Βασική και Εφαρμοσμένη Έρευνα: Μια χρήσιμη ασάφεια

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Βασική και Εφαρμοσμένη Έρευνα: Μια χρήσιμη ασάφεια"

Transcript

1 Βασική και Εφαρμοσμένη Έρευνα: Μια χρήσιμη ασάφεια Αριστείδης Αραγεώργης Τομέας Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο 0. Εισαγωγή Η διχοτομία ανάμεσα στη βασική και την εφαρμοσμένη έρευνα έχει θεωρηθεί τόσο απαραίτητη για το σχεδιασμό της ερευνητικής πολιτικής ιδρυμάτων, επιχειρήσεων, οργανισμών ή χωρών ώστε πολλά κείμενα σχετικών κανονισμών ή νομοθετημάτων να εμπεριέχουν ρητές αναφορές στη διάκριση αυτή καθώς και μέτρα αξιοποίησής της προς όφελος της συνολικής επιστημονικής και τεχνολογικής προόδου. Επιπλέον, η διάκριση είναι επίκαιρη σε εποχές (σαν τη δική μας) στις οποίες η έρευνα με μοναδικό σκοπό την απόκτηση γνώσης υποφέρει από ελλιπή χρηματοδότηση. Ωστόσο, πολλοί έχουν εκφράσει αμφιβολίες για την ύπαρξη, ή τουλάχιστον τη σπουδαιότητα, της διάκρισης. Και τούτο γιατί πολλοί σύγχρονοι κλάδοι (όπως η νανοτεχνολογία, η βιοτεχνολογία ή η γνωσιακή «επιστήμη») συνδυάζουν γόνιμα και τα δυο είδη έρευνας, κινούμενοι ανάμεσα στις τεχνολογικές εφαρμογές και τις θεωρητικές γενικεύσεις. Είναι χαρακτηριστικό ότι ένα σχετικά πρόσφατο κείμενο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (EC 2005) επιλέγει, για αυτόν ακριβώς το λόγο, τον όρο έρευνα αιχμής [frontier research] αντί του βασική έρευνα. Παρ όλα αυτά, το ίδιο κείμενο ορίζει μερικές γραμμές παρακάτω ότι η «έρευνα αιχμής» έχει ως πρώτο στόχο τη γνώση και την κατανόηση του κόσμου. 1 Και αυτοί ακριβώς, όπως θα δούμε στα επόμενα, είναι οι στόχοι της δραστηριότητας που παραδοσιακά αποκαλείται «βασική έρευνα». 1 Βλ. EC (2005, σ. 18 και υποσημείωση 12). Από την άλλη, το κείμενο διευκρινίζει επίσης ότι η «έρευνας αιχμής» μπορεί να στοχεύει ταυτόχρονα και στην παραγωγή νέας γνώσης για τον κόσμο και στην παραγωγή «δυνητικά χρήσιμης γνώσης» - και μάλιστα, ανεξάρτητα από τους καθιερωμένους διαχωρισμούς μεταξύ κλάδων. Ας σημειωθεί ότι κατά την ομάδα ειδικών που συνεργάστηκαν για τη σύνταξη του κειμένου μια από τις κύριες «παθολογίες» της έρευνας στην Ευρώπη είναι το λεγόμενο «Ευρωπαϊκό παράδοξο»: η Ευρώπη επιδεικνύει αρκετή ενεργητικότητα στις βασικές επιστήμες (χημεία, φυσική, μαθηματικά και κλινική ιατρική) αλλά υστερεί στον ανταγωνισμό όσον αφορά τις καινοτομίες [innovations] που συνδέονται με αυτές τις επιστήμες (EC 2005, σ. 27, 44).

2 Α.Α./(B.vs.A.)R. 2 Αφετηριακή θέση του παρόντος είναι ότι έχει σημασία η σχετική οριοθέτηση της βασικής έρευνας από την εφαρμοσμένη. Το πρόβλημα είναι ότι ο καθιερωμένος τρόπος σκιαγράφησης των ορίων δεν δίνει μονοσήμαντες και κατηγορηματικές απαντήσεις όταν εφαρμόζεται σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Ενώ ένα ερευνητικό πρόγραμμα μπορεί να αποτελεί καθαρή περίπτωση βασικής έρευνας και ένα άλλο καθαρή περίπτωση εφαρμοσμένης έρευνας, μερικά ερευνητικά προγράμματα δεν μπορούν να ενταχθούν με «σιγουριά» ούτε στο ένα είδος έρευνας ούτε στο άλλο. Αφού, κατά τους καθιερωμένους ορισμούς, το κατά πόσον ένα ερευνητικό πρόγραμμα ανήκει στη βασική έρευνα εξαρτάται από το πλήθος των άμεσων εφαρμογών του προς υλοποίηση πρακτικών σκοπών, έπεται ότι είναι δυνατόν να υπάρχουν προγράμματα που ανήκουν περισσότερο στη βασική έρευνα από ό,τι άλλα καθώς και προγράμματα που αποτελούν «συνοριακές περιπτώσεις». Με ένα λόγο, τα κατηγορήματα βασική έρευνα και εφαρμοσμένη έρευνα είναι ασαφή. Όμως τόσο η καθημερινή γλώσσα όσο και οι γλώσσες των ειδικών επιστημών βρίθουν από ασαφή κατηγορήματα. Και τούτο δεν καθιστά τις γλώσσες αυτές ακατάλληλες για επικοινωνία ή για την περιγραφή του κόσμου. Απλώς στις περιπτώσεις που χρειάζεται αίρουμε την ασάφεια «ποσοτικοποιώντας» κατά μήκος μιας «διεύθυνσης», δηλαδή ως προς τις τιμές μιας «συνεχούς παραμέτρου» (π.χ., το ασαφές κατηγόρημα είναι θερμό αντικαθίσταται από το έχει θερμοκρασία x ). Φυσικά, κάτι τέτοιο δεν είναι εύκολο να γίνει στην περίπτωση της έννοιας της βασικής έρευνας, τουλάχιστον με κάποιο μη αυθαίρετο τρόπο. Ένας σημαντικός λόγος είναι ότι η υπό εξέταση διάκριση έχει ελάχιστα συζητηθεί σε φιλοσοφικούς κύκλους. Σχετικά πρόσφατα, οι επιμελητές, Vivian Weil και Jon Nordy, ενός τόμου αφιερωμένου στη φιλοσοφία των «εφαρμοσμένων επιστημών» δήλωναν: «Γίνεται φανερό πως οι εφαρμογές της επιστήμης έχουν τη δική τους δομή και απαιτούν τη δική τους φιλοσοφία» [Synthese 81 (1989), σ. 267]. Παρά ταύτα, θα αποπειραθώ παρακάτω να σκιαγραφήσω μια διάκριση μεταξύ βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας που να είναι εργαλειακά χρήσιμη. Στην ενότητα 1, το περιεχόμενο της διάκρισης αναπτύσσεται με τον καθιερωμένο τρόπο, δηλαδή ως προς το κίνητρο της έρευνας. Στις ενότητες 2 και 3 η ίδια διάκριση προσεγγίζεται από διαφορετικές «οπτικές γωνίες»: στην ενότητα 2 κριτήριο είναι το είδος των γνωσιακών ισχυρισμών που παράγει η έρευνα ενώ στην ενότητα 3 κριτήριο είναι το είδος του προβλήματος που αντιμετωπίζει η έρευνα. Η ενότητα 4 συνοψίζει τα συμπεράσματα και αποτολμά κάποιες «πρακτικές» προτάσεις.

3 Α.Α./(B.vs.A.)R Κίνητρο και ωφελιμότητα της έρευνας Η διάκριση μεταξύ βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας με κριτήριο τα κίνητρα της έρευνας τα οποία, με τη σειρά τους, προσδιορίζονται με αναφορά στις ωφελιμότητες [utilities] των προϊόντων της έρευνας αποτελεί την αφετηρία των περισσοτέρων συναφών συζητήσεων. Η διάκριση είναι, σε πρώτη ματιά, εύλογη και για αυτό ιδιαίτερα διαδεδομένη τόσο σε ακαδημαϊκούς όσο και σε επιχειρησιακούς ή κυβερνητικούς «κύκλους». Έτσι ο φιλόσοφος της τεχνολογίας James K. Feibleman (1972, σ. 33) ορίζει ως καθαρή επιστήμη ή βασική έρευνα τη μελέτη της φύσης «σε μια απόπειρα να ικανοποιηθεί η ανάγκη της γνώσης» και ως εφαρμοσμένη επιστήμη τη «χρήση της καθαρής επιστήμης για ορισμένους πρακτικούς ανθρώπινους σκοπούς». Κατά τον Feibleman, η βασική έρευνα έχει ως στόχο την κατανόηση της φύσης ενώ η εφαρμοσμένη έρευνα τον έλεγχο της φύσης. Μια πιο εκλεπτυσμένη εκδοχή της ίδιας ιδέας απαντά στην περιοδική έκδοση του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) που φέρει τον τίτλο Frascati Manual. 2 Πρώτα, στο εσωτερικό των δράσεων που απαρτίζουν συλλογικά την έρευνα και ανάπτυξη [R&D], διαχωρίζεται η έρευνα, βασική και εφαρμοσμένη, από την πειραματική ανάπτυξη [experimental development]. Η τελευταία συνίσταται σε «συστηματική εργασία, η οποία βασίζεται σε υπάρχουσα γνώση που προέρχεται από την έρευνα ή / και την πρακτική εμπειρία και η οποία στοχεύει στην παραγωγή νέων υλικών, προϊόντων ή διατάξεων, στην εγκατάσταση νέων διεργασιών, συστημάτων και υπηρεσιών, ή στην ουσιαστική βελτίωση εκείνων που έχουν ήδη παραχθεί ή εγκατασταθεί» (OECD 2002, σ. 30). Στη συνέχεια, στο εσωτερικό των δράσεων που απαρτίζουν συλλογικά την έρευνα [research], προτείνεται η ακόλουθη διάκριση μεταξύ βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας: 2 Οι ορισμοί που περιέχονται σε αυτή την έκδοση μεταφέρονται επί λέξει στους νόμους και τα νομοσχέδια ελληνικών κυβερνήσεων.

4 Α.Α./(B.vs.A.)R. 4 Βασική έρευνα [basic research] είναι η πειραματική ή θεωρητική εργασία της οποίας ο πρωταρχικός σκοπός είναι η απόκτηση νέας γνώσης των υποκείμενων θεμελίων φαινομένων και παρατηρήσιμων γεγονότων, χωρίς να αποβλέπει σε καμία συγκεκριμένη εφαρμογή ή χρήση. (OECD 2002, σ. 77) Εφαρμοσμένη έρευνα [applied research] είναι επίσης πρωτότυπη έρευνα που διενεργείται με σκοπό την απόκτηση νέας γνώσης. Αποβλέπει όμως πρωταρχικά σε ένα συγκεκριμένο πρακτικό σκοπό. (OECD 2002, σ. 78) Η βάση της διάκρισης είναι πραγματιστική. Η έρευνα κατηγοριοποιείται ανάλογα με τον επιδιωκόμενο σκοπό ή κίνητρο. Το κίνητρο της βασικής έρευνας είναι η γνώση ως αυτοσκοπός ενώ εκείνο της εφαρμοσμένης έρευνας η γνώση για εξυπηρέτηση πρακτικών («εξω-επιστημονικών») αναγκών ή επιθυμιών. Αντίστοιχα, τα αποτελέσματα της βασικής έρευνας αποτιμώνται με αναφορά σε αμιγώς γνωσιακές ωφελιμότητες (αλήθεια, πληροφοριακό περιεχόμενο, εξηγητική επάρκεια) 3 ενώ εκείνα της εφαρμοσμένης έρευνας υπόκεινται σε επιπλέον αξιολόγηση με βάση πρακτικές ωφελιμότητες όπως η απλότητα και η ευχρηστότητα. Μεταξύ δυο ή περισσοτέρων γνωσιολογικώς ισοδύναμων επιστημονικών υποθέσεων προτιμάται η απλούστερη για την καθοδήγηση της πράξης. 4 Επίσης προτιμάται η πλέον εύχρηστη δηλαδή, εκείνη που επιτρέπει ευκολότερους υπολογισμούς ή ποσοτικές προσεγγίσεις. Μάλιστα τέτοιες πρακτικές ωφελιμότητες προκρίνονται σε ορισμένες περιπτώσεις έναντι των αμιγώς γνωσιακών όπως η αλήθεια. 5 Για παράδειγμα, η μηχανική των συνεχών μέσων δεν διεκδικεί εύσημα αλήθειας σε αντιπαράθεση με την κβαντική μηχανική. Δυο επιπλέον σημεία αξίζει να τύχουν ιδιαίτερης προσοχής. Πρώτο, η αναφορά στα «υποκείμενα θεμέλια» [ underlying foundations ] των φαινομένων και των παρατηρήσιμων γεγονότων επιτρέπει την ένταξη στην περιοχή της βασικής έρευνας μελετών που πραγματεύονται μη παρατηρήσιμες οντότητες όπως συμβαίνει σε ένα μεγάλο τμήμα της σύγχρονης φυσικής. Δεύτερο, η αναφορά σε «συγκεκριμένη εφαρμογή ή χρήση» ή σε «συγκεκριμένο πρακτικό σκοπό» επιτρέπει την ένταξη στην κατηγορία της βασικής έρευνας γνωσιακών δραστηριοτήτων που στοχεύουν σε ένα ευρύ φάσμα μελλοντικών εφαρμογών. Αντίθετα, η γνώση που προέρχεται από εφαρμοσμένη έρευνα μπορεί να διεκδικεί «εγκυρότητα» για το πολύ ένα μικρό 3 Η αναγνώριση της αλήθειας ως γνωσιακού στόχου της βασικής έρευνας παραπέμπει στον επιστημονικό ρεαλισμό. Δεν θα υπεισέλθω εδώ στη σχετική φιλοσοφική διαμάχη. Να τονίσω μόνον το προφανές: ο τρόπος με τον οποίο καθένας αντιμετωπίζει τη διάκριση βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας ή τη διάκριση επιστήμης και τεχνολογίας εξαρτάται από τις μετα-επιστημονικές θέσεις που υιοθετεί. Για παράδειγμα, κατά την πραγματιστική γνωσιολογία του Joseph C. Pitt (1983), η τεχνολογία νοείται με τόσο ευρύ τρόπο ώστε να περιλαμβάνει όλη την επιστήμη. 4 Βέβαια η «απλότητα» των επιστημονικών υποθέσεων δεν είναι απλό ζήτημα. 5 Βλ. και Niiniluoto (1993, σ. 5-6).

5 Α.Α./(B.vs.A.)R. 5 πλήθος προϊόντων, διεργασιών, μεθόδων ή συστημάτων. Αυτή η δυνατότητα αξιοποιείται για την εισαγωγή μιας περαιτέρω διάκρισης αυτής μεταξύ καθαρής βασικής έρευνας [pure basic research] και προσανατολισμένης βασικής έρευνας [oriented basic research]: Η καθαρή βασική έρευνα διενεργείται για την προαγωγή της γνώσης, χωρίς να επιζητά μακροπρόθεσμα οικονομικά ή κοινωνικά οφέλη και χωρίς να αποπειράται να εφαρμόσει τα αποτελέσματά της σε πρακτικά προβλήματα ή να τα μεταφέρει σε κλάδους επιφορτισμένους με την εφαρμογή τους. (OECD 2002, σ. 78) H προσανατολισμένη βασική έρευνα διενεργείται με την προσδοκία να παραγάγει ένα ευρύ πλαίσιο γνώσης το οποίο είναι πιθανόν να αποτελέσει τη βάση για την επίλυση αναγνωρισμένων ή αναμενόμενων, σύγχρονων ή μελλοντικών, προβλημάτων (OECD 2002, σ. 78) Και αυτή η διάκριση φαίνεται εύλογη. Για παράδειγμα, σύγχρονες μελέτες στην περιοχή της θεωρίας του κβαντικού υπολογισμού πρέπει να εκληφθούν ως περιπτώσεις βασικής έρευνας, ανεξάρτητα από το ενδεχόμενο μελλοντικής αξιοποίησης των αποτελεσμάτων τους σε κβαντικούς υπολογιστές. Στο Frascati Manual 2002, οι παραπάνω προτεινόμενοι ορισμοί ακολουθούνται από συγκεκριμένα παραδείγματα με σκοπό τη διασάφηση του περιεχομένου τους (OECD 2002, σ ). Παραθέτω μόνον ένα από αυτά. Η μελέτη μιας κλάσης αντιδράσεων πολυμερισμού κάτω από ποικίλες συνθήκες, η ταυτοποίηση των προϊόντων τους και η διερεύνηση των φυσικών και χημικών ιδιοτήτων των εν λόγω προϊόντων ανήκει στη βασική έρευνα. Η προσπάθεια βελτιστοποίησης μιας από αυτές τις αντιδράσεις ως προς την παραγωγή πολυμερών με επιθυμητές φυσικές ή μηχανικές ιδιότητες ανήκει στην εφαρμοσμένη έρευνα. Τέλος, η διερεύνηση και αξιολόγηση διαφόρων μεθόδων παραγωγής του πολυμερούς με «μεγέθυνση κλίμακας» [ scaling up ] της διεργασίας που βελτιστοποιήθηκε στο εργαστήριο ανήκει στην πειραματική ανάπτυξη. Η διάκριση μεταξύ έρευνας και ανάπτυξης που προτείνει το Frascati Manual 2002 είναι ευκρινής ως διαφορά στο είδος των προϊόντων: γνώση και τεχνουργήματα αντίστοιχα. Αλλά η περαιτέρω διάκριση ανάμεσα σε βασική και εφαρμοσμένη έρευνα είναι μάλλον αόριστη. Είναι ενδεικτική η ρητή παραδοχή ότι η προτεινόμενη κατηγοριοποίηση υπαινίσσεται ένα «διαχωρισμό που σπάνια υπάρχει στην πραγματικότητα» (OECD 2002, σ. 79). Και τούτο γιατί οι διατυπώσεις βρίθουν ερμηνευτικών δυσκολιών. Κατ αρχάς ο όρος εφαρμογή δεν είναι φιλοσοφικά δόκιμος. Κάθε επιστημονική θεωρία που θα θεωρούσαμε ως προϊόν βασικής έρευνας

6 Α.Α./(B.vs.A.)R. 6 εισάγεται με συνοδεία ενός συνόλου υποδειγματικών εφαρμογών. Για την κβαντική θεωρία, λόγου χάριν, αυτό το σύνολο θα συμπεριλάμβανε την ακτινοβολία μέλανος σώματος, το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο και τα ατομικά φάσματα. Επιπλέον πολλές «καθαρές επιστήμες» επιστρατεύουν μεθόδους ή έννοιες άλλων «καθαρών επιστημών» για την επίτευξη διαφορετικών γνωσιακών σκοπών από εκείνους για τους οποίους είχαν επινοηθεί αρχικά οι εν λόγω μέθοδοι ή έννοιες. Αρκεί να θυμηθεί κανείς την εφαρμογή της θεωρίας ομάδων στη θεωρητική φυσική, τη στερεοχημεία ή την κρυσταλλογραφία. 6 Η κύρια όμως αδυναμία του διαχωρισμού της βασικής από την εφαρμοσμένη έρευνα με κριτήριο το κίνητρο της έρευνας έγκειται, όπως έχουν παρατηρήσει οι Sintonen (1990, σ. 24) και Niiniluoto (1993, σ. 2-3), στο ότι η εφαρμογή του κριτηρίου ενδέχεται να δώσει αντιφατικά αποτελέσματα ανάλογα με τον φορέα στον οποίο αποδίδεται το κίνητρο. Ποιου κίνητρα πρέπει να εξεταστούν; Του ερευνητή; Του ιδρύματος που φιλοξενεί την ερευνητική προσπάθεια; Του φορέα που χρηματοδοτεί την ερευνητική προσπάθεια; Ακριβώς «το ίδιο» ερευνητικό πρόγραμμα μπορεί να διεξάγεται στα εργαστήρια χημείας ενός πανεπιστημίου και μιας μεγάλης βιομηχανίας. Ακόμη, οι ιδέες που αναπτύσσονται με σκοπό την αντιμετώπιση ενός τεχνολογικού προβλήματος ενδέχεται να μπορούν να αξιοποιηθούν με σκοπό τη διαλεύκανση διακεκριμένων θεωρητικών ζητημάτων. Οι Denbigh και Redhead (1989), λόγου χάριν, δείχνουν πώς ο προβληματισμός των χημικών μηχανικών όσον αφορά τις συνθήκες υπό τις οποίες μια στήλη κλασματικής απόσταξης θα μπορούσε να λειτουργήσει αντιστρεπτά, ώστε να μεγιστοποιηθεί η αποτελεσματικότητα, μπορεί να αξιοποιηθεί στη διαλεύκανση ενός διάσημου εννοιολογικού γρίφου της θερμοδυναμικής που είναι γνωστός ως «παράδοξο του Gibbs». Για τους παραπάνω λόγους, αξίζει να αποπειραθεί κανείς να σκιαγραφήσει μια «συστηματική» διάκριση μεταξύ βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας με αναφορά στη δομή και το περιεχόμενο των γνωσιακών ισχυρισμών που προσιδιάζουν στην καθεμία. 7 6 Ανάλογες παρατηρήσεις είναι χρήσιμες για την υπονόμευση της «παραδοσιακής άποψης» ότι η τεχνολογία δεν είναι παρά εφαρμοσμένη επιστήμη (συμπληρωμένη, ενδεχομένως, από ένα συμπίλημα εμπειρικών τεχνικών δράσης). Υποστηρικτής της παραδοσιακής άποψης ήταν ο φιλόσοφος της επιστήμης και της τεχνολογίας Mario Bunge (1972). Η άποψη αυτή δεν απηχεί πλέον τη γνώμη των περισσοτέρων φιλοσόφων της τεχνολογίας. Bλ., π.χ., Skolimowski (1972), Gutting (1984) και Mitcham (1994, σ ). 7 Η σκιαγράφηση της διάκρισης οφείλεται στον Niiniluoto (1993).

7 Α.Α./(B.vs.A.)R Γνωσιακά συμπεράσματα της έρευνας Κεντρική παραδοχή αυτής της προσέγγισης είναι ότι οι ισχυρισμοί των βασικών επιστημών είναι προτάσεις σε οριστική έγκλιση που περιγράφουν, προβλέπουν ή εξηγούν επιμέρους γεγονότα ή γενικές κανονικότητες του κόσμου. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι ισχυρισμοί για (πιθανοκρατικές) αιτιακές σχέσεις μεταξύ τύπων συμβάντων: (1) C στην κατάσταση B τείνει (με πιθανότητα p) να προκαλέσει E. Φυσικά, υπάρχουν θεωρίες των βασικών επιστημών, όπως η θεωρία της εξέλιξης των βιολογικών ειδών, που στερούνται προβλεπτικής ικανότητας. Αλλά το διακριτικό γνώρισμα της έρευνας στις βασικές φυσικές επιστήμες τουλάχιστον, σύμφωνα με μια διαδεδομένη άποψη στη σύγχρονη φιλοσοφία των επιστημών είναι ότι παρέχει «συστηματικές και υπεύθυνα τεκμηριωμένες εξηγήσεις». 8 Βέβαια, όπως διαπιστώνει οποιοσδήποτε ξεφυλλίσει ένα εισαγωγικό βιβλίο στη φιλοσοφία των επιστημών, το τι ακριβώς συγκροτεί επιστημονική εξήγηση (καθώς και το πώς επικυρώνονται οι επιστημονικές υποθέσεις) αποτελεί ζήτημα εκτενών φιλοσοφικών αναλύσεων. 9 Όμως το αίτημα για εξηγητική επάρκεια μιας θεωρίας δεν πρέπει να συνδέεται στενά με το αίτημα ύπαρξης μιας καθολικά αποδεκτής ερμηνείας της θεωρίας αυτής. Τυπικό παράδειγμα αποτελεί η κβαντική μηχανική. Το πεδίο της εξηγητικής της ισχύος περιλαμβάνει το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, ατομικά και μοριακά φάσματα, τα φαινόμενα της υπεραγωγιμότητας και υπερρευστότητας, κ.λπ. Παρά ταύτα δεν υπάρχει καθολικά αποδεκτή ερμηνεία της θεωρίας. Δεν «γνωρίζουμε» (ακόμη) τι είδους οντότητες ή διαδικασίες απαντούν στους κόσμους που είναι φυσικώς δυνατοί σύμφωνα με την κβαντική μηχανική. Δεν έχουμε (ακόμη) απαντήσει με απόλυτα ικανοποιητικό τρόπο στο μεταφυσικό-οντολογικό ερώτημα: πώς θα μπορούσε να είναι ο κόσμος, ή / και η γνωσιολογική μας πρόσβαση σε αυτόν, αν η κβαντική μηχανική ήταν αληθής; Αλλά τέτοια ζητήματα ερμηνείας παραμένουν εν μέρει ανοικτά ακόμη και για μη κβαντικές θεωρίες, όπως οι κλασικές θεωρίες πεδίων ή η γενική σχετικότητα, οι οποίες επίσης δεν στερούνται εξηγητικής ισχύος. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν αποτελέσματα της εφαρμοσμένης έρευνας που στερούνται εξηγητικής ισχύος επειδή ακριβώς δεν συνάγονται από νομοειδείς 8 Παράφραση μιας δήλωσης του Nagel (1961, σ. 15). 9 Βλ. και Salmon (1990).

8 Α.Α./(B.vs.A.)R. 8 κανονικότητες. Παραδείγματα αποτελούν ισχυρισμοί που προκύπτουν από στατιστική έρευνα στις κοινωνικές επιστήμες, εμπειρικές γενικεύσεις που αξιοποιούνται στη μετεωρολογική πρόγνωση, κ.ά. Παρόμοιας φύσης ισχυρισμοί συνιστούν ένα σημαντικό μέρος της εκπαίδευσης και της πρακτικής των μηχανικών: ο τύπος του Manning για τον υπολογισμό υδραυλικών αγωγών ελεύθερης επιφάνειας ροής, οι αναλογίες Chilton-Colburn για μεταφορά θερμότητας και μάζας ή ορμής, κ.ά. Θα είναι επωφελές για τα επόμενα να σταθούμε για λίγο να δούμε με περισσότερη λεπτομέρεια την περίπτωση του τύπου του Manning. 10 Πρόκειται για έναν εμπειρικό τύπο που εκφράζει τη μέση ταχύτητα ροής σε ένα ανοικτό κανάλι συναρτήσει της κλίσης, της υδραυλικής ακτίνας διατομής και της τραχύτητας του καναλιού. Για περίπου έναν αιώνα, ο τύπος έχει χρησιμοποιηθεί με επιτυχία, από υδρολόγους και γεωμορφολόγους στον υπολογισμό της χωρητικότητας φυσικών ρευμάτων και από πολιτικούς μηχανικούς στο σχεδιασμό τεχνητών καναλιών, χωρίς να υπάρχει ίχνος θεωρητικής τεκμηρίωσής του. Η απουσία θεωρητικής τεκμηρίωσης έχει καταστήσει τον τύπο ακατάλληλο για εξυπηρέτηση του στόχου της γενικής κατανόησης φαινομένων της ροής ρευστών. Ασφαλώς, μπορεί κάποιος να επικαλεστεί τον τύπο του Manning για να «εξηγήσει», παραδείγματος χάριν, γιατί ένα συγκεκριμένο κανάλι υπερχείλισε. Αλλά αυτό θα συνιστά ένα εγχείρημα «τεχνολογικής εξήγησης» που από τη φύση του δεν θα ενέχει καμία αξίωση γενίκευσης. Μόνον πολύ πρόσφατα, σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε το 2001 στην επιθεώρηση φυσικής Physical Review Letters, 11 βρήκε ο τύπος του Manning θεωρητική τεκμηρίωση με αναγωγή σε μια φαινομενολογική θεωρία τυρβώδους ροής. Και είναι ακριβώς αυτή η αναγωγή που συνέβαλε στη βαθύτερη κατανόηση του μηχανισμού της μεταφοράς ορμής. Δυο σημεία αξίζουν ιδιαίτερης προσοχής. Πρώτο, η αναγωγή εμπειρικών γενικεύσεων που χρησιμοποιούνται με επιτυχία από μηχανικούς σε νόμους και θεωρίες των φυσικών επιστημών αποτελεί μια ιδιαίτερη περίπτωση βασικής έρευνας. Και δεύτερο, αν θέλει κανείς να μιλήσει για «εξήγηση» στην τεχνολογία, πρέπει να αναγνωρίσει τις σημαντικές διαφορές από την εξήγηση στην επιστήμη. Η «εξήγηση» στην τεχνολογία αφορά είτε το γιατί ένα τεχνούργημα απέτυχε να ικανοποιήσει τις προσδοκίες μας είτε το πώς ένα τεχνούργημα λειτουργεί με τον τρόπο που λειτουργεί 10 Για την παρόμοια περίπτωση των αναλογιών Chilton-Colburn παραπέμπω στο κλασικό για χημικούς μηχανικούς Bird et al. (1960). 11 Βλ. Gioia and Bombardelli (2002).

9 Α.Α./(B.vs.A.)R. 9 είτε το γιατί η λειτουργία ενός τεχνουργήματος είχε απροσδόκητα αποτελέσματα. Και κανένα ερώτημα που ανήκει σε κάποιο από αυτά τα τρία είδη ερωτημάτων δεν μπορεί να απαντηθεί χωρίς ουσιώδη αναφορά στο συγκεκριμένο. Αντίθετα, στις πρότυπες περιπτώσεις επιστημονικών εξηγήσεων ένα επιμέρους γεγονός ή μια γενική κανονικότητα εξηγείται με υπαγωγή κάτω από μια ήδη δικαιολογημένη καθολική ή στατιστική γενίκευση. 12 Εδώ και στο εξής θα χρησιμοποιώ τον όρο εξήγηση (χωρίς επιθετικούς προσδιορισμούς ή εισαγωγικά) ως συνώνυμο του όρου επιστημονική εξήγηση. Πάντως θα ήταν απλοϊκό να ταυτίσει κανείς τη διάκριση μεταξύ βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας με τη διάκριση μεταξύ εξηγητικών και αποκλειστικά προβλεπτικών περιγραφικών γενικεύσεων. Το γεγονός ότι η εφαρμοσμένη έρευνα αποβλέπει τελικώς σε κάποιο πρακτικό σκοπό επιβάλλει μια ιδιαίτερη μορφή στους συναφείς ισχυρισμούς τη μορφή ενός τεχνικού γνώμονα [technical norm]: (2) Αν επιθυμείς E και έχεις την πεποίθηση ότι βρίσκεσαι στην κατάσταση B, τότε πρέπει να πραγματώσεις C. Η κανονιστική συνιστώσα τέτοιων υποθετικών προτάσεων μπορεί, κατά περίπτωση, να διατυπώνεται με διαφορετικούς τρόπους: «Είναι ορθολογικό για εσένα να πραγματώσεις C», «Είναι επωφελές για εσένα να πραγματώσεις C», κ.λπ. Το σημαντικό είναι ότι υποθετικές προτάσεις της μορφής (2) εκφράζουν γνήσιους γνωσιακούς ισχυρισμούς: μπορεί να είναι αληθείς ή ψευδείς, δικαιολογημένες ή μη. Η δικαιολόγηση μπορεί να προκύπτει με συναγωγή από προτάσεις της μορφής (1) (με υψηλή τιμή της παραμέτρου p) τις οποίες έχει τεκμηριώσει είτε η βασική έρευνα είτε κάποιες «εμπειρικές» μέθοδοι. Από αυτή τη σκοπιά, η μορφή (2) αποτελεί το υπόδειγμα λογικής μορφής των ισχυρισμών που παράγει η εφαρμοσμένη έρευνα. Βέβαια, συχνά τέτοιοι ισχυρισμοί είναι ελλειπτικά διατυπωμένοι γιατί οι αξιακές προκείμενες που προσδιορίζουν το ποιες καταστάσεις πραγμάτων είναι επιθυμητές σε δεδομένες συνθήκες θεωρούνται «κοινός τόπος». Έτσι στην εφαρμοσμένη ιατρική έρευνα δεν γίνεται ρητή αναφορά 12 Η αντίληψη αυτή αποτελεί τον πυρήνα του καθιερωμένου «μοντέλου του επικαλύπτοντος νόμου» [ covering law model ] για την επιστημονική εξήγηση. Βλ., π.χ., Salmon (1990). Η έννοια της «τεχνολογικής εξήγησης» και οι διαφορές της από την έννοια της επιστημονικής εξήγησης ανατέμνονται από τον Pitt (2000, κεφ. 4).

10 Α.Α./(B.vs.A.)R. 10 στην επιθυμία για ίαση των ασθενών, στην εφαρμοσμένη αεροναυπηγική έρευνα δεν γίνεται ρητή αναφορά στην επιθυμία για ασφάλεια των πτήσεων, κ.λπ. Ωστόσο, η λογική μορφή (2) παρέχει το πρότυπο των προτάσεων που προκύπτουν από τον μηχανοτεχνικό σχεδιασμό [engineering design]. 13 Ο σχεδιασμός δεν ενδιαφέρεται να περιγράψει το πώς έχουν τα πράγματα αλλά να επινοήσει κατευθύνσεις δράσης που υπόσχονται να μετατρέψουν τις υπάρχουσες καταστάσεις σε επιθυμητές. 14 Πάντως το γεγονός ότι ο σχεδιασμός εντάσσεται στην κατηγορία της εφαρμοσμένης έρευνας δεν επιβάλλει την ένταξη όλων των μηχανοτεχνικών κλάδων στην ίδια κατηγορία. Για να προσδιορίσουμε το «υπόλοιπο» θα στραφούμε σε μια ακόμη προσέγγιση της υπό εξέταση διάκρισης. 3. Ερευνητικά προβλήματα Μια, από πρώτη άποψη, πρόσφορη οδός προς τη σχετική οριοθέτηση βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας φαίνεται να ξεκινά από την παραδοχή ότι η εφαρμοσμένη έρευνα αναπτύσσεται στη «διεπιφάνεια» μεταξύ επιστήμης και τεχνολογίας. 15 Αλλά αυτή η οδός αποδεικνύεται «δύσβατη» για δυο κυρίως λόγους. Ο πρώτος είναι ότι η ολοένα και μεγαλύτερη συμπληρωματικότητα μεταξύ σύγχρονης επιστήμης και τεχνολογίας 16 καθιστά «θολή» την ίδια τη «διεπιφάνεια» μεταξύ επιστήμης και τεχνολογίας. Ο δεύτερος είναι ότι το εύρος μερικών φιλοσοφικών αναλύσεων της τεχνολογικής πρακτικής δυσχεραίνει οποιαδήποτε χρήσιμη σχετική οριοθέτηση της τεχνολογίας από την επιστήμη. 17 Απέναντι σε αυτά τα εμπόδια, ένας τρόπος προσέγγισης μιας ασαφούς, αλλά χρήσιμης, διάκρισης μεταξύ επιστήμης και τεχνολογίας είναι ο εξής. Υιοθετούμε μια ενιαία οπτική τόσο για την επιστήμη όσο και για την τεχνολογία και στο πλαίσιο αυτής της οπτικής εντοπίζουμε τα χαρακτηριστικά που διακρίνουν τις κατεξοχήν εκδηλώσεις της τεχνολογικής πρακτικής από εκείνες της επιστημονικής πρακτικής. 13 Χρησιμοποιώ τον όρο μηχανοτεχνία για την απόδοση του αγγλικού όρου engineering. O νεολογισμός αυτός οφείλεται στον καθηγητή Ε.Μ.Π. Θ. Π. Τάσσιο. Υιοθέτησα τη μεταφραστική πρόταση μετά από την επαφή μου με τη διπλωματική εργασία του Ι. Α. Νιάδα (1997). 14 Η βασική ιδέα αποδίδεται στον Herbert Simon. Για λεπτομέρειες, από την οπτική του management, βλ. Friedman (2003). 15 Πρβλ. όμως Agassi (1980). 16 Βλ., π.χ., Cordero (1998). 17 Για παράδειγμα ο Ferré (1998, σ. 26) ορίζει τις τεχνολογίες ως «πρακτικές εκπληρώσεις της ευφυΐας» [ practical implementations of intelligence ] ενώ ο Pitt (2000, σ. 11) υποστηρίζει πως η τεχνολογία δεν είναι παρά «η ανθρωπότητα επί το έργον» [ humanity at work ].

11 Α.Α./(B.vs.A.)R. 11 Η «ενιαία οπτική» που θα ακολουθήσω εδώ είναι ότι η κύρια δραστηριότητα τόσο της επιστήμης όσο και της τεχνολογίας είναι η επίλυση προβλημάτων. Αυτή η ενιαία θέαση επιτρέπει την απόπειρα σκιαγράφησης των σχετικών οριοθετήσεων με κριτήριο το είδος των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η επιστημονική και η τεχνολογική έρευνα. 18 Εκείνο που χρειάζεται τώρα είναι ένας χαρακτηρισμός της τεχνολογίας που θα επιτρέψει τον εντοπισμό των χαρακτηριστικών των κατεξοχήν τεχνολογικών προβλημάτων. Έναν τέτοιο χαρακτηρισμό, που βρίσκεται κοντά στην αυθόρμητη αντίληψη των μηχανικών αλλά και του κοινού νου, είχε προσφέρει πριν από αρκετά χρόνια ο Walentynowicz (1968, σ. 586): ο όρος τεχνολογία συμπεριλαμβάνει (α) υλικά τεχνουργήματα (αντικείμενα, συσκευές, διεργασίες, κ.λπ.) καθώς και τη γνώση που τα αφορά και (β) τη δραστηριότητα που κατευθύνεται προς την ικανοποίηση συγκεκριμένων ανθρώπινων και κοινωνικών αναγκών καθώς και τη γνώση που ενέχεται σε αυτή τη δραστηριότητα. Σε αυτή την προσέγγιση, ένα κατεξοχήν τεχνολογικό πρόβλημα καθορίζεται από ένα αίτημα για την παραγωγή ενός υλικού τεχνουργήματος που θα πραγματώσει μια συγκεκριμένη επιθυμητή κατάσταση πραγμάτων θα ικανοποιήσει μια συγκεκριμένη ανθρώπινη ή κοινωνική ανάγκη. Έτσι ένα τεχνολογικό πρόβλημα τίθεται πάντα από έναν εξωτερικό φορέα (ένα άτομο, μια ομάδα, ένα θεσμό, κ.λπ.) το υποκείμενο της εν λόγω επιθυμίας και κάθε προτεινόμενη λύση αξιολογείται με κριτήρια που θέτει, ή τουλάχιστον αποδέχεται, ο φορέας αυτός. Κατά περίπτωση, τα κριτήρια ενδέχεται να πηγάζουν από βιολογικούς, οικονομικούς, ηθικούς ή, ευρύτερα, πολιτισμικούς περιορισμούς. Εν γένει, ένα τεχνολογικό πρόβλημα επιδέχεται περισσότερες της μιας λύσεις (εφόσον είναι δυνατόν να λυθεί). Οι δυνατές λύσεις αξιολογούνται με αναφορά σε δυο κανονιστικές αρχές. Η πρώτη είναι η αρχή της αποτελεσματικότητας [efficiency, effectiveness]: καθεμία από τις τεχνικές παραμέτρους του τεχνουργήματος πρέπει να ανήκει σε ένα σύνολο τιμών που επιβάλλεται για κάθε τεχνούργημα που φιλοδοξεί να ικανοποιήσει το συγκεκριμένο είδος επιθυμίας. Μια γέφυρα πρέπει να είναι ανθεκτική σε φορτία, να έχει σύντομη διάρκεια κατασκευής αλλά μεγάλη διάρκεια λειτουργίας, να μπορεί να κατασκευαστεί από διαθέσιμα υλικά, κ.ο.κ. Ένας κινητήρας πρέπει να μπορεί να παράγει ικανό ωφέλιμο έργο, να χρησιμοποιεί διαθέσιμη ποιότητα και ποσότητα καυσίμων, να μην ρυπαίνει ή ηχορυπαίνει 18 Αυτή η θέαση αποτελεί την κεντρική ιδέα των Arageorgis and Baltas (1989). Οι θέσεις για τις διαφορές μεταξύ επιστημονικών και τεχνολογικών προβλημάτων που παραθέτω επιγραμματικά παρακάτω αναπτύσσονται εκτενέστερα σε αυτό το άρθρο. Υπόβαθρο του άρθρου ήταν οι φιλοσοφικές θέσεις περί επιστήμης που είχε επεξεργαστεί ο Αριστείδης Μπαλτάς.

12 Α.Α./(B.vs.A.)R. 12 υπερβολικά το περιβάλλον, κ.ο.κ. Η αποτελεσματικότητα προσδιορίζει ιδεώδεις λύσεις του τεχνολογικού προβλήματος. Η δεύτερη κανονιστική αρχή είναι αυτή της οικονομίας [economy]: το τεχνούργημα πρέπει να είναι τέτοιο ώστε να πραγματώνει ένα αποδεκτό επίπεδο ικανοποίησης της επιθυμίας του εντολέα χωρίς να υπερβαίνει ένα ανεκτό για αυτόν κόστος (οικονομικό, κοινωνικό, αισθητικό, κ.λπ.). Έτσι, υπό την κανονιστική αρχή της οικονομίας ομαδοποιούνται κριτήρια που τίθενται αποκλειστικά από τον εξωτερικό φορέα που παραγγέλνει τη λύση του τεχνολογικού προβλήματος. 19 Ένα άλλο χαρακτηριστικό των τεχνολογικών προβλημάτων είναι το εξής. Δεδομένου ότι ένα τεχνούργημα προορίζεται να λειτουργήσει στον πραγματικό κόσμο, ένα τεχνολογικό πρόβλημα εμπλέκει τα πραγματικά φαινόμενα σε μια πολλαπλότητα των πτυχών τους. Ας θεωρήσουμε, για παράδειγμα, το τεχνολογικό πρόβλημα της κατασκευής ενός αγωγού φυσικού αερίου. Ο σχεδιασμός του έργου απαιτεί μελέτη από τη σκοπιά των φαινομένων μεταφοράς, της θερμοδυναμικής, της αυτόματης ρύθμισης διεργασιών, της αντοχής υλικών, της στατικής κατασκευών, της διάβρωσης μετάλλων, κ.λπ. Επιπλέον θα απαιτεί τη συλλογή και επεξεργασία δεδομένων ποικίλης φύσης όπως γεωλογικών, υδρογεωλογικών, μετεωρολογικών, τοπογραφικών, περιβαλλοντικών (π.χ., φυτοκάλυψη, είδη βλάστησης), κ.λπ. Ασφαλώς θα απαιτούνται επιπροσθέτως οικονομικές μελέτες για το κόστος κατασκευής, λειτουργίας και συντήρησης καθώς και οικολογικές μελέτες για τις ενδεχόμενες επιπτώσεις του έργου στο περιβάλλον. Είναι φανερό ότι οι γνώσεις τις οποίες αξιοποιεί μια τέτοια τεχνολογική μελέτη δεν μπορούν παρά να προέρχονται από περισσότερες της μιας φυσικές επιστήμες (φυσική, χημεία, βιολογία, γεωλογία). Ακόμη μπορεί κανείς να διακρίνει την, έστω έμμεση, συμβολή κοινωνικών επιστημών όπως τα οικονομικά, εφαρμοσμένων επιστημών όπως η ηλεκτροχημική διάβρωση και προστασία, διεπιστημονικών περιοχών όπως η κυβερνητική, κ.λπ. Τέλος, όπως μπορεί να βεβαιώσει κάθε μηχανικός, η επίλυση του τεχνολογικού προβλήματος θα αξιοποιήσει επίσης εμπειρικές υποθέσεις που δεν συνάγονται αυστηρά στο πλαίσιο καμιάς βασικής επιστήμης, θα χρησιμοποιήσει ελλιπή ή «προβληματικά» δεδομένα, θα επιστρατεύσει πρακτικές δεξιότητες, κ.λπ. Το συμπέρασμα είναι τετριμμένο για κάθε μηχανικό: η επίλυση ενός τεχνολογικού προβλήματος επιζητά την αποκατάσταση δεσμών μεταξύ ποικίλων επιστημονικών ή 19 Αυτή τη διάκριση μεταξύ αποτελεσματικότητας και οικονομίας την οφείλω στον Νιάδα (1997, σ ).

13 Α.Α./(B.vs.A.)R. 13 μη θεωριών, δεσμών εξωτερικών ως προς τις θεωρίες καθαυτές και προσδιοριζόμενων από το ίδιο το τεχνολογικό πρόβλημα. 20 Με αυτή την έννοια, η τεχνολογική έρευνα είναι κυρίως διαθεωρητική και καθοδηγούμενη από εξωεπιστημονικά αιτήματα. Αντίθετα, η επιστημονική έρευνα είναι κυρίως μονοθεωρητική και καθοδηγούμενη από ενδοεπιστημονικά αιτήματα. Πράγματι, πολύ γενικά, ένα επιστημονικό πρόβλημα καθορίζεται από ένα αίτημα για περαιτέρω επεξεργασία είτε του εννοιολογικού συστήματος είτε των πειραματικών διαδικασιών της εν λόγω επιστήμης ώστε να αποκατασταθούν «ικανοποιητικότερες» σχέσεις μεταξύ αυτών των δυο στοιχείων της εν λόγω επιστήμης και του συνόλου των φαινομένων που συγκροτεί το αντικείμενό της. Έτσι ένα επιστημονικό πρόβλημα τίθεται πάντα από την εσωτερική δυναμική της επιστήμης στην οποία ανήκει και κάθε προτεινόμενη λύση αξιολογείται με εσωτερικά κριτήρια που παρέχει η ερευνητική παράδοση στην οποία εντάσσεται. Είναι αυτή η παράδοση που έχει τον πρώτο λόγο στον καθορισμό των κανονιστικών ιδεωδών (π.χ., λογική ή μαθηματική συνέπεια, συμφωνία θεωρίαςπειράματος, κ.λπ.) που θα περιορίσουν το εύρος των αποδεκτών λύσεων. Επιπλέον, δεδομένου ότι κάθε επιστήμη οικειοποιείται γνωσιακά μόνον εκείνες τις ειδικές όψεις των φαινομένων που επιδέχονται περιγραφή με τις έννοιες που η ίδια διαθέτει, ένα επιστημονικό πρόβλημα δεν εμπλέκει τα πραγματικά φαινόμενα στην ολότητά τους. Με αυτή την έννοια, η επιστημονική γνώση είναι φραγμένη από τη θεωρία. 21 Ίσως προκαλεί εντύπωση το γεγονός πως μάλλον προκλητικά συμπεράσματα μπορούν να εξαχθούν από τις παραπάνω μάλλον τετριμμένες παρατηρήσεις. Πράγματι, μπορεί κανείς να συμπεράνει ότι κανένα τεχνολογικό πρόβλημα δεν επιδέχεται επιστημονική λύση και ότι η τεχνολογική έρευνα στερείται κάθε είδους εσωτερικής δυναμικής. Και το πρόβλημα δεν είναι εάν πρέπει κανείς να αποτολμήσει τις προκλητικές διατυπώσεις. Το πρόβλημα είναι ότι η παραπάνω εικόνα αντιβαίνει στις διαισθήσεις και των πλέον «καλόπιστων» ερευνητών των τεχνολογικών ιδρυμάτων. Η εξήγηση είναι απλή. Μέχρι εδώ επικεντρώθηκα στα κατεξοχήν τεχνολογικά και τα κατεξοχήν επιστημονικά προβλήματα στα δυο άκρα του 20 Να σημειωθεί ότι δεν χρησιμοποιώ τον όρο θεωρία με κάποια συγκεκριμένη αυστηρή φιλοσοφική σημασία. Ο όρος επιτρέπεται να καλύπτει σύνολα συναφών εμπειρικών γενικεύσεων, οικογένειες μοντέλων, παραγωγικώς κλειστά σύνολα προτάσεων καθώς και ευρύτερους «σχηματισμούς» πεποιθήσεων, μεθόδων και αξιών σαν αυτούς που έχουν περιγράψει φιλόσοφοι της επιστήμης όπως ο Kuhn («παραδείγματα» [ paradigms ]), ο Lakatos («ερευνητικά προγράμματα» [ research programmes ]) ή ο Laudan («ερευνητικές παραδόσεις» [ research traditions ]). 21 Πρβλ. Pitt (2000, σ. 33).

14 Α.Α./(B.vs.A.)R. 14 συνεχούς «φάσματος» μεταξύ τεχνολογίας και επιστήμης. Στο «μέσο» του φάσματος εντοπίζονται τα μηχανοτεχνικά προβλήματα που μοιράζονται χαρακτηριστικά τόσο των τεχνολογικών όσο και των επιστημονικών προβλημάτων και που είναι υπεύθυνα για την αυτόνομη δυναμική της έρευνας εντός των τεχνολογικών ιδρυμάτων. Στο σύγχρονο τεχνολογικό περιβάλλον, οι διαθεωρητικές σχέσεις που απαιτούν για την επίλυσή τους τα περισσότερα τεχνολογικά προβλήματα δεν αποκαθίστανται ad hoc για κάθε συγκεκριμένο τεχνολογικό πρόβλημα ξεχωριστά. Η αναγνώριση ομοιοτήτων και αναλογιών μεταξύ διαφορετικών τεχνολογικών προβλημάτων, αλλά και η ίδια η ανάπτυξη των συνεργαζομένων επιστημών, έχει οδηγήσει στην ταξινόμηση των τεχνολογικών προβλημάτων σε οικογένειες γύρω από τις οποίες έχουν σχηματιστεί λίγο ως πολύ μόνιμες ομάδες επιστημών, θεωριών και τεχνικών. Αυτά τα εσωτερικώς διασυνδεδεμένα μορφώματα επιστημών, θεωριών και τεχνικών συγκροτούν τους σύγχρονους μηχανοτεχνικούς κλάδους, καθένας από τους οποίους απολαμβάνει τη δική του σχετική αυτονομία ως προς τους υπόλοιπους αλλά και ως προς τις βασικές επιστήμες. Η διαδικασία συγκρότησης είναι ένα είδος «διεπιστημονικής υβριδοποίησης» που επάγεται από μια οικογένεια τεχνολογικών προβλημάτων. Έτσι κάθε μηχανοτεχνικός κλάδος κάθε ειδικότητα μηχανικού («χημικός μηχανικός», «πολιτικός μηχανικός», «ηλεκτρολόγος μηχανικός», κ.λπ.) αυτοπροσδιορίζεται, σε τελευταία ανάλυση, με αναφορά σε κάποια οικογένεια τεχνολογικών προβλημάτων. Για παράδειγμα, ο μηχανοτεχνικός κλάδος των χημικών μηχανικών απέκτησε την εσωτερική του συγκρότηση με την ανάλυση των διαδικασιών που πραγματώνονται στη χημική βιομηχανία στις λεγόμενες «unit operations» (ροή ρευστών, μεταφορά θερμότητας, μεταφορά μάζας, θερμοδυναμικές διαδικασίες, μίξη, χημική αντίδραση, κ.λπ.). Η φύση των τεχνολογικών προβλημάτων στην επίλυση των οποίων καλείται να συνδράμει ένας μηχανοτεχνικός κλάδος, καθορίζει το περιεχόμενο των θεωριών που θα συμμετάσχουν στη διαμόρφωση του κλάδου και εξειδικεύει την κανονιστική αρχή της αποτελεσματικότητας με την οποία θα κρίνονται οι λύσεις των οικείων τεχνολογικών προβλημάτων. Για παράδειγμα, η αποτελεσματικότητα εξειδικεύεται κυρίως στην ακρίβεια των μετρήσεων για τους τοπογράφους μηχανικούς, στην αντοχή και τη λειτουργικότητα των κατασκευών για τους πολιτικούς μηχανικούς, κ.ο.κ. Από την άλλη, οι θεωρίες που συναπαρτίζουν το γνωσιακό υπόβαθρο ενός

15 Α.Α./(B.vs.A.)R. 15 μηχανοτεχνικού κλάδου ταξινομούνται, ως προς το περιεχόμενο, σε δυο κατηγορίες: στις γεγονικές θεωρίες και στις επιχειρησιακές θεωρίες. 22 Μια γεγονική μηχανοτεχνική θεωρία περιγράφει, προβλέπει και εξηγεί επιμέρους γεγονότα ή γενικές κανονικότητες σε μια περιοχή του κόσμου με τη βοήθεια ενός συνεκτικού εννοιολογικού συστήματος το οποίο, καταρχήν, θα μπορούσε να αναχθεί σε μια επιστημονική θεωρία. Το κατηγόρημα συνεκτικό συμπαραδηλώνει τις μεθοδολογικές απαιτήσεις, όχι μόνον της λογικής και μαθηματικής συνέπειας, αλλά και εκείνες της αλληλοσύνδεσης των εννοιών και της αλληλοϋποστηριξιμότητας των ισχυρισμών. Επίσης η αναγωγή σε μια επιστημονική θεωρία μπορεί να μην είναι τελικά εφικτή (π.χ., λόγω μαθηματικών δυσκολιών) ή επιθυμητή (π.χ., χάριν απλοποίησης των υπολογισμών). Τυπικό παράδειγμα είναι η καταρχήν αναγωγή της ρευστομηχανικής στη φυσική. Τέλος, δεν είναι απαραίτητο να εκλαμβάνεται ως αληθής η θεωρία που θα αποτελούσε τη βάση αναγωγής. (Οι περισσότεροι μηχανικοί δεν συνυπολογίζουν κβαντικές ή σχετικιστικές διορθώσεις!) Με δυο λόγια, οι γεγονικές μηχανοτεχνικές θεωρίες επιτελούν ανάλογες γνωσιακές λειτουργίες με εκείνες των θεωριών των βασικών επιστημών με μόνη διαφορά ότι δεν ενδιαφέρονται απλώς για το «πώς έχουν τα πράγματα» αλλά για το «πώς έχουν τα πράγματα ώστε να κάνουμε άλλα πράγματα να δουλεύουν». 23 Παραδείγματα γεγονικών μηχανοτεχνικών θεωριών είναι η εφαρμοσμένη θερμοδυναμική, η εδαφομηχανική, η θεωρία του αυτομάτου ελέγχου, η θεωρία της κινητικής και της κατάλυσης σε αντιδραστήρες, κ.ά. Από την άλλη, οι επιχειρησιακές μηχανοτεχνικές θεωρίες είναι ουσιωδώς προσανατολισμένες προς την πράξη: το αντικείμενό τους είναι να διατυπώνουν κανόνες που υπαγορεύουν το βέλτιστο τρόπο δράσης κατά την διαδικασία της τεχνολογικής υλοποίησης. Τέτοιες θεωρίες είναι η θεωρία αποφάσεων, η θεωρία βελτιστοποίησης, η θεωρία διοίκησης, κ.λπ. Η κανονιστική αρχή που προσιδιάζει στις επιχειρησιακές μηχανοτεχνικές θεωρίες είναι η αρχή της οικονομίας ενώ εκείνη που προσιδιάζει στις γεγονικές μηχανοτεχνικές θεωρίες είναι η αρχή της αποτελεσματικότητας. 22 Η διάκριση οφείλεται στον Walentynowicz (1968, σ. 588) που χρησιμοποιεί τους όρους factual theories και operational theories αντίστοιχα. Μια παρόμοια διάκριση έχει προτείνει και ο Bunge (1972). 23 Δανείστηκα τη φράση από την Cuevas-Badallo (2005, σ. 40). Η Cuevas-Badallo ανατέμνει με λεπτομέρεια τη μηχανοτεχνική θεωρία της αντοχής των υλικών ώστε να αναδείξει τις ομοιότητες με τις επιστημονικές θεωρίες. Ως πρότυπο χρησιμοποιεί η σημασιολογική θεώρηση των επιστημονικών θεωριών που έχει προτείνει ο φιλόσοφος της επιστήμης Ronald Giere.

16 Α.Α./(B.vs.A.)R. 16 Ποια, όμως, είναι η συμβολή όλης αυτής της συζήτησης στο εγχείρημα της διάκρισης μεταξύ βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας; Δυο είναι τα (μη προφανή εξαρχής) συμπεράσματα. Πρώτον, η βασική έρευνα καθοδηγείται ως προς την προβληματοθεσία από θεωρίες. Τα τυπικά ερευνητικά προβλήματα που υπάγονται στη βασική έρευνα είναι μονοθεωρητικά. Σχηματικά, η εικόνα του τοπίου της βασικής έρευνας έχει ως εξής: 24 T1 T2 P P P P Βασική έρευνα όπου τα T ( j = 1,2,...) παριστάνουν θεωρίες και τα P ( k = 1, 2,...) παριστάνουν τα j jk προβλήματα που αναδύονται με υπόβαθρο τη θεωρία T j. Το δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι στη βασική έρευνα μπορούν να ενταχθούν προβλήματα τα οποία αναδεικνύει η εσωτερική δυναμική των γεγονικών μηχανοτεχνικών θεωριών. Η επίλυση ενός τέτοιου προβλήματος είναι μόνο δυνάμει μέρος της επίλυσης ενός προβλήματος εφαρμοσμένης έρευνας. Πρόκειται για την προσανατολισμένη βασική έρευνα κατά την ορολογία του Frascati Manual. Εδώ η εικόνα είναι παρόμοια με την παραπάνω με μοναδική διαφορά ότι το σύνολο των θεωριών προσδιορίζεται με αναφορά σε μια ανοικτή οικογένεια προβλημάτων: Ανοικτή οικογένεια προβλημάτων T1... Tn P P P P n1 n2 Βασική έρευνα στη μηχανοτεχνία Για να γίνει εναργέστερη η κατανόηση της διαφοράς, η αντίστοιχη εικόνα για την εφαρμοσμένη έρευνα θα είχε τη μορφή: 24 Εμπνευσμένη από το «μοντέλο της ομπρέλας» για την έρευνα [ umbrella model of inquiry ] του Sintonen (1990, σ. 27).

17 Α.Α./(B.vs.A.)R. 17 Πρόβλημα P 1 T T Tk P... P P... Pn l n m n11 1 Εφαρμοσμένη έρευνα όπου οι θεωρίες T ( 1,..., ) j1 j = n επινοούνται ως «απαντήσεις» σε «ερωτήματα» που θέτει το εξαρχής δεδομένο πρόβλημα P 1. Από μια άποψη, στην εφαρμοσμένη έρευνα έχουμε συγκεκριμένα πρακτικά προβλήματα που αναζητούν λύσεις ενώ στη βασική μηχανοτεχνική έρευνα έχουμε λύσεις που περιμένουν πρακτικά προβλήματα. Να κλείσω αυτή την ενότητα με μια, μάλλον εκτενή, διευκρίνιση. Υποστήριξα ότι η επιστημονική και, ευρύτερα, η βασική έρευνα είναι κατά κύριο λόγο μονοθεωρητική. Αυτός ο ισχυρισμός ίσως φανεί ανυπόστατος δεδομένης της φυσιογνωμίας της σύγχρονης έρευνας ακόμη και στη φυσική. Η θεωρητική έρευνα προς μια θεωρία της κβαντικής βαρύτητας έχει ως προκείμενες τόσο τις κβαντικές θεωρίες πεδίων όσο και τη γενική σχετικότητα ενώ τα πειράματα στη φυσική υψηλών ενεργειών διεξάγονται πλέον από πολυπληθείς ομάδες φυσικών και τεχνολόγων με διακριτές επιμέρους συμβολές. Η αντιμετώπιση τέτοιων φαινομενικών αντιπαραδειγμάτων έχει πολλαπλές πτυχές. Πρώτο, ο ισχυρισμός μου είναι μόνον ότι τα κατεξοχήν επιστημονικά προβλήματα είναι κυρίως μονοθεωρητικά. Δεύτερο, η «χαλαρή» χρήση του όρου θεωρία (βλ. υποσημείωση 20) καθιστά λιγότερο περιοριστική από ό,τι θα ανέμενε κανείς σε πρώτη ματιά τη συνθήκη της μονοθεωρητικότητας. Και τρίτο, οι διαθεωρητικές σχέσεις που αξιοποιούνται στη βασική έρευνα δεν επιβάλλονται κατά κανόνα ad hoc από το εκάστοτε προς επίλυση πρόβλημα αλλά προκύπτουν από τη δυναμική των συνεργαζομένων θεωριών. Ιδιαίτερης μνείας και ανάλυσης χρήζει η περίπτωση της πρακτικής που αποκαλείται σήμερα «Μεγάλη Επιστήμη» [ Big Science ]. Πρόκειται για την οργάνωση μεγάλου αριθμού επιστημόνων και μηχανικών, με διαφορετικές ειδικότητες, σε ένα κοινό ερευνητικό πρόγραμμα. Η συμμετοχή κάθε υπο-ομάδας κρίνεται αναγκαία ακριβώς γιατί η υπο-ομάδα κατέχει ένα απαραίτητο σώμα γνώσεων ή δεξιοτήτων το οποίο δεν κατέχουν οι υπόλοιπες υπο-ομάδες. Κατά περίπτωση, το εν λόγω σώμα γνώσεων ή δεξιοτήτων μπορεί να αφορά την κατασκευή ή χειρισμό πειραματικών διατάξεων ενός συγκεκριμένου τύπου, την καταγραφή ή

18 Α.Α./(B.vs.A.)R. 18 ερμηνεία πειραματικών ή παρατηρησιακών δεδομένων κάποιου συγκεκριμένου είδους, την εκτέλεση υπολογισμών μιας συγκεκριμένης κατηγορίας, κ.λπ. Υποδείγματα τέτοιας συλλογικής οργάνωσης επιστημόνων και μηχανικών απαντούν στη σύγχρονη πειραματική φυσική υψηλών ενεργειών αλλά και στην έρευνα για την ανάπτυξη νέων οπλικών συστημάτων, στη γενετική, κ.ά. 25 Η «Μεγάλη Επιστήμη» φέρνει στο φιλοσοφικό προσκήνιο ενδιαφέροντα γνωσιολογικά ζητήματα. Για παράδειγμα, δεδομένου ότι κανένα μέλος του συνόλου των ερευνητών που διεξάγουν από κοινού ένα πείραμα δεν είναι σε θέση να κατανοήσει και να αξιολογήσει πλήρως τη συμβολή όλων των υπολοίπων, η σημασία του πειραματικού εξαγόμενου δεν μπορεί να ελεγχθεί πλήρως από κανέναν ερευνητή εκτός εάν κάθε ερευνητής εμπιστεύεται τα αποτελέσματα της εργασίας όλων των υπολοίπων. Αλλά τι είδους τεκμήριο για γνώση αποτελεί αυτό το είδος εμπιστοσύνης; Και ποιο είναι εν τέλει το υποκείμενο της παραχθείσας γνώσης; Οι προκλήσεις αυτές για τη γνωσιολογία έχουν τεθεί ρητά από τον Hardwig (1985). Όμως δεν χρειάζεται να επεκταθούμε εδώ σε τέτοια θέματα. Το σημείο που απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή για την αποφυγή σύγχυσης είναι το εξής. Η θέση ότι η βασική έρευνα είναι κατά κύριο λόγο μονοθεωρητική δεν συνεπάγεται ότι κάθε ερευνητικό πρόγραμμα που φέρει τα χαρακτηριστικά προγραμμάτων της «Μεγάλης Επιστήμης» πρέπει να ενταχθεί στην εφαρμοσμένη έρευνα. 26 Ούτε πρέπει να μας παραπλανούν οι ομοιότητες ανάμεσα, για παράδειγμα, στο πρόβλημα κατασκευής ενός αγωγού φυσικού αερίου που χρησιμοποίησα παραπάνω και στο πρόβλημα κατασκευής ενός νέου επιταχυντή σωματιδίων για τη διερεύνηση της φύσης σε υψηλότερες ενέργειες και μικρότερες αποστάσεις. Απλώς η «Μεγάλη Επιστήμη» απαιτεί όλο και πιο σύνθετα τεχνουργήματα προκειμένου να επιτύχει τους στόχους της και την αξιοπιστία αυτών των τεχνουργημάτων, στις συνθήκες στις οποίες πρόκειται να λειτουργήσουν, είναι δυνατόν να την εγγυηθούν μόνον συλλογικά διαφορετικές επιστημονικές ή τεχνολογικές ειδικότητες. Ωστόσο, το ίδιο το ερώτημα που για να απαντηθεί απαιτεί την επιστράτευση των σύνθετων τεχνουργημάτων μπορεί κάλλιστα να προκύπτει από την εσωτερική δυναμική μιας μόνο θεωρίας. Τέτοια είναι η φύση των «μεγάλων πειραμάτων» στη φυσική υψηλών ενεργειών. Ο στόχος είναι η 25 Το «Πρόγραμμα Μανχάταν» [ Manhattan Project ] για την κατασκευή της πρώτης ατομικής βόμβας κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου αποτελεί ίσως την ιστορικά πρώτη εμφάνιση της «Μεγάλης Επιστήμης» ενώ παρόμοια χαρακτηριστικά είχε και το «Πρόγραμμα Χαρτογράφησης του Ανθρωπίνου Γονιδιώματος» [ Human Genome Project ]. 26 Φυσικά τα «αμυντικά» ερευνητικά προγράμματα ανήκουν στην εφαρμοσμένη έρευνα.

19 Α.Α./(B.vs.A.)R. 19 επικύρωση μιας μόνο θεωρίας με έλεγχο των εμπειρικών συνεπειών της, αλλά ο ίδιος ο εμπειρικός έλεγχος απαιτεί για την πραγμάτωσή του πολύπλοκα τεχνουργήματα και συστράτευση πλήθους ερευνητών διαφορετικών ειδικοτήτων. Διάσημο παράδειγμα αποτελεί η θριαμβευτική επικύρωση της θεωρίας των ηλεκτρασθενών αλληλεπιδράσεων των Glashow-Weinberg-Salam με την επιβεβαίωση, στο CERN το 1983, της ύπαρξης των μποζονίων W και Z που κατά τη θεωρία είναι φορείς, μαζί με τα φωτόνια, των εν λόγω αλληλεπιδράσεων. Αλλά από αυτή τη σκοπιά, η «Μεγάλη Επιστήμη» δεν εγείρει κανένα ιδιαίτερο πρόβλημα για την επιχειρούμενη εδώ σκιαγράφηση της διάκρισης μεταξύ βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας. Απλώς τονίζει την εξάρτηση μερικών κλάδων της σύγχρονης επιστήμης από την τεχνολογία. Και αυτή η εξάρτηση, σε μικρότερο ίσως βαθμό, δεν είναι καν ιστορικά καινοφανής. Αρκεί κανείς να θυμηθεί τον τρόπο με τον οποίο ο Γαλιλαίος χρησιμοποίησε το 1609 το τηλεσκόπιο ένα νέο όργανο μάλλον αμφίβολης, για την εποχή, αξιοπιστίας προκειμένου να συναγάγει από αστρονομικές παρατηρήσεις τεκμήρια για την υπεροχή του κοπερνίκειου συστήματος έναντι του πτολεμαϊκού. 4. Προς μια εργαλειακή διάκριση: η σκιαγράφηση μερικών κριτηρίων Σημείο εκκίνησης του παρόντος κειμένου ήταν η αναγνώριση του γεγονότος ότι η διχοτομία μεταξύ βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας, μολονότι παίζει σημαντικό ρόλο στο στρατηγικό σχεδιασμό μιας ερευνητικής πολιτικής, βασίζεται σε μια ασαφή διάκριση. Η ασάφεια πηγάζει από τους πρωταρχικούς ορισμούς των προσδιορισμών βασική και εφαρμοσμένη που βασίζονται στο κριτήριο του σκοπού ή κινήτρου του κάθε είδους έρευνας. Το κριτήριο αυτό δεν επαρκεί για τη λήψη αποφάσεων σε συγκεκριμένες περιπτώσεις γιατί η εφαρμογή του ενέχει ερμηνευτικές δυσχέρειες. Ωστόσο, η ίδια διάκριση μπορεί να προσεγγιστεί με κριτήριο είτε τη φύση και τη δομή των γνωσιακών ισχυρισμών που αποτελούν τα συμπεράσματα της έρευνας είτε το είδος του ερευνητικού προβλήματος. Ο ακόλουθος πίνακας συνοψίζει τα συμπεράσματα Φυσικά οι θέσεις τις οποίες συνοψίζει ο πίνακας προϋποθέτουν ότι οι όροι που εμφανίζονται σε αυτόν κατανοούνται σύμφωνα με τους ορισμούς που αναπτύχθηκαν στο κυρίως κείμενο. Επίσης δεν εμπεριέχει καμία αναφορά στην καθαυτό τεχνολογική δραστηριότητα μια που αυτή εντάσσεται στην ανάπτυξη και όχι στην έρευνα, βασική ή εφαρμοσμένη.

20 Α.Α./(B.vs.A.)R. 20 Κριτήριο Είδος Έρευνας Κίνητρο ΒΑΣΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ Γνωσιακοί Περιγραφή, Πρόβλεψη και Εξήγηση Τεχνικοί γνώμονες, Περιγραφικές ισχυρισμοί γενικεύσεις χωρίς εξηγητική Προβλήματα Επιστημονικά προβλήματα, προβλήματα γεγονικών μηχανοτεχνικών θεωριών («μονοθεωρητικά») ικανότητα Προβλήματα επιχειρησιακών μηχανοτεχνικών θεωριών, προβλήματα μηχανοτεχνικού σχεδιασμού Σημαίνουν όλα αυτά ότι η διάκριση μεταξύ βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας έχει αποσαφηνιστεί πλήρως; Ασφαλώς, όχι! Απλώς η διάκριση έχει σκιαγραφηθεί από διαφορετικές «γωνίες», με χρήση διαφορετικών κριτηρίων, ώστε να καταστεί περισσότερο εργαλειακή. Για παράδειγμα, δεδομένου ενός ερευνητικού προγράμματος, μια θετική απάντηση σε οποιαδήποτε από τις παρακάτω ερωτήσεις θα έδινε καλούς λόγους στον κριτή να εντάξει το πρόγραμμα στην περιοχή της εφαρμοσμένης έρευνας. Αποτελεί στόχο του προγράμματος η δικαιολόγηση κάποιου τεχνικού γνώμονα; Βασίζεται το πρόγραμμα σε περιγραφικούς ισχυρισμούς που στερούνται εξηγητικής ισχύος; Μπορεί να ενταχθεί το πρόγραμμα στη δικαιοδοσία του μηχανοτεχνικού σχεδιασμού; Εντάσσεται το πρόβλημα που φιλοδοξεί να επιλύσει το πρόγραμμα στην κατηγορία προβλημάτων που πραγματεύονται οι επιχειρησιακές μηχανοτεχνικές θεωρίες; Φυσικά, θα ήταν αφελές να πιστέψει κανείς ότι με αυτό τον τρόπο οδηγείται σε μονοσήμαντες ασφαλείς αποφάσεις. Και τούτο γιατί δεν υπάρχει καθολικά αποδεκτή κατανόηση όρων όπως θεωρία ή εξήγηση, γιατί οι εκτιμήσεις όσον αφορά το επίπεδο συγκρότησης μιας μηχανοτεχνικής θεωρίας ενδέχεται να διαφέρουν, κ.ο.κ. Για να δώσω ένα ακόμη παράδειγμα, μολονότι τα προβλήματα που πραγματεύονται οι επιχειρησιακές μηχανοτεχνικές θεωρίες υπάγονται μάλλον στην εφαρμοσμένη έρευνα, μια μαθηματική ή φιλοσοφική μελέτη που έχει ως αντικείμενο μια επιχειρησιακή μηχανοτεχνική θεωρία πρέπει να ενταχθεί στη βασική έρευνα. Αλλά τέτοιες διαφορές μεταξύ επιπέδων δεν είναι πάντοτε ευκρινείς.

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ Σκοπός του έργου Σκοπός του έργου είναι: 1. η δημιουργία μιας on line εφαρμογής διαχείρισης ενός επιστημονικού λεξικού κοινωνικών όρων 2. η παραγωγή ενός ικανοποιητικού

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ Έρευνα μάρκετινγκ Τιμολόγηση Ανάπτυξη νέων προϊόντων ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Τμηματοποίηση της αγοράς Κανάλια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μεθοδολογία έρευνας Η ερευνητική διαδικασία έχει ως αφορμή ένα προβληματισμό και προσπαθεί να απαντήσει σε ένα ερευνητικό ερώτημα.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο

Eκπαίδευση» ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ. «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια. Άρθρο 1. Νέο Λύκειο ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «Νέο Λύκειο και σύστημα πρόσβασης στην Tριτοβάθμια Eκπαίδευση» Άρθρο 1 Νέο Λύκειο 1. Από το σχολικό έτος 2013-2014 καθιερώνεται ο θεσμός του Νέου Λυκείου και αρχίζει σταδιακά η εφαρμογή του

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες Το παρακάτω κείμενο περιέχει οδηγίες, παραδείγματα και διευκρινήσεις σχετικά με το τι θεωρείται Έρευνα και Τεχνολογική Ανάπτυξη, με έμφαση σε βιομηχανικές δραστηριότητες. Βασίζεται στο εγχειρίδιο Frascati

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος

Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος Οι κοινωνικές επιστήμες στοχεύουν στη συγκρότηση θεωριών, οι οποίες στηρίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014 ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 3-4 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 3-4 ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 3 ΗΜ/ΝΙΑ 1ο-2ο Φυσική Φυσικού

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 MACROWEB Προβλήματα Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 Παραδείγματα Προβλημάτων. Πως ορίζεται η έννοια πρόβλημα; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται η κατανόηση ενός προβλήματος; Τι εννοούμε λέγοντας χώρο ενός προβλήματος;

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι)

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι) Εισαγωγή Το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει ολοκληρωμένα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στους κλάδους του Ηλεκτρολόγου Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Χρυσή Κ. Καραπαναγιώτη Τμήμα Χημείας Αντικείμενο και Αναγκαιότητα Μετασχηματισμός της φυσικοεπιστημονικής γνώσης στη σχολική της εκδοχή.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-15 (ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 2)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-15 (ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 2) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 4/9/2015 ΠΕΜΠΤΗ 3/9/2015 ΤΕΤΑΡΤΗ 2/9/2015 ΤΡΙΤΗ 1/9/2015 ΔΕΥΤΕΡΑ 31/8/2015 ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΩΝ ΕΞΑΜΗΝΩΝ & ΕΠΙ ΠΤΥΧΙΩ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-15 (ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 1 )

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΩΝ ΕΞΑΜΗΝΩΝ & ΕΠΙ ΠΤΥΧΙΩ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-15 (ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 1 ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 19/6/2015 ΠΕΜΠΤΗ 18/6/2015 ΤΕΤΑΡΤΗ 17/6/2015 ΤΡΙΤΗ 16/6/2015 ΔΕΥΤΕΡΑ 15/6/2015 ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΩΝ ΕΞΑΜΗΝΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Copyright: ISBN: 960 631 539 8. 1 601 00. 23510 33535, 6946967552 E-mail: gperdikis@kat.forthnet.gr ,,.2121/1993,. 100/1975., , 51. 2121/1993.

Copyright: ISBN: 960 631 539 8. 1 601 00. 23510 33535, 6946967552 E-mail: gperdikis@kat.forthnet.gr ,,.2121/1993,. 100/1975., , 51. 2121/1993. 2006 Copyright: - / 1 601 00. 23510 33535, 6946967552 E-mail: gperdikis@kat.forthnet.gr ISBN: 960 631 539 8,,.2121/1993,. 100/1975.,,,,, 51. 2121/1993. , ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ......σελ. 11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 1.

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική Αξιολόγησης κατά την Υλοποίηση Εκπαιδευτικού Λογισμικού

Στρατηγική Αξιολόγησης κατά την Υλοποίηση Εκπαιδευτικού Λογισμικού Στρατηγική Αξιολόγησης κατά την Υλοποίηση Εκπαιδευτικού Λογισμικού Μαρία Καραβελάκη, Γεώργιος Παπαπαναγιώτου, Γιάννα Κοντού INTE*LEARN Αγν.Στρατιώτη 46, Καλλιθέα τηλ. 95 91 853, fax. 95 72 098, e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή στην επιτυχία ενός οργανισμού, παρουσιάζοντας σχετικά δεδομένα με τη χρήση τεχνικών 2Δ ή 3Δ τεχνολογίας. Αρμοδιότητα

Η συμβολή στην επιτυχία ενός οργανισμού, παρουσιάζοντας σχετικά δεδομένα με τη χρήση τεχνικών 2Δ ή 3Δ τεχνολογίας. Αρμοδιότητα Σχεδιαστής Ψηφιακών Κινούμενων Σχεδίων ή Digital Animator 1. Περιγραφή Ρόλου Τίτλος Προφίλ Σχε Σχεδιαστής Ψηφιακών Κινούμενων Σχεδίων ή Digital Animator Γνωστό και ως Ειδικός Σχεδιασμού 2Δ- 3Δ γραφικών,

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας»

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Εισαγωγή Επιστημονική μέθοδος Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Διατύπωση αξιωματική της αιτίας μια κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ. Τμήμα Μαθηματικών & Εφαρμοσμένων Μαθηματικών. Σχολή Θετικών και Τεχνολογικών Επιστημών. οδηγός σπουδών

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ. Τμήμα Μαθηματικών & Εφαρμοσμένων Μαθηματικών. Σχολή Θετικών και Τεχνολογικών Επιστημών. οδηγός σπουδών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τμήμα Μαθηματικών & Εφαρμοσμένων Μαθηματικών Σχολή Θετικών και Τεχνολογικών Επιστημών οδηγός σπουδών Ιστορικά Στοιχεία Ίδρυση του Τμήματος: Το Τμήμα δημιουργήθηκε τον Ιούνιο του 2013

Διαβάστε περισσότερα

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε Ειδικοί σκοποί ΑΠΣ Κατανόηση: φυσικού κόσμου νόμων που τον διέπουν φυσικών φαινομένων διαδικασιών που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιοποίηση της EU-SILC ως εργαλείο σχεδιασμού κοινωνικής πολιτικής

Η αξιοποίηση της EU-SILC ως εργαλείο σχεδιασμού κοινωνικής πολιτικής Ημερίδα για έτος καταπολέμησης της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ 9 Δεκεμβρίου 2010 Η αξιοποίηση της EU-SILC ως εργαλείο σχεδιασμού κοινωνικής πολιτικής Δρ. Π. Περιστερά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. Θεσσαλονίκη, 2015. sep4u.gr

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. Θεσσαλονίκη, 2015. sep4u.gr ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΜΗΜΑ Χ Η Μ Ι Κ Ω Ν ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Θεσσαλονίκη, 2015 Η συνεισφορά της Χημικής

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία του Έργου. Διαχείριση Έργου Κύκλος Ζωής. Μαρίνα Α.Τσιρώνη Πολιτικός Μηχανικός, MSc ΕΔΑ Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας.

Θεωρία του Έργου. Διαχείριση Έργου Κύκλος Ζωής. Μαρίνα Α.Τσιρώνη Πολιτικός Μηχανικός, MSc ΕΔΑ Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Θεωρία του Έργου Διαχείριση Έργου Κύκλος Ζωής Μαρίνα Α.Τσιρώνη Πολιτικός Μηχανικός, MSc ΕΔΑ Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας Οκτώβριος 2009 Διαχείριση του Έργου (Project Management) Ορισμοί Κάθε μιά όχι

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία Δρ. Σερδάρης Παναγιώτης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. Τίτλος Κριτηρίου. Α.1 Οργανωτική Δομή - Οικονομικά στοιχεία 10%

ΠΙΝΑΚΑΣ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. Τίτλος Κριτηρίου. Α.1 Οργανωτική Δομή - Οικονομικά στοιχεία 10% Κριτήρια Αξιολόγησης Η αξιολόγηση των υποβαλλόμενων προτάσεων θα πραγματοποιηθεί βάσει του ακόλουθου Πίνακα Κριτηρίων Αξιολόγησης. Παράλληλα με τα εν λόγω κριτήρια, θα συνυπολογισθεί η αξιοπιστία της πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Χαλκίδας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων

ΤΕΙ Χαλκίδας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων ΤΕΙ Χαλκίδας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Επιχειρησιακή Έρευνα Τυπικό Εξάμηνο: Δ Αλέξιος Πρελορέντζος Εισαγωγή Ορισμός 1 Η συστηματική εφαρμογή ποσοτικών μεθόδων, τεχνικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗΣ, ΟΠΩΣ

ΜΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗΣ, ΟΠΩΣ ΚΕΦAΛΑΙΟ 3 Ερωτήσεις: εργαλείο, μέθοδος ή στρατηγική; Το να ζει κανείς σημαίνει να συμμετέχει σε διάλογο: να κάνει ερωτήσεις, να λαμβάνει υπόψη του σοβαρά αυτά που γίνονται γύρω του, να απαντά, να συμφωνεί...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2015-16 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 18/9/2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ_ΚΕΦ. 1 1 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Διδάσκων Γεράσιμος Κουρούκλης Καθηγητής (Τμήμα Χημικών Μηχανικών). (gak@auth.gr,

Διαβάστε περισσότερα

Η Ενέργεια περιλαμβάνει ενδεικτικά τις ακόλουθες κατηγορίες Πράξεων:

Η Ενέργεια περιλαμβάνει ενδεικτικά τις ακόλουθες κατηγορίες Πράξεων: Ενέργεια 2.1.2 : Αξιολόγηση εκπαιδευτικού έργου Για να βελτιωθεί η ποιότητα του εκπαιδευτικού συστήματος, η αξιολόγηση του εκπαιδευτικού έργου που αφορά την πρωτοβάθμια, την δευτεροβάθμια γενική και τεχνική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Αναλυτική Μέθοδος- Αναλυτικό Πρόβλημα. Ανάλυση, Προσδιορισμός και Μέτρηση. Πρωτόκολλο. Ευαισθησία Μεθόδου. Εκλεκτικότητα. Όριο ανίχνευσης (limit of detection, LOD).

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Γουλιέλμος Μαρκόνι (1874-1937) (Ιταλός Φυσικός)

Γουλιέλμος Μαρκόνι (1874-1937) (Ιταλός Φυσικός) Γουλιέλμος Μαρκόνι (1874-1937) (Ιταλός Φυσικός) Υπήρξε εφευρέτης του πρώτου σήματος ασυρμάτου τηλεφώνου και εκμεταλλεύτηκε εμπορικά την εφεύρεση. Ίδρυσε το 1897 την Ανώνυμη Εταιρεία Ασυρμάτου Τηλεγράφου

Διαβάστε περισσότερα

235 Χημικών Mηχανικών ΕΜΠ

235 Χημικών Mηχανικών ΕΜΠ 235 Χημικών Mηχανικών ΕΜΠ Επαγγελματικές Διέξοδοι Για την άσκηση του επαγγέλματος του Χημικού Μηχανικού είναι απαραίτητη άδεια που χορηγείται από το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας κατόπιν εξετάσεων. Οι πτυχιούχοι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ Κεντρικός άξονας της περιγραφικής θεωρίας των ονομάτων είναι η θέση ότι το νόημα-σημασία ενός ονόματος δίνεται από μια οριστική περιγραφή και επομένως ικανή

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Δημόσια Διαβούλευση για το έργο Εκσυγχρονισμός Συστήματος Φωτεινής Σηματοδότησης στην Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος

ΘΕΜΑ: Δημόσια Διαβούλευση για το έργο Εκσυγχρονισμός Συστήματος Φωτεινής Σηματοδότησης στην Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος ECO PHOS Γεώργιος Καλογιάννης Συστήματα Φωτεινής Σηματοδότησης και φωτισμού με LED. Κοιμ. Θεοτόκου 1, Άλιμος, 17455, Αθήνα Προς : Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος Γενική Δ/νση Αναπτυξιακού προγραμματισμού, περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ Γνωστικό αντικείμενο Επίπεδο ΦΥΣΙΚΗ Α Λυκείου Ταυτότητα Στόχος Περιγραφή Προτεινόμενο ή υλοποιημένο Λογισμικό Λέξεις κλειδιά Δημιουργοί α) Γνώσεις για τον κόσμο: Οι δυνάμεις εμφανίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΑΞΕΩΝ ΤΟΥ Ε.Π. «ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ 2007-2013»

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΑΞΕΩΝ ΤΟΥ Ε.Π. «ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ 2007-2013» ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΑΞΕΩΝ ΤΟΥ Ε.Π. «ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ 2007-2013» ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ: ΕΝΔΥΝΑΜΩΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΟΛΟ ΤΟ ΕΥΡΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΡΑΣΗΣ ΕΙΔΙΚΟΣ ΣΤΟΧΟΣ: Η ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η Εντροπία. Δρ. Αθανάσιος Χρ. Τζέμος. Κέντρο Ερευνών Αστρονομίας και Εφηρμοσμένων Μαθηματικών Ακαδημία Αθηνών

Η Εντροπία. Δρ. Αθανάσιος Χρ. Τζέμος. Κέντρο Ερευνών Αστρονομίας και Εφηρμοσμένων Μαθηματικών Ακαδημία Αθηνών Η Εντροπία Δρ. Αθανάσιος Χρ. Τζέμος Κέντρο Ερευνών Αστρονομίας και Εφηρμοσμένων Μαθηματικών Ακαδημία Αθηνών Θερμοδυναμική +Στατιστική Μηχανική= Θερμική Φυσική Η Θερμοδυναμική ασχολείται με τις μακροσκοπικές

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Π. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Π. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Π. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ (ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΤΟΥ «ΟΔΗΓΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΙΔΙΚΟΥ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΥ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.») ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ένας Δορυφόρος Λογαριασμός Τουρισμού (Δ.Λ.Τ.) ;

Τι είναι ένας Δορυφόρος Λογαριασμός Τουρισμού (Δ.Λ.Τ.) ; Τι είναι ένας Δορυφόρος Λογαριασμός Τουρισμού (Δ.Λ.Τ.) ; Ένας δορυφόρος λογαριασμός (Δ.Λ.) είναι ένα εργαλείο για την οργάνωση όλης της ποσοτικής πληροφόρησης που σχετίζεται και απορρέει από ένα συγκεκριμένο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η επιστημονική έρευνα στηρίζεται αποκλειστικά στη συστηματική μελέτη της εμπειρικής

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ Η νοσηλευτική διεργασία : Αποτελεί συστηματική μέθοδο που κατευθύνει τον νοσηλευτή και τον ασθενή στον αμοιβαίο: Προσδιορισμό των αναγκών για νοσηλευτική φροντίδα σχεδιασμό και εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΗΓΕΤΙΚΟΥ ΣΤΥΛ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΣΤΙΣ ΕΠΔΟΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΗΓΕΤΙΚΟΥ ΣΤΥΛ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΣΤΙΣ ΕΠΔΟΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΗΓΕΤΙΚΟΥ ΣΤΥΛ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΣΤΙΣ ΕΠΔΟΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Ανδρέας Κυθραιώτης- Πέτρος Πασιαρδής Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου Συνέδριο Παιδαγωγικής

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φιλοσοφία

Εισαγωγή στη φιλοσοφία Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ενότητα 8 η : Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Περιεχόμενα ενότητας Με τι ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

Εξ αποστάσεως υποστήριξη του έργου των Εκπαιδευτικών μέσω των δικτύων και εργαλείων της Πληροφορικής

Εξ αποστάσεως υποστήριξη του έργου των Εκπαιδευτικών μέσω των δικτύων και εργαλείων της Πληροφορικής Εξ αποστάσεως υποστήριξη του έργου των Εκπαιδευτικών μέσω των δικτύων και εργαλείων της Πληροφορικής Ε. Κολέζα, Γ. Βρέταρος, θ. Δρίγκας, Κ. Σκορδούλης Εισαγωγή Ο εκπαιδευτικός κατά τη διάρκεια της σχολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική διαδικασία και συγγραφή διατριβής: Μεθοδολογικές παρατηρήσεις ρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας Τα βασικά στάδια για την εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

698 Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΤΕΙ Ιονίων Νήσων (Ζάκυνθο)

698 Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΤΕΙ Ιονίων Νήσων (Ζάκυνθο) 698 Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΤΕΙ Ιονίων Νήσων (Ζάκυνθο) Το γνωστικό αντικείμενο του Τμήματος Το περιεχόμενο σπουδών του τμήματος «Οικολογίας & Περιβάλλοντος» με έδρα τη Ζάκυνθο καλύπτει το γνωστικό

Διαβάστε περισσότερα

Άξονες περιγραφής σεναρίου για το ανοικτό θέμα του κλάδου ΠΕ02

Άξονες περιγραφής σεναρίου για το ανοικτό θέμα του κλάδου ΠΕ02 Άξονες περιγραφής σεναρίου για το ανοικτό θέμα του κλάδου ΠΕ02 Ι. Εισαγωγή Το σενάριο είναι κατά βάση ένα σχέδιο μαθήματος, αυτό που πάντα έχει στο μυαλό του ο εκπαιδευτικός πριν μπει στην τάξη να διδάξει.

Διαβάστε περισσότερα

Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου

Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου Κεφάλαιο 2 Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου Εισαγωγικές Παρατηρήσεις Προκειμένου να προσδιορίσουμε τον πληθυσμό, τον οποίο θα κάλυπτε η συγκεκριμένη έρευνα,

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 6: Η οργανωτική συμπεριφορά ως επιστημονικός χώρος

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 6: Η οργανωτική συμπεριφορά ως επιστημονικός χώρος Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 6: Η οργανωτική συμπεριφορά ως επιστημονικός χώρος Δρ. Σερδάρης Παναγιώτης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua. Μέρος Β /Στατιστική Μέρος Β Στατιστική Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.gr/gpapadopoulos) Από τις Πιθανότητες στη Στατιστική Στα προηγούμενα, στο

Διαβάστε περισσότερα

Λουκάς Βλάχος Αν. Καθηγητής. http://www.physics.auth.gr vlahos@astro.auth.gr

Λουκάς Βλάχος Αν. Καθηγητής. http://www.physics.auth.gr vlahos@astro.auth.gr Γιατί να σπουδάσω Φυσική; Λουκάς Βλάχος Αν. Καθηγητής http://www.physics.auth.gr vlahos@astro.auth.gr Θέματα Εισαγωγή Η φυσική και οι άλλες επιστήμες Οι τομείς και οι κατευθύνσεις στο Τμήμα φυσικής Τα

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Στόχος: Το κλίµα του διαλόγου

Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Στόχος: Το κλίµα του διαλόγου Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Ο διάλογος ανάπτυξης των εργαζοµένων είναι µέρος της επιλεγµένης µεθοδολογίας για την υλοποίηση της πλήρους χαρτογράφησης της συσσωρευµένης γνώσης

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Αναστασία Αθανασούλα Ρέππα ΕΑΠ/ΑΣΠΑΙΤΕ. Νέες Τεχνολογίες, Ανάπτυξη Ανθρώπινου Κεφαλαίου και Εκπαίδευση Ενηλίκων: Η συμβολή της πλατφόρμας EPALE

Δρ. Αναστασία Αθανασούλα Ρέππα ΕΑΠ/ΑΣΠΑΙΤΕ. Νέες Τεχνολογίες, Ανάπτυξη Ανθρώπινου Κεφαλαίου και Εκπαίδευση Ενηλίκων: Η συμβολή της πλατφόρμας EPALE Δρ. Αναστασία Αθανασούλα Ρέππα ΕΑΠ/ΑΣΠΑΙΤΕ. Νέες Τεχνολογίες, Ανάπτυξη Ανθρώπινου Κεφαλαίου και Εκπαίδευση Ενηλίκων: Η συμβολή της πλατφόρμας EPALE. ΔΟΜΗ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ Θεωρία Ανθρώπινου Κεφαλαίου Κριτική της

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικές Εργασίες

Ερευνητικές Εργασίες Ερευνητικές Εργασίες Έξι συν Ένα λάθη των διδασκόντων και τρόποι αντιμετώπισής τους Αθήνα 2 Νοεμβρίου 2012 Γιάννης Τζωρτζάκης Σχολικός Σύμβουλος ΠΕ1201 Περιφέρειας Κρήτης & Κυκλάδων Ερευνητικές Εργασίες:

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Προκαταρκτική έρευνα Διερευνήστε πριν απ όλα την περιοχή μέσα στην οποία μπορεί να βρεθεί ένα ερευνητικό ερώτημα. Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ του Εθνικού Αρχείου Διδακτορικών Διατρίβων

ΑΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ του Εθνικού Αρχείου Διδακτορικών Διατρίβων ΑΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ του Εθνικού Αρχείου Διδακτορικών Διατρίβων Το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης (ΕΚΤ) είναι βάσει Νόμου (άρθρο 70, παρ. 15 του Ν. 1566/1985) ο υπεύθυνος φορέας για τη δημιουργία και τήρηση του

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Ε Δημοτικού

Μαθηματικά Ε Δημοτικού Μαθηματικά Ε Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης 2014 Πέτρος Κλιάπης 12η Περιφέρεια Θεσσαλονίκης Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται: 4.4 Ερωτήσεις διάταξης Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:! µία σειρά από διάφορα στοιχεία και! µία πρόταση / κανόνας ή οδηγία και ζητείται να διαταχθούν τα στοιχεία µε βάση την πρόταση αυτή. Οι ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Εφαρμοσμένες ΛΥΣΕΙΣ για Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις Συμβουλευτικές Υπηρεσίες Εκπαιδευτικά Σεμινάρια Ανάπτυξη Πωλήσεων Ανδρόμαχος Δημητροκάλλης, MBA Management

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΔΡΑΣΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΔΡΑΣΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΔΡΑΣΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ 1 ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ Η δράση υποστηρίζει την διευκόλυνση της αξιοποίησης ενός τεκμηριωμένα ώριμου ερευνητικού αποτελέσματος σε επιχειρηματική/

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις Λοΐζος Σοφός Οι 5 φάσεις του διδακτικού μετασχηματισμού 1. Εμπειρική σύλληψη ενός σεναρίου μιντιακής δράσης και χαρτογράφηση της

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα