - 'Αεί τροχάω. - Τί δε ταρσούς ποσσϊν έχεις διφνεϊς; - "Ιπταμ νπηνέμιος. - Χειρί δε δεξιτερή τι φέρεις ξνρόν; - Άνδράσι δείγμα, ως ακμής πάσης οξύτερος τελέθω. - Ή δε κόμη τι κατ 1 όψιν; - Ύπαντιάσαντι λαβέσθαι, νή Δία. - Τάξόπιθεν προς τι φαλακρά πέλει; - Τον γάρ άπαξ πτηνοΐσι παραθρέξαντά με ποσσϊν οϋτις έθ' ίμείρων δράξεται έξόπιθεν. - Τοννεχ ό τεχνίτης σε διέπλασεν; - Εϊνεκεν νμέων, ξεϊνε, και εν προθύροις θήκε διδασκαλίην 5. Στο μεταξύ, σέ όλη τη διάρκεια της βυζαντινής εποχής, άπό τήν όψιμη αρχαιότητα (τον 4ο κυρίως αιώνα) ως τους παλαιολόγειους χρόνους, ή αρχική δημιουργία, αυτούσια ή μέ παραλλαγές καί -λειτουργικές- παρερμηνείες, δέν παύει να μνημονεύεται στή λόγια παράδοση 6. Ή διαδρομή αυτή ορίζεται άπό τους σταθμούς πού σημειώνουν περίοδοι αναβιώσεων τοΰ ενδιαφέροντος για τις αρχαίες μορφές, κυρίως μέσω μιας «συντηρητικής» καλλιέργειας των γραμμάτων, χωρίς βέβαια να αποκλείονται ανάλογα επιτεύγματα στο πεδίο τής τέχνης. Ό φιλολογικός άττικισμός συνοδεύεται άπό έναν ιδιότυπο αισθητικό «άττικισμό», πού στρέφεται αδιακρίτως προς τα πλησιέστερα -τα πλέον προσιτά- έργα παλαιοτέρων περιόδων σέ έργα, πάντως, πού ξέφευγαν κάπως, μέ τή φυσιοκρατική τους ζωηρότητα, άπό τή «σύγχρονη», και βαθμιαία όλο και πιο δυσκίνητη αφαιρετική απόδοση (σέ γενικές γραμμές, στην πιο έγκυρη έκφραση της, μιμητικά και αυτή επαναλαμβανόμενη, σέ σχέση μέ προηγούμενα έγκυρα πρότυπα). Σέ άλλες πάλι περιπτώσεις, τό «ιστορικό» τοΰ Καιρού, μολονότι εξακολουθεί να συνδέεται μέ εικαστικές δημιουργίες, επιβιώνει χωρίς να παραπέμπεται ό αναγνώστης σέ έργο τέχνης αποδιδόμενο σέ συγκεκριμένο δημιουργό - δ.χ., στην 'Εκκλησιαστική Ιστορία τοΰ Εύαγρίου σχολαστικού (6ος αι.) χρησιμοποιείται τό «περιστατικό» τής απώλειας τής ευκαιρίας ως μυθογραφικό σκηνικό σέ ιστορικά γεγονότα, χωρίς νά παραπέμπει ό συγγραφέας σέ γνώριμο του ή θρυλούμενο πλαστικό έργο ενός συγκεκριμένου γλύπτη 7. 'Αναφερόμενος στή στάση τοΰ Μαρκιανοΰ (479), πού είχε επιχειρήσει νά σφετερισθεΐ τήν εξουσία, αλλά έβράδυνε νά εκμεταλλευθεί προς όφελος του τή ρευστότητα τής κατάστασης πού είχε προκύψει, προκειμένου νά ολοκληρώσει επιτυχώς τό σχέδιο του, ò Εύά- νης Ρεντίνας). Χ. Μπούρας, «'Αλληγορική παράσταση τοϋ Βίου - Καιροϋ σέ μια μεταβυζαντινή τοιχογραφία στή Χίο», ΑΔ 21 (1966), σ. 30,32, πίν. 17 (κώδιξ Η.16, άρ. 671, μονής Μεγίστης Λαύρας), 18 (μονή Ρεντίνας). Πρβλ. LIMC, ο.π., σ (άρ ). 5. 'Ελληνική Ανθολογία 16, έπίγρ. 275, σύμφωνα με τήν έκδοση Η. Beckby, Anthologia graeca, 4, Μόναχο 1958, σ Πρβλ. τήν έκδ. R. Aubreton - F. Buffière, Anthologie grecque, 13, Παρίσι 1980, σ Πρβλ. Trédé, ο.π. (σημ. 1), σ Πρβλ. Moreno 1973 (σημ. 2). Ειδικά για τις βυζαντινές πηγές, βλ. V. Grecu, «Die Darstellung des Καιρός bei den Byzantinern», SBN 6, 1940 (= Atti del V Congr. intemaz. di studi bizantini, Ρώμη 1936, Π), σ Για τή μαρτυρούμενη άπό τις πηγές παρουσία τοϋ λυσίππειου γλυπτού στην Κωνσταντινούπολη, βλ. Γεώργιο Κεδρηνό, Σύνοψις Ιστοριών, 1, Βόννη, σ Πρβλ. C. Mango, «Antique Statuary and the Byzantine Beholder», DOP 17 (1963), σ. 58. M

4 ΓΡΥΠΩΝ ΓΡΙΦΟΙ: ΚΑΙΡΟΣ, ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΠΟΚΑΥΚΟΥ <+ κ Λ \ X^EJ~-Ì CWM OJ *»*1 VNo'.Ae v ;- Κ** "' "»Λ»Π»-" V é^-r. «cp *u.or^(. «^ - *ΑΛ.' /./«Λν <. -re ; fo jeu, > - Β ÏOHO ι..< T)r"( f.?! < "» v y '., -' -71Λ -ri V'7!-χ Α ; 1 -τ * r, -n -*. ;<.-» y θ XJ I - * κ» Λ > Tt -\ t ' ' V <" v ^ ' " î t rf_t_ -ri» J J ι - ' -.» V V i,» ',.»» - *. - Κ1. 0 tr e C» - co - - '. ; «s, ο - OU ". 4 ι -.». al J Te*- I N/rrl Είκ. 2. Princeton, Πανεπιστημ. Βιβλιοθήκη, κώδιξ Garrett 16 (1081), φ. 194α: ή Ονρανοορόμος Κλΐμαξ. 65

5 ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ - ι. 1 ' '.WH'ι-*".<<«/«*< <» «,,,'.,r<...,..,.-»'» J«',«««, «Λ <" Λ... _ ί... i.^, - " ' ' -A, Ò t' f lu.', v.. ^,,.* '. V; Λ σι <» ;-.. ^,. ; *$&., f ^'H,. -M';^p «ϊκ. 3. Παρίσι, Έθν. Βιβλιοθήκη, κώοιξρ. 2144, φ. ΙΟβ ( ): ό Ιπποκράτης ό Κώος. 66

6 ΓΡΥΠΩΝ ΓΡΙΦΟΙ: ΚΑΙΡΟΣ. ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΠΟΚΑΥΚΟΥ,»^»τ y*. <^Γ- (o TW ;>y*v-' Wi»»t ^τ»^,«/$. Tit-t*l to & β»*)'** ^\î,-f- s «< «ι. Γ.. Τ < > -Γ.' > ί,' ' '.. Λ < >» "*» Τ «* «ν.. '...»"*>ik','«v r..,-'.' at Eb<. 4. Παρίσι, Έθν. Βιβλιοθήκη, κώόιξ^. 2144, φ. 11α ( ): ό Μέγας όονξ 'Αλέξιος Άπόκανκος (f 1345). 67

7 ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ γριος σημειώνει: (...) και μάχης ίσχνράς περί τα βασίλεια σνρραγείσης... τρέπει τους εναντίους ό Μαρκιανός και των βασιλείων εγκρατής γέγονεν αν, ει μη τον καιρόν παρήκεν ες ανριον την πραξιν αναβαλλόμενος. Όξνπετής γαρ ό καιρός και παρά πόδας μεν ιών ϊσως άλίσκεται, επάν δε την λαβήν όιαόράσοι, μετεωροπορεϊ γελφ τε τους διώκοντας, εφικτός αντοϊς λοιπόν ουκ άνεχόμενος είναι. "Οθεν αμελεί οι πλάσται και ζωγράφοι κόμην έμπροσθεν καθέντες αντω, την κεφαλήν όπισθεν εν χρω ξνρώσιν εν μάλα σοφώς αίνιττόμενοι, ώς όπισθόπονς μεν τνγχάνων τω καθειμένφ της κόμης ϊσως κρατείται, εμπροσθόπονς δε γενόμενος τέλεον διαφεύγει, ουκ έχων δτφ κρατηθείη τω διώκοντι. "Οπερ και επί Μαρκιανω γέγονε τον μεν ενθετον αντω καιρόν άπολέσαντι, έξενρεϊν δε τούτον λοιπόν ον δννηθένττ*. Παράλληλα εισάγεται και ή χριστιανική διάσταση στην ερμηνεία της σύνθεσης, σε στιγμές και περιπτώσεις πού ατροφούν στην αντίληψη της, ή σκόπιμα παραμερίζονται αρχικά χαρακτηριστικά, και χαλαρώνει το περίγραμμα πού εξασφάλιζε την ακρίβεια στην επιβίωση, και αργότερα την αναβίωση της αυθεντικής μορφής. Ό Καιρός, ή λαχταριστή ευκαιρία, πού απομακρύνεται άπιαστη και πικραίνει εκείνον πού δέν κατάφερε να τήν αρπάξει άπό τα μαλλιά, χαρακτηρίζεται ώς καιρός τού βίου, και μετατρέπεται περαιτέρω σέ Βίο 9. 'Αποδυναμώνονται δραστικά οι ευκαιρίες πού μπορεί κανείς να συναντήσει στον οριζόντιο δρόμο μιας μελλοθάνατης ζωής, για να εξαρθούν κλητικά οι ανηφορικές βαθμίδες τής άναχωρητικής πορείας (είκ. 2). Αντιστρόφως, ή άπάρνηση τού εγκόσμιου καιρού προβάλλει τό καίριον τής τροπής -τής στροφής (τής επιστροφής)- πού οδηγεί στον ουρανό. Στο τέρμα τού ανοδικού δρόμου τον άθλητή-μοναχό θα στέψει ό παντοκράτωρ, ένώ στο κάτω μέρος τής κλίμακας χάσκει τό ανοικτό στόμα τού δράκοντα-άδη 10. Άλλοτε πάλι, ό ίδιος ορός καλύπτει ο,τι αρχικά είχε προβληθεί μέσω τής μορφής τού Καιρού 11. Βίος και καιρός συνδέονται στον εναρκτήριο αφορισμό τού Ιπποκράτους: ό βίος βραχύς, ή δε τέχνη μακρά, ό δε καιρός οξύς (...) 12. Στον παλαιολόγειο ( ;), χαρτώο κώδικα gr τής 'Εθνικής Βιβλιοθήκης, στο Παρίσι, πριν άπό τό κείμενο των έργων τού αρχαίου Ασκληπιάδη, εντίθεται ένα περγαμηνό δίφυλλο μέ δύο ολοσέλιδες αντικριστές προσωπογραφίες, στις εσωτερικές του όψεις (φ. ΙΟβ-ΙΙα): τού Ιπποκράτους, αριστερά, και τού Μεγάλου δούκα Αλεξίου Αποκαύκου (t!345), δεξιά (είκ. 3-4) Έκκλησ. Ιστορία 3, 26: The Ecclesiastical History of Evagrius..., εκδ. J. Bidez - L. Parmentier, Λονδίνο 1898, σ βλ. και 6, 12: σ Γαλλ. μτφρ. A.-J. Festugière, «Evagre. Histoire ecclésiastique», Byzantion 45 (1975), σ Πρβλ. Νικηφόρο Κάλλιστο Ξανθόπουλο (13ος-14ος αι.), Έκκλησ. 'Ιστορία, PG 147, 157BC357C. 9. J. R. Martin, The Illustration of the Heavenly Ladder of John Climacus, Princeton 1954, a ,52-53, είκ. 70, Για τή μικρογραφία του φ. 194α (είκ. 2) στον κώδικα Garrett 16 (1081) της Πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης του Princeton, βλ. ο.π., σ. 45, είκ. 66. Πρβλ. Illuminated Greek Manuscripts from American Collections, έπιμελ. G. Vican, Princeton 1973, σ (άρ. 19), είκ. 31 (G. Galavaris). 11. Βλ. την όψιμη αναβίωση της μορφής, μέ τα γνώριμα χαρακτηριστικά τοϋ Καΐρου, σε τοιχογραφία (1734) της Παναγίας Κρίνας, στή Χίο: Μπούρας, ο.π., (σημ. 4), σ. 26 κέ., σχέδ. 1, πίν. 14α. Τον Βίο έχει εδώ αδράξει άπό τα μαλλιά ένα δεύτερο πρόσωπο, ό Κόσμος. "Οπως έδειξε ό Μπούρας, ή παράσταση συνδυάζεται μέ το πρώτο ήμισυ μιας ποιητικής σύνθεσης τοϋ Θεοδώρου Προδρόμου (12ος αι.), πού γράφεται στο άνω μέρος της τοιχογραφίας (PG 133, Μπούρας, ο.π., σ , 31, σχέδ. 1). Στο απόσπασμα αυτό ακολουθείται -παθητικά- τό χριστιανικό σκεπτικό. Παραλείπεται, αντιθέτως, τό δεύτερο ήμισυ τοϋ επιγράμματος, όπου διασώζεται τό σκεπτικό τοϋ αρχαίου καιρού. Ουσιαστικά, και σέ αυτή τή σύνθεση, προβάλλεται λοιπόν ή χριστιανική σύλληψη τοϋ θέματος. Ώς προς τή μετονομασία της αρχικής μορφής, πρβλ. τις έντονες αντιρρήσεις τοϋ 'Ιωάννου Τζέτζου (12ος αι.), πού αντιλαμβάνεται τή λέξη βίος μέ τήν έννοια τής περιουσίας: Ioannis Tzetzae Epistulae, εκδ. P. Α. Leone, Λειψία 1972, σ ( ). 12. Για τό κείμενο τών 'Αφορισμών τοϋ Ιπποκράτους (π ), βλ. τήν έκδοση Ε. Littré, Oeuvres complètes d'hippocrate, Παρίσι , 4, σ. 458 κέ. Πρβλ. 'Ιπποκράτη, "Απαντα, εκδ. Β. Μανδηλαράς, 'Αθήνα («Κάκτος»), 1,1992, σ. 222 κέ. 13. Για τόν παρισινό κώδικα (42 x 31 έκ.) και τις δύο μικρογραφίες (είκ. 3-4), βλ. τόν πάντοτε χρήσιμο Η. Bordier, Description des peintures et autres ornements contenus dans les manuscrits grecs de la Bibliothèque nationale, Παρίσι 1883, σ Byzance. L'art byzantin dans les collections publiques françaises, Παρίσι, Μουσείο τοϋ Λούβρου, 1992, σ (άρ. 351, Β. Mondrain). Πρβλ. La médecine médiévale à travers les manuscrits de la Bibliothèque nationale, Παρίσι, Εθνική Βιβλιοθήκη, 1982, σ. 30 (άρ. 1). Ή βυζαντινή τέχνη, τέχνη ευρωπαϊκή, Αθήνα, Ζάππειον Μέγαρον, 1964, άρ Ειδικά γιά τις δύο προσωπογραφίες τών φ. ΙΟβ-ΙΙα, βλ. I. Spatharakis. The Portrait in Byzantine Illuminated Manuscripts, Leiden 1976, σ , είκ Τό ύδατόσημο τοϋ ιταλικού χαρτιοϋ πού χρησιμοποιήθηκε γιά τόν κώδικα μαρτυρείται στα έτη (Παρίσι 1982, ο.π. πρβλ. Παρίσι 1992, ο.π.: 1338). Ή διαπίστωση αυτή, καθώς και τό ότι ό Απόκαυκος κατείχε τό αξίωμα τοϋ Μεγάλου δούκα τήν περίοδο , παρέχουν ασφαλείς ενδείξεις γιά τή χρονολόγηση τοϋ κωδικός αφενός, και αφετέρου τού περγαμηνοΰ δίπτυχου μέ τις προσωπογραφίίς (κατά προσέγγιση, πάντοτε). Υπενθυμίζεται ότι ό τίτλος τοϋ εικονιζόμενου αξιωματούχου επιγράφεται στή μικρογραφία τοϋ φ. 1 Ια (είκ. 4). 68

8 ΓΡΥΠΩΝ ΓΡΙΦΟΙ: ΚΑΙΡΟΣ, ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΠΟΚΑΥΚΟΥ Είκ. 5. Παρίσι, Έθν. Βιβλιοθήκη (Cabinet des médailles). Άνω μέρος έλεφάντινον δίπτυχου: ό ύπατος 'Αναστάσιος (Κωνσταντινούπολη, 517). Προτασσόμενος μέσα άπο χρυσό βάθος, με πολυτελές μεταξωτό ένδυμα (το καββάοιον) και χρυσοκέντητο πίλο (το σκαράνικον) 14, ό 'Αλέξιος κάθεται σέ ευθύγραμμο σκαλιστό ξύλινο θρόνο, κάτω άπο τραβηγμένα, άπο τη μέση προς τις άκρες, κόκκινα βήλα, πού κρέμονται, πιασμένα μέ κρίκους, άπο την οριζόντια βέργα πού ορίζει το άνω μέρος της μικρογραφίας (είκ. 4). Ό τρόπος παρουσίας του ανακαλεί κάπως στη μνήμη την πολύ αρχαιότερη σκηνοθεσία της ύπατικής παρουσίας, σέ δίπτυχα της παλαιοβυζαντινής εποχής, και άλλα συναφή έργα, πού δεν αποκλείεται, δείγματα τους, να έγνώριζε ò 'Αλέξιος - ή και να κατείχε, ενδεχομένως, στή συλλογή του 15. Βέβαια, στή μέση και τήν ύστερη περίοδο, όταν εικονίζεται ό Χρι- 14. Σέ σχέση μέ το επίσημο ένουμα και τον πίλο τοΰ Μεγάλου δούκα πού φέρει ό 'Αλέξιος, πρβλ. περιγραφή τους στο σύγγραμμα Περί όφφικίων του Ψευδο-Κωόινού (14ος αί.) Pseudo- Kodinos, Traité des offices, έκδ. J. Verpeaux, Παρίσι 1966, σ : Tò σκαράνικον αντοϋ χρνσοκόκκινον, συρματέϊνον, έχον καί αυτό έμπροσθεν μεν εικονικώς τον βασιλέα Ίστάμενον ινοκοπητόν, όπισθεν όε καθήμενον επί θρόνου. Το καββάοιον αντοϋ βλάτιον οίον αν βούλοιτο άπο των συνήθων. Για τον τίτλο, πρβλ. στο ϊδιο, σ Για το ένδυμα και πάλι, πρβλ. Ε. Piltz, Le costume officiel des dignitaires byzantins à l'époque Paléologue, Ovψάλα 1994, σ ,52,60-61,67 κέ., 76-77, είκ Διατυπώνουμε μια υπόθεση πού δέν θα ήταν δυνατόν να στηριχθεί μέ συγκεκριμένα στοιχεία. Πολλά άπο αυτά τα αντικείμενα, μέ προέλευση τήν Κωνσταντινούπολη, είχαν άπο νωρίς πάρει το δρόμο της Δύσης (πρβλ. σημ. 16). Πάντως, ό εξαιρετικά -οπωσδήποτε- τιμητικός τρόπος μέ τον όποιο προβάλλεται ό 'Αλέξιος, ως Μέγας όούξ (όπως επιγράφεται στή μικρογραφία), δέν ξενίζει ώς προς τή σκηνοθετική του αντίληψη. Άς μή λησμο- 69

9 ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ στος Παντοκράτωρ, σέ μη αφηγηματικές σκηνές, ή ακόμη και ό χριστομιμητής βασιλεύς των Ρωμαίων, το σκηνικό εξαφανίζεται. Σέ αύτη την περίπτωση τα πρόσωπα προβάλλονται μέσα στο φως: ό χρυσός κάμπος δέν νοείται ακριβώς ως βάθος, άλλα, μάλλον, ώς σύνολος (φωτο)χώρος. Όπως και στα ύπατικά δίπτυχα (ε'ικ. 5), άλλα πολύ πιο διακριτικά, σέ εποχή φθίνουσας προόδου και συρρίκνωσης του αυτοκρατορικού κύρους, σημειώνεται και έδώ ή ένθαδική πηγή τών κοσμικών εξουσιών τό σκαράνικο φέρει στο μέτωπο τήν ολόσωμη μορφή τού αυτοκράτορα 16. Παρ' ολη τή φιλοδοξία τού άνθρωπου και τή ρευστότητα τών καιρών 17, δέν εύστοχεΐ λοιπόν ή παρατήρηση οτι στή μικρογραφία τού παρισινού κωδικός (ε'ικ. 4) προβάλλεται αποκλειστικά τό έν λόγω άτομο, χωρίς να παραπέμπεται ό αναγνώστης (ό σύγχρονος του θεατής) στην αυτοκρατορική -αδιακρίτως προσώπων- άρχουσα τάξη και νομιμότητα 18. Παραλλάσσοντας τή θεωρία τού Καντόροβιτς για τα δύο σώματα τού βασιλέως 19, θα μπορούσε κανείς να μιλήσει έδώ για τα δύο σώματα τής βασιλείας: τό συμβολικό και απρόσβλητο, τό ατομικό και τρώσιμο. Τα κείμενα πού αποδίδονται στον Ιπποκράτη τον Κώο, όπως εικαστικά και επιγραφικά δηλώνεται στην προηγούμενη μικρογραφία (ε'ικ. 3) 20, σέ μία «δεύτερη φάση» έχουν (πράγματι) αντιγραφεί στον έν λόγω κώδικα, πού φέρει στο εσωτερικό του, αποτυπωμένη, καί τήν εικόνα του (είκ. 4) 21. Πράγματι (όπως και στο προηγουμένως εικονιζόμενο πρότυπο), επάνω στο αναλόγιο πού έχει στ' αριστερά του ό ανώτατος Βυζαντινός αξιωματούχος, είναι τοποθετημένος ό κώδιξ - τού οποίου ήταν κατά πάσα πιθανότητα ό κάτοχος, μπορεί νοΰμε άλλωστε οτι ό Άπόκαυκος, δύο μήνες προτοΰ να τιμηθεί μέ αυτό τό αξίωμα (Νοέμβρ. 1341), είχε ήδη αναλάβει τήν αρχή τοΰ έπαρχου τής πόλεως. Και τό ερώτημα επανέρχεται - ή επιλογή τοΰ τρόπου παρουσίας τοΰ 'Αλεξίου σχετίζεται άραγε συνειδητά - μέσω τής δυνητικής μνήμης τοΰ αξιώματος - μέ τα παλαιοβυζαντινά ύπατικά πρότυπα; Δέν αποκλείεται..! 16. Ψευδο-Κωδινός, ο.π., (σημ. 14). Πρβλ. Piltz, ο.π. (σημ. 14), σ. 67 κέ., 76-77, 79. Οι άρχοντες α' τάξεως φέρουν στο σκαράνικο τήν αυτοκρατορική εικόνα, σέ διαφορετικό τύπο άνά κατηγορία αξιώματος. Βλ. άλλα δείγματα παρουσίας τής αυτοκρατορικής εικόνας σέ επίσημα ενδύματα καΐ διάσημα αξιωμάτων επιφανών προσώπων, στο ϊδιο, είκ. 33, Στο έλεφάντινο δίπτυχο τοΰ υπάτου 'Αναστασίου (Κωνσταντινούπολη, 517), τής 'Εθνικής Βιβλιοθήκης (Cabinet des médailles) στο Παρίσι (είκ. 5), επάνω και πίσω άπό τό αέτωμα τοΰ σκηνογραφικού (μνημειακού) βάθους, και κάτω άπό τήν πινακίδα (tabula ansata) τής επιγραφής, εικονίζονται σέ μετάλλια (imagines clipeatae), στην κορυφή: ό αυτοκράτωρ 'Αναστάσιος (ανάμεσα σέ φτερωτούς ερωτιδείς, πού απλώνουν φυτικούς πλοχμούς), δεξιά: ή 'Αριάδνη (;) καΐ αριστερά: ό πατέρας τοΰ υπάτου Πομπήιος (ύπατος και αυτός, τό 501). Ή μορφή τοΰ αυτοκράτορα επαναλαμβάνεται στο άνω άκρο τοΰ ορθωμένου σκήπτρου πού κρατεί ό ύπατος μέ τό αριστερό του χέρι (σέ μετάλλιο, ανάμεσα στις υψωμένες φτερούγες τοΰ αετού). Μέ τή mappa πού κρατεί στο υψωμένο δεξί του χέρι, ό ύπατος τοΰ 517 είναι ιερατικά έτοιμος να σηματοδοτήσει τήν έναρξη τών αγώνων (στον Ιππόδρομο;). Για τό δίπτυχο τοΰ 'Αναστασίου, βλ. W. F. Volbach, Elfenbeinarbeiten der Spätantike und des frühen Mittelalters, Mainz , άρ. 21. Παρίσι 1992 (σημ. 13), σ (άρ. 15, D. Gaborit - Chopin). Σημειώνεται ή προηγούμενη παρουσία του στον καθεδρικό ναό τής Bourges, άπό τον 11ο αιώνα, μέ μαρτυρούμενη λειτουργική χρήση. Apocaucos», Revue du Lyonnais (1921), σ Βλ. καί πάλι τοΰ Guilland, τό σημείωμα στην έκδοση του τής 'Αλληλογραφίας τοΰ Γρήγορα: Nicéphore Grégoras, Correspondance, Παρίσι 1927, σ Για τή γνωστή άπό τα τέλη τοΰ 10ου αιώνα οικογένεια, πού έφερε τό ϊδιο όνομα, πρβλ. ODB, ο.π., σ. 134 (Α. Kazhdan). 18. Α. Cutler, «Uses of Luxury: On the Functions of Consumption and Symbolic Capital in Byzantine Culture», Byzance et les images, Παρίσι 1994, σ E. Kantorowicz, The King's Two Bodies. A Study in Mediaeval Political Theology, Princeton Ό 'Ιπποκράτης εικονίζεται καθήμενος σέ ξύλινο θρόνο μέ κοίλη, έν εϊδη κόγχης, ράχη, τοΰ γνώριμου τύπου καί άπό άλλα έργα τής Ίδιας εποχής πρβλ. V. Lazarev, Storia della pittura bizantina, Τουρίνο 1967, είκ. 390, 445. "Εχει γράψει τον πρώτο αφορισμό στον κώδικα πού κρατεί ανοιγμένο προς τον αναγνώστη. Σημειώνουμε τήν περίεργη χρήση τοΰ κόκκινου μανδύα, στο ανασηκωμένο άκρο του, για τήν κάλυψη τής κεφαλής. Ωστόσο, τό φουσκωμένο κουκούλι πού σχηματίζεται, μάλλον εσκεμμένα, αφήνει ακάλυπτο τό σύνολο τής όψης τοΰ προσώπου. Πά τήν κάλυψη τής κεφαλής τοΰ 'Ιπποκράτους, πρβλ. πιθανές εξηγήσεις, Παρίσι 1992, ο.π. (σημ. 13), σ. 455, Τοΰτο δέν 'ισχύει στις προσωπογραφίες τών ευαγγελιστών, οπού προβάλλεται ή παρουσία τού κειμένου τήν ώρα τής γένεσης του. "Εχουμε δηλαδή έδώ καί τις δύο φάσεις: τή συγγραφική, άπό τή μιά, καί τήν εκδοτική άπό τήν άλλη, μέ τον υλικά καί χρονολογικά συγκεκριμένο καρπό της να εικονίζεται στή μικρογραφία τού φ. 11α. Για έναν ανάλογο, άπό αυτή τήν άποψη, εικαστικό συνδυασμό, στον ϊδιο χώρο, τής συγγραφικής αφενός φάσης, μέ τον συγκεκριμένο αφετέρου καρπό μιας μεταγενέστερης εκδοτικής φάσης, πρβλ. τις μικρογραφίες τών φ. 4β-5β καί 6β στον 17. Βλ., για τό πρόσωπο, Prosopogr. Lex. der Paleologenzeit (= PLP), βιενναΐο κώδικα τοΰ Διοσκουρίδη (αρχές 6ου αι.): Η. Gerstinger, άρ Oxford Diet. Byz. (= ODB), 1,1991, σ (Α. - M. Talbot). D. Nicol, Λ Biographical Dictionary of the Byzantine Empire, tionalbibliothek. Kommentarband zu der Faksimileausgabe, Graz 1970, Dioscurides, Codex Vindobonensis Med. gr. 1 der Österreichischen Na Λονδίνο 1991, σ (= Βιογραφικό λεξικό τής βυζαντινής αυτοκρατορίας,αθήνα 1993). Πρβλ. τή βιογραφική δοκιμή τού R. Guil- πρβλ. τό δοκίμιο τοΰ J. Bialostocki, Livres de sagesse et livres de vani σ. 30 κέ. Σχετικά μέ τήν παρουσία τού βιβλίου σέ εικαστικά έργα, land, «Etudes de civilisation et de littérature byzantines, 1. Aléxios té. Pour une symbolique du livre dans l'art, Παρίσι

10 ΓΡΥΠΩΝ ΓΡΙΦΟΙ: ΚΑΙΡΟΣ, ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΠΟΚΑΥΚΟΥ και ό παραγγελιοδότης - με τα έργα τοΰ Ιπποκράτους, ανοιγμένος στην αρχή των 'Αφορισμών (όπως και προηγουμένως), με το ϊδιο ακριβώς κείμενο 22. Μία βραχύσωμη -όπως φαίνεται άπο το περιορισμένο ΰψος- και νεανική μορφή προβάλλει πίσω άπο το αριστερό άκρο της ράχης τοΰ θρόνου έκτος από τήν κεφαλή και το αριστερό χέρι, το υπόλοιπο τοΰ σώματος της καλύπτεται. Εισάγεται εδώ έ'να θεληματικά δευτερεύον πρόσωπο, πού δεν προβάλλεται, έστω και όρθιο, στο ίδιο μέτωπο μέ τον 'Αλέξιο. Είχε υποτεθεί οτι σέ αυτή τή μικρογραφία, πλάι στον πατέρα του, απεικονίζεται ένας γιος τοΰ Άποκαύκου 23 εσφαλμένα, όπως αποδείχθηκε, μέ τή συνακόλουθη κατάθεση μιας άλλης πρότασης: το νεαρό αυτό άτομο ενδέχεται να προσωποποιεί τήν ιατρική 24. Ά ν τήν δεχθούμε, θα μείνει ανεξήγητο το περιορισμένο ανάστημα, ή άνηλικιότης: ζωγραφική επιλογή πού δεν συντελεί στή δεικτική πληρότητα αυτού τού - έστω και αλληγορικού - προσώπου* στην αποτελεσματική, δηλαδή, συμμετοχή του στή σύνθεση της παράστασης. 'Άλλωστε, ή απουσία της επιγραφής δεν κολάζεται μέ κάποιαν άλλη ένδειξη, πού να κινεί τήν αναγνωστική αντίληψη προς αυτή τήν κατεύθυνση. Τό ϊδιο ακριβώς θα Ίσχυε και στην προηγούμενη, υποθετική περίπτωση άν δηλαδή ό Άπόκαυκος είχε πράγματι ανήλικο γιό, τήν ώρα πού τον απαθανάτιζε ό ζωγράφος. Ξενίζει τέλος και ή ασάφεια τοΰ φύλου. 'Αναγόμενοι σέ αρχαιότερα ζωγραφικά δείγματα, διαπιστώνουμε οτι σέ κώδικα τού 10ου αιώνα 25, πίσω άπο τον καθήμενο σέ σκίμποδα Σολομώντα, επάνω σέ Είκ. 6. Κοπεγχάγη, Gl. Kongl. Samml., κώδιξ 6 (10ος ai), φ. 83β: ό προφήτης Σολομών και ή άνεπίγραφη Σοφία. 22. Το περγαμηνο δίπτυχο έντίθεται στον κώδικα μετά τα προκαταρκτικά φύλλα (περιλαμβάνουν Ιπποκρατικό λεξικό κ.ά.) και πριν από τον Βίο τοϋ 'Ιπποκράτους ακολουθούν ό "Ορκος και τα ιατρικά κείμενα. Τό κείμενο των Αφορισμών περιλαμβάνεται στα φ. 188 κέ. Στή μέση τοΰ φ. 188α, ό πρώτος αφορισμός γράφεται ώς έξης: Ό βίος, βραχύς- ή δε τέχνη μακρή- ό δε καιρός, οξύς ή δε πείρα, σφαλερή ή δε κρίσις, χαλεπή (...). Μέ ώχροκάστανο μελάνι και μικρότερα γράμματα, επάνω άπό τά: βραχύς - μακρή - οξύς - σφαλερή - χαλεπή, έχει αντιστοίχως σημειωθεί, επεξηγηματικά, στο μεσοδιάστημα: ολίγος - πολλή - σύντομος - επισφαλής - δύσκολος. Σχετικό είναι και υπερκείμενο σχόλιο, στο άνω μέρος τοΰ περιθωρίου. 'Οπωσδήποτε, ή σύνθεση τοϋ αφορισμού είναι ίατρογενής, όπως άλλωστε -υπό στενή έννοια- και τό νόημα του πρβλ. L. Bourgey, «La relation du médecin au malade dans les écrits de l'école de Cos», La collection hippocratique et son rôle dans l'histoire de la médecine, Leiden 1975, σ. 211, σημ H. Belting, Das illuminierte Buch in der spätbyzantinischen Gesellschaft, Χαϊδελβέργη 1970, σ. 82, σημ. 277, είκ. 32. 'Εφόσον ό 'Αλέξιος εικονίζεται έδώ προς τά τέλη της ζωής του, πού λήγει μέ τή δολοφονία του τό 1345, αποκλείεται ή άταύτιστη νεανική μορφή πού έ'χει κοντά του να είναι ένας άπό τους γιους του. Και ο'ι δύο κατείχαν υψηλά αξιώματα, διορισμένοι άπό τήν κεντρική εξουσία κυβερνήτες, ό Μανουήλ στην Άδριανούπολη (1341), ό 'Ιωάννης στή Θεσσαλονίκη (1342). Βλ. D. Nicol, The Last Centuries of Byzantium, , Cambridge , σ. 193,195 (= Οιτελευ- ' ταΐοι αιώνες τοϋ Βυζαντίου, , 'Αθήνα 1996). 24. Spatharakis, ο.π. (σημ. 13), σ. 149, σημ. 21. Τήν 'ίδια πρόταση είχαν προηγουμένως διατυπώσει ό Omont (1929), και ό Bordier, ο.π. (σημ. 13), σ 'Άλλοι, έχουν εκφράσει διαφορετική γνώμη, πού δέν καταλήγει σέ συγκεκριμένη και αιτιολογημένη ταύτιση, θεωρώντας οτι συνεικονίζεται μέ τον 'Αλέξιο ένας βοηθός, ή ακόλουθος, ή μια νεανική μορφή. 25. Στον κώδικα Gl. Kongl. Samml. 6 της Κοπεγχάγης, ή μικρογραφία τοϋ φ. 83β έχει τεθεί ώς προμετωπίδα τοϋ μέρους πού περιλαμβάνει σοφιολογικά κείμενα, μέ πρώτο τις Παροιμίες (φ ). Βλ. Αθήνα 1964, ο.π. (σημ. 13), άρ J. Beckwith, The Art of Constantinople, Λονδίνο , σ , είκ Η. Belting - G. Cavallo, Die Bibel des Niketas, Wiesbaden 1979, σ , 36, 38, 46-47, πίν. 1. J. Lowden, «An Alternative Interpretation of the Manuscripts of Niketas», Byzantion 53 (1983), σ. 560, , πίν

11 ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ υψηλό βαθμιδωτό βάθρο, εμφανίζεται ύπομνηστικά, σε περιορισμένη κλίμακα, μια άνεπίγραφη γυναικεία μορφή, πού φέρει μαφόριο και κρατεί επιδεικτικά ε'ιλητο στο δεξί της (όπως και ό Σολομών με το αριστερό του) χέρι (ε'ικ. 6). Εικονιζόμενη σέ προτομή, ή σεμνή αυτή παρουσία προβάλλει μέσα σέ χρυσό κάμπο, ως (αποκαλυπτικά) εμπνέουσα μορφή, σαν να είναι πλάι στον - θεοδοσιανής, κάπως, λάμψης, στο πνεΰμα της υφολογικής επιστροφής τοΰ 10ου αίώναβασιλικά ένδεδυμένο και εστεμμένο προφήτη ένώ, στην «πραγματικότητα», αναδύεται πίσω από τήν τυφλή τοξοστοιχία τοΰ αρχιτεκτονικού βάθους. Τα εικαστικά συμφραζόμενα στοιχειώνουν τον υπαινιγμό: με αυτή τήν άταύτιστη (άλλα οικεία, ενδεχομένως μέσω της Θεοτόκου) μορφή, αποδίδεται εδώ, μέ τις απαραίτητες επιφυλάξεις (χωρίς να ονομάζεται), ή έξ ύψους δωρητική σοφία 26. Ή διαφορά στην κλίμακα απόδοσης τών προσώπων αιτιολογείται και άπό τήν απόσταση πού υποτίθεται οτι χωρίζει τις δύο μορφές, και άπό τήν εικαζόμενη πρόθεση τού ζωγράφου να προτάξει δύο διαφορετικά στή φύση και τον τρόπο παρουσίας τους μεγέθη. Σέ άλλη τώρα μικρογραφία, σέ κώδικα τού 13ου αιώνα 27, ό χαλαρά κατ' ενώπιον εικονιζόμενος ευαγγελιστής Ματθαίος (καθήμενος, δεξιά) συνοδεύεται άπό μία νεανική ανδρική μορφή (όρθιος, αριστερά), μέ σταυρωμένα μπροστά στο στήθος τα χέρια (είκ. 7). Το συνοδό πρόσωπο είναι και έδώ άταύτιστο, χωρίς όμως να περιορίζεται στις διαστάσεις μιας ύπομνηστικά παρεμβατικής μορφής σημειωτέον έξαλλου οτι μέ τό φωτοστέφανο πού φέρει εξαίρεται «διασταλτικά» ή παρουσία του 28. Βέβαια, και στις δύο αυτές περιπτώσεις (είκ. 6-7), τα συνοδευτικά πρόσωπα συντάσσονται μέ τον συγγραφέα τοΰ κειμένου πού ακολουθεί κάτι πού θα συνέβαινε και στην περίπτωση τού παρισινού κωδικός, αν ή αινιγματική νεανική μορφή τοΰ φ. 11α είχε συνδυασθεί απευθείας μέ τήν προσωπογραφία τοΰ 'Ιπποκράτους (είκ. 3). Είκ. 7. "Αθως, κώόιξ Κουτλουμουσίου 61 (13ος αϊ), φ. 50β: οι ευαγγελιστές Ματθαίος και 'Ιωάννης (;). Σέ αντίθεση μέ ο,τι επιτυγχάνει στην προσωπογραφία τοΰ Άποκαύκου 29, ό ζωγράφος, σκόπιμα μάλλον, δέν διευκολύνει, μέσω μιας πληρέστερης απεικόνισης (επαρκής για τον αναγνώστη / ισότιμη μέ τον κυρίως εικονιζόμενο προβολή τοΰ προσώπου, σαφέστερη δήλωση φύλου και αναστήματος, ένδυμα, άλλα γνωρίσματα), τή σύνδεση αυτής τής μορφής μέ τήν ιστορική πραγματικότητα. 'Ακόμη και μια πιθανή αλληγορική διάσταση δέν αποδίδεται μέ τήν απαραίτητη σέ αυτές τις περιπτώσεις -έστω και στον ελάχιστο βαθμό- σαφήνεια. Τό αντίθετο λ.χ. συμβαίνει -μεταξύ άλλων: για τήν αποφυγή πιθανών παρεξηγήσεων- σέ μεσοβυ- 26. Πιο χαμηλά, στο κάτω αριστερό μέρος της μικρογραφίας, εικονίζεται καθήμενος, στραμμένος προς τον Σολομώντα, και ό έτερος άπό τους συγγραφείς τών κειμένων πού ακολουθούν Ίησους Σιράχ (φ β). Όπως και τα δύο άλλα πρόσωπα της σύνθεσης (είκ. 6), κρατεί και αυτός είλητό. Ή συνδυασμένη παρουσία τών δύο προφητών -πού δίνουν τήν εντύπωση οτι διαλέγονται μεταξύ τους- και ή ύφή τών κειμένων παρέχουν ασφαλείς ενδείξεις για τήν αναγνώριση της άταύτιστης γυναικείας μορφής. 27. Κώδιξ Κουτλουμουσίου 61, φ. 50β: Σ. Πελεκανίδης κ.ά., Οι θησαυροί τον 'Αγίου "Ορους, Σειρά Α', Εικονογραφημένα χειρόγραφα, 1, Αθήνα 1973, σ. 452, είκ Ό Γαλάβαρης θεωρεί οτι στα δεξιά τοΰ Ματθαίου, εκείθεν τοΰ ύψηλοΰ αναλογίου πού μεσολαβεί ανάμεσα τους, εικονίζεται ό ευαγγελιστής 'Ιωάννης: G. Calavaris, The Illustrations of the Prefaces in Byzantine Gospels, Βιέννη 1979, σ. 58, είκ Tò εικαστικό αποτέλεσμα προδίδει τή βούληση τοΰ ζωγράφου για μια πιστή - και κολακευτική - απόδοση τοΰ συγκεκριμένου προσώπου. Πρβλ. T. Velmans, «Le portrait dans l'art des Paléologues»,/lrr et société à Byzance sous les Paléologues, Βενετία 1971, σ. 125, είκ

12 ΓΡΥΠΩΝ ΓΡΙΦΟΙ: ΚΑΙΡΟΣ, ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΠΟΚΑΥΚΟΥ ζαντινές μικρογραφίες, οπού αρετές προσωποποιημένες, σέ ίσορρεπεΐς / συμπληρωματικούς συνδυασμούς, συνοδεύουν αυτοκράτορες στην εικαστική τους επιφάνεια: ή 'Αλήθεια και ή Δικαιοσύνη, απευθείας, τον Νικηφόρο Βοτανειάτη ή 'Ελεημοσύνη και ή Δικαιοσύνη, μέσω του βασιλέως των ουρανών, τον 'Ιωάννη Β' Κομνηνό και τον γιό του 'Αλέξιο, επίγειους βασιλείς 30. Δεν αποκλείεται ωστόσο, ή διακριτική καί «αθόρυβη» αυτή παρουσία, με τήν έμψυχη ύλικότητα και τήν εύγλωττία της ανθρώπινης μορφής, να απηχεί -κάπως, σαν εικαστικός αντίλαλος- τα γραφόμενα στον ανοικτό κώδικα, επάνω στο αναλόγιο καί άπό αυτά (βίος, τέχνη, καιρός), πιο συγκεκριμένα, είναι πιθανότερο να αποδίδεται ό βραχύς βίος παρά ό οξύς καιρός 31. Ή παραστατική αυτή δοκιμή δεν προϋποθέτει ότι ό ζωγράφος διέθετε ένα παλαιότερο εξειδικευμένο υπόδειγμα για τον εικονισμό τοΰ Βίου - τό αντίθετο μάλιστα! Θα μπορούσαμε, πράγματι, να αποδώσουμε τήν ασάφεια της εικόνας 32 στην απουσία προτύπου αν, βέβαια, είχαμε προηγουμένως θεωρήσει ότι ό ζωγράφος οεν είχε στή διάθεση του όλα τα μέσα πού χρειάζονταν για τήν απόδοση τοΰ έν λόγω προσώπου. Τίποτε πάλι δεν αποκλείει να μή χρησιμοποίησε στοιχεία πού είχε στή διάθεση του, επιδιώκοντας ακριβώς αυτή τήν α'ινιγματικότητα. 'Οπωσδήποτε όμως, θα είχε υπόψη του, ό Ίδιος ή ό εντολοδότης, τα περί τον Βίον λεγόμενα* καί ο,τι είχε υπόψη του, ενεργοποιήθηκε -εμμέσως- με αφορμή τον ιπποκράτειο αφορισμό καί «συμμορφώθηκε» με τις απαιτήσεις τοϋ νέου εικαστικού του περιβάλλοντος. Είναι ωστόσο δυνατόν να διακριβώσουμε σέ τι οφείλεται ή επιλογή τοΰ συγκεκριμένου αποσπάσματος, άπό τους Αφορισμούς, πού σύμφωνα με τήν υπόθεση μας συνεπάγεται καί τήν εμφάνιση τοΰ νεανικοΰ προ- 30. Βλ. άντιστ. Παρίσι 1992, ο.π. (σημ. 13), σ. 360 (άρ. 271) Lazarev, ο.π. (σημ. 20), είκ Πρβλ. Spatharakis, ο.π. (σημ. 13), είκ. 71, Να λάβουμε πάντως υπόψη καί τους επεξηγηματικούς ορούς πού διευκρινίζουν τό νόημα τοϋ αφορισμού: παραπάνω, σημ. 22 έκτος άπό τό λιγοστό τού βίου, ενδιαφέρει καί τό σύντομο του καιρού. Για τήν έννοια τοΰ καιρού στην ιατρική τέχνη, πρβλ. Trédé, ο.π. (σημ. 1), σ βλ. καί εύρετ., «Collection hippocratique», σ Πρβλ. τήν ασάφεια στην ελληνική γραμματεία: G. Kustas, Studies in Byzantine Rhetoric, Θεσσαλονίκη 1973, σ. 61 κέ., καί σπορ. Βλ. στο ϊδιο, σ. 93, σημ. 1, τό απόσπασμα τού Δημητρίου πού παραθέτουμε στην αρχή τοϋ άρθρου. 33. Σχετικά μέ τον πρώτο αφορισμό, πρβλ. Trédé, ο.π. (σημ. 1), σ. 46,49,154, σημ. 18. Για τις απηχήσεις του, άπό τον ελληνιστικό καί τό λατινικό κόσμο ως τον Φάουστ, τοϋ Γκαίτε, βλ. Ο. Temkin, Hipσώπου; Ή ως τώρα προσέγγιση μας επιτρέπει να τό άντιληφθοΰμε. Πέρα άπό τό πασίγνωστο τοΰ κειμένου, τό στοχαστικό της επιλογής δείχνει να συνυφαίνεται μέ τή σκοπιμότητα τοΰ μηνύματος 33. Προχωρώντας περαιτέρω, υποθέτω δηλαδή οτι ή σημασία της παράθεσης είναι διττή (μέ άχνα διαφαινόμενο τό δεύτερο σκέλος): βραχύς ό εικονιζόμενος, ιπποκράτειος Βίος άλλα καί οξύς ό καιρός (ό ενήμερος αναγνώστης τό αντιλαμβάνεται) όπου ό 'ιατρικός καιρός παρατάσσεται υπαινικτικά μέ τον βιοτικό καιρό (χωρίς κανένας άπ' τους δύο να εικονίζεται απευθείας). Δεν πρόκειται όμως για τον καιρό ή τους καιρούς της καθημερινότητας, σέ μια κοντόθωρη οπτική διαχείρισης τοΰ Ίδιωτικοΰ βίου - άλλα για τους καιρούς τών πολιτικών επιλογών, προς Ίδιον, ενδεχομένως, όφελος, θα χρειασθεί έδώ, επιστρέφοντας καί πάλι στις πηγές, καί μετά άπό εκτίμηση τοΰ τοπίου της τότε πολιτικής συγκυρίας, να πειραθοΰμε να διακρίνουμε μέ αληθοφάνεια τα κίνητρα της λοξοδρομίας τοΰ άνθρωπου - ως ποΰ έφθανε ή φιλοδοξία του; Άπό τήν άλλη μεριά, υπό τις τότε συνθήκες, πώς περίπου ορίζεται ή νομιμότητα; Όσο τουλάχιστον διαρκούσε ή ύπαλληλία, ό 'Αλέξιος όφειλε να αποδείχνει δραστικά τή νομιμοφροσύνη του να συμβουλεύει, να προνοεί, νά «θεραπεύει», εγγραφόμενος καί άπό αυτή τήν άποψη (μέσω τής αγάπης του για τήν ιατρική) στή συνέχεια τής ιπποκρατικής παράδοσης 34. Ζώντας σέ κρίσιμη εποχή, μέ περιόδους θρησκευτικών ερίδων καί κοινωνικού/δυναστικού σπαραγμοΰ 35, πότε τασσόμενος μέ τον ένα βασιλικό διεκδικητή τής εξουσίας (τον 'Ανδρόνικο Γ στρεφόμενο κατά τοΰ πάππου του 'Ανδρόνικου Β', ), πότε μέ τον άλλο (τον ανήλικο -καί νόμιμο, πάντως, διάδοχο τοΰ θρόνου- 'Ιωάννη Ε', εννέα τότε ετών, pocrates in a World of Pagans and Christians, Βαλτιμόρη - Λονδίνο 1991, σ Σημειώνουμε έξαλλου οτι ò πρώτος αφορισμός εΐχε αποτελέσει τό θέμα τής διατριβής τοΰ Κοραή στο Πανεπιστήμιο τοϋ Μονπελιέ (1787) βλ. τό λατινικό κείμενο καί τήν ελληνική μετάφραση (1890) τοϋ Θ. Λιβαδά («Ό καθ' Ίπποκράτην 'ιατρός, ήτοι, Περί τών κυρίων τοϋ ιατρού καθηκόντων εκ τοϋ πρώτου ιπποκράτειου αφορισμού εξαγομένων»): Ά. Κοραής, Medicus hippocraticus, έπιμ. Σ. Φασουλάκης, Χίος Πρβλ. Bourgey, ο.π. (σημ. 22), σ ΙΕΕ 9, 1979, σ. 152 κέ. - ειδικά για τον Άπόκαυκο, σ , είκ. σ. 157 (Ά. Λαΐου). Κ.-Ρ. Matschke, Fortschritt und Reaktion in Byzanz im 14. Jahrhundert, Βερολίνο 1971, σ Nicol , ό.π. (σημ. 23), σ. 156, 168, , , , 213, ε'ικ. 12 για τό πολιτικό πρόβλημα τής εποχής, σ. 151 κέ. 73

13 ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ 1341), έχοντας εξασφαλισμένη τη συνεργό εμπιστοσύνη της αντιβασιλείας (ή βασιλομήτωρ Άννα της Σαβοΐας και ό πατριάρχης 'Ιωάννης Καλέκας), καταφερόμενος στο έξης εναντίον τοΰ 'Ιωάννου ζ' Καντακουζηνού, αλλοτινού του προστάτη (οχι χωρίς να έχει προηγουμένως επιχειρήσει να τον παρασύρει προς την κατάλυση της νομιμότητας) 36, ό 'Αλέξιος Άπόκαυκος, εκμεταλλευόμενος διεκδικητικά την εκάστοτε ευκαιρία (προς Ιδιον αποκλειστικά όφελος, ή «νομιμοποιούμενος» και από παράγοντες δυσδιάκριτους για τον μακρινά μεταγενέστερο αναγνώστη;), ανέβηκε στις υπάτες βαθμίδες της ιεραρχίας, εγγίζοντας την κορυφή 37. Προχωρούμε βέβαια σε μια περιοριστική και κάπως «ιδιοτελή» τοποθέτηση, με το σύγχρονο, δικό μας βλέμμα της αναγνωστικής οιονεί καιροσκοπίας, τοΰ πιεστικού δηλαδή συσχετισμού τής ζήτησης, σέ αυτή τήν περίπτωση, μέ συγκεκριμένα πρόσωπα. Καίριες ωστόσο όψεις τής συμπεριφοράς τού 'Αλεξίου, όπως καθρεφτίζονται στις πηγές, ανταποκρίνονται θετικά στή ματιά μας. Γράφει ό Νικηφόρος Γρήγορος: Γένους γαρ τών άοόξων υπάρχων εκ νέου και πενία συντεθραμμένος, νϋν μεν τούτω, νυν ό' έκείνω μισθοϋ αιακονούμενος οιετέλει τον χρόνον κάκ των ελαχίστων μείζοσιν ήρεμα τοις οεσπόταις άμοιβαόόν χρώμενος, και πάσιν άντιδούς τα χείριστα, προδότης σαφής καθίστα μενος, ελαθεν ουκ οίόα πώς και ες τήν αύτοκρατορικήν οίκίαν παρεισφθαρείς, έπ* όλέθρω τής των 'Ρωμαίων, ώς εοικε, τύχης και εύόοξίας 38. Προηγουμένως όμως ό Γρήγορος είχε σχεδιάσει μια ζωηρή εικόνα τού προσώπου: δεινός γάρ... και αυτός εν τοις κατεπείγουσιν ην επινοήσαι τα τη χρεία κατάλληλα και πόρον οξύς τοϊς άπόροις εύρεΐν, ολίγα μεν καθεύόων, τα πλείστα ό' έγρηγορώς, και σκεπτομένφ τα μέγιστα έοικώς καί περί μεγίστων, και πλείονα καιρόν ταΐς πράξεσιν ή τοις λόγοις αεί παρεχόμενος 39. 'Απομονωμένο, αυτό τό προσωπογραφικό απόσπασμα θα κολάκευε τόν 'Απόκαυκο - δείχνει άλλωστε να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Ό άνθρωπος δεν έμοιαζε εκείνου τού Μαρκιανού τής Εκκλησιαστικής Ιστορίας, κάθε άλλο μάλιστα 40! Αυτός ό ενορχηστρωτής -αν οχι δυνητικός πρωταγωνιστής- των ρευστών καταστάσεων τής εποχής, από αυτή τήν άποψη, αναδείχθηκε σέ έναν επιδέξιο δαμαστή τού -λεκτικά παρόντος στον εικονιζόμενο κώδικα, και στις δύο μικρογραφίες- καιρού, καρπού μένος συνάμα και τα αγαθά τής παιδείας. Τοΰ τό αναγνωρίζουν επιφανείς συγκαιρινοί του λόγιοι, ακόμη και ό αργότερα αυστηρός στην 'Ιστορία του Νικηφόρος Γρήγορος 41. Στή μικρογραφία τού παρισινού κωδικός διαπιστώνουμε οτι ό χαρακτηριστικός αυτός έκπρό- το. Νικηφόρος Γρηγοράς, Ιστορία 'Ρωμαϊκή 12, 2: 2, Βόννη, σ κέ. Για τις ενέργειες τοΰ Άποκαύκου μετά το θάνατο τοΰ 'Ανδρόνικου Γ (1341), βλ. στο ϊδιο, σ κέ. 37. Σημ. 17, παραπάνω. Για τήν Άννα Παλαιολογίνα (της Σαβοΐας/Σαβαυδική), άπό το Chambéry (π π. 1365), βλ. D. Nicol, The Byzantine Lady: Ten Portraits, , Cambridge 1994, σ (= Οι βυζαντινές δεσποσύνες, 'Αθήνα 1996). 38. Γρήγορος, δ.π. (σημ. 36), σ Πρβλ. σημ. στή σ : στο ίδιο, σ Σέ αυτή του τήν εκτίμηση, ώς προς τήν κοινωνική καταγωγή τοΰ Αλεξίου, ό Γρήγορος μπορεί να υπερβάλλει βλ. έπί τοΰ προκειμένου P. Magdalino, «Byzantine Snobbery», The Byzantine Aristocracy, IX to XIII Centuries, 'Οξφόρδη 1984, σ Για τήν οικογένεια πού φέρει το ίδιο όνομα, βλ. παραπάνω, σημ Ό.π., σ Για τον ιστορικό Γρήγορα βλ. Η. Hunger, Βυζαντινή λογοτεχνία. Ή λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, 2, Αθήνα 1992, σ. 297 κέ. Πρβλ. στο ϊδιο, σ. 312 κέ., για τό ιστορικό έργο τοΰ 'Ιωάννου Καντακουζηνοί). Για τόν καιρό και τα παράγωγα του στην ιστορική σκέψη τοΰ Νικηφόρου Γρήγορα, βλ. Ε. Moutsopoulos, «La notion de "kairicité" historique chez Nicéphore Grégoras», Βυζαντινά 4 (1972), σ Βλ. παραπάνω, και σημ Παραθέτω τό κείμενο επιστολής τοΰ Νικηφόρου Γρήγορα προς τόν Αλέξιο Απόκαυκο (Κωνσταντινούπολη, ) πού ενδιαφέρει για τό ύφος και τήν καλλιέργεια τού επιστολογράφου. Στο πνεύμα τής αναδρομικής οικειότητας μέ τα αρχαία πρότυπα, πού χρησιμοποιούνται μέ άνεση και δεξιότητα, ό Γρήγορος - δη- μιουργικός, πάντως, άνθρωπος τής εποχής του - ενδύει τα τρέχοντα μέ λαμπρά φορέματα ενός μακρινού παρελθόντος, πού συναποτελοΰν ωστόσο, μέσω των κωδίκων, τήν κοινή ίματιοθήκη, τήν ιστορική φαντασία, τήν εννοιολογική περιουσία των λογίων τού καιρού του - στην κατεύθυνση, εννοείται, τής χριστιανικής δυναμικής. Μαρτυρειται συνάμα και ή θέση πού ήδη κατείχε ό παρακοιμώμενος (τότε) Αλέξιος, από τή δεκαετία τού ^0, στον κύκλο των ισχυρών, μετέχοντας συνάμα, αυτός ό μαθητής τού Θεοδώρου Ύρτακηνοΰ, καί στον κύκλο τών λογίων. Nicephori Gregorae Epistulae, έκδ. P. Α. Leone, 1982, σ , έπ. 119α (πρβλ. εκδ. Guilland, ο.π. σημ. 17, έπ. 17: γαλλ. μτφρ.): Άναξαγόραν, ερωτηθέντα δτου χάριν εις γένεσιν ήκειν ελοιτο μάλλον, τοϋ γε θεάσασθαι ήλιον φάναι φασί καί ούρανόν καί αστέρας, άτε τών άλλων απάντων, όπόσα γένεσιν καί φθοράν έκτήσατο σύνοικον, ουκ όντων άξιων αύτω θεωρίας σε δε ει τις τοϋ ήρετο, τοϋ τους λόγους, οιμαι, εύτυχεϊν καί τά τούτων άνθεΐν άπεκρίνω άν θέατρα, ώσπερ γάρ ει τις χρυσομανής εις αϊρεσιν καταστάς, χρυσόν μάλλον άνθεΐν άπαν εϊλετο φυτόν ή δσα γίνεται, οϋτω δή καί αυτός σοφός ων καί σοφίας εραστής, σοφούς μάλλον ή πάντα γίνεσθαι άν τους ανθρώπους εϊλου. τόν γάρ εκ φύσεως έαυτώ τά βέλτιστα προαφούμενον, εικός καί τους άλλους άλείφειν προς τόν δμοιον ζήλον τής αρετής καί άχθεσθαι ει τις ές ράθυμον παιδιάν άσχολεΐ εαυτόν. Οϋτω τοίνυν φύσεως έχων αυτός, πολλώ άν μάλλον τήν σήν έκπυρσεύσειας γνώμην έπί τά βέλτιστα, σύμμαχον ειληφώς τοϋ πάντα χρηστού βασιλέως τό πρόθυμον, δσον καί οίον περί τήν τών λόγων έθρεψε πρόνοιαν, καί μή λήγοις έπί ταύτα γυμνάζων αεί τήν βελτίστην σου γλώτταν, άριστ' ανδρών. 74

14 ΓΡΥΠΩΝ ΓΡΙΦΟΙ: ΚΑΙΡΟΣ, ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΠΟΚΑΥΚΟΥ σωπος της κοινωνίας τ,ής εποχής του αναδεικνύεται μέσω αυτών ακριβώς τών αγαθών: ώς επιφανής, δηλαδή, και άξιος κάτοχος ιατρικής παιδείας. Είναι από τήν αρχαιότητα οικεία ή απεικόνιση τοΰ μουσικοί) ανδρός: τοΰ άνθρωπου πού αναπνέει στη συντροφιά τών Μουσών, ή εκείνου πού είχε, οσο ζοΰσε, αναστραφεί τις Μούσες, σε επιτύμβιες ή όχι συνθέσεις, μέ κύριο γνώρισμα το είλητό πού κρατεί 42. Σέ είλητό έξαλλου, και κυρίως σε κώδικα, γράφουν (ή το κρατούν) οι θεόπνευστοι συγγραφείς τής Παλαιάς (είκ. 6) και τής Καινής Διαθήκης (οι ευαγγελιστές), άλλα καί οι θύραθεν ορμώμενοι, πού έχουν ενσωματωθεί στον νέο, χριστιανικό κόσμο (είκ. 3). Ή επιδεικτικά κατοπτριζόμενη φιλομάθεια τού προσώπου (είκ. 4), μαρτυρώντας για τήν οπωσδήποτε γνήσια κλίση του προς ένα συγκεκριμένο πεδίο (γραμματειακά αποκρυσταλλωμένης) εμπειρίας, δέν παύει ταυτόχρονα να προδίδει και τή ματαιοδοξία του 43. Ό 'Αλέξιος, βέβαια, δέν είναι ό συγγραφέας τών κειμένων τού κωδικός. Τολμά ωστόσο να αναμετρηθεί, όχι μόνο εικονιστικά, άλλα καί «διαλεκτικά», μέ τον ίδιο τον Ιπποκράτη. 'Εξαίροντας τις ικανότητες καί τα επιτεύγματα του σέ άλλους τομείς, ό αρχαίος δάσκαλος τής ιατρικής απορεί για το πώς μπόρεσε ò αρχηγός τών στρατιωτικών δυνάμεων στην ξηρά καί τή θάλασσα, πέρα άπό κάθε προσδοκία, καί παρ' όλες τις ευθύνες καί τις υποχρεώσεις του, να προχωρήσει μέ τόση ταχύτητα καί στο δικό του πεδίο στή μάθηση δηλαδή μιας «τέχνης», πού δέν μπορεί να χωρέσει στα όρια τού ανθρώπινου βίου. Τα παραπάνω μας πληροφορούν οι 'ιαμβικοί στίχοι πού καταλαμβάνουν το περιθώριο τών προσωπογραφιών, στο δίπτυχο πού αποτελείται άπό τα δύο αντικριστά φύλλα 44. Λέγει ό 'Ιπποκράτης, άποτεινόμενος προς τον συνομιλητή του: Ιατρικής μεν τής κρατίστης εν τεχναις /Δεινός τις εΐλε τήν εμήν ψνχήν έρως, / Έκ παώός ευθύς εντακείς εύμηχάνως, / Kai προσπαθώς εχουσαν ελκών τήν φύσιν / Προς συμπαθή παίοενσιν όλκαΐς έμφύτοις. / Kai οή συνάψας καί πυκνούς ταύτη πόνους, / Ύπερφυοϋς εδοξα τυγχάνειν κλέους, / Καινόν τι θαϋμα χρηματίζων τω βίω 45. Στή συνέχεια, απευθύνεται θαυμαστικά προς τον Άπόκαυκο: (...) Σύ δε στρατηγέ τών αρίστων Αύσόνων, / Κοινέ στρατάρχα τών οιπλών στρατευμάτων, / Ό γήν τε καί θάλατταν ασχέτως τρέχων, /Αιεξαγωγεϋ τών καθαυτούς πραγμάτων, /Έπηβόλος φρήν τών σοφών βουλευμάτων, / Ό τής δίκης πρύτανις εύστάθμοις μέτροις, / Ή προς λόγους άπληστος εξόχως φύσις, / Ό τεχνικός νους προς κτίσεις εύμηχάνους, / Πώς εις τοσαϋτα κερματίζων τάς φρένας, / Τ Ων εις εκαστον άρκέσαι τις αν μόλις, / Kai λαμπρός ούτω τοις πάσιν οεοειγμένος, / 'Έπειτα βλέψας προς μακράν ούτω τέχνην, / Προς ην βραχύς πάς έστιν ανθρώπου βίος, / Ούτως άνείλου θάττον αυτήν ή λόγος; 46 Τι πραγματικά, σέ σχέση μέ το συγκεκριμένο πρόσωπο, δηλώνεται σέ αυτή τήν «πεποιημένη» ρητορική άσκηση; Φαίνεται ότι οι τρεις τελευταίοι στίχοι, συμμορφούμενοι μέ το σχήμα τής αποφθεγματικής σοφίας τού κωδικού περιβάλλοντος (α ιπποκράτειος αφορισμός), καί συνάμα απηχώντας, άπό τό «παρασκήνιο», τήν καθημερινή (καί αρχαία) εμπειρία τής ευκαιρίας, αποτυπώνουν τή νοημοσύνη καί τήν ευκινησία τοΰ άνθρωπου. Καί συνεχίζει ό 'Ιπποκράτης: Kai πάσαν έξέπληξας εν τούτω φύσιν, / "Ωστε χρόνον τε καί λόγους καί τήν φύσιν, / Σπουοήν τε πάσαν τήν εμήν ού μετρίαν, / Όοοϋ πάρεργον, τούτο όή τό τού λόγου, / Kai παιόιάν ήλεγξας όντα σοϋ σθέ- άλλα γαρ άλλω μεν αν τω προς άλλον όντιναοϋν μακροτέρων έόέησε λόγων εν τούτοις τών λεγομένων άνακαλύπτειν τον νουν έμοϊ δε καί τής Ίλιάόος μείζω όοκεϊ τα λεχθέντα προς σέ τον τοσούτον, δν ή φύσις, ώς ειπείν, τερατευσαμένη λόγων αύτοχάλκευτον εόειξεν άγαλμα, μείζονς τής θύραθεν άρόείας οίκοθεν χορηγούσα σοι τάς τών λόγων πηγάς. Καί εϊης ήμίν ες μακρούς τους ήλιους σύν τε ευθυμία ζών καί τών λόγων πρόμαχος άμαχος καθιστάμενος. Πά τον Θεόδωρο Ύρτακηνό πρβλ. S. Mergiali, L'enseignement et les lettrés pendant l'époque des Paléologues ( ), 'Αθήνα 1996, σ (βλ. στο ίδιο, ο. 73 κέ., για τον Νικηφόρο Γρήγορα). Φαίνεται ότι ό Αλέξιος ήταν - κάπως - διχασμένος ανάμεσα στις εξίσου Ισχυρές κλίσεις του προς τον πρακτικό, αφενός, καί αφετέρου προς τον θεωρητικό βίο. 42. Πρβλ. Η.-Ι. Marrou, Μουσικός άνήρ. Etude sur les scènes de la vie intellectuellefigurantsur les monuments funéraires romains, Ρώμη (1938) Για τήν παράσταση τοΰ βιβλίου στην τέχνη, πρβλ. Bialostocki, ο.π. (σημ. 21). Τον Αλέξιο είχε μυήσει στην Ιατρική ό Ιωάννης Ζαχαρίας (Ακτουάριος) τοΰ αφιέρωσε άλλωστε τό πρώτο βιβλίο τοΰ συγγράμματος του Θεραπευτική μέθοδος (1329/30). Βλ. Mergiali, ο.π. (σημ. 41), σ Ή στιχομυθία ανάμεσα στον 'Ιπποκράτη καί τον Αλέξιο, πού εξελίσσεται στο οριζόντιο καί τό εξωτερικό κάθετο περιθώριο τών μικρογραφιών, σέ τρεις (άριστ., φ. ΙΟβ) καί τέσσερεις στήλες (δεξιά, κάτω, φ. 11α), είχε εν μέρει δημοσιευθεί άπό τον J. Boivin στην εκδοσή του τής 'Ιστορίας τοΰ Γρήγορα (Βυζαντίς τοΰ Λούβρου, 1702). Τό ίδιο ακριβώς κείμενο περιλαμβάνεται στην έκδ. Βόννης, ο.π. (σημ. 36), σ (σημ. στή σ ). 45. "Ο.π., σ "Ο.π.,σ

15 ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ νους 47. 'Ωστόσο, ό στιχουργός χειρίζεται το ιστορικό της ευκαιρίας μέ τον τρόπο πού απαιτούν οι ανάγκες της δικής του σύνθεσης. Το αρχαίο σχήμα τής οξύτητας του καιρού (διατυπώνεται στον α' αφορισμό τοΰ 'Ιπποκράτους: 5ος αι., μεταφράζεται πλαστικά, μέ διαφορετικό στόχο, άπό τον Λύσιππο: 4ος αι., αποτυπώνεται -μέ αφορμή το έργο τού Λυσίππου- έρμηνευόμενο άπό τον Ποσείδιππο: 3ος αι.) παραμερίζεται, εφόσον στή θέση του προβάλλονται το μακροχρόνιο τής (ιατρικής) τέχνης αφενός, και αφετέρου το βραχυχρόνιο τού βίου. Μεταλλάσσεται μέ αυτό τον τρόπο και ή ποιότητα τού κέρδους. Το πρόσκαιρο κτήμα, ανεξάρτητα άπό τη βούληση τοΰ γράφοντος, μετατρέπεται σέ κτήμα παιδείας. Τούτο όμως χωρίς να υποτιμάται -αντιθέτως μάλιστα- ή ταχύτητα πρόσληψης των οικείων αγαθών, πού επέδειξε αύτη ή προς λόγους άπληστος εξόχως φύσις τόσο πού το έργο ζωής τοΰ ενός, να δείχνει όοοϋ πάρεργον στα χέρια τοΰ άλλου. Έδώ άπηχεΐται εμμέσως ή ετοιμότητα τοΰ «δραττομένου τής ευκαιρίας» εκείνου πού αντιλαμβάνεται την οξύτητα τού -μνημονευόμενου στον ιπποκράτειο αφορισμό, άλλα καί ευρύτερα νοούμενου- καιρού. Ό 'Αλέξιος, θα λέγαμε, «καιρού τε» -άλλα- «και παιδείας έδράξατο». 'Απαντώντας στον Ιπποκράτη, επιχειρεί να μετριάσει την εντύπωση τής -έναντι τής χριστιανικής θεώρησης τών πραγμάτων- υβριστικής αυτάρκειας, πού θα μπορούσαν να προκαλέσουν στον «αναγνώστη» οι προηγούμενοι στίχοι, και παραπέμπει στην (εν ήμϊν) «τεχνουργία» τοΰ θεού, στην οποία, βέβαια, οφείλεται ό θαύματος γέμων λόγος τού εθνικού 'Ιπποκράτους (υπονοείται οτι έχει και αυτός ενσωματωθεί, εφεξής, στους χορούς τής Εκκλησίας): Έγώ σοφών κράτιστε τών ύμνουμένων, Ι (...) Πολλοίς μεν εσχον έντυχεϊν σοφών λόγοις, Ι (...) Παρ' ων άφορμάς οαψιλεΐς ην λαμβάνειν, / Προς θαύμα τον κτίσαντος άρρήτοις τρόποις. / Έπεί όε τών σών εύκλεών σπονόασμάτων / Πολύς τις ερρει θαύματος γέμων λόγος, / Ώς τής εν ήμΐν τοΰ θεοϋ τεχνονργίας / Τους μυστικούς τρανοϋντος έμφυτους λόγους, / Πολύν μεν εσχον έντυχεϊν τούτοις πόθον, / Λαμπραϊς έπ? αύτοϊς έντρυφών ταϊς έλπισα*. Ή μορφή τοΰ Ιπποκράτους (είκ. 3) προσομοιάζει μέ μορφές γερόντων προφητών καί άγιων τής παλαιολόγειας εποχής. Τόν τρόπο παρουσίας του κατοχυρώνει -υπονοούμενο- καί το σκεπτικό τής σύγκλισης όλων τών λόγων, προφητών άπό τη μιά, καί αρχαίων σοφών άπό την άλλη, στην κοινή, μετά τόν 'Ιησού, χριστιανική κοίτη. Ήταν, θά λέγαμε, φυσιολογικά «έμπροσθοφάλακρος», καί όχι βέβαια «όπισθοφάλακρος», όπως ό πλασματικός λυσίππειος Καιρός 49. 'Ωστόσο, τό πρόσωπο καί ή καταγεγραμμένη εμπειρία του, όπως μαρτυροΰν τά εικαστικά τεκμήρια τοΰ παρισινοΰ κωδικός, στάθηκαν για τόν Άπόκαυκο καίριες, εύστοχες επιλογές 50. Αυτός όμως ό επιδέξιος κυνηγός τοΰ εν γένει καιροΰ, δέν μπόρεσε τελικά να αποφύγει ένα δραματικά βίαιο τέλος 51. Γράφει καί πάλι ό Γρήγορος:... βιαίως εκείνος άπέρρηξε την ψυχήν, άπάσης έρημος βοηθείας, ό πάντα χρήματα παρά πάντα δαπανών τον βίον ύπερ τοϋ μή βιαία χρήσασθαι τελευτή 52. Συντασσόμενο ύπομνηστικά μέ τόν Άπόκαυκο, τό νεαρό πρόσωπο τής μικρογραφίας (συνολικά, π. 27 Χ 19 έκ.) τοΰ φ. 11α (είκ. 8), μπορεί λοιπόν να παραπέμπει στην -έδώ, εγκόσμια- διαλεκτική τοΰ βίου καί τοΰ καιρού, στην ευρύτερα νοούμενη υλική της διάσταση, πού περιλαμβάνει «λόγους», άλλα καί δύναμη. Μέ τό χέρι να κρατεί τό κάτω αριστερό άκρο τοΰ 47. Ό.π., σ 'Επανέρχεται στή συνέχεια ό χαρακτηρισμός της βραχύτητας, αύτη τη φορά τοΰ Ιπποκράτειου λόγου (σ ): Kai σφόδρα θανμάζειν με φιλών τοις λόγοις, /"Εόειξας εργοις ώς βραχύς τις μου λόγος. 48. Ό.π., σ , 5, Παρακάτω, ό Αλέξιος στρέφεται - τώρα «δικαιολογημένα» - προς τά δικά του επιτεύγματα. Ό,τι έδώ παρουσιάζεται ώς αυτονόητο - σέ σχέση μέ τους αρχαίους σοφούς -, είχε παλαιότερα προβληθεί πιο διακριτικά. Ό αναγνώστης θα ανατρέξει στο δεητικό προς τον Χριστό επίγραμμα του 'Ιωάννου Μαυρόποδος (11ος α'ι.) για τον Πλάτωνα καί τόν Πλούταρχο (άρ. 43 Lagarde). Πρβλ. W. Hörandner, «La poésie profane au Xle siècle et la connaissance des auteurs anciens», TrM 6 (1976), σ , 263. Ό λόγος και ό τρόπος τών μεν είχε προσεγγίσει τους νόμους τοΰ Χριστού - τούτο θά μπορούσε να θεωρηθεί ώς - τουλάχιστον - ισοδύναμο μέ τό φιλάνθρωπο της διάθεσης καί της τέχνης τον Ιπποκράτους. Ό ϊδιος είχε άλλωστε γράψει: (...) όεϊ... μετάγειν την σοφίην ες την ίητρικήν και την ίητρικήν ες την σοφίην. Ίητρός γαρ φιλόσοφος ίσόθεος (Περί εύσχημοσύνης, 5). Βλ. 'Ιπποκράτη, ο.π. (σημ. 12), σ Για τη σχέση αρχαίας ελληνικής ιατρικής καί φιλοσοφίας πρβλ. W. Jaeger, Paideia: the Ideals of Greek Culture, 3, Ν. Υόρκη 1944, σ Σύμφωνα μέ τόν 'Ιωάννη Τζέτζη: ο.π. (σημ. 11), σ Πρόσεξε τόν τρόπο εικονισμού του: σημ. 20, παραπάνω. 51. 'Ιστορία 14, 10: ο.π. (σημ. 36), σ κέ. Πρβλ. Nicol (σημ. 23), σ Ό.π., σ Ή περιγραφή τοϋ Γρήγορα αποτελεί δείγμα της δεξιότητας του στο να συνθέτει αφηγηματικούς «πίνακες»: R. Guilland, Essai sur Nicéphore Grégoras. L'homme et l'oeuvre, Παρίσι 1926, σ

16 ΓΡΥΠΩΝ ΓΡΙΦΟΙ: ΚΑΙΡΟΣ, ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΠΟΚΑΥΚΟΥ Ε'ικ. 8. Λεπτομέρεια της είκ. 4: ό Αλέξιος Άπόκανκος με τήν υπαινικτική νεανική μορφή. ανοιγμένου κωδικός, προβάλλοντας πίσω άπό τη ράχη τοΰ καθίσματος, υποδεικνύεται ή σχέση πού συνδέει αυτό το πρόσωπο με τα εκεί γραφόμενα. Ή σχέση όμως αύτη δεν είναι γενεσιουργός όπως θα ήταν, αν μία διαφορετικής όψης, δευτερεύουσα μορφή, έστεκε στο πλάι τοΰ 'Ιπποκράτους. Άλλα και τούτο, δεν δείχνει τόσο πιθανό διότι σε αυτή τήν περίπτωση δέν χρειάζεται, ούτε επιτρέπεται, να συνδεθεί ή ιπποκρατική γραφή (όπως, δ.χ., τα ευαγγέλια), μέσω ενός αλληγορικού μεσολαβητή, ή ενός αγγέλου, με μιαν έξ ύψους εμπνέουσα δύναμη (πρβλ. ε'ικ. 6). 'Εξάλλου, δέν ενεργοποιούνται όλες οι δηλωτικές δυνατότητες τής μορφής πού εξετάζουμε. Το βλέμμα ληθαργεΐ, χάνεται έξω από τή σκηνή, δέν κατευθύνεται ακριβώς προς το γραπτό* το υπερβαίνει. Ή παρατήρηση δέν στερείται ενδιαφέροντος. Διαπιστώνει συχνά ό μελετητής τής βυζαντινής μικρογραφίας τήν άποδεικτικότητα τού μηχανισμού τών βλεμμάτων, πού κινεί εύστοχα ό ζωγράφος, ακόμη και σέ παραστάσεις περιορισμένων διαστάσεων, μέ τή σαφή βούληση να δυναμώσει τήν εικαστική εύγλωττία τών εικονιζόμενων μορφών. Στην έκδοση του τής Ιστορίας τού Γρήγορα (1702), ό Boivin αναγνωρίζει ως υπηρέτη το έν λόγω πρόσωπο:... statpuer, librwn in pluteo apertum manu sinistra apprehensum tenens, et legenti similis 53. Είναι χαρακτηριστικό οτι συμφωνώντας μέ τον εκδότη, ό σύγχρονος του σχεδιαστής τής χαλκογραφίας πού αναπαράγει τήν παράσταση τού 53. Ό.π., σ Πρβλ. σημ

17 ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ φ. 11α, διασαφηνίζει κάπως το βλέμμα, κατευθύνοντας το προς τον κώδικα. Ή δηλωτική (για εμάς) αφαίρεση τοΰ πρωτοτύπου διορθώνεται ελαφρώς, για να χαρακτηρίσει, διακριτικά πάντοτε, τον νεαρό ακόλουθο ώς αναγνώστη. 'Επιστρέφοντας ωστόσο στη μικρογραφία τών μέσων τοΰ Μου αιώνα, δεν διακρίνουμε στη σχέση τών προσώπων μεταξύ τους, ή τη σχέση ανάμεσα στον ακόλουθο και τον κώδικα, στοιχεία πού να στηρίζουν αύτη την υποθετική ιδιότητα της δευτερεύουσας μορφής 54. Το βλέμμα δεν συνδυάζεται με τήν κίνηση τοΰ χεριού, στρεφόμενο προς τον ανοικτό κώδικα, για να δείξει οτι το παρασκηνιακό αυτό πρόσωπο είναι αναγνώστης. Θα ήταν ενθαρρυντικό αν παρασύραμε προς τήν ϊδια κατεύθυνση μιαν άλλης κατηγορίας μαρτυρία. Αυτή ή τελευταία πτυχή στην προσέγγιση μας άφορα στο διάκοσμο της ενδυμασίας πού φέρει ό Άπόκαυκος 55. Οίον αν βονλοιτο, οπωσδήποτε 56. Είναι όμως τό μεταξωτό αυτό ύφασμα από τών συνήθων; Ζωσμένο στή μέση, τό φαιοπράσινο δουκικό καββάδιο κοσμείται με συνυφασμένα συμμετρικά ζεύγη άντινώτων γρυπών, πού εγγράφονται, ορθωμένοι στα πίσω τους άκρα, στο εσωτερικό εφαπτόμενων κύκλων (ε'ικ. 4). Τό θέμα αποδίδεται σε μονοχρωμία* σε ανοικτό τόνο, τό μοτίβο εξαίρεται επάνω σέ σκούρο βάθος 57. Ή παράσταση αυτού τοΰ μυθικοΰ ζώου, πού συνδυάζει γνωρίσματα αετού και λέοντος, είναι οικεία στην τεχνη^ και άπαντα συχνά σε έργα της μεσαιωνικής περιόδου, σέ 'Ανατολή και Δύση. Ό συμβολισμός του σχετίζεται με τό εικονογραφικό θέμα, μεγάλης εξάπλωσης, τής Ανάληψης τοΰ Αλεξάνδρου, πού εξαρτάται άπό τήν Αιήγησιν τοΰ Ψευδο-Καλλισθένους 59. Τό εντοιχισμένο στή βόρεια όψη τοΰ Αγίου Είκ. 9. Βενετία, "Αγιος Μάρκος (βόρ. Οψη). Μαρμάρινο ανάγλυφο με παράσταση τής 'Ανάληψης τον Αλεξάνδρου (12ος αϊ ;). Μάρκου μεσοβυζαντινό ανάγλυφο (113 Χ 189 εκ.) μας δίνει μιαν ευρύτερα γνώριμη απόδοση τοΰ θέματος (12ος αι.;) 60, πού θα μπορούσε να έχει θετική σημασία, ώς δοξολογική διατύπωση τοΰ βασιλικού μεγαλείου, ή και αρνητική, ώς ένδειξη υβριστικής αλαζονείας. Αναπτυσσόμενη σέ δύο διαστάσεις, ή παράσταση εικονίζει μετωπικά τον βασιλικά ενδεδυμένο Αλέξανδρο να τείνει προς τα εμπρός τα κοντάρια μέ τήν τροφή, για να παρασύρει ορμητικά προς τα άνω τους γρύπες πού σύρουν τό άρμα (ε'ικ. 9). Προσθέτει τό μοτίβο τών γρυπών στή μεγαλοφωνία τής προβολής τοΰ Αλεξίου (ε'ικ. 4); Φαίνεται οτι ή επιλογή δεν στερείται νοήματος. Ακόμη όμως κι άν τό θέμα δεν είναι άπλα κοσμητικό, δεν έχει οπωσδήποτε και τήν οξύτητα ή / και τή σκοπιμότητα πού θα μπορούσε νά τοΰ αποδώσει ένας σύγχρονος μας ερευνητής, στην προσπάθεια του νά παρασύρει τήν ερμηνεία προς τή δική του αναγνωστική κατεύθυνση. 'Εδώ δεν 54. Για μια παράσταση αύτοϋ του τύπου, πρβλ. τον μοναχό Σάββα, ώς αναγνώστη, με μια λαμπάδα στο χέρι, στο πλευρό τοΰ Νικηφόρου Βοτανειάτου: Spatharakis, ο.π. (σημ. 13), είκ Για τη φορεσιά τοΰ 'Αλεξίου, πρβλ. Μ. Θεοχάρη. Πολυτελή υφάσματα στο Βυζάντιο. Κοσμικά και εκκλησιαστικά, 'Αθήνα 1994, σ , είκ Βλ. παραπάνω, σημ Πρβλ. εγχρ. είκ.: Παρίσι 1992, ο.π. (σημ. 13) ΙΕΕ 9, ο.π. (σημ. 35) D. Τ. Rice, Art byzantin, Βρυξέλλες 1959, πίν. 34. Στο εσωτερικό τών κύκλων άλλοι ερευνητές αναγνωρίζουν φτερωτούς λέοντες: Spatharakis, ο.π. (σημ. 13), σ. 149 λέοντες: Η. Maguire, «Magic and the Christian Image», Byzantine Magic, Ουάσιγκτον 1995, σ. 55* ή γρύπες μέ κεφαλή λεόντων: Θεοχάρη, ο.π. (σημ. 55), σ L. Bouras, The Griffin through the Ages, Αθήνα 1983, Πρβλ. ODB, 2, σ. 884 (λ.griffin). 59. Βλ." για τό θέμα C. Settis-Frugoni, Historia Alexandri elevati per grìphos ad aerem. Origine, iconografia e fortuna di un tema, Ρώμη Ο. Demus κ.ά., Le sculture esteme di San Marco, Μιλάνο 1995, σ (άρ. 65, G. Tigler). C. Frugoni, «La lastra marmorea dell'ascensione di Alessandro Magno», La basilica di San Marco, arte e simbologia, Βενετία 1993, σ Πρβλ. A. Grabar, Sculptures byzantines du moyen âge, 2 (Xle-XIVe s.), Παρίσι 1976, σ. 75 (άρ. 72), πίν. 52α. Σέ πρόσφατο άρθρο του ό S. Curcic διερευνά τό νόημα της παρουσίας γρυπών σέ εντοιχισμένα ανάγλυφα, σέ εξωτερικές επιφάνειες υστεροβυζαντινών ναών τής Σερβίας: «Some Uses (and Reuses) of Griffins in Late Byzantine Art», Byzantine East, Latin West. Art-Historical Studies in Honor of Kurt Weitzmann, Princeton 1995,σ

18 ΓΡΥΠΩΝ ΓΡΙΦΟΙ: ΚΑΙΡΟΣ, ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΠΟΚΑΥΚΟΥ αποκλείεται να έχει άποτροπαΐκή σημασία* το υποθέτουμε χωρίς να λησμονούμε την ειρωνεία τοΰ τέλους, όχι μόνο στην περίπτωση τοΰ Άποκαύκου, άλλα και σε εκείνη, προηγουμένως, τοΰ 'Αλεξίου Ε' Δούκα 61. Χρειάζεται να ελεγχθεί ακριβέστερα ή σημασία της χρήσης αύτοΰ τοΰ μοτίβου* καταλεγόμενο ανάμεσα σε άλλα, διατηρεί άραγε το δυναμικό τοΰ συμβολικοΰ του νοήματος; Για κάθε περίπτωση, και τη χρονολογία της, επιβάλλεται ξεχωριστή προσέγγιση. Μήπως το νόημα έχει αμβλυνθεί, μέ τήν επανάληψη, σβήνοντας βαθμιαία σε ένα κοσμητικό αυτοματισμό; Όχι ακριβώς, βέβαια* άλλα ή εξακρίβωση τοΰ ζητήματος σέ ολη του τήν έκταση δέν είναι τοΰ παρόντος. Στή μελέτη μας των παραγόντων πού συνθέτουν τήν παράσταση τοΰ φ. 11α στον παρισινό κώδικα (είκ. 4), μέσα άπό τή συγχορδία τών νοημάτων αναδεικνύεται, ίχνογραφούμενη, ή ιστορία τοΰ βίου/καιροΰ. Το εικονιζόμενο νεανικό άτομο δέν αποτελεί παρά έναν αθόρυβο, ύποδηλωτικό δείκτη.* Maison Suger, 1995/96 * Τό παραπάνω κείμενο είχε άπό πολλού κατατεθεί προς εκτύπωση όταν κυκλοφορήθηκε ό τόμος: Φιλέλλην. Studies in Honour of Robert Browning, Βενετία 1996, όπου, σέ άρθρο του, ό J. Munitiz εκδίδει τό σύνολο τών ιαμβικών στίχων πού περιβάλλουν, στον παρισινό κώδικα (είκ. 3-4), τις προσωπογραφίες τών φ. ΙΟβ-ΙΙα: «Dedicating a Volume: Apokaukos and Hippocrates (Paris, gr. 2144)», σ Τρεις αιώνες μετά τον Boivin (1702), ό σημερινός ερευνητής έχει λοιπόν στή διάθεση του τό προηγουμένως δυσπρόσιτο αυτό κείμενο, στο σύνολο του (πρβλ. σημ. 44, παραπάνω)* εξακολουθεί πάντως να διαφεύγει τό πρόσωπο τοΰ συγγραφέα. Έξαλλου, προχωρώντας περαιτέρω στην κατεύθυνση πού είχε χαράξει ό Belting (σημ. 23, παραπάνω), ό Munitiz αναγνωρίζει στο νεαρό άτομο τοΰ φ. 11α (είκ. 4) έναν τρίτο γιό - τό υποτιθέμενο στερνοπαίδι τοΰ Αλεξίου (στο 'ίδιο, σ ). Οι δύο προσεγγίσεις κινοΰνται σέ διαφορετικές γραμμές και χρησιμοποιούν διαφορετικά ερείσματα* ό συνδυασμός διευκολύνει ωστόσο τήν πληρέστερη και ασφαλέστερη εξέταση τοΰ ζητήματος πού θέτει ή μελέτη μας. 61. Πα τον επονομαζόμενο Μούρτζουφλο αυτοκράτορα (1204), πού εικονίζεται να φέρει ένδυμα κοσμούμενο μέ γρύπες, βλ. Spatharakis, ο.π. (σημ. 13), σ. 152, , είκ. 99. Piltz, ο.π. (σημ. 14), σ. 11, είκ. 9. ΙΕΕ 9, είκ. σ

19 Elias Antonopoulos Λ GRYPON GRIPHOI: KAIROS, ART ET VIE DANS LE PORTRAIT D'ALEXIOS APOKAUKOS {Paris.gr. 2144, f. llr) «L ^ occasion fait le larron»! {Petit Robert, s.v.). La très familière figure de l'occasion, que l'on saisit «par les cheveux» tant qu'il est encore temps, ne cesse d'être evasive malgré la précision de l'acte conseillé aux divers «prétendants», à tout un chacun qui vise profit et succès dans n'importe quel domaine de l'expérience: de la saisir par devant, quand elle s'approche de vous. Encore plus évasif que cette figure féminine dérivée - dont une version, accompagnée de Metanoea, et dépendant théoriquement de la statuaire grecque (attr. à Phidias), existe en littérature latine au moins depuis l'épigramme d'ausone (Bordeaux, IVe s.) In simulacrum Occasiona et Paenitentiae (33, p Peiper) - est son ancêtre grec portant le nom intraduisible de Kairos, dont l'actif est enregistré dans des champs divers de la vie ou de la création, avec des résultats qui dépassent la matérialité de l'immédiat. De ce fabuleux personnage, considéré comme divinité (Ion de Chios, mentionné par Pausanias V, 14, 9), c'est le Sicyonien Lysippe (IVe s. av. J.-C.) qui donna l'équivalent plastique. Par cette statue disparue, dont des traces littéraires et des avatars plastiques nous sont toutefois parvenus, voulut-il ériger en bronze son idéal de l'oeuvre d'art? A-t-il donc voulu, par cette cristallisation mythographique, suggérer le moment de l'achèvement équilibré de l'oeuvre, par le dosage adéquat des éléments qui la composent? En tout état de cause, s'éloignant de sa formulation initiale, l'image navigue pour tracer une longue tradition littéraire et figurative, riche en variantes; celles-ci, étant initialement conçues dans un environnement discursif païen, servent plus tard, dans leur transformation, à la démonstration chrétienne. Le premier témoignage qui en parle, se rapportant directement à l'oeuvre de Lysippe (dont il est de quelques décennies postérieur), est l'épigramme de Poseidippos de Pella {Anthologie Grecque XVI, 275). Kairos y est présenté marchant sur les pointes, portant des talonnières à chaque pied, volant comme le vent; il tient un rasoir de la main droite pour montrer l'acuité de l'instant propice. Il est chauve par derrière, pour donner à voir que personne n'arrive plus à le saisir quand il s'en éloigne. Or parfois, après avoir été intégré dans un héritage omniprésent, Kairos ne préserve plus le souvenir de son créateur - en sculpture; ainsi en est-il, par exemple, dans un récit qui relate un événement de 479, sous le règne de Zenon. Ayant tenté d'usurper le pouvoir, Marcien laissa l'occasion s'enfuir. Et l'historien Evagre de remarquer: «Elle a vol rapide, en effet, l'occasion; quand elle est juste devant vous, elle se laisse peut-être prendre, mais, si l'on a manqué la prise, elle file en l'air et se rit de ceux qui la poursuivent, ne souffrant plus désormais qu'on l'atteigne. De là vient à coup sûr que les sculpteurs et les peintres lui font tomber les cheveux en avant, tandis que par derrière ils lui rasent la tête jusqu'à la peau: par là ils suggèrent bien ingénieusement que, si elle marche derrière vous, elle se laisse peut-être prendre par sa chevelure qui tombe, mais que, une fois qu'elle a passé devant vous, elle échappe totalement, n'offrant au poursuivant aucune mèche par laquelle on la puisse saisir. C'est ce qui arriva aussi dans le cas de Marcien: comme il avait perdu l'occasion qui se présentait favorablement à lui, il ne put désormais en trouver de pareille». {Histoire ecclésiastique III, 26; trad. Festugière: n. 8, supra.) Beaucoup plus tard, l'épigramme de Poseidippos est entrée dans la version enrichie de l'anthologie, composée vers la fin du XHIe siècle par Maxime Planude. Cependant, Kairos figurait aussi dans la littérature médicale antique, et notamment dans le premier aphorisme d'hippocrate: «La vie est brève, l'art est long, l'occasion fugitive...». Dans un manuscrit tardif de la Bibliothèque nationale, le cod. grec 2144, après des textes introductifs et précédant les oeuvres d'hippocrate, est inséré un bifolium de parchemin (f ), avec, sur ses faces intérieures (Fig. 3-4), les portraits de l'auteur (à g.) et du grand duc Alexios Apokaukos (à dr.). Ce dernier (fl345) est accompagné discrètement d'un jeune personnage anépigraphe, considéré tantôt comme figurant un de ses fils, ou un serviteur, tantôt comme personnifiant la médecine. Sur les pages ouvertes du livre posé sur le pupitre - mis en rapport, dans la miniature de droite, avec le figurant (fig. 8) - on lit justement le premier aphorisme hippocratique. En nous appuyant sur des données littéraires et biographiques, nous proposons ici de reconnaître en ce personnage anonyme un lointain descendant du Kairos antique, poussant dans un contexte apparenté. 80

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 3: Βυζαντινή Επιστολογραφία: είδη - χαρακτηριστικά. Συνέσιος ο Κυρηναίος: Βίος και Έργο Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα έρθουν

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης ΙI

Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης ΙI ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης ΙI Η τέχνη του 4ου αι. π.χ.: ή όψιμη κλασική περίοδος Διδάσκων: Αναπλ. Καθηγητής Νικόλαος Θ. Κατσικούδης Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) Από τον 2ο αιώνα και εξής η λέξη ευαγγέλιο δηλώνει: τα βιβλία εκείνα της Καινής Διαθήκης που περιέχουν και αφηγούνται το γεγονός της

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων 1. Ποια είναι τα βιβλία της Καινής Διαθήκης 1. Ιστορικά Ευαγγέλια 1. κατά Ματθαίον 2. κατά Μάρκον 3. κατά Λουκάν 4. κατά Ιωάννην 5.Πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 20 (2010) 323-327

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 20 (2010) 323-327 An t h o n y Ka l d e l l i s St e p h a n o s Efthymiadis, The Prosopography of Byzantine Lesbos, 284 1355 A.D. A Contribution to the Social History of the Byzantine Province, Verlag der Österreichischen

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ 1. Ιστορία της έρευνας 2. Ο Μελχισεδέκ στην Παλαιά Διαθήκη 3. Ο Μελχισεδέκ στην απόκρυφη γραμματεία 4. Ο Μελχισεδέκ στα χειρόγραφα του Κουμράν 5. Ο Μελχισεδέκ στους Φίλωνα

Διαβάστε περισσότερα

Η εκπαίδευση στην αρχαιότητα και στο βυζάντιο

Η εκπαίδευση στην αρχαιότητα και στο βυζάντιο Η εκπαίδευση στην αρχαιότητα και στο βυζάντιο Κωνσταντίνος Λιάκος Β2 49 ο Γυμνάσιο Αθηνών 2011-2012 Η εκπαίδευση στην αρχαιότητα και στο βυζάντιο Πρωτοβάθμια εκπαίδευση Όπως και στον σύγχρονο κόσμο, έτσι

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Θεατρικό Εργαστήρι: Δημιουργία δραματικών πλαισίων με αφορμή μαθηματικές έννοιες. Ανάπτυξη ικανοτήτων για επικοινωνία μέσω του θεάτρου και του δράματος. Ειδικότερα αναφορικά με τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού»

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού» 1 ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Για την ενηµέρωση των υποψηφίων συγγραφέων εγχειριδίων Γλώσσας και Μαθηµατικών, κοινοποιούµε απάντηση σε σχετικό ερωτηµατολόγιο που µας είχαν υποβάλει

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ Σύντομο ιστορικό Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Παραλιμνίου Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου διαδέχθηκε το 19 ο αιώνα ένα παλαιότερο βυζαντινό ναό. Βρίσκεται στο κέντρο του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΓΡΑΨΟΥΜΕ ΜΙΑ ΚΑΛΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΓΡΑΨΟΥΜΕ ΜΙΑ ΚΑΛΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η Περίληψη είναι μικρής έκτασης κείμενο, με το οποίο αποδίδεται συμπυκνωμένο το περιεχόμενο ενός ευρύτερου κειμένου. Έχει σαν στόχο την πληροφόρηση των άλλων, με λιτό και περιεκτικό τρόπο, για

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ: ΠΡΟΤΥΠΟ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΟ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ

Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ: ΠΡΟΤΥΠΟ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΟ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ: ΠΡΟΤΥΠΟ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΟ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ Αναστασία Τούρτα Επίτιμη Διευθύντρια Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού Ο Αλέξανδρος νικά τον Δαρείο. Εικονογραφημένο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ Μαθητικό Συνέδριο Ιστορίας "Το Βυζάντιο ανάμεσα στην αρχαιότητα και τη σύγχρονη Ελλάδα" ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ Η επίδραση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας στο Βυζαντινό Πολιτισμό Μαθητική Κοινότητα

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Δώρα Μαρκάτου, επίκ. Καθηγήτρια Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page 3 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΛΥΠΟΥΡΛΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ ΣΤΟΝ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2008 LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Οι εικόνες της Ανάστασης στην Ορθόδοξη Βυζαντινή Αγιογραφία

Οι εικόνες της Ανάστασης στην Ορθόδοξη Βυζαντινή Αγιογραφία Οι εικόνες της Ανάστασης στην Ορθόδοξη Βυζαντινή Αγιογραφία Η γιορτή της Ανάστασης του Κυρίου είναι η σημαντικότερη, η λαμπρότερη, η πιο χαρούμενη μέρα μέσα στον εορταστικό κύκλο της Χριστιανοσύνης. Και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου δασκάλα, κυρία Ειρήνη Καραγιάννη, που µας δίδαξε µε τόση αγάπη και χαρά όλα τα µαθήµατα της Γ και Τάξης

Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου δασκάλα, κυρία Ειρήνη Καραγιάννη, που µας δίδαξε µε τόση αγάπη και χαρά όλα τα µαθήµατα της Γ και Τάξης 6ο Γυµνάσιο Νέας Ιωνίας Τάξη:Α Τµήµα:2 Μάθηµα:Αρχαία Ιστορία ιδάσκουσα:ελ.σάρδη Η ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:ΣΕΒΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΪΟΣ 2015 Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ενότητα 1.2: Ειδική εισαγωγή - Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ Σωτήριος Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ (Λουκάς - Πράξεις) 1 Ευαγγέλιο

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΥΣΗ ΤΟΜΗ ΣΤΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

Η ΧΡΥΣΗ ΤΟΜΗ ΣΤΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ Η ΧΡΥΣΗ ΤΟΜΗ ΣΤΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ Τα µαθηµατικά και η τέχνη, αν και φαινοµενικά τουλάχιστον, αποτελούν δύο ξεχωριστά πεδία της ανθρώπινης δραστηριότητας, είναι δυνατόν να συνδυαστούν και να δώσουν δηµιουργίες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικά θέματα αρχιτεκτονικής μορφολογίας. Κατεύθυνση Α: Σκηνογραφία, Ιστορική προσέγγιση

Ειδικά θέματα αρχιτεκτονικής μορφολογίας. Κατεύθυνση Α: Σκηνογραφία, Ιστορική προσέγγιση Ειδικά θέματα αρχιτεκτονικής μορφολογίας Κατεύθυνση Α: Σκηνογραφία, Ιστορική προσέγγιση Υπεύθυνος Καθηγητής: Σ. Γυφτόπουλος Σπουδάστριες: Χ. Τζοβλά, Χ. Χαρατσάρη Το θέατρο αποτελεί μια επικοινωνιακή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ»

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΑΘΗΝΑ 2012 ΕΡΓΟ: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΕΚΠΟΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Τέχνης. την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα

Τέχνης. την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Η δραστηριότητα του Α2 στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Οι μαθητές του Α2 του Μουσικού Σχολείου Θεσσαλονίκης με την επίσκεψή τους στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης συμμετείχαν στο Εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. 5η Ενότητα: Συζητώντας για την εργασία και το επάγγελμα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. 1. Εισαγωγικά κείμενα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. 5η Ενότητα: Συζητώντας για την εργασία και το επάγγελμα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. 1. Εισαγωγικά κείμενα ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγικά κείμενα 2. Βαθμοί επιθέτων και επιρρημάτων Η σύγκριση 3. Το β συνθετικό Λεξιλόγιο 4. Οργάνωση και συνοχή της περιγραφής και της αφήγησης 5. Δραστηριότητες παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

æ Y X A N A Y T I K H K E æ H 1 8 2 Y N A N T H E I M E T O M Y O, T H N T P A ø I A K A I T H N O I H H

æ Y X A N A Y T I K H K E æ H 1 8 2 Y N A N T H E I M E T O M Y O, T H N T P A ø I A K A I T H N O I H H E P I E X O M E N A Πρόλογος: Κώστας Σολδάτος........................... 9 1. ΘΑΝAΣΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ: Αρχαιογνωσία, αρχαιολατρία και αντιστάσεις στην ψυχανάλυση.. 13 2. ΠΈΤΡΟΣ ΧΑΡΤΟΚΌΛΛΗΣ: Η προέλευση και η

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική

Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική Η εικαστική διαπραγμάτευση της σχέσης του παιδιού με το παιχνίδι-με την έννοια είτε του δρώμενου είτε του αντικειμένου ορίζεται από συνιστώσες

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΕΛΠ 11: Ελληνική Ιστορία Ακ. Έτος: 2008-9 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: Η βυζαντινή αριστοκρατία κατά τους 9 ο έως 12 ο αιώνα: δομή και χαρακτηριστικά, ανάπτυξη και σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Καραβάτζιο, Η κλήση του Ματθαίου. Εκκλησία Αγίου Λουδοβίκου των Γάλλων, Ρώµη

Καραβάτζιο, Η κλήση του Ματθαίου. Εκκλησία Αγίου Λουδοβίκου των Γάλλων, Ρώµη Καραβάτζιο, Η κλήση του Ματθαίου Εκκλησία Αγίου Λουδοβίκου των Γάλλων, Ρώµη Διδακτικό υλικό Μάθηµα: Θρησκευτικά Πρότυπο Πειραµατικό Σχολείο Πανεπιστηµίου Αθηνών Τάξη: Β Γυµνασίου Καθηγητής: Γ. Παπαδάκης

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό πρόγραμμα: «Τα αρχαία πρόσωπα κι εσύ»

Εκπαιδευτικό πρόγραμμα: «Τα αρχαία πρόσωπα κι εσύ» Εκπαιδευτικό πρόγραμμα: «Τα αρχαία πρόσωπα κι εσύ» Υλικό για προαιρετική ενασχόληση των μαθητών πριν και μετά την επίσκεψη στο Μουσείο Ακρόπολης. Κατά την επίσκεψη της σχολικής σας ομάδας στο Μουσείο Ακρόπολης,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Υπάρχει µεγάλη ποικιλία θεµάτων που θα µπορούσαν να δοθούν ως συνθετικές δηµιουργικές εργασίες. Όποιο θέµα όµως και να δοθεί, θα ήταν καλό να έχει ως στόχο τη στροφή του

Διαβάστε περισσότερα

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς Εκείνοι που κατηγορούν τους ανθρώπους ότι τρέχουν διαρκώς πίσω

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ενότητα 5: Θεωρίες ψυχολογικής ανάπτυξης Gardner και προσχολική αγωγή Διδάσκων: Μανωλίτσης Γεώργιος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

1 ο Εξάμηνο. Αποτυπώσεις και τεκμηρίωση αντικειμένων. Τζώρτζια Πλατυπόδη Αρχιτέκτων Μηχανικός Ε.Μ.Π. MSc Διαχείριση Μνημείων Ε.Κ.Π.Α.

1 ο Εξάμηνο. Αποτυπώσεις και τεκμηρίωση αντικειμένων. Τζώρτζια Πλατυπόδη Αρχιτέκτων Μηχανικός Ε.Μ.Π. MSc Διαχείριση Μνημείων Ε.Κ.Π.Α. 1 ο Εξάμηνο 2015-2016 Αποτυπώσεις και τεκμηρίωση αντικειμένων Τζώρτζια Πλατυπόδη Αρχιτέκτων Μηχανικός Ε.Μ.Π. MSc Διαχείριση Μνημείων Ε.Κ.Π.Α. ΤΡΟΠΟΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες.

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ Μάθημα: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Τάξη: Β Γυμνασίου Ενότητα: Οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου Χρόνος εξέτασης: 45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΜΑΡΜΑΡΑ Καθηγητή του Τμήματος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου ΟΜΙΛΙΑ

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΜΑΡΜΑΡΑ Καθηγητή του Τμήματος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου ΟΜΙΛΙΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΜΑΡΜΑΡΑ Καθηγητή του Τμήματος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου ΟΜΙΛΙΑ Κυρίες και Κύριοι, Είναι μοιραίο, όταν ακολουθείς ως ομιλητής τους συγκεκριμένους σπουδαίους προλαλήσαντες να πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012 ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ εν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες με την ίδια λέξη, τη διεθνή σήμερα λέξη «λόγος»,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ: ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΝ ΓΕΝΕΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

ΤΙΤΛΟΣ: ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΝ ΓΕΝΕΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΝΟΜΟΣ: 3028/2002 ΦΕΚ: Α 153/28.06.2002 ΤΙΤΛΟΣ: ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΝ ΓΕΝΕΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΑΡΘΡΟ 1: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ 1. Στην προστασία που παρέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή Όταν λέµε Αγία Παρασκευή εννοούµε τη µικρή Εκκλησία, που είναι δυτικά του χωριού στη θέση Παναγία (Παναΐα), την οποία βλέπουµε στην

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Σύμφωνα με επιγραφή του βόρειου τοίχου του ναού, ο ναός κτίστηκε το 1280 από τον Ιωάννη Μουτουλλά και τη σύζυγο του Ειρήνη.

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001 Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα Αθήνα, Απρίλιος 2001 Σελίδα 1 από 8 Μάθηµα: «Ιστορία Ενδυµασίας Ι». Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Το µάθηµα

Διαβάστε περισσότερα

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 ΔΕΥΤΕΡΑ, 1 Ιουλίου Άφιξη στο ξενοδοχείο Ιλισός και τακτοποίηση στα δωμάτια 17:30 Κέρασμα και συνάντηση με τους υπεύθυνους των Θερινών Σχολείων 20:30-23:00 ΤΡΙΤΗ, 2 Ιουλίου 09:30-10:00

Διαβάστε περισσότερα

Δύο μαρμάρινες διακοσμητικές πλάκες στον Μυστρά

Δύο μαρμάρινες διακοσμητικές πλάκες στον Μυστρά Δύο μαρμάρινες διακοσμητικές πλάκες στον Μυστρά Αγγελική ΜΕΞΙΑ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 115-124 ΑΘΗΝΑ 2006 Αγγελική Μέξια ΔΥΟ ΜΑΡΜΆΡΙΝΕΣ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΈΣ ΠΑΑΚΕΣ ΣΤΟΝ ΜΥΣΤΡΑ* ^τη συλλογή γλυπτών του Μουσείου Μυστρά

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ. Μουσειακή παρουσίαση του οικοδομικού προγράμματος του Αυτοκράτορα Αδριανού. Μουσείο Ακρόπολης, Ισόγειο.

ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ. Μουσειακή παρουσίαση του οικοδομικού προγράμματος του Αυτοκράτορα Αδριανού. Μουσείο Ακρόπολης, Ισόγειο. ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ Μουσειακή παρουσίαση του οικοδομικού προγράμματος του Αυτοκράτορα Αδριανού για την Αθήνα του 2 ου αιώνα μ.χ Μουσείο Ακρόπολης, Ισόγειο Ελεύθερη πρόσβαση Ώρες λειτουργίας του Μουσείου

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας ΥΠΟΥΡΓΕΊΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΎ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΎ ΓΕΝΙΚΉ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΉΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΆΣ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΊΩΝ/ΤΜΉΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΏΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΆΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑΣ Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

AΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 3 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

AΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 3 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΜΑΔΑ Α : AΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 3 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Ἀθηναῖοι, ὡς καὶ οἱ ἑτέρας πόλεις κατοικοῦντες, πολλὰ ἐν τῷ βίῳ ἐπιτηδεύουσι, ἵνα τὰ ἀναγκαῖα πορίζωνται: Ναυσικύδης ναύκληρος ὢν περὶ τὴν τοῦ

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση Διδασκαλίας. Ενότητα: Γ Γυμνασίου. Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος. Α: Στόχοι. Οι μαθητές/ τριες:

Πρόταση Διδασκαλίας. Ενότητα: Γ Γυμνασίου. Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος. Α: Στόχοι. Οι μαθητές/ τριες: Πρόταση Διδασκαλίας Ενότητα: Τάξη: 7 η - Τέχνη: Μια γλώσσα για όλους, σε όλες τις εποχές Γ Γυμνασίου Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος Α: Στόχοι Οι μαθητές/ τριες: Να

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου 2 Πανοραμική άποψη, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ. υπαίθρια αμφιθεατρική κατασκευή ημικυκλικής κάτοψης γύρω από μια κυκλική πλατεία

ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ. υπαίθρια αμφιθεατρική κατασκευή ημικυκλικής κάτοψης γύρω από μια κυκλική πλατεία ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ υπαίθρια αμφιθεατρική κατασκευή ημικυκλικής κάτοψης γύρω από μια κυκλική πλατεία Μέρη αρχαίου θεάτρου σκηνή: ορθογώνιο, μακρόστενο κτίριο προσκήνιο: στοά με κίονες μπροστά από τη

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Ενότητα Δ: Υστεροβυζαντινή Τέχνη (1204-1453) Αρχιτεκτονική-Ζωγραφική. Στουφή - Πουλημένου Ιωάννα Ἐθνικὸ καὶ Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν Τμῆμα Θεολογίας - Θεολογικὴ

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία ΙIΙ

Χριστιανική Γραμματεία ΙIΙ Χριστιανική Γραμματεία ΙIΙ Ενότητα 2-Δ Α1-2: Υστεροβυζαντινοί θεολόγοι Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

J. Spier, Late Byzantine Rings. 1204 1453, Reichert Verlag, Wiesbaden 2013, 87 σελ.+ 24 πίν. ISBN 978-3-89500-940-2

J. Spier, Late Byzantine Rings. 1204 1453, Reichert Verlag, Wiesbaden 2013, 87 σελ.+ 24 πίν. ISBN 978-3-89500-940-2 J. Spier, Late Byzantine Rings. 1204 1453, Reichert Verlag, Wiesbaden 2013, 87 σελ.+ 24 πίν. ISBN 978-3-89500-940-2 To βιβλίο εξετάζει 48 δακτυλίδια της υστεροβυζαντινής περιόδου (1204 1453), αποκαλύπτοντας

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή;

Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή; Γιατί μελετούμε την Αγία Γραφή; Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή; Είναι ένα σπουδαίο βιβλίο Το πιο πολυδιαβασμένο στον κόσμο. Το πρώτο που τυπώθηκε από τον Γουτεμβέργιο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΗΝ AΘΗΝΑ 2014

Η ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΗΝ AΘΗΝΑ 2014 Η ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΗΝ AΘΗΝΑ 2014 A VISIONARY FILM ΔΥΟ ΔΙΚΗΓΌΡΟΙ ΜΆΧΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΡΟΦΉ ΤΩΝ ΓΛΥΠΤΏΝ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΏΝΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣΎΝΗΣ ΣΤΗΝ ΑΘΉΝΑ A visionary film Η ταινία PROMAKHOS παρουσιάζει

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Μ Α Ρ Ι Ζ Α Ν Τ Ε Κ Α Τ Ρ Ο Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Bυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών εκπαιδευτικό υλικό Διάβασες το βιβλίο Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου; Πήγες στο Βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. Η ζωή και το έργο του Γιάννης Μόραλης (Αρτα, 1916-Αθήνα 2009) Ζωγράφος και χαράκτης, μια από τις

Διαβάστε περισσότερα

Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή

Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή Μαρία Αλεξάνδρου, Τ.Μ.Σ. του Α.Π.Θ. Εικόνα: Ι. Καθεδρικός Ναός της του Θεού Σοφίας Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

1ο χειμ. Εξαμηνο, 2013-2014

1ο χειμ. Εξαμηνο, 2013-2014 1ο χειμ. Εξαμηνο, 2013-2014 Το σκίτσο: μέσο διερεύνησης - ερμηνείας - έκφρασης τεχνική και αποτέλεσμα Εισαγωγη στην Αρχιτεκτονικη Συνθεση Θεμα 1ο ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΓΡΑΦΑΚΟΥ Καθηγητρια της Σχολης Αρχιτεκτονων Ε.Μ.Π.

Διαβάστε περισσότερα

GEORGE BERKELEY ( )

GEORGE BERKELEY ( ) 42 GEORGE BERKELEY (1685-1753) «Ο βασικός σκοπός του Berkeley δεν ήταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη των εξωτερικών αντικειμένων, αλλά να υποστηρίξει την άποψη ότι τα πνεύματα ήταν τα μόνα ανεξάρτητα όντα,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ ΚΑΙ Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ.

ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ ΚΑΙ Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ. ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ ΚΑΙ Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ. ΠΟΜΠΗΪΑ : ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΑ ΔΡΟΣΙΖΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΡΥΣΗ ΛΕΚΑΝΗ Ψηφιδωτό του 2ου στυλ Το μωσαϊκό αυτό προέρχεται από την ομώνυμη οικία και έχει

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 7. O Πολύκλειτος και η σχολή χαλκοπλαστικής

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 15: Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Τί κοινό έχουν; 2 Το παρόν στο παρελθόν 1 Raphael Samuel, Theatres of memory. Past and Present in contemporary

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΥΠΑΡΧΟΝΤΟΣ ΚΤΗΡΙΟΥ Ή ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΝΕΟΥ ΚΤΗΡΙΟΥ Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της διαδικασίας σχεδιασμού είναι η παρουσίαση της ανάλυσης της ιδέας σας 1. Έχετε εργαστεί στη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

«Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222.

«Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222. «Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222. Από το Σεπτέμβριο του 2008 «Tο Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε cd από τις

Διαβάστε περισσότερα

Σ Υ Ν Ο Δ Ο Σ Τ Ω Ν Ε Φ Η Β Ω Ν

Σ Υ Ν Ο Δ Ο Σ Τ Ω Ν Ε Φ Η Β Ω Ν ΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΥΝΟΔΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΟΣ Σ Υ Ν Ο Δ Ο Σ Τ Ω Ν Ε Φ Η Β Ω Ν ( οδηγίες για τους μαθητές) Φεβρουάριος 2012 1. Τι είναι η «Σύνοδος των Εφήβων»

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική εργασία Da Vinci «ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ» 2º ΛΥΚΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ

Ερευνητική εργασία Da Vinci «ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ» 2º ΛΥΚΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ Ερευνητική εργασία Da Vinci «ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ» 2º ΛΥΚΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012-2013 Υπεύθυνοι μαθητές Τζούρι Άρτεμις Σίμος Νίκος Πέτσιος Αναστάσης Σακελλίων Γρηγόρης Υπεύθυνοι καθηγητές: Αδαμάρα Ζούλας

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγοί και παιδαγωγική σκέψη στον ελληνόφωνο χώρο (18ος αιώνας Μεσοπόλεμος)

Παιδαγωγοί και παιδαγωγική σκέψη στον ελληνόφωνο χώρο (18ος αιώνας Μεσοπόλεμος) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Παιδαγωγοί και παιδαγωγική σκέψη στον ελληνόφωνο χώρο (18ος αιώνας Μεσοπόλεμος) Ενότητα 2: Ιστορική-ερμηνευτική μέθοδος Βασίλειος Φούκας

Διαβάστε περισσότερα