Ιωάννα Ετµεκτσόγλου. Κέρκυρα, Ελληνική Εταιρεία Ακουστικής Οικολογίας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ιωάννα Ετµεκτσόγλου. Κέρκυρα, 2014. Ελληνική Εταιρεία Ακουστικής Οικολογίας"

Transcript

1 Β Α Σ Ι Κ Η Ο Ρ Ο Λ Ο Γ Ι Α Α Κ Ο Υ Σ Τ Ι Κ Η Σ Ο Ι Κ Ο Λ Ο Γ Ι Α Σ Γ Ι Α Π Α Ι Ι Α & Ε Ν Η Λ Ι Κ Ε Σ : Τ Ο Η Χ Ο Τ Ο Π Ι Ο & Ο Ι Σ Η Μ Α Σ Ι Ε Σ Τ Ω Ν Η Χ Ω Ν Τ Ο Υ. Ιωάννα Ετµεκτσόγλου Κέρκυρα, 2014 Ελληνική Εταιρεία Ακουστικής Οικολογίας

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή... 1 Το Ηχοτοπίο... 2 Οι Ήχοι του Προσκήνιου και οι Ήχοι του Υπόβαθρου... 4 Οι Πηγές των Ήχων σε Οµάδες... 5 Ηχητικό Γεγονός... 8 Ηχητικό Σήµα Ηχόσηµο Βασικός Ήχος Hi-fi, Lo-fi Θόρυβος Ηχορύπανση Ηχοποικιλότητα Βιοποικιλότητα... 15

3 Εισαγωγή Η Ακουστική Οικολογία, αποτελεί έναν ακαδηµαϊκό και εφαρµοσµένο τοµέα, που πρωτοεµφανίσθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και αρχές της δεκαετίας του 1970 στο Βανκούβερ του Καναδά ως πρόταση του συνθέτη µουσικής και µουσικοπαιδαγωγού R. Murray Schafer και των τότε µαθητών του Hildegard Westerkamp, Barry Truax κ.ά. Από την εµφάνισή της έως τις µέρες µας, έχει διαδοθεί σε διάφορα µέρη του κόσµου και έχει τραβήξει το ενδιαφέρον όχι µόνον µουσικών αλλά και πολλών εκπαιδευτικών καθώς και επιστηµόνων από τους χώρους της βιολογίας, της ακουστικής, της βιοακουστικής, της αρχιτεκτονικής, της πολεοδοµίας, της ανθρωπολογίας του ήχου, της φιλοσοφίας, της ηθικής κλπ. Το 1993 δηµιουργήθηκε το ιεθνές Φόρουµ για την Ακουστική Οικολογία (World Forum for Acoustic Ecology) µε σκοπό να διευκολύνει την επικοινωνία και τον συντονισµό σε Παγκόσµιο επίπεδο των αντίστοιχων Συλλόγων από τα διάφορα κράτη. Η Ελληνική Εταιρεία Ακουστικής Οικολογίας (http://www.akouse.gr/) συστάθηκε το Έκτοτε έχει διοργανώσει τρία Πανελλήνια Συνέδρια (Κέρκυρα: 2007, Ρέθυµνο: 2010, Αθήνα: 2014) και ένα ιεθνές Συνέδριο (Κέρκυρα 2011, και µε τις δράσεις των µελών της συµβάλλει συστηµατικά στην κατανόηση, αξιολόγηση και βελτίωση του ηχητικού περιβάλλοντος της Ελλάδας. Η Ε.Ε.Α.Ο. το 2011 εξέδωσε την µετάφραση στα Ελληνικά του παιδαγωγικού βιβλίου του Murray Schafer: HearSing, Ακουλαλείτε: 75 Ασκήσεις Μουσικής Ακρόασης και ηµιουργίας. (Edition Orpheus). Με την ευκαιρία του 3ου Συνεδρίου Ακουστικής Οικολογίας µε θέµα: Ακουστική Οικολογία και Εκπαίδευση, το ιοικητικό Συµβούλιο της Ε.Ε.Α.Ο. προβαίνει στην παρούσα ηλεκτρονική έκδοση του σύντοµου βοηθήµατος Βασική Ορολογία Ακουστικής Οικολογίας για Παιδιά και Ενήλικες: Το Ηχοτοπίο και οι Σηµασίες των Ήχων του. Το κείµενο αυτό εστιάζει στην ορολογία του Schafer για την ανάλυση και αξιολόγηση των ήχων του περιβάλλοντος µε βάση τη σηµασία τους. Επόµενη έκδοση πιθανά να εστιάσει στην αντίστοιχη ορολογία που προτείνει ο ίδιος συνθέτης για την ανάλυση του ηχητικού περιβάλλοντος µε βάση τις ηχητικές/µουσικές ιδιότητες των ήχων που το απαρτίζουν (π.χ. ένταση, διάρκεια, συχνότητα κλπ). Το εγχειρίδιο έχει γραφεί µε στόχο η γλώσσα του να είναι κατανοητή από παιδιά. Παρόλα αυτά, θεωρείται χρήσιµη έως και αναγκαία κάποιες φορές η βοήθεια του εκπαιδευτικού, κάποιου συµµαθητή στο πλαίσιο αµοιβαίας µάθησης (peer learning) ή ακόµα και κάποιου ενήλικα φροντιστή. Αυτός/ή είναι δυνατόν να παρέχει τη σκαλωσιά (βλ. Vygotsky), τη µικρή αναγκαία ώθηση δηλαδή (πχ. διευκρινιστικά σχόλια ή παραδείγµατα από την καθηµερινότητα του παιδιού), η οποία είναι δυνατόν να το βοηθήσει να κατανοήσει κάποιες δυσνόητες γι αυτό έννοιες που παρουσιάζονται στο κείµενο. Η Ακουστική Οικολογία προσεγγίζει το ηχητικό περιβάλλον και τα προβλήµατα ή άλλες ιδιαιτερότητές του δηµιουργικά, προτρέποντάς µας να ακούσουµε τους ήχους της πόλης και της φύσης, των ανθρώπων και των άλλων ζώων, οπουδήποτε κι αν βρισκόµαστε, µε την προσοχή που ακούµε µια µουσική σύνθεση. Ευελπιστούµε η παρούσα έκδοση να αποτελέσει βοήθηµα για τους µικρούς και µεγάλους ακροατές που θα αποφασίσουν να φορέσουν τα αυτιά του ακουστικού οικολόγου ώστε να αντιλαµβάνονται και να κατανοούν το ηχητικό περιβάλλον του τόπου τους, να το αξιολογούν για τις ισορροπίες ή ανισορροπίες που µπορεί να το διακρίνουν και να συµβάλλουν στη βελτίωση της ηχητικής του σύνθεσης, προσβλέποντας στο ευ ζην του ανθρώπου αλλά και των άλλων ζωντανών οργανισµών. Καλές ακροάσεις! Το ιοικητικό Συµβούλιο της Ελληνικής Εταιρείας Ακουστικής Οικολογίας: Ιωάννα Ετµεκτσόγλου, Κατερίνα Τζεδάκη, Ιάννης Ζάννος, Κίµων Παπαδηµητρίου, Κώστας Παπαρρηγόπουλος και Αντρέας Μνιέστρης (Σύµβουλος) 1

4 Το Ηχοτοπίο Πήγατε ένα ταξίδι σε µια καινούρια χώρα. Γυρνώντας, οι φίλοι σας σας ρωτούν συνήθως: Πώς πέρασες; Πώς ήταν η πόλη, [το χωριό ή η φύση] εκεί που πήγες; Είδες κάποια αξιοθέτα όπως µνηµεία, µουσεία, ναούς κλπ; Πώς σου φέρθηκαν οι άνθρωποι εκεί; Σας έχει ποτέ ρωτήσει κάποιος φίλος σας ή φίλη σας τι ακούσατε εκεί που πήγατε για ταξίδι; Φαίνεται ότι αυτή την ερώτηση µας την κάνουν οι φίλοι µας πολύ σπάνια ή συνήθως δεν µας την κάνουν και ποτέ. Αλλά και εµείς όταν περιγράφουµε µέρη άγνωστα ή και γνωστά, δεν σκεφτόµαστε να περιγράψουµε τους ήχους τους εκτός βέβαια εάν είναι τόσο δυνατοί ή τόσο διαφορετικοί από ότι έχουµε συνηθίσει, που µας τραβούν την προσοχή και έτσι τους θυµόµαστε και τους συζητάµε. Όµως, σκεφθείτε λίγο Τα τοπία που ζούµε είναι άηχα; Είναι βουβά; Ακόµα και το πιο ήσυχο τοπίο έχει ήχους. Συµφωνείτε; Κάθε τόπος εκτός από εικόνα είναι και ήχοι. εν είναι µόνο ένα εικονικό τοπίο αλλά και ένα ηχητικό τοπίο, ένα ηχοτοπίο όπως το ονόµασε ο Καναδός µουσικοσυνθέτης Murray Schafer. ΕΡΩΤΗΣΗ: Τι είναι λοιπόν ηχοτοπίο; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Οι ήχοι που ακούτε εσείς ή άλλα ζώα όταν βρίσκεστε σε ένα οποιοδήποτε µέρος στην έξοχή, στο δρόµο µιας πόλης, στην τάξη, στο γραφείο, στην αυλή του σχολείου, σε συναυλία, κλπ. Σκεφθείτε όµως ότι εµείς οι άνθρωποι και τα άλλα ζώα έχουµε διαφορετικά αυτιά (άλλα τα αυτιά του ανθρώπου, άλλα της νυχτερίδας, άλλα του ελέφαντα ) και εποµένως δεν ακούµε όλοι ακριβώς το ίδιο όταν βρισκόµαστε σε ένα ηχοτοπίο. Αν ακουγόταν µια σφυρίχτρα για σκύλο για παράδειγµα, και µπορούσαµε να ρωτήσουµε τον σκύλο τι άκουσε, θα µας έλεγε ότι άκουσε µια σφυρίχτρα στο ηχοτοπίο, ενώ αν εσείς περπατούσατε εκείνη τη στιγµή δίπλα στον σκύλο και σας ρωτούσαµε, θα µας λέγατε ότι στο ηχοτοπίο δεν ακούσατε καµία σφυρίχτρα. Σκεφθείτε ακόµα ότι δεν µένουµε όλοι στο ίδιο µέρος του κόσµου και έτσι έχουµε συνηθίσει να ακούµε και να καταλαβαίνουµε διαφορετικούς ήχους. Κάποιους ήχους ενός ηχοτοπίου µιας ξένης χώρας, µπορεί και να µην τους έχουµε ακούσει ποτέ πριν στη ζωή µας και ίσως να µην τους καταλαβαίνουµε ή να τους µπερδεύουµε µε άλλους. Εσείς, για παράδειγµα, εάν έχετε µεγαλώσει στην Ελλάδα ή σε κάποια άλλη χώρα µε εύκρατο κλίµα, λογικά δεν θα έχετε προσωπική εµπειρία από τους ήχους ενός παγόβουνου. Αν βρισκόσασταν λοιπόν σε ένα ηχοτοπίο της Ανταρκτικής και ακούγατε ξαφνικά έναν πολύ δυνατό ήχο από µακριά, µπορεί να µην καταλαβαίνατε τι ήχος ήταν ή να τον µπερδεύατε µε κάποιον άλλο γνωστό σας ήχο. Αντί για σπάσιµο µέρους του παγόβουνου, εσείς µπορεί να νοµίζατε για παράδειγµα ότι ακουγόταν στο ηχοτοπίο ένας κεραυνός. Το ηχοτοπίο λοιπόν το ακούτε και το καταλαβαίνετε µε έναν τρόπο που µπορεί να είναι διαφορετικός από τον τρόπο που ακούει και καταλαβαίνει το ίδιο ηχοτοπίο π.χ. ένας ελέφαντας, ή ακόµα και ένας άλλος άνθρωπος από µια ξένη χώρα. ΕΡΩΤΗΣΗ: Υπάρχουν και Φανταστικά Ηχοτοπία; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Μήπως µε αυτά που έχετε διαβάσει µέχρι στιγµής νοµίζετε ότι υπάρχουν µόνο πραγµατικά ηχοτοπία; Αν πιστεύετε κάτι τέτοιο, µάλλον κάνετε λάθος! Υπάρχουν και φανταστικά ηχοτοπία. Ηχοτοπία που δηµιουργεί ο άνθρωπος µε ήχους, χρησιµοποιώντας τη φαντασία του! ΕΡΩΤΗΣΗ: Τι σχέση έχουν τα Φανταστικά Ηχοτοπία µε την Ακουστική Οικολογία; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Κάποιοι συνθέτες από τον Καναδά, όπως ο Murray Schafer, η Hildegard Westerkamp, ο Barry 2

5 Truax και άλλοι, πολλά χρόνια πριν γεννηθείτε εσείς στις αρχές της δεκαετίας του 1970 άρχισαν να παρατηρούν ότι ορισµένοι ήχοι που έκαναν οι άνθρωποι µε µηχανήµατα (πχ. χορτοκοπτικό, αυτοκίνητα, κόρνες κλπ.) έπνιγαν άλλους πιο σιγανούς ήχους των ηχοτοπίων των πόλεων και της εξοχής. Περπατούσε κάποιος στο κέντρο µιας πόλης και δεν άκουγε µερικές φορές ούτε τον διπλανό του που του µιλούσε ούτε τα πουλιά, ενώ παλιά µπορούσε να ακούσει ήχους από πολύ µακρυά, ίσως και από την άλλη µεριά µιας µεγάλης πλατείας. Οι ήχοι, ιδιαίτερα στις πόλεις, γινόντουσαν όλο και περισσότεροι και όλο και πιο δυνατοί, σκεπάζοντας ο ένας τον άλλον και καταπνίγοντας όλους τους σιγανούς ήχους. Με άλλα λόγια, τα ηχοτοπία έχαναν ολοένα την ηχητική τους ισορροπία και διαύγεια και το πρόβληµα της ηχορύπανσης άρχισε να γίνεται όλο και πιο σοβαρό. Για να αντιµετωπίσουν αυτό το πρόβληµα των πραγµατικών ηχοτοπίων, οι παραπάνω Καναδοί µουσικοσυνθέτες άρχισαν να ηχογραφούν ηχοτοπία των πόλεων και της φύσης και να φτιάχνουν µε τη βοήθεια της τεχνολογίας (κασετόφωνα, ηχητικά φίλτρα, υπολογιστές, κλπ.) µουσικές συνθέσεις που τις ονόµασαν συνθέσεις ηχοτοπίου. Με αυτές τις συνθέσεις, -φανταστικά ηχοτοπίαπροσπαθούσαν να δείξουν στον κόσµο, πόσο όµορφα θα µπορούσαν να είναι τα πραγµατικά ηχοτοπία της φύσης ή και της πόλης χωρίς την ηχορύπανση, ή και πόσο άσχηµα είναι µε αυτή. Το παράδειγµά τους το ακολούθησαν και άλλοι συνθέτες από διάφορα µέρη του κόσµου και έτσι σήµερα υπάρχουν και στην Ελλάδα συνθέτες που ειδικεύονται στις συνθέσεις ηχοτοπίου. Εποµένως, όπως βλέπετε, δεν υπάρχουν µόνο πραγµατικά ηχοτοπία υπάρχουν και φανταστικά ηχοτοπία. ΕΡΩΤΗΣΗ: Τι είναι τελικά ένα Ηχοτοπίο; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Μάθατε λοιπόν ως εδώ ότι τα ηχοτοπία δεν τα ακούµε όλοι ακριβώς το ίδιο, και ότι εκτός από τα πραγµατικά υπάρχουν και φανταστικά ηχοτοπία. Έχοντας διαβάσει όλα τα παραπάνω, αν σας ρωτούσε τώρα κάποιος τι είναι ηχοτοπίο τι θα του λέγατε; Θα µπορούσατε να του πείτε ότι: Ηχοτοπίο είναι οι ήχοι που ακούγονται σε ένα πραγµατικό ή φανταστικό τοπίο (µουσική σύνθεση), όπως τους ακούν και τους καταλαβαίνουν οµάδες ανθρώπων ή άλλων ζώων από διάφορα µέρη του κόσµου. 3

6 Οι Ήχοι του Προσκήνιου και οι Ήχοι του Υπόβαθρου Σίγουρα θα έχετε παρατηρήσει και µόνοι σας ότι όταν ακούγονται διάφοροι ήχοι µαζί δεν µπορούµε να τους προσέξουµε όλους καλά. Έτσι, κάποιους συνεχόµενους ήχους που δεν αλλάζουν πολύ, συνήθως τους προσέχουµε µόνο στην αρχή και µετά σχεδόν ξεχνάµε ότι υπάρχουν. Αυτό συµβαίνει ιδιαίτερα όταν καινούριοι, πιο σύντοµοι ήχοι ξεπηδούν στο ηχοτοπίο και τραβούν τη προσοχή µας. Μπορείτε να σκεφτείτε κάποιους τέτοιους συνεχόµενους ήχους µέσα και έξω από το σπίτι ή το σχολείο σας; Ήχους τους οποίους προσέχετε κυρίως στην αρχή και όχι στη συνέχεια; Μέσα στο σπίτι, ένας τέτοιος ήχος είναι ο ήχος του απορροφητήρα. Βρείτε άλλους δύο: 1) 2) Σε µια παραθαλάσσια περιοχή ένας τέτοιος ήχος θα µπορούσε να είναι ο ήχος από τα κύµατα της θάλασσας που σπάνε το ένα µετά το άλλο. Βρείτε άλλους δύο τέτοιους συνεχόµενους ήχους που ακούγονται σε εξωτερικό χώρο: 1) 2) Σε αυτούς τους συνεχόµενους, µακριούς ήχους, είναι σαν να δίνουµε το ρόλο του κοµπάρσου σε µία ταινία. Το κάνουµε αυτό γιατί για να καταλάβουµε το έργο, συχνά είναι πιο σηµαντικό να στρέφουµε την προσοχή µας στο τι λένε και τι κάνουν οι πρωταγωνιστές ηθοποιοί παρά να προσπαθούµε να παρατηρούµε ταυτόχρονα και το τι κάνουν οι κοµπάρσοι. Επειδή λοιπόν είναι σαν να κατεβάζουµε αυτούς τους συνεχόµενους ήχους από το βάθρο της προσοχής µας σε µια χαµηλότερη σκιερή περιοχή που δεν την πολύ-προσέχουµε, ο Schafer (1994/1977) τους ονόµασε Ήχους Υπόβαθρου, ενώ τους ήχους που προσέχουµε ιδιαίτερα, τους πρωταγωνιστές µας, τους ονόµασε Ήχους Προσκήνιου ή Επιφάνειας. Προς τους ήχους του Προσκήνιου στρέφουµε τα λαµπερά φώτα της προσοχής µας που τους φέρνουν στο µπροστινό µέρος της ακουστικής µας σκηνής ώστε να µπορούµε να ακούµε ακόµα και τις λεπτοµέρειές τους. ΕΡΩΤΗΣΗ: Οι ήχοι υπόβαθρου µένουν πάντα στο υπόβαθρο; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Μπορεί τις περισσότερες φορές οι µακριοί συνεχόµενοι ήχοι να µένουν στο υπόβαθρο, αλλά όχι πάντα. Κάποιες φορές ένας ήχος υπόβαθρου µπορεί να τραβήξει ιδιαίτερα την προσοχή µας και να γίνει για λίγο ή πολύ, ήχος προσκήνιου. Αυτό δεν συµβαίνει και µε τους κοµπάρσους στις ταινίες; Κάποιες φορές δεν κάνουν κάτι το ιδιαίτερο οι κοµπάρσοι που κλέβει την προσοχή µας από τους πρωταγωνιστές; Ας πάµε τώρα πίσω στο παράδειγµα του συνεχόµενου ήχου από τα κύµατα της θάλασσας που τον αντιλαµβανόµαστε σαν ήχο υπόβαθρου. Σε κάποιο σηµείο της ακρόασης, αυτός ο ίδιος ήχος είναι δυνατόν να µετατραπεί σε ήχο προσκήνιου ή επιφάνειας. Φανταστείτε για παράδειγµα ότι περνάει ένα πλοίο και δηµιουργεί µια σειρά από µεγάλα και θορυβώδη κύµατα που ξαφνικά αρχίζουν να σπάνε το ένα µετά το άλλο στην ακτή. Ο έντονος ήχος τους τα φέρνει αµέσως στο ακουστικό µας Προσκήνιο. Εκεί µένουν για λίγο, µέχρι κάποιος καινούριος ήχος να τραβήξει την προσοχή µας ή µέχρι να ηρεµήσει πάλι η θάλασσα, οπότε και αργά ή γρήγορα ο ήχος των κυµάτων της επιστρέφει στο Υπόβαθρο. 4

7 Οι Πηγές των Ήχων σε Οµάδες Όταν ένας συνθέτης µουσικής γράφει ένα έργο για ορχήστρα, σκέφτεται τι θα παίξει το κάθε ξεχωριστό όργανο, αλλά συνήθως σκέφτεται και πώς θα συνδυάζονται οι ήχοι των διαφόρων οµάδων οργάνων µεταξύ τους. Αναρωτιέται δηλαδή µήπως σε κάποιο σηµείο για παράδειγµα η µουσική που έγραψε για τα πνευστά (φλάουτα, κλαρίνα, τροµπόνια, τούµπες κλπ.) είναι πολύ έντονη και θα καλύπτει σχεδόν τελείως τη µελωδία που θα παίζουν ταυτόχρονα τα έγχορδα (βιολιά, βιόλες, βιολοντσέλα, κοντραµπάσα). Ο ήχος στην αίθουσα συναυλιών που παράγει η ορχήστρα είναι ένα ηχοτοπίο, αλλά και ο ήχος έξω από την αίθουσα συναυλιών είναι ένα άλλο ηχοτοπίο που σύµφωνα µε τον Schafer (1986) µπορούµε να το σκεφτούµε σαν µια µεγάλη µουσική σύνθεση. Εάν λοιπόν εµείς, ως συνθέτες του ηχοτοπίου της καθηµερινής µας ζωής θέλουµε να καταλάβουµε καλύτερα το ηχοτοπίο του κόσµου και να το κάνουµε πιο όµορφο, µπορούµε να ακολουθήσουµε το παράδειγµα των συνθετών και να προσπαθούµε να ακούµε τους ήχους του, τον καθένα ξεχωριστά, αλλά και αρκετούς µαζί σε συνδυασµό, ως οικογένειες και να αναρωτιόµαστε πόσο καλά ταιριάζουν µεταξύ τους. ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποιες οικογένειες ήχων είναι δυνατόν να υπάρχουν σε ένα καθηµερινό ηχοτοπίο; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: εν υπάρχει ένας µόνο τρόπος που µπορούµε να φτιάξουµε οικογένειες ήχων στα ηχοτοπία. Ο Schafer (1994/1977), σε µία από τις επιµέρους έρευνές του για το Ηχητικό Περιβάλλον στο πλαίσιο της Παγκόσµιας Έρευνας Ηχοτοπίου (World Soundcape Project), που πραγµατοποίησε τη δεκαετία του 1970, είχε χρησιµοποιήσει τις παρακάτω 6 κατηγορίες για να µπορέσει να οµαδοποιήσει τους πάρα πολλούς ήχους που µάζευε αυτός και οι συνεργάτες του. Η κάθε µία κατηγορία είχε διάφορες υποκατηγορίες. Οι έξι βασικές κατηγορίες ήταν: Φυσικοί Ήχοι Ανθρώπινοι Ήχοι Μηχανικοί Ήχοι Ήχοι & Κοινωνία Ησυχία και Σιωπή Ήχοι ως Σήµατα Παρόλο που δηµιούργησε τις παραπάνω κατηγορίες ήχων για να τον βοηθήσουν στην έρευνα του ηχοτοπίου, και ο ίδιος παραδέχθηκε ότι οι κατηγορίες που επέλεξε δεν είναι οι µόνες πιθανές, εφόσον κάποιος άλλος ανάλογα µε τα ενδιαφέροντά του και το τι ερευνούσε στο ηχοτοπίο θα µπορούσε να εφεύρει διαφορετικές κατηγορίες. Για να δείξει µάλιστα πόσο διαφορετικές σηµασίες είναι δυνατόν να δίνουµε εµείς οι άνθρωποι στους ήχους που ακούµε, έγραψε χαρακτηριστικά ότι η µόνη κατηγορία που θα µπορούσε να συµπεριλάβει όλες αυτές τις διαφορετικές σηµασίες θα ήταν σαν τον κάδο των απορριµάτων. Μια τόσο µεγάλη κατηγορία όµως που θα περιλάµβανε όλες τις σηµασίες, δεν θα µας βοηθούσε αρκετά στην έρευνά µας. Όπως φαίνεται λοιπόν και από αυτά που λέει ο Schafer, όταν προσπαθούµε να βάλουµε τους ήχους σε κατηγορίες µε βάση τη σηµασία τους, υπάρχουν διάφοροι τρόποι να το κάνουµε. Ας εξερευνήσουµε µερικούς: Θα µπορούσαµε για παράδειγµα να είχαµε δύο µεγάλες οικογένειες: α) Βιολογικοί Ήχοι & β) Γεωφυσικοί Ήχοι. Βιολογικοί ήχοι, θα ήταν αυτοί που παράγονται από οποιονδήποτε ζωντανό οργανισµό, δηλαδή είτε από τον άνθρωπο, είτε από άλλο ζώο είτε από φυτό. Γεωφυσικοί ήχοι θα ήταν οι ήχοι που παράγονται από τα φυσικά φαινόµενα, όπως ο άνεµος, ο σεισµός, τα κύµατα της θάλασσας, η ροή του νερού στο ποτάµι, κλπ. 5

8 ΕΡΩΤΗΣΗ: Μας φτάνουν αυτές οι δύο κατηγορίες; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Κάποιες φορές µπορεί να µας φτάνουν, αλλά κάποιες, όχι. Εάν για παράδειγµα ερευνούµε ένα ηχοτοπίο δίπλα σε ένα µεγάλο ποτάµι και θέλουµε να διαπιστώσουµε εάν οι γεωφυσικοί ήχοι του (ο ήχος του ποταµού, ο άνεµος κλπ.) σκεπάζουν ή επικαλύπτουν τους βιολογικούς ήχους (πχ. τους ήχους των πουλιών, τα κοάσµατα των βατράχων, το θρόισµα των φύλλων, τις οµιλίες και το περπάτηµα των ανθρώπων κλπ.), τότε οι παραπάνω δύο κατηγορίες φαίνεται ότι µας αρκούν. Ας υποθέσουµε όµως ότι από την ίδια περιοχή του ποταµού περνά ένα αεροπλάνο κάθε µία ώρα σε χαµηλή πτήση. Εάν θέλουµε να ερευνήσουµε εάν ο ήχος του αεροπλάνου σκεπάζει τους παραπάνω βιολογικούς ήχους περισσότερο από ότι τους σκεπάζουν οι γεωφυσικοί ήχοι του ηχοτοπίου, ή ακόµα κάποιους ήχους τους κάνει και να σταµατούν τελείως, τότε οι δύο κατηγορίες (Βιολογικοί & Γεωφυσικοί Ήχοι) δεν θα µας φτάνουν. Θα χρειαστούµε τουλάχιστον µια τρίτη κατηγορία. Την τρίτη αυτή οικογένεια ήχων που θα συµπεριλαµβάνει και το αεροπλάνο θα µπορούσαµε να την ονοµάσουµε: Μηχανικοί Ήχοι. Ας ξαναδούµε τις κατηγορίες µας. Στην πρώτη κατηγορία (Βιολογικοί Ήχοι), οι ήχοι παράγονται από τον άνθρωπο και τα άλλα ζώα καθώς και από τα φυτά. Στη δεύτερη κατηγορία, (Γεωφυσικοί Ήχοι), η ηχητική πηγή είναι η γη και τα φυσικά της φαινόµενα. Τέλος, στη τρίτη κατηγορία, (Μηχανικοί Ήχοι ή Ήχοι Τεχνολογίας), η ηχητική πηγή είναι η µηχανή. Η µηχανή βεβαίως παράγει τον ήχο (θόρυβο) αλλά η ίδια δεν παράχθηκε από µόνη της ούτε δουλεύει µόνη της χωρίς την συµµετοχή του ανθρώπου. Για παράδειγµα, το αεροπλάνο επινοήθηκε και κατασκευάστηκε από τους ανθρώπους, το οδηγούν άνθρωποι πιλότοι και µεταφέρει ανθρώπους ή υλικά των ανθρώπων. Εάν δεν υπήρχε ο άνθρωπος δεν θα πετούσε το αεροπλάνο κάθε µία ώρα πάνω από το ποτάµι στην περιοχή του ηχοτοπίου µας. Εποµένως στους Μηχανικούς Ήχους η πηγή είναι η µηχανή αλλά έµµεσα είναι ο άνθρωπος. Με άλλα λόγια, η πηγή της ηχητικής πηγής είναι ο άνθρωπος. ΕΡΩΤΗΣΗ: Εάν η πηγή των Μηχανικών Ήχων είναι ο άνθρωπος, τότε κάποιοι ήχοι του ανθρώπου θα ανήκουν στην κατηγορία των Μηχανικών Ήχων και κάποιοι άλλοι σε αυτή των Βιολογικών Ήχων; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Σωστά. ΕΡΩΤΗΣΗ: Κι εάν στο παραπάνω ηχοτοπίο του ποταµού ακουστεί ο ήχος από ένα τσεκούρι που κόβει ξύλα, τον ήχο του τσεκουριού θα τον βάλουµε στη κατηγορία των Μηχανικών Ήχων ή των Βιολογικών Ήχων του ανθρώπου; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Πολύ καλή ερώτηση! Ο άνθρωπος αλλά ακόµα και κάποια άλλα ζώα (βλ. Πουλί Ασπροπάρης ή το πιο γνωστό µας Κοράκι), χρησιµοποιούν µε τη βοήθεια του σώµατός τους (χέρια, πόδια, κεφάλι, ράµφος κλπ) κάποια βασικά εργαλεία για να κάνουν καλύτερα, ή πιο εύκολα τις δουλειές τους. Όταν λοιπόν ο άνθρωπος χειρίζεται αυτά τα εργαλεία χρησιµοποιώντας την προσωπική του δύναµη για να τα κάνει να κινηθούν και να δουλέψουν, τότε τους ήχους που παράγονται από τη χρήση τους θα µπορούσαµε πιθανά να τους κατατάσσουµε στην οικογένεια των Βιολογικών (ανθρωπογενών) ήχων. Οπότε και τον ήχο από το τσεκούρι που κόβει ξύλα, θα τον κατατάσσαµε στην κατηγορία των Βιολογικών (ανθρωπογενών) Ήχων. ΕΡΩΤΗΣΗ: Σύµφωνα µε τα παραπάνω, και ο ήχος από το βιολί που παίζει ένας µουσικός µπορεί να θεωρηθεί Βιολογικός (ανθρωπογενής) Ήχος. Σωστά; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Σωστά, εκτός βέβαια εάν το βιολί είναι ηλεκτρικό. Γιατί σε αυτή την περίπτωση, ο µουσικός δεν θα χρησιµοποιεί µόνο την δική του ενέργεια για να παίξει, αλλά και την ενέργεια από τον ηλεκτρισµό. Αυτό το 6

9 γεγονός µας κάνει να κατατάσσουµε τον ήχο του ηλεκτρικού βιολιού στους Μηχανικούς Ήχους. ΕΡΩΤΗΣΗ: Με το ίδιο σκεπτικό, ο ήχος του ποδηλάτου στο δρόµο θα ανήκει στην κατηγορία των Βιολογικών (ανθρωπογενών) ενώ ο ήχος από το µοτοποδήλατο στην κατηγορία των Μηχανικών; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Πολύ σωστά. ΕΡΩΤΗΣΗ: Ας πούµε ότι µας ενδιαφέρει να εξετάσουµε την επίδραση της παρουσίας του ανθρώπου σε µια περιοχή µε µεγάλη βιοποικιλότητα (πολλά διαφορετικά ζώα και φυτά) η οποία έχει χαρακτηρισθεί από ένα κράτος ως προστατευµένη περιοχή. Τότε µήπως θα µας βόλευε καλύτερα να έχουµε µια κατηγορία που να περιλαµβάνει όλους τους ανθρωπογενείς ήχους, και αυτούς δηλαδή που κάνει ο άνθρωπος µόνος του αλλά και αυτούς που παράγει µε τα βασικά εργαλεία του, µε τις διάφορες κατασκευές του και µε τα µηχανήµατα που έφτιαξε έτσι ώστε να λειτουργούν µε τον ατµό, µε το νερό, µε τον ηλεκτρισµό κλπ; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Ναι, Θα µπορούσαµε να φτιάξουµε µια τέτοια κατηγορία και να έχουµε δηλαδή: 1) Βιολογικούς (µη-ανθρώπινους) Ήχους 2) Ανθρωπογενείς Ήχους Βιολογικούς Ήχους Μηχανικούς Ήχους 3) Γεωφυσικούς Ήχους Στην παραπάνω κατηγοριοποίηση θα είναι µάλλον χρήσιµο να διατηρήσουµε και τις δύο υποκατηγορίες των ανθρωπογενών ήχων (βιολογικούς και µηχανικούς) για να ξέρουµε στο τέλος ποια από τις δύο κατηγορίες ήταν περισσότερο επιβαρυντική για το περιβάλλον. ΕΡΩΤΗΣΗ: Θα µπορούσαµε να έχουµε και άλλες διαφορετικές κατηγορίες από τις παραπάνω; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Και βέβαια. Μια άλλη πιθανή κατηγοριοποίηση που θα είναι επίσης κατάλληλη εάν εξετάζουµε το ηχοτοπίο για πιθανά προβλήµατα ηχορρύπανσης από τον άνθρωπο είναι η παρακάτω: 1) Μη-Ανθρωπογενείς Ήχοι Χωρίς Ανθρώπινη Επιρροή Με Ανθρώπινη Επιρροή (ΑΕ) 2) Ανθρωπογενείς Ήχοι Α1 µε το σώµα Α2 µε όργανα και ενέργεια σώµατος Α3 µε µηχανές και ενέργεια ηλεκτρισµού ή άλλη µη ανθρώπινη ενέργεια Σε αυτή την κατηγοριοποίηση δεν ξεχωρίζουµε τους βιολογικούς (µη-ανθρώπινους) από τους γεωφυσικούς ήχους, αλλά έχουµε τρεις ξεχωριστές υποκατηγορίες για τους ήχους που παράγει ο άνθρωπος. Επίσης στην κατηγορία των Μη-Ανθρωπογενών Ήχων µας δίνεται η δυνατότητα να σηµειώσουµε και εάν ο άνθρωπος είχε κάποια επιρροή πάνω τους. Για παράδειγµα, εάν στη πλατεία µιας πόλης υπάρχει ένα τεράστιο κλουβί µε πουλιά, οι ήχοι που θα παράγονται θα είναι Μη-Ανθρωπογενείς, αλλά µε Ανθρώπινη Επιρροή (ΑΕ) εφόσον εάν δεν είχε φτιάξει ο άνθρωπος το συγκεκριµένο κλουβί δεν θα υπήρχαν τόσοι ήχοι από τόσα διαφορετικά και ίσως σπάνια για τον τόπο πουλιά. Όπως είδατε, ανάλογα µε αυτό που θέλουµε να εξετάσουµε µπορούµε να φτιάξουµε και τις πιο κατάλληλες κατηγορίες ήχων, άλλες πιο δύσκολες και άλλες πιο απλές. Όταν λοιπόν θέλετε να αναλύσετε κάποιο ηχοτοπίο, µπορείτε να διαλέξετε κάποια από τις παραπάνω κατηγοριοποιήσεις ή να προτείνετε τη δική σας. 7

10 Ηχητικό Γεγονός Τα γεγονότα στη ζωή µας είναι πράγµατα που συµβαίνουν κάποτε (σε κάποιο Χρόνο) σε έναν Τόπο. Μπορεί να είναι στιγµιαία, να διαρκούν λίγο ή πολύ ή να επαναλαµβάνονται και συνήθως έχουν ένα τέλος, είτε αυτό είναι απότοµο είτε σταδιακό. Προκαλούνται από κάποιον άνθρωπο, από άλλο ζώο, ή από τις δυνάµεις της φύσης. Αν σκεφτούµε το πώς περιγράφουµε σε άλλους γεγονότα που ζήσαµε ή µάθαµε, θα συνειδητοποιήσουµε ότι για να καταλάβει ο συνοµιλητής µας τα γεγονότα, του λέµε: Τι έγινε, Πού έγινε, και Πότε έγινε. Εάν κάποιος πχ. πει: Σήµερα το πρωί, στο δεύτερο διάλειµµα, έπαιζα µπάσκετ µε τους φίλους µου στην αυλή του 1ου ηµοτικού σχολείου Μύρινας, Λήµνου και ξαφνικά ακούσαµε ένα πυροσβεστικό να πλησιάζει και να σταµατά δίπλα στην είσοδο του σχολείου... ο ακροατής µπορεί να καταλάβει ότι υπήρχαν δύο γεγονότα, το ένα το παίξιµο µπάσκετ από µια οµάδα παιδιών και το δεύτερο, η προσέγγιση και το σταµάτηµα ενός πυροσβεστικού. ΕΡΩΤΗΣΗ: Πού έγιναν αυτά; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Στην αυλή και την είσοδο του 1ου ηµοτικού Σχολείου Μύρινας, Λήµνου. ΕΡΩΤΗΣΗ: Μπορεί ο ακροατής να καταλάβει πότε έγιναν τα γεγονότα; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Εάν είναι µαθητής ή δάσκαλος του ίδιου σχολείου, θα ξέρει σίγουρα τι ώρα ακριβώς είναι το δεύτερο διάλειµµα. Εάν πάλι είναι κάποιος εκτός σχολείου, µπορεί να υπολογίσει ότι θα ήταν πιθανά γύρω στις 10 το πρωί. ΕΡΩΤΗΣΗ: Στην παραπάνω περιγραφή, ο οµιλητής ανέφερε δύο µόνο γεγονότα. Είναι δυνατόν να µην συνέβαινε τίποτα άλλο την ώρα του διαλείµµατος στην αυλή του σχολείου; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Αναµφίβολα θα υπήρχαν και άλλα παιδιά που έπαιζαν, έτρεχαν ή και µιλούσαν µεταξύ τους, ίσως και κάποιοι δάσκαλοι που συζητούσαν ή έδιναν οδηγίες σε παιδιά κλπ. Μάλλον δεν τα ανέφερε αυτά τα γεγονότα ο οµιλητής γιατί η προσοχή του ήταν στραµµένη εκείνη τη στιγµή στα δύο κύρια γεγονότα που περιέγραψε: το παιχνίδι µπάσκετ και το πυροσβεστικό. Εξάλλου ίσως θεώρησε ότι αυτά ήταν αρκετά για να καταλάβει ο ακροατής του πότε και πού ξαφνικά έφτασε ένα πυροσβεστικό. Ας προσπαθήσουµε όµως τώρα να περάσουµε από τα Γεγονότα στα Ηχητικά Γεγονότα. Πάρα πολλά από τα γεγονότα που συµβαίνουν γύρω µας παράγουν ήχους που µπορούµε εµείς οι άνθρωποι να τους ακούσουµε. Τα Γεγονότα είναι δηλαδή και Ηχητικές Πηγές. Ο κόσµος είναι γεµάτος από Ηχητικές Πηγές και από τα Ηχητικά Γεγονότα τα οποία παράγει η καθεµία από αυτές ξεχωριστά και όλες µαζί. ΕΡΩΤΗΣΗ: Κάθε Ηχητική Πηγή παράγει και από ένα Ηχητικό Γεγονός; 8

11 ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Μία Ηχητική Πηγή µπορεί να έχει ως αποτέλεσµα ένα Ηχητικό Γεγονός, αλλά πιο συχνά παράγει περισσότερα από ένα Ηχητικό Γεγονός. Το Πυροσβεστικό για παράδειγµα, όταν βρίσκεται σε κίνηση, εκτός από το Ηχητικό Γεγονός της σειρήνας του, παράγει και ένα ακόµα Ηχητικό Γεγονός από τον ήχο της µηχανής του, όταν αυτή δουλεύει σταθερά. Κάποια στιγµή µπορεί ο οδηγός του να κορνάρει, οπότε προστίθεται και το Ηχητικό Γεγονός της κόρνας, ενώ άλλα πιθανά Ηχητικά Γεγονότα µπορεί να προέλθουν από έντονο µαρσάρισµα, από φρενάρισµα κλπ. Αυτά είναι κάποια πιθανά του Ηχητικά Γεγονότα όταν το όχηµα βρίσκεται σε κίνηση και θα υπάρχουν άλλα όταν φτάνει στον προορισµό του και παρκάρει. Μπορούµε λοιπόν να δούµε ότι ένα Γεγονός µπορεί να προκαλεί και περισσότερα από ένα Ηχητικά Γεγονότα. Ας δούµε τώρα τι είναι τελικά αυτό το Ηχητικό Γεγονός. Κατά τον Schafer (1994/1977), Ηχητικό γεγονός είναι ο συντοµότερος ήχος ή σειρά από ήχους που όταν βρισκόµαστε σε έναν συγκεκριµένο τόπο και χρόνο, µπορεί το αυτί µας να τους αντιληφθεί σαν έναν ήχο ξεχωριστό από άλλους. ΕΡΩΤΗΣΗ: Και πόσο σύντοµος είναι ο συντοµότερος ήχος ή η σειρά από ήχους ; Μισό δευτερόλεπτο; Ένα δευτερόλεπτο; ένα λεπτό, δύο; εν µπορούµε να ξέρουµε ακριβώς; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Όχι, δεν µπορούµε να ξέρουµε ακριβώς τη διάρκεια ενός Ηχητικού Γεγονότος. Μπορεί να είναι από ελάχιστη έως και πολύ µα πολύ µεγάλη. Αυτή εξαρτάται πρώτα από όλα από το πόση ώρα το παράγει η Ηχητική Πηγή αλλά ακόµα και από το πώς το αντιλαµβάνεται το αυτί µας τη στιγµή και στον τόπο που το ακούµε. Ας πάρουµε το Γεγονός του Πυροσβεστικού αυτοκίνητου όταν αυτό πλησιάζει και σταµατάει δίπλα στην κεντρική πύλη του σχολείου. Το Ηχητικό Γεγονός της σειρήνας έχει µεγάλη διάρκεια γιατί η Ηχητική Πηγή το παράγει συνεχόµενα και επαναλαµβανόµενα για πολύ ώρα, ενώ το Ηχητικό Γεγονός του ανοίγµατος µιας πόρτας του Πυροσβεστικού, έχει σύντοµη διάρκεια. Εάν ρωτούσαµε τον παραπάνω οµιλητή που έπαιζε µπάσκετ να µας περιγράψει τα ηχητικά γεγονότα του Πυροσβεστικού, ίσως θα περιέγραφε τον ήχο του ως ένα Ηχητικό Γεγονός, αυτό της σειρήνας µε διάρκεια πχ. περίπου 10 δευτερολέπτων, το οποίο ξεκίνησε από τη στιγµή που ήταν αρκετά κοντά το όχηµα για να τραβήξει την προσοχή του µαθητή από το παιχνίδι του µπάσκετ έως τη στιγµή που σταµάτησε και παρκάρισε. Αντίθετα εάν ένας άλλος µαθητής έκανε εκείνη την ώρα µια άσκηση καταγραφής των ήχων του ηχοτοπίου, είναι πιθανό ότι επειδή η προσοχή του θα ήταν στραµµένη στους ήχους, να είχε αντιληφθεί διαφορετικά τα ηχητικά γεγονότα της προσέγγισης του Πυροσβεστικού. Σίγουρα θα είχε αντιληφθεί ως ένα ηχητικό γεγονός τη σειρήνα του, αλλά τη διάρκειά της θα την είχε σηµειώσει ως µεγαλύτερη µιας και θα είχε αρχίσει να αντιλαµβάνεται τη σειρήνα από αρκετά πιο νωρίς.. Πιθανά να είχε σηµειώσει ως ξεχωριστό Ηχητικό Γεγονός τη µηχανή του πυροσβεστικού και ως ξεχωριστό το σβήσιµό της, Άλλα ηχητικά γεγονότα που πιθανά θα είχε καταγράψει θα ήταν οι ήχοι από το άνοιγµα και κλείσιµο από τις πόρτες του πυροσβεστικού. Στην τελευταία περίπτωση, το κάθε άνοιγµα ή το κάθε κλείσιµο µιας πόρτας θα αποτελούσε ένα ξεχωριστό, σύντοµης διάρκειας Ηχητικό Γεγονός. ΕΡΩΤΗΣΗ: ηλαδή ο αριθµός και η διάρκεια των Ηχητικών Γεγονότων που αντιστοιχούν σε κάθε τι που συµβαίνει εξαρτάται όχι µόνο από τα πραγµατικά γεγονότα και τους ήχους που παράγουν αλλά και από την προσοχή του ακροατή; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Ναι, από το εάν είναι συγκεντρωµένη η προσοχή του σε αυτό που ακούει, αλλά και από άλλα πράγµατα. 9

12 ΕΡΩΤΗΣΗ: ηλαδή τι άλλα πράγµατα; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Από το πού έχει ζήσει και τι έχει µάθει ο ακροατής. Όσο πιο µεγάλη προσοχή δίνει κάποιος σε ένα γεγονός και όσο περισσότερα πράγµατα γνωρίζει γι αυτό από τη ζωή του, το διάβασµα, τα πειράµατα, τις παρατηρήσεις, τις ακροάσεις κλπ., τόσο είναι σαν να µπορεί να εστιάσει το φακό της ακουστικής του αντίληψης στο πιο κοντινό πλάνο και να ξεχωρίσει ηχητικά γεγονότα µικρής διάρκειας ή αντίθετα να τον µεταφέρει και σε µακρινό-πλατύ πλάνο ώστε να αντιληφθεί ηχητικά γεγονότα µεγάλης διάρκειας που άλλοι δεν τα ξεχωρίζουν. Είναι σαν να έχει κάνει κάτι σαν γυµναστική της ακουστικής του αντίληψης και έτσι να έχει αποκτήσει ευελιξία στο να ακούει µια εστιασµένα ή µια πλατιά. ΕΡΩΤΗΣΗ: Όταν λες ότι µε την πλατιά προσοχή µας µπορούµε να αντιληφθούµε Ηχητικά Γεγονότα µεγάλης διάρκειας, εννοείς για παράδειγµα σαν τη διάρκεια της σειρήνας του πυροσβεστικού ή και Ηχητικά Γεγονότα ακόµα µεγαλύτερης διάρκειας; Υπάρχουν Ηχητικά Γεγονότα πολύ µεγάλης διάρκειας; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Ναι, Υπάρχουν και ηχητικά γεγονότα µεγάλης αλλά και πολύ µεγάλης διάρκειας. Ας σκεφτούµε για παράδειγµα τον ήχο της βροχής. Εφόσον οι ψιχάλες είναι πολλές και πέφτουν άστατα και γρήγορα δεν µπορούµε να τις αντιληφθούµε µία-µία ως ξεχωριστό ηχητικό γεγονός, αλλά συνήθως τις αντιλαµβανόµαστε όλες µαζί σαν βροχή. Οπότε το ηχητικό γεγονός της βροχής που πέφτει πχ. στο πλακόστρωτο, µπορεί να διαρκέσει πολύ ώρα και παρόλα αυτά µπορεί να το αντιληφθούµε σαν ένα γεγονός. Κάτι αντίστοιχο µπορεί κανείς να σκεφτεί ότι συµβαίνει και µε τους ήχους των αυτοκινήτων σε έναν µεγάλο αυτοκινητόδροµο. Εάν η κίνηση είναι σαν µια συνεχής ροή, τότε ο ήχος της κυκλοφορίας του αυτοκινητόδροµου γίνεται αντιληπτός ως ένα ηχητικό γεγονός. Αντίθετα, εάν περνούν αραιά και που οχήµατα, τότε, θα µπορούσαµε να εστιάσουµε την προσοχή µας σε πιο κοντινό πλάνο και να θεωρήσουµε τον ήχο από το κάθε όχηµα που πλησιάζει και αποµακρύνεται ως ξεχωριστό ηχητικό γεγονός. 10

13 Ηχητικό Σήµα Το Ηχητικό Σήµα είναι ένα Ηχητικό Γεγονός που ο κύριος λόγος ύπαρξής του είναι να µας δίνει µια συγκεκριµένη πληροφορία (Schafer, 1994/1977). Ο ήχος της σειρήνας του πυροσβεστικού είναι ένα τέτοιο Ηχητικό Σήµα, αφού προειδοποιεί τους οδηγούς και τους πεζούς ότι πρόκειται να περάσει µε µεγάλη ταχύτητα το πυροσβεστικό όχηµα και θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί. ΕΡΩΤΗΣΗ: Και ο ήχος της µπάλας του µπάσκετ δεν είναι Ηχητικό Σήµα; εν µας δίνει την πληροφορία ότι κάποιοι παίζουν µπάσκετ; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Από όλα τα Ηχητικά Γεγονότα µπορούµε να πάρουµε µια πληροφορία για την ηχητική πηγή και τη δράση που τα προκαλεί. Αυτό όµως δεν τα κάνει όλα Ηχητικά Σήµατα. Τα Ηχητικά Σήµατα δηµιουργούνται για να µεταφέρουν µια συγκεκριµένη πληροφορία. Εάν δεν υπήρχε ανάγκη να µεταφερθεί η συγκεκριµένη πληροφορία δεν υπήρχε ο ήχος της σειρήνας του πυροσβεστικού. Ούτε ο ήχος της καµπάνας της εκκλησίας θα υπήρχε αν δεν χρειαζόταν για να σηµαίνει το πότε αρχίζει η λειτουργία, ο εσπερινός κλπ. Ηχόσηµο Τα Ηχόσηµα είναι κάποια ιδιαίτερα Ηχητικά Γεγονότα. Είναι οι πολύ ξεχωριστοί ήχοι ενός τόπου (Schafer 1994/1977) που δεν τους συναντάµε τόσο όµορφους ή τόσο ενδιαφέροντες σε κανένα άλλο τόπο. Κάθε τόπος δεν έχει πολλά Ηχόσηµα όπως δεν έχει και πολλά Ορόσηµα. Αλλά τα λιγοστά που έχει του δίνουν την ξεχωριστή του ταυτότητα και είναι σηµαντικά για τους ντόπιους αλλά προξενούν και το ενδιαφέρον των επισκεπτών. Στην Κέρκυρα για παράδειγµα, ο ήχος από τα πήλινα κανάτια που γεµάτα νερό πέφτουν από τα µπαλκόνια των σπιτιών και σπάνε πάνω στα πλακόστρωτα δροµάκια είναι ένα Ηχόσηµο που τραβάει την προσοχή των Κερκυραίων αλλά και των επισκεπτών κάθε παραµονή του Πάσχα στις 11 το πρωί ακριβώς. Βασικός Ήχος Κάποια Ηχητικά Γεγονότα είναι µακρόσυρτοι ήχοι που είναι σαν να φτιάχνουν το σκηνικό για τους άλλους ήχους του Ηχοτοπίου. Επειδή είναι συνεχόµενοι και συνήθως πολύ µεγάλης διάρκειας δεν τους προσέχουµε πολύ και σχεδόν πάντα µένουν στο υπόβαθρο της ακουστικής µας αντίληψης. Παρόλα αυτά είναι τόσο σηµαντικοί που ο Schafer τους ονόµασε Τονικούς Ήχους (Keynote Sounds) γιατί τους παροµοίωσε µε την Τονική νότα µιας µουσικής κλίµακας η οποία είναι η βασικότερη νότα ενός κοµµατιού γύρω από την οποία είναι σαν να χτίζουν οι υπόλοιπες νότες όλο το κοµµάτι. Μπορεί να µην ακούγεται συνέχεια άλλα την έχουµε στο υπόβαθρο της ακουστικής µας αντίληψης. Εάν φύγει από εκεί, αρχίζει και το κοµµάτι µας να χάνει τη βάση του και όπως λέγεται συχνά: χάνουµε τον τόνο. ΕΡΩΤΗΣΗ: Εφόσον ένας Βασικός Ήχος είναι µακρόσυρτος και ακούγεται ταυτόχρονα µε άλλους ήχους θα µπορούσαµε να πούµε ότι είναι σαν το Ίσο που τραγουδάει ένας ψάλτης στη Βυζαντινή µουσική όταν ένας άλλος ψάλτης τραγουδάει ταυτόχρονα τη µελωδία; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Πολύ σωστά! Κάπως έτσι είναι και ο Βασικός Ήχος µέσα σε ένα Ηχοτοπίο της φύσης ή της πόλης. Σαν ένα Ίσο στη Βυζαντινή ή και στην Ελληνική Παραδοσιακή µουσική. Ένα παράδειγµα Βασικού Ήχου είναι ο συνεχόµενος ήχος από τα κύµατα της θάλασσας σε µια παραλιακή πόλη, ο οποίος µπορεί να αποτελεί µέρος του ηχοτοπίου σε πολύ µεγάλη περιοχή της πόλης αυτής, ιδιαίτερα σε εξωτερικούς χώρους αλλά σε µερικές περιπτώσεις και σε εσωτερικούς, εάν για παράδειγµα είναι ανοιχτά τα παράθυρα. 11

14 ΕΡΩΤΗΣΗ: Οι Βασικοί Ήχοι είναι πάντα ήχοι της φύσης ή µπορεί να είναι και ήχοι της πόλης (ανθρωπογενείς- µηχανικοί); ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Σίγουρα µπορεί να είναι και ήχοι της πόλης. Ο ήχος κυκλοφορίας µιας Εθνικής oδού µπορεί να αποτελεί Βασικό Ήχο σε πολλές περιοχές που βρίσκονται σχετικά κοντά της. Hi-fi, Lo-fi Οι λέξεις Hi-fi και Lo-fi, είναι συντοµογραφία των Αγγλικών λέξεων Hi-fidelity και Low-fidelity, από τις οποίες η πρώτη (Hi-fidelity) σηµαίνει Υψηλή-Πιστότητα και η δεύτερη, (Low-Fidelity), Χαµηλή Πιστότητα. Ο Schafer (1994/1977) δανείστηκε αυτές τις λέξεις από το λεξιλόγιο των φιλόµουσων οι οποίοι πολύ πριν εφευρεθεί η τεχνολογία των CD, προσπαθούσαν να βρουν τα καλύτερα στερεοφωνικά µηχανήµατα πικ-απ όπως τα έλεγαν για να παίζουν µουσική από τους δίσκους βινυλίου που κυκλοφορούσαν τότε. Εάν τα µηχανήµατα αυτά ήταν Hi-fi, ο ηχογραφηµένος ήχος από συναυλίες ακουγόταν σαν ένα αρκετά πιστό αντίγραφο του πραγµατικού ήχου που άκουγε κανείς όταν ήταν στην αίθουσα συναυλιών. Αντίθετα, τα φθηνά συστήµατα που αγόραζαν οι περισσότεροι άνθρωποι, είχαν Χαµηλή Πιστότητα (Lo-fi) και δεν µπορούσαν να αναπαράγουν µε ακρίβεια τις λεπτοµέρειες του πραγµατικού ήχου της συναυλίας. Κάποιος ακούγοντας από ένα ηχητικό σύστηµα Lo-fi, µπορούσε να πάρει µια ιδέα για τη συναυλία και να ακούσει τα βασικά στοιχεία, αλλά δεν µπορούσε να ακούσει την καθαρότητα και τη διαύγεια του ήχου της πραγµατικής συναυλίας ούτε να ξεχωρίσει διάφορους ήχους που παίζονταν ταυτόχρονα. Ήταν σαν όλοι οι ήχοι να αναµιγνύονταν σε µία ηχητική σούπα, κάτι που δεν συγκινούσε τους απαιτητικούς ακροατές. Ο Schafer (ο.π.) παρατήρησε λοιπόν ότι όταν βρισκόταν σε περιοχές όπου έλειπαν οι ανθρωπογενείς µηχανικοί ήχοι ενώ κυριαρχούσαν οι βιολογικοί (ανθρώπινοι και άλλων ζώων) και οι γεωφυσικοί ήχοι (από ποτάµια, αέρα κλπ.), τότε το Ηχοτοπίο είχε µια ακουστική διαφάνεια, και µπορούσε κανείς να ξεχωρίσει πολλούς διαφορετικούς ήχους µέσα σε αυτό, χωρίς κάποιοι να καλύπτονται από άλλους. Οι ήχοι σε αυτά τα ηχοτοπία της φύσης ήταν σαν να έµοιαζαν στην ποιότητα µε τους ήχους από τα ηχητικά συστήµατα Hi-fi. Αντίθετα, όταν βρισκόταν σε περιοχές του πολιτισµού όπου κυριαρχούσαν οι ήχοι που παράγει ο άνθρωπος µε τις µηχανές (αυτοκίνητα, κοµπρεσέρ, κλιµατιστικά κλπ., τότε το Ηχοτοπίο δεν είχε διαφάνεια, κάποιοι δυνατοί ήχοι του κάλυπταν άλλους πιο αδύναµους, και τελικά ο ακροατής άκουγε κάτι σαν µια ηχητική σούπα, αντίστοιχη µε τη µουσική που ακουγόταν παλιά από τα ηχητικά συστήµατα Χαµηλής Πιστότητας (Lo-fi). Βασιζόµενος σε αυτές τις οµοιότητες, o Schafer χαρακτήρισε τα Ηχοτοπία της Φύσης, ως κυρίως Ηχοτοπία Hi-fi, ενώ πολλά από τα Ηχοτοπία του Πολιτισµού ως Ηχοτοπία Lo-fi. 12

15 Θόρυβος ΕΡΩΤΗΣΗ: Εάν θόρυβος είναι ο πολύ δυνατός ήχος, τότε γιατί όταν στάζει η βρύση σιγά-σιγά το βράδυ που προσπαθώ να κοιµηθώ, νοµίζω ότι ακούω έναν ανυπόφορο θόρυβο; Τι είναι τελικά θόρυβος; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Θόρυβος είναι ένας: ΠΟΛΥ ΥΝΑΤΟΣ ΗΧΟΣ, Μετριέται σε Ντεσιµπέλ (decibel db) Ο Schafer (1994/1977) αναφέρει άλλες 3 απαντήσεις που έχουν δώσει άλλοι στο τι είναι θόρυβος: ΠΑΡΕΜΒΟΛΗ ΣΕ ΟΠΟΙΟ ΗΠΟΤΕ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΜΗΝΥΜΑΤΩΝ Για παράδειγµα, ο θόρυβος ή τα παράσιτα στην τηλεφωνική γραµµή που καλύπτουν λίγο ή πολύ τον ήχο της φωνής) ΜΗ-ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΗΧΟΣ Για παράδειγµα, ο ήχος που παράγεται από µη-περιοδικές ταλαντώσεις της ηχητικής πηγής. Όταν δηλαδή τα διάφορα µέρη ενός αντικειµένου πάλλονται µε έναν άρρυθµο τρόπο µεταξύ τους. Έτσι δεν µπορεί να ξεχωρίσει µία από τις δονήσεις ως κύρια και οι υπόλοιπες ως υποστηρικτικές της και ο ακροατής δεν ακούει έναν βασικό τόνο ας πούµε ρε ή µι αλλά ένα µείγµα από τόνους που κάποιοι το λένε θόρυβο. ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΟΣ ΗΧΟΣ Ο Schafer προτιµάει αυτό τον τελευταίο ορισµό του θορύβου. Ίσως επειδή είναι συνθέτης, του ήταν πιο ενδιαφέρον να χρησιµοποιήσει έναν υποκειµενικό ορισµό που δίνει έµφαση στο τι νοµίζει ο ακροατής, όταν ακούει έναν ήχο. Τον κρίνει ως επιθυµητό ήχο ή ως θόρυβο; Αυτό σηµαίνει βέβαια ότι ο ίδιος ήχος µπορεί να γίνεται αντιληπτός ως µουσική από κάποιον άνθρωπο και ως θόρυβος από άλλον. ΕΡΩΤΗΣΗ: Η βρύση που έσταζε, µου φαίνεται ότι ταιριάζει στον τελευταίο ορισµό του Schafer, µιας και παρόλο που δεν ήταν ο ήχος της δυνατός, ήταν ενοχλητικός για µένα. Σωστά; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Πολύ σωστά. 13

16 Ηχορύπανση ΕΡΩΤΗΣΗ: Τι είναι Ηχορύπανση; Οι ήχοι-σκουπίδια; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Θα µπορούσαµε να πούµε ίσως ότι ηχορύπανση είναι: Οι ήχοι-σκουπίδια µέσα σε ένα ηχοτοπίο. ΕΡΩΤΗΣΗ: Γιατί σε ένα ηχοτοπίο; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Γιατί κάποιοι ήχοι µπορεί να είναι ενοχλητικοί και να προκαλούν ηχορρύπανση σε ένα ηχοτοπίο ενώ σε άλλο ηχοτοπίο να µην µας ενοχλούν. Ας πάρουµε για παράδειγµα τον ήχο από το κουδούνι του σχολείου. Όταν ακούγεται στο ηχοτοπίο της τάξης, δεν µας ενοχλεί συνήθως καθόλου, Σωστά; ΕΡΩΤΗΣΗ: Ναι σωστά. Μπορεί όµως ποτέ αυτός ο ήχος να µας ενοχλεί; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Ναι. Εάν ο ίδιος ήχος ακουγόταν στο ηχοτοπίο ενός δάσους όπου κυριαρχούσαν ήχοι όπως αυτοί των πουλιών, των εντόµων, των φύλλων και των κλαδιών των δένδρων κλπ., τότε εκεί ο ήχος του κουδουνιού του σχολείου θα ήταν αταίριαστος και πιθανά ενοχλητικός για τους ανθρώπους που θα έκαναν την βόλτα τους ήρεµα και ίσως και για άλλα ζώα. Θα ήταν ένας ενοχλητικός ήχος που θα χαλούσε την ισορροπία του ηχοτοπίου. ΕΡΩΤΗΣΗ: Και εάν χτυπούσαµε το κουδούνι µε λιγότερη δύναµη έτσι ώστε ο ήχος του να µην είναι πολύ δυνατός αλλά µέτριος, θα σταµατούσε να είναι ηχορύπανση µέσα στο δάσος; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Όχι απαραίτητα. Ακόµα και ένας µέτριος ήχος, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις ακόµα και ένας σιγανός ήχος µπορεί να ταράξει την ισορροπία ενός ηχοτοπίου και ένας ακροατής να τον κρίνει ως ηχορύπανση. Ας φανταστούµε ότι βρίσκεσαι µε έναν φίλο σου µέσα στο δάσος και προσπαθείτε να ακούσετε µε προσοχή το κελάηδισµα ενός πουλιού για να καταλάβετε εάν το πουλί είναι κότσυφας ή σπίνος. Εάν εκείνη την ώρα χτυπήσει το σχολικό κουδούνι µέσα στο δάσος, τροµάξει το πουλί και σταµατήσει απότοµα το κελάηδισµά του, τότε ο ήχος του κουδουνιού ακόµα και εάν δεν ήταν πολύ δυνατός θα σας ενοχλούσε και θα τον θεωρούσατε ηχορύπανση. Ας δούµε τώρα τι µας λέει ότι είναι Ηχορρύπανση ο Barry Truax ένας Συνθέτης Μουσικής Ηχοτοπίου και από τους πρώτους µαθητές του Schafer στο Βανκούβερ του Καναδά. Ηχορύπανση είναι: «Μια ανισορροπία σε ένα ηχοτοπίο οφειλόµενη σε παρεµβαίνοντα ή ενοχλητικό ήχο οποιουδήποτε είδους. Ο παρεµβαίνων ήχος δεν είναι απαραίτητο να είναι εξαιρετικά δυνατός (µε βάση την µέτρησή του από ντεσιµπελόµετρο για παράδειγµα), αλλά πρέπει να έχει χαρακτηριστικά τα οποία να επηρεάζουν αρνητικά την αίσθηση ισορροπίας ενός ηχοτοπίου.» (Truax, 1999) ΕΡΩΤΗΣΗ: Τα υπόλοιπα τα κατάλαβα αλλά τι εννοεί µε το «να έχει χαρακτηριστικά τα οποία να επηρεάζουν αρνητικά την αίσθηση ισορροπίας ενός ηχοτοπίου»; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Εννοεί ότι ο καθένας µας όταν βρίσκεται σε ένα ηχοτοπίο αισθάνεται ότι είναι ισορροπηµένο όταν οι ήχοι ταιριάζουν καλά µεταξύ τους. Ηχορύπανση έχουµε δηλαδή όταν ένας ήχος µας ακούγεται σαν ξεκάρφωτος µέσα στο ηχοτοπίο. Σαν να µην ταιριάζει για κάποιο λόγο, είτε γιατί είναι πολύ δυνατός, είτε γιατί είναι πολύ µπάσος ή πολύ πρίµος (υψηλός), είτε για άλλο λόγο. 14

17 Ηχοποικιλότητα Βιοποικιλότητα Οι λέξεις Ηχοποικιλότητα και Βιοποικιλότητα έχουν το δεύτερο κοµµάτι τους «-ποικιλότητα» ίδιο. Ποικιλότητα σηµαίνει το να έχουµε πολλά διαφορετικά είδη. Τι σηµαίνει λοιπόν Ηχοποικιλότητα και Βιοποικιλότητα; Ηχοποικιλότητα σηµαίνει το να έχουµε πολλούς διαφορετικούς ήχους σε ένα ηχοτοπίο. Βιοποικιλότητα σηµαίνει το να έχουµε πολλούς διαφορετικούς οργανισµούς (ζώα-φυτά) µέσα σε ένα Οικοσύστηµα. ΕΡΩΤΗΣΗ: Και τι σχέση έχουν µεταξύ τους η Ηχοποικιλότητα µε τη Βιοποικιλότητα; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Όσο πιο πολλά είδη ζώων και φυτών υπάρχουν µέσα σε έναν τόπο (Οικοσύστηµα), τόσο πιο πολλοί διαφορετικοί ήχοι παράγονται µέσα σε αυτό. Εάν φανταστούµε ότι το κάθε είδος ζώου και φυτού κάνει τους δικούς του ξεχωριστούς ήχους, τότε σε ένα οικοσύστηµα µε µεγάλη βιοποικιλότητα θα ακούγονται και πολλοί διαφορετικοί ήχοι. ΕΡΩΤΗΣΗ: ηλαδή τα ηχοτοπία µέσα σε ένα οικοσύστηµα µε Βιοποικιλότητα θα έχουν µεγάλη Ηχοποικιλότητα; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Πολύ σωστά. Η Βιοποικιλότητα µε την Ηχοποικιλότητα πάνε χέρι-χέρι. Σε οικοσυστήµατα για παράδειγµα όπου έχουν εξαφανιστεί πολλά είδη, όπως για παράδειγµα µετά από ένα τσουνάµι ή µια µεγάλη φωτιά, η Ηχοποικιλότητα είναι πολύ µικρή. ΕΡΩΤΗΣΗ: Η Βιοποικιλότητα µπορεί να µειωθεί και από τις πράξεις του ανθρώπου; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Ναι βέβαια. Πολλές φορές τις φωτιές τις βάζουν οι άνθρωποι, αλλά υπάρχουν και άλλοι τρόποι µε τους οποίους εµείς οι άνθρωποι κάνουµε πολλά είδη να εξαφανιστούν. Όταν για παράδειγµα κτίζουµε απρόσεκτα µεγάλα ξενοδοχεία που µολύνουν το περιβάλλον, όταν βάζουµε δολώµατα µε δηλητήριο για κάποια ζώα ή φαρµακερά λιπάσµατα ή ακόµα όταν κυνηγούµε άσκοπα πολλά ζώα κλπ., συµβάλουµε θέλοντας ή µη στη µείωση της βιοποικιλότητας. ΕΡΩΤΗΣΗ: Και τι πειράζει εάν µειωθεί η Βιοποικιλότητα; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Όσο πιο πολύ µειώνεται η Βιοποικιλότητα τόσο πιο δύσκολο είναι και για τα είδη που αποµένουν να επιβιώσουν µιας και υπάρχουν λιγότερες τροφές να φάνε και πολλές ασθένειες. Τα Οικοσυστήµατα είναι πολύ ευαίσθητα στις ισορροπίες τους όπως είναι και τα Ηχοτοπία. Όταν αρχίσουν µερικά είδη να χάνονται υπάρχει κίνδυνος για όλα. ΕΡΩΤΗΣΗ: Όταν µειώνεται η Βιοπικοιλότητα υπάρχει κίνδυνος για ολόκληρα τα οικοσυστήµατα και για εµάς τους ανθρώπους; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Βέβαια, γιατί και εµείς οι άνθρωποι είµαστε µέρος των οικοσυστηµάτων της γης. ΕΡΩΤΗΣΗ: Εκτός από τις αρρώστιες και τους κινδύνους για τα άλλα είδη ενός οικοσυστήµατος υπάρχουν και άλλα αρνητικά αποτελέσµατα όταν µειώνεται η βιοποικιλότητα; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Ο κόσµος µας γίνεται πιο φτωχός, χάνει το ενδιαφέρον που του δίνει η ποικιλότητα των ειδών. Φαντάσου για παράδειγµα έναν κόσµο που το µόνο πουλί που έχει αποµείνει είναι το κοτσύφι! 15

18 ΕΡΩΤΗΣΗ: εν θα ήταν βαρετό να βλέπουµε µόνο µαύρα πουλιά µε κίτρινη µύτη; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Σωστά. Αλλά και το Ηχοτοπίο του κόσµου µας θα ήταν πιο βαρετό µιας και τα µόνα κελαηδίσµατα ή καλέσµατα που θα ακούγαµε από πουλιά θα ήταν αυτά του κότσυφα. Όσο όµορφα και να είναι τα τραγούδια του, κάποια στιγµή θα βαριόµασταν να ακούµε το ίδιο µοναδικό ηχόχρωµα της φωνής του κότσυφα. ΕΡΩΤΗΣΗ: Από ότι κατάλαβα, όταν έχουµε ένα Οικοσύστηµα µε µικρή Βιοποικιλότητα (πχ. µόνο ένα πουλί όπως το κοτσύφι) τότε και τα Ηχοτοπία που δηµιουργούνται έχουν µικρή Ηχοποικιλότητα (πχ. µόνο ήχους από κότσυφα). Σωστά; ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Πολύ σωστά. Ένα Οικοσύστηµα µε µικρή Βιοποικιλότητα µας δίνει και Ηχοτοπία µε χαµηλή Ηχοποικιλότητα. Με άλλα λόγια µας δίνει Ηχοτοπία βαρετά, χωρίς ενδιαφέρον. Το Ηχοτοπίο µάλιστα το χρησιµοποιούν τα τελευταία χρόνια οι επιστήµονες για να καταλαβαίνουν από την Ηχοποικιλότητά του το πόση είναι η Βιοποικιλότητα και άρα πώς πάει η υγεία του. Μπορείτε κι εσείς να ακούτε µε προσοχή τους διάφορους ήχους του ηχοτοπίου και να κάνετε τη δική σας προκαταρκτική διάγνωση για την υγεία του κάθε οικοσυστήµατος! Μπορείτε ακόµα να προσπαθείτε να το κάνετε πιο όµορφο και πιο ισορροπηµένο για εσάς, τους φίλους σας αλλά και για τα άλλα ζώα και φυτά µε τα οποία το µοιραζόµαστε. Βιβλιογραφία Schafer, R.M. (1986). The Τhinking Εar. Indian River, Ontario: Arcana Editions. (macroscopic composition) Schafer, R. M. (1994/1977). The Soundscape: Our Sonic Environment and the Tuning of the World. Rochester, Vermont: Destiny Books. Truax, B. (ed.). (1999). Handbook for Acoustic Ecology. Ανακτήθηκε από το διαδίκτυο: www2.sfu.ca/sonic-studio/handbook/index.html στις 10/4/

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ποροΐων Σερρών

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ποροΐων Σερρών Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ποροΐων Σερρών 2ο Πανελλήνιο Σεμινάριο Ήχος και Φύση Προτεινόμενες Ασκήσεις Προετοιμασίας για Συμμετέχοντες εκπαιδευτικούς Ιωάννα Ετμεκτσόγλου, Λέκτορας Μουσικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ήχος. Υπεύθυνος Καθηγητής: Παζούλης Παναγιώτης

Ο Ήχος. Υπεύθυνος Καθηγητής: Παζούλης Παναγιώτης ιαθεµατική Εργασία µε Θέµα: Οι Φυσικές Επιστήµες στην Καθηµερινή µας Ζωή Ο Ήχος Τµήµα: β1 Γυµνασίου Υπεύθυνος Καθηγητής: Παζούλης Παναγιώτης Συντακτική Οµάδα: Γεώργιος Ελευθεριάδης Ο Ήχος Έχει σχέση ο

Διαβάστε περισσότερα

ΗΧΟΣ 10-0133.indb 143 25/2/2013 3:35:01 μμ

ΗΧΟΣ 10-0133.indb 143 25/2/2013 3:35:01 μμ ΗΧΟΣ 10-0133.indb 143 25/2/2013 3:35:01 μμ 144 ΦΕ1: ΠΩΣ ΠΑΡΑΓΕΤΑΙ Ο ΗΧΟΣ Παρατήρησε τις εικόνες. Πώς παράγεται ο ήχος; 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Πείραμα Στήριξε με το χέρι σου στην άκρη του θρανίου

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο Προγράμματος "Ασφαλώς Κυκλοφορώ" (αρχικό ερωτηματολόγιο) Για μαθητές Δ - Ε - ΣΤ Δημοτικού

Ερωτηματολόγιο Προγράμματος Ασφαλώς Κυκλοφορώ (αρχικό ερωτηματολόγιο) Για μαθητές Δ - Ε - ΣΤ Δημοτικού Ερωτηματολόγιο Προγράμματος "Ασφαλώς Κυκλοφορώ" (αρχικό ερωτηματολόγιο) Για μαθητές Δ - Ε - ΣΤ Δημοτικού Tάξη & Τμήμα:... Σχολείο:... Ημερομηνία:.../.../200... Όνομα:... Ερωτηματολόγιο Προγράμματος "Ασφαλώς

Διαβάστε περισσότερα

«Οδική ασφάλεια... για κλάµατα!» (Θεατρικό γραµµένο από τα παιδιά της Β 1)

«Οδική ασφάλεια... για κλάµατα!» (Θεατρικό γραµµένο από τα παιδιά της Β 1) «Οδική ασφάλεια... για κλάµατα!» (Θεατρικό γραµµένο από τα παιδιά της Β 1) Πρόσωπα: Μαθητές ασκάλα Κύριος Τροχαιάκης (αστυνοµικός της τροχαίας) Παιδιά ΣΚΗΝΗ 1 (στην τάξη) Χτυπά κουδούνι και µπαίνει µέσα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Καταστατικός Χάρτης της Γης

Ο Καταστατικός Χάρτης της Γης Ο Καταστατικός Χάρτης της Γης Προσαρµογή για παιδιά Εισαγωγή Η γη είναι το σπίτι µας - Ζούµε σε µια πολύ σηµαντική εποχή και πρέπει να προστατεύσουµε τη Γη. - Όλοι οι λαοί του κοσµού φτιάχνουν µια µεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Εισαγωγή...07. Μέρος 1-Θεωριτικό. 1.1 Οριμός, Ιστορική Αναδρομή...11. 1.2 Ιδιότητες, Κατηγορίες...15. Μέρος 2- Πειραματικό

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Εισαγωγή...07. Μέρος 1-Θεωριτικό. 1.1 Οριμός, Ιστορική Αναδρομή...11. 1.2 Ιδιότητες, Κατηγορίες...15. Μέρος 2- Πειραματικό ΗΧΟΤΟΠΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή...07 Μέρος 1-Θεωριτικό 1.1 Οριμός, Ιστορική Αναδρομή...11 1.2 Ιδιότητες, Κατηγορίες...15 Μέρος 2- Πειραματικό 2.1 Περιοχή Μελέτης...23 2.2 Συλλογή Δεδομένων...27 2.3 Ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt - Ι - Αυτός είναι ένας ανάπηρος πριν όμως ήταν άνθρωπος. Κάθε παιδί, σαν ένας άνθρωπος. έρχεται, καθώς κάθε παιδί γεννιέται. Πήρε φροντίδα απ τη μητέρα του, ανάμεσα σε ήχους

Διαβάστε περισσότερα

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά Δράση 2 Σκοπός: Η αποτελεσματικότερη ενημέρωση των μαθητών σχετικά με όλα τα είδη συμπεριφορικού εθισμού και τις επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή! Οι μαθητές εντοπίζουν και παρακολουθούν εκπαιδευτικά βίντεο,

Διαβάστε περισσότερα

Αναπαραγωγή και stop/pause έτοιμων ηχητικών clips

Αναπαραγωγή και stop/pause έτοιμων ηχητικών clips Αναπαραγωγή και stop/pause έτοιμων ηχητικών clips Το scratch διαθέτει αρκετά μεγάλη ποικιλία έτοιμων ενσωματωμένων ηχητικών clips τα οποία θα βρείτε πολύ ενδιαφέροντα και θα σας βάλουν σε πειρασμό να πειραματιστείτε

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Β Τρίτη διδακτική πρόταση Κατοικίδια ζώα Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: Υλικό: 1 διδακτική ώρα παιδιά ή ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε!

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε! 20 Χειμώνας σε μια πλατεία. Χιονίζει σιωπηλά. Την ησυχία του τοπίου διαταράσσουν φωνές και γέλια παιδιών. Μπαίνουν στη σκηνή τρία παιδιά: τα δίδυμα, ο Θανούλης και ο Φανούλης, και η αδελφή τους η Μαριάννα.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα: 5 Ο στάδιο: γράφω και διαβάζω τρισύλλαβες λέξεις 6 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που αρχίζουν µε φωνήεν 7 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που έχουν τελικό σίγµα (-ς) 8 ο στάδιο: γράφω

Διαβάστε περισσότερα

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ το Δημοτικό η δασκάλα λέει στους μαθητές της: -Παιδιά, ελάτε να κάνουμε ένα τεστ εξυπνάδας! Ριχάρδο, πες μου ποιο είναι αυτό το ζωάκι: Περπατά στα κεραμίδια, έχει μουστάκι, κάνει νιάου και αλλά έχει και

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στα χαρακτηριστικά των μικροφώνων

Εισαγωγή στα χαρακτηριστικά των μικροφώνων ΕΙΔΗ ΜΙΚΡΟΦΩΝΩΝ Επιμέλεια: Νίκος Σκιαδάς ΠΕ 17.13 Μουσικής Τεχνολογίας Το μικρόφωνο πήρε την ονομασία του από τον Ντέιβιντ Χιουζ, ο οποίος επινόησε μια διάταξη μεταφοράς ήχου που ήταν τόσο ευαίσθητη, που

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΡΜΟΝΙΑ-ΟΣΤΙΝΑΤΟ (2) ΣΧΟΛΕΙΟ/ΤΑΞΗ: Α ΑΡ. ΜΑΘΗΤΩΝ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΣΤΟΧΟΙ: ΑΚΡΟΑΣΗΣ: Επίπεδο 1ο Επίπεδο 2ο Επίπεδο 3ο Επίπεδο 4ο Επίπεδο 5ο Ακούσουν το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΟΣ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ ΓΡΑΦΕΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΡΟΧΑΙΩΝ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ

ΗΜΟΣ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ ΓΡΑΦΕΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΡΟΧΑΙΩΝ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ ΗΜΟΣ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ ΓΡΑΦΕΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΡΟΧΑΙΩΝ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ Μερικές χρήσιµες συµβουλές στους γονείς για την αποφυγή των τροχαίων ατυχηµάτων Η πρόληψη του τροχαίου ατυχήµατος αφορά όλους µας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Π Α Ρ Κ Ι Α Σ Τ Η Σ ΛΛΗΝΟΜΑΘΙΑΣ Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ι Ρ Α Δ Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Σ 1 ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΤΩΝ Π Α Ρ Α

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορώ µε ασφάλεια

Κυκλοφορώ µε ασφάλεια PAIDIKO TRAUMA3.qxp 1/8/2008 9:55 Page 1 παιδιά Κυκλοφορώ µε ασφάλεια για µικρός οδηγός Με την υποστήριξη των PAIDIKO TRAUMA3.qxp 1/8/2008 9:55 Page 2 2 3 Ο Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας συντάσσεται από το

Διαβάστε περισσότερα

Χρήσιµες ληροφορίες σε εφήβους 12-15 ετών γιατο ώς να κυκλοφορούν µε ασφάλεια στους δρόµους

Χρήσιµες ληροφορίες σε εφήβους 12-15 ετών γιατο ώς να κυκλοφορούν µε ασφάλεια στους δρόµους Χρήσιµες ληροφορίες σε εφήβους 12-15 ετών γιατο ώς να κυκλοφορούν µε ασφάλεια στους δρόµους Γραμματεία Διυπουργικής Επιτροπής Οδικής Ασφάλειας 19/03/2014 Πόσα παιδιά (

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική Αγωγή B εξάμηνο Θεωρία Μουσικά Παραμύθια Ο Πέτρος και ο Λύκος Σεργκέι Προκόφιεφ

Μουσικοκινητική Αγωγή B εξάμηνο Θεωρία Μουσικά Παραμύθια Ο Πέτρος και ο Λύκος Σεργκέι Προκόφιεφ Μουσικοκινητική Αγωγή B εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικά Παραμύθια 2 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) ΜΙΧΑ Παρασκευή 2 Ο

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεόραση και διαφήμιση

Τηλεόραση και διαφήμιση Τηλεόραση και διαφήμιση Δείτε τι έγραψαν μερικά παιδιά για τις διαφημίσεις:... Σε κάθε σπίτι σήμερα έχει μπει η τηλεόραση και, όπως γνωρίζουμε, κάθε μέρα βομβαρδιζόμαστε από τις διάφορες διαφημίσεις που

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΤΕΡΕΟ ΠΟΥ ΤΡΩΕΙ ΣΟΚΟΛΑΤΑ

ΤΟ ΣΤΕΡΕΟ ΠΟΥ ΤΡΩΕΙ ΣΟΚΟΛΑΤΑ g Μια ιστορία για µικρούς και µεγάλους ένα παραµύθι τεχνολογίας και ζαχαροπλαστικής. ΤΟ ΣΤΕΡΕΟ ΠΟΥ ΤΡΩΕΙ ΣΟΚΟΛΑΤΑ Μια ιστορία της. Λίνα ΣΤΑΡ!!! Τ.Ε.Ε. ΕΙ ΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΥΡΟΥ Μαθήτρια: Λίνα Βαρβαρήγου (Λίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ

ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική για Μηχανικούς

Φυσική για Μηχανικούς Φυσική για Μηχανικούς Ηχητικά Κύματα Εικόνα: Τα αυτιά του ανθρώπου έχουν εξελιχθεί να ακούν και να ερμηνεύουν ηχητικά κύματα ως φωνή ή ως ήχους. Κάποια ζώα, όπως το είδος αλεπούς με τα αυτιά νυχτερίδας,

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ

Διαβάστε περισσότερα

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου»

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Γράψε ένα Τίτλο για την εφημερίδα εδώ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΠΟ τα ΠΑΙΔΙΑ ΤΕΧΝΗ σελ. 4 γράψε την ημερομηνία εδώ «Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Αφιέρωμα για την σχέση «Πόλη + Φύση» «Να μεγάλωναν ας πούμε οι

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα;

Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα; Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα; Στη διερεύνηση που κάναμε με τα παιδιά, όπως φαίνεται και από τον τίτλο ασχοληθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Το παιδί ξεδιπλώνει τις γλωσσικές ικανότητες του µε το χρόνο. Όλα τα παιδιά είναι διαφορετικά µεταξύ τους και το κάθε ένα έχει το δικό του ρυθµό. Τα στάδια ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2011-2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» Διδάσκων: Κ. Χρήστου

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο αυτοαξιολόγησης μαθησιακού τύπου (προφίλ)

Ερωτηματολόγιο αυτοαξιολόγησης μαθησιακού τύπου (προφίλ) VAK Learning Styles Self-Assessment Questionnaire Ερωτηματολόγιο αυτοαξιολόγησης μαθησιακού τύπου (προφίλ) Κυκλώστε ή επιλέξτε την απάντηση που αντιπροσωπεύει καλύτερα τη γενικότερη συμπεριφορά σας. Θυμηθείτε

Διαβάστε περισσότερα

Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα

Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα ΣΤ τάξη Δημοτικού Σχολείου Μακρυγιάλου 2009-2010 1 Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα άγρια

Διαβάστε περισσότερα

Τα βιβλία της σειράς «ΕΤΣΙ ΓΡΑΦΩ ΚΑΙ ΙΑΒΑΖΩ µε µικρά βήµατα µέσα από συγκεκριµένους στόχους» πρώτο, δεύτερο και τρίτο µέρος, αποτελούν πολύ καλό βοήθηµα για την πρώτη ανάγνωση και γραφή. Οι µαθητές της

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορώ µε ασφάλεια

Κυκλοφορώ µε ασφάλεια PAIDIKO TRAUMA3.qxp 12/9/2008 2:02 Page 1 παιδιά Κυκλοφορώ µε ασφάλεια για µικρός οδηγός Με την υποστήριξη των PAIDIKO TRAUMA3.qxp 12/9/2008 2:02 Page 2 2 Ο Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας συντάσσεται από το

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ Κυριακή 19 Δεκεμβρίου 2010 Έμπλεη ευγνωμοσύνης, με βαθιά

Διαβάστε περισσότερα

Ηεπιστήμημέσααπόταμάτιατουπαιδιού... Ιδέες και πειράματα για τον «Ήχο»

Ηεπιστήμημέσααπόταμάτιατουπαιδιού... Ιδέες και πειράματα για τον «Ήχο» Ηεπιστήμημέσααπόταμάτιατουπαιδιού... Ιδέες και πειράματα για τον «Ήχο» Οήχος«ταξιδεύει» με κύματα. Μπορούμε να αναπαραστήσουμε τα πυκνώματα και τα αραιώματα των κυμάτων με ένα πλαστικό παιχνίδιελατήριο

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Οµάδας Μεγάλων Οδηγών

Εκπαίδευση Οµάδας Μεγάλων Οδηγών Εκπαίδευση Οµάδας Μεγάλων Οδηγών Περιεχόµενα 1. Σκεπτικό εκπαίδευσης οµάδας ΜΟ 2. Περιγραφή 3. Ενδεικτικό ωρολόγιο πρόγραµµα 4. Εκπαιδευτική µεθοδολογία (µε βήµατα) 5. Θέµατα (στόχος, βήµατα) ΣΟ Υπευθυνότητες

Διαβάστε περισσότερα

Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο. 1 φωτοτυπία ανά μαθητή με τον έλεγχο παραγωγή προφορικού λόγου, παραγωγή γραπτού λόγου

Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο. 1 φωτοτυπία ανά μαθητή με τον έλεγχο παραγωγή προφορικού λόγου, παραγωγή γραπτού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο B Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική

Διαβάστε περισσότερα

Δουλεύει, τοποθετώντας τούβλα το ένα πάνω στο άλλο.

Δουλεύει, τοποθετώντας τούβλα το ένα πάνω στο άλλο. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Δ Παραδείγματα με συμπληρωμένα Φύλλα εργασίας Φύλλο εργασίας Α α. Συμπληρώστε τον παρακάτω πίνακα, χρησιμοποιώντας τη φαντασία σας. Δώστε ταυτότητα στο παιδί της φωτογραφίας. Όνομα Ίντιρα Ηλικία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΡΒΙΣ ΒΑΤΣΑΚΛΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ

ΣΕΡΒΙΣ ΒΑΤΣΑΚΛΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΠΟΝΗΤΩΝ Γ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ ΣΕΡΒΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα καλό σέρβις είναι ένα από τα πιο σημαντικά χτυπήματα επειδή μπορεί να δώσει ένα μεγάλο πλεονέκτημα στην αρχή του πόντου. Το σέρβις είναι το πιο σημαντικό

Διαβάστε περισσότερα

Στον κόσμο με την Thalya

Στον κόσμο με την Thalya Γρηγόρης Μπελαβίλας Στον κόσμο με την Thalya Συνέντευξη: Τσέκος Αθανάσιος Tι σάς κάνει να γράφετε μουσική? Ο βασικός λογος είναι ότι οι μουσικές που γράφω μού αρέσουν πολύ πιό πολύ από τίς μουσικές τών

Διαβάστε περισσότερα

Ποια είναι η ερώτηση αν η απάντηση είναι: Τι έχει τέσσερις τοίχους;

Ποια είναι η ερώτηση αν η απάντηση είναι: Τι έχει τέσσερις τοίχους; Τι έχει τέσσερις τοίχους; Ένα δωμάτιο. Τι υπάρχει απέναντι από το πάτωμα; Το ταβάνι η οροφή. Πού υπάρχουν λουλούδια και δέντρα; Στον κήπο. Πού μπορώ να μαγειρέψω; Στην κουζίνα. Πού μπορώ να κοιμηθώ; Στο

Διαβάστε περισσότερα

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι;

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; Κανένα από αυτά τα ζώα. Στο απόλυτο σκοτάδι είναι αδύνατο να δει κανείς ο,τιδήποτε. Ποια δουλειά

Διαβάστε περισσότερα

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 «ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 1 ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ; Γράφει ο Ηλίας Δερμετζής «Τη ζωή μου χωρίς αριθμούς δεν μπορώ να τη φανταστώ,

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

Α. Τσιάμης, Μ.Α., CPsychol Εκπαιδευτικός Ψυχολόγος

Α. Τσιάμης, Μ.Α., CPsychol Εκπαιδευτικός Ψυχολόγος Α. Τσιάμης, Μ.Α., CPsychol Εκπαιδευτικός Ψυχολόγος Ο εαυτός μας Τι μπορούμε να κάνουμε Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας μας Πως αντιδρούμε σε καταστάσεις ή περιβάλλοντα Είδη / Τύποι «Εαυτού»

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

Tεχνολογία και επικοινωνία

Tεχνολογία και επικοινωνία 2ST TET ASKISEON_XPress_Hamster_temp.qxp 27/04/2011 7:39 μ.μ. Page 1 Tεχνολογία και επικοινωνία Στον παρακάτω πίνακα υπάρχουν πολλά προϊόντα της σύγχρονης τεχνολογίας. Μπορείς να τα βάλεις στην κατηγορία

Διαβάστε περισσότερα

2 Ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΙΧΑΛΑΚΑΚΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΥ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

2 Ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΙΧΑΛΑΚΑΚΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΥ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2 Ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΙΧΑΛΑΚΑΚΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΥ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΙΤΛΟΣ: «ΚΩΝΣΤΑΝΤΗΣ» «Στερνή μου γνώμη, να σε είχα πρώτα», λέει ο σοφός λαός μας. Και πόσο δίκιο έχει, μονολογεί ο Κωνσταντής,

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί πρέπει να κάνω εμβόλια;

Γιατί πρέπει να κάνω εμβόλια; Για τους μικρούς μας φίλους Γιατί πρέπει να κάνω εμβόλια; Σε ύ Είµαι το µικρόβιο. Μου αρέσει να κάνω τα µικρά παιδιά να αρρωσταίνουν. Εγώ και η οικογένειά µου βρισκόµαστε παντού στο περιβάλλον που ζεις,

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ Gottfried Schubert 0.11.2010

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ Gottfried Schubert 0.11.2010 ΚΥΚΛΟΣ ΔΙΑΛΕΞΕΩΝ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ Gottfried Schubert 0.11.2010 1 of 45 2 of 45 Η μουσική ακουστική ασχολείται με την παραγωγή και αντίληψη της μουσικής. Τμήματα της μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5 ο : Μηχανικά Κύματα

Κεφάλαιο 5 ο : Μηχανικά Κύματα Κεφάλαιο 5 ο : Μηχανικά Κύματα Φυσική Γ Γυμνασίου Βασίλης Γαργανουράκης http://users.sch.gr/vgargan g g Εισαγωγή Η ενέργεια μεταφέρεται με μεταφορά μάζας Αν ρίξεις μια μπάλα προς ένα αμαξάκι, το αμαξάκι

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ

Διαβάστε περισσότερα

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!»

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!» 26 σχεδιασε μια ΦωτογρΑΦιΑ τήσ προσκλήσήσ που ελαβεσ Απο τον ΔΑσκΑλο σου. παρουσιασε το λογοτυπο και το σλογκαν που χρήσιμοποιει το σχολειο σου για τήν εβδομαδα κατα τήσ παρενοχλήσήσ. ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φώτης και η Φωτεινή

Ο Φώτης και η Φωτεινή Καλλιόπη Τσακπίνη Ο Φώτης και η Φωτεινή Μια ιστορία για ένα παιδί με αυτισμό Επιστημονική επιμέλεια: Σοφία Μαυροπούλου Εικονογράφηση: Κατερίνα Μητρούδα Βόλος 2007 Περιεχόμενα Προλογικό σημείωμα...1 Ο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2013-2014 Μάθημα: Ελληνικά σε Ξενόγλωσσους Επίπεδο: Ε3 Διάρκεια:

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Α1 Κατανόηση προφορικού λόγου Διάρκεια: 25 λεπτά (25 μονάδες) Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Ο Δημήτρης και ο φίλος του ο Πέτρος αυτό το σαββατοκύριακο θα πάνε εκδρομή στο βουνό. Θα ακούσετε δύο (2) φορές το Δημήτρη

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου;

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου; Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου; Ενότητα: Ελεύθερος χρόνος διασκέδαση (2 Φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Α1, Α2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή:

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Α (αρχάριο) Τρίτη διδακτική πρόταση Μικρές Αγγελίες Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: Υλικό: 1 διδακτική ώρα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Α ΕΡΦΙΚΟΙ ΚΑΒΓΑ ΕΣ! της Σίλειας Γ. Οικονόµου

Α ΕΡΦΙΚΟΙ ΚΑΒΓΑ ΕΣ! της Σίλειας Γ. Οικονόµου 1 Α ΕΡΦΙΚΟΙ ΚΑΒΓΑ ΕΣ! της Σίλειας Γ. Οικονόµου Αγαπιούνται αλλά τσακώνονται σαν το σκύλο µε τη γάτα; Μαζί δεν κάνουνε και χώρια δεν µπορούνε; Σε µικρότερο ή µεγαλύτερο βαθµό οι εντάσεις και οι συγκρούσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές Ενότητα: Κοινωνικές σχέσεις (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα: 1

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

11 ο Νηπιαγωγείο Ασπροπύργου Ελένη Κουντουρά Ελισάβετ Ταουφίκ

11 ο Νηπιαγωγείο Ασπροπύργου Ελένη Κουντουρά Ελισάβετ Ταουφίκ 11 ο Νηπιαγωγείο Ασπροπύργου Ελένη Κουντουρά Ελισάβετ Ταουφίκ Παιδαγωγικοί στόχοι του προγράμματος: Ευαισθητοποίηση των νηπίων απέναντι στα αδέσποτα Κατανόηση των δικαιωμάτων/αναγκών/συναισθημάτων των

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Μένης Θεοδωρίδης Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Η μικρή εισαγωγή στη φωτογραφική έκφραση για παιδιά 6-12 χρόνων που ακολουθεί, γράφτηκε με σκοπό να ενθαρρύνει τους εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος;

Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος; Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος; Για να εξετάσουµε το κύκλωµα LC µε διδακτική συνέπεια νοµίζω ότι θα πρέπει να τηρήσουµε τους ορισµούς που δώσαµε στα παιδιά στη Β Λυκείου. Ας ξεκινήσουµε

Διαβάστε περισσότερα

για παιδιά (8-12 ετών) Παραγωγή προφορικού λόγου

για παιδιά (8-12 ετών) Παραγωγή προφορικού λόγου Α1 για παιδιά (8-12 ετών) - Διάρκεια 12 λεπτά Πρώτο μέρος Πώς σε λένε; Πόσων χρονών είσαι; Από πού είσαι; Πού μένεις; Σε ποια τάξη πηγαίνεις; Έχεις αδέλφια; Πόσα; Δεύτερο μέρος Ερωτήσεις: 1. Τι τρως για

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ Με τους μαθητές τις μαθήτριες και τη δασκάλα της P2ELa 2013-2014 Η ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ- ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Μια μέρα ξεκινήσαμε από τις Βρυξέλλες

Διαβάστε περισσότερα

Ψηφιακή Επεξεργασία Σηµμάτων

Ψηφιακή Επεξεργασία Σηµμάτων Ψηφιακή Επεξεργασία Σηµμάτων Διάλεξη 3: DSP for Audio Δρ. Θωµμάς Ζαρούχας Επιστηµμονικός Συνεργάτης Μεταπτυχιακό Πρόγραµμµμα: Τεχνολογίες και Συστήµματα Ευρυζωνικών Εφαρµμογών και Υπηρεσιών 1 Προεπισκόπηση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Καλημέρα σας. Λέγομαι Κερασία Μιχαλοπούλου και παρευρίσκομαι σήμερα εδώ ως υπεύθυνη του τμήματος Ακουστικής Περιγραφής της εταιρείας ΕCI. Είμαι πτυχιούχος του τμήματος Επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8 - ΕΤΩΝ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ Ν Α Δ Ε Σ Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε

Διαβάστε περισσότερα

Τα υποκειµενικά χαρακτηριστικά του ήχου(ιι)

Τα υποκειµενικά χαρακτηριστικά του ήχου(ιι) ιδακτικοί στόχοι Φύλλο Εργασίας 3 Τα υποκειµενικά χαρακτηριστικά του ήχου(ιι) Οι µαθητές: Να διακρίνουν τους ήχους ανάλογα µε το ύψος τους σε βαρείς και οξείς. Να διαπιστώσουν ότι το ύψος του ήχου που

Διαβάστε περισσότερα

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Διάρκεια: 30 λεπτά Επίπεδο Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Η Χαρά γράφει ένα γράμμα στη Νικολέτα. Θέλεις να δεις αν καταλαβαίνεις αυτά που διαβάζεις, γι αυτό σημειώνεις

Διαβάστε περισσότερα

1 / 13 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 5 ης ηµοτικού. Μάρτιος 2007

1 / 13 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 5 ης ηµοτικού. Μάρτιος 2007 1 / 13 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

«Πούλα τα όσο θες... πούλα ας πούµε το καλάµι από 200 ευρώ, 100. Κατάλαβες;»

«Πούλα τα όσο θες... πούλα ας πούµε το καλάµι από 200 ευρώ, 100. Κατάλαβες;» «Πούλα τα όσο θες... πούλα ας πούµε το καλάµι από 200 ευρώ, 100. Κατάλαβες;» Οπου (Α) ο καλούµενος - χρήστης της υπ' αριθ. 698... (µέλος της Χ.Α.) Οπου (Β) ο καλών Ηµεροµηνία: 20/09/2013 Εναρξη: 22:12':00''

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14. «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14. «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14 «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Καγκουρό 2010 Επίπεδο: 1 (για µαθητές της Γ' και ' τάξης ηµοτικού)

Θέµατα Καγκουρό 2010 Επίπεδο: 1 (για µαθητές της Γ' και ' τάξης ηµοτικού) Θέµατα Καγκουρό 2010 Επίπεδο: 1 (για µαθητές της Γ' και ' τάξης ηµοτικού) Ερωτήσεις 3 πόντων: 1) Η γάτα θέλει να πάει στο γάλα και το ποντίκι στο τυρί, ακολουθώντας τους δρόµους του κήπου. Οι διαδροµές

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη μουσική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία 3. ΝΟΤΕΣ. 1. Μουσική 2. Μελωδία 3. Νότες 4. Ρυθμός

Εισαγωγή στη μουσική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία 3. ΝΟΤΕΣ. 1. Μουσική 2. Μελωδία 3. Νότες 4. Ρυθμός Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Εισαγωγή στη μουσική 1. Μουσική 2. Μελωδία 3. Νότες 4. Ρυθμός 2 Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη από τη. ηµοσιογράφοι. κα Τατιάνα Στεφανίδου. Είµαι πολλά χρόνια δηµοσιογράφος, από το 1992.

Συνέντευξη από τη. ηµοσιογράφοι. κα Τατιάνα Στεφανίδου. Είµαι πολλά χρόνια δηµοσιογράφος, από το 1992. ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΤΟ ΙΑΒΑΣΕΙΣ Συνέντευξη από τη δηµοσιογράφο κα Τατιάνα Στεφανίδου ηµοσιογράφοι Χάρης Μιχαηλίδης ηµήτρης Μαρούδας Φένια Πάσσα Αµαλία Τζήµα Λυδία Τούµπη Συντονισµός -επιµέλεια κειµένου Όµιλος δηµοσιογραφίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ ΤΗΝ ΗΧΟΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΜΑΣ

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ ΤΗΝ ΗΧΟΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΜΑΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ ΤΗΝ ΗΧΟΡΥΠΑΝΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΜΑΣ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΜΙΧΑΛΙΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΘΑΝΟΠΟΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΒΑΡΒΑΡΕΣΟΣ ΝΕΟΚΛΗΣ ΠΑΠΑΠΑΥΛΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΜΑΚΡΗΣ 8 ο ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ:2011-2012 Α ΛΥΚΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Μια φορά και έναν καιρό ζούσε στα βάθη του ωκεανού µια µικρή σταγόνα, ο Σταγονούλης. Έπαιζε οληµερίς διάφορα παιχνίδια µε τους ιππόκαµπους και τις

Μια φορά και έναν καιρό ζούσε στα βάθη του ωκεανού µια µικρή σταγόνα, ο Σταγονούλης. Έπαιζε οληµερίς διάφορα παιχνίδια µε τους ιππόκαµπους και τις Μια φορά και έναν καιρό ζούσε στα βάθη του ωκεανού µια µικρή σταγόνα, ο Σταγονούλης. Έπαιζε οληµερίς διάφορα παιχνίδια µε τους ιππόκαµπους και τις µικρές γοργόνες και ήταν πολύ ευτυχισµένος. Όµως, ήταν

Διαβάστε περισσότερα

Το σχολείο του μέλλοντος

Το σχολείο του μέλλοντος Το σχολείο του μέλλοντος Το σχολείο του μέλλοντος θα έχει κυλιόμενους δρόμους. Τα δέντρα δεν θα είναι ακίνητα αλλά θα περπατούν. Η κυκλοφορία θα ρυθμίζεται από τροχονομορομπότ. Στο δρόμο για το σχολείο

Διαβάστε περισσότερα