ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΩΝ ΑΠΟΛΙΘΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. K.E. Κεραµάρης ρ. Βιολόγος

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΩΝ ΑΠΟΛΙΘΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. K.E. Κεραµάρης ρ. Βιολόγος"

Transcript

1 ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΩΝ ΑΠΟΛΙΘΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ K.E. Κεραµάρης ρ. Βιολόγος

2 Σε ποιές θεµελιώδεις γενικεύσεις βασίζεται η επιστήµη της Βιολογίας; Η Βιολογία, όπως και κάθε άλλη επιστήµη, βασίζεται πάνω σε µερικές θεµελιώδεις γενικεύσεις, πάνω δηλαδή σε µερικές αρχές που ισχύουν σε όλη την έκταση των αντικειµένων που µελετά. Η µία από αυτές τις γενικεύσεις είναι η κυτταρική θεωρία, η οποία υποστηρίζει ότι όλα τα έµβια όντα αποτελούνται από κύτταρα και από προϊόντα κυττάρων. Η άλλη γενίκευση είναι η θεωρία της εξέλιξης, η θεωρία δηλαδή που υποστηρίζει ότι όλα τα έµβια όντα είναι προϊόν εξέλιξης που υπέστησαν προγενέστεροι οργανισµοί.

3 ΕΞΕΛΙΞΗ Εξέλιξη είναι το φαινόµενο να αλλάζουν µορφή τα έµβια όντα µε το πέρασµα του χρόνου, κάποια είδη να χάνονται, άλλα να µεταβάλλονται (αναγένεση) και άλλα να διχάζονται σε δύο ή περισσότερα νέα είδη (κλαδογένεση). Μέχρι σήµερα, έχουν αναγνωριστεί πάνω από 1,5 εκατοµµύρια είδη οργανισµών και είναι βέβαιο πως υπάρχουν πολλά ακόµη που δεν έχουν ακόµη αναγνωριστεί. Αυτή η µεγάλη ποικιλία στη µορφή, στο µέγεθος ή στα χαρακτηριστικά οφείλεται κυρίως στη γενετική ταυτότητα κάθε οργανισµού, αλλά και στη µεγάλη ποικιλότητα των περιβαλλοντικών παραµέτρων που υπάρχει πάνω στη γη.

4 εδοµένα που στηρίζονται σε αποδείξεις για την προέλευση και την εξέλιξη, της Γης και της ζωής σε αυτόν τον πλανήτη. 1. Σε ένα σύµπαν το οποίο εξελίχτηκε στη σηµερινή µορφή του, για περίπου 11 µε 15 δισεκατοµµύρια χρόνια, η Γη µορφοποιήθηκε πριν από 4,5 δισεκατοµµύρια χρόνια.

5 Πως ήταν ο πλανήτης µας;

6 2. Από τη µορφοποίησή της η Γη - η γεωλογία της και τα περιβάλλοντά της- µεταβλήθηκε κάτω από την επίδραση πολυάριθµων φυσικών και χηµικών δυνάµεων και συνεχίζει να µεταβάλλεται ακόµη.

7 3. Η ζωή εµφανίστηκε στη Γη πριν από 3,5 δισεκατοµµύρια χρόνια. Αµέσως µετά, η εξέλιξη των φωτοσυνθετικών οργανισµών κατέστησε δυνατή, πριν 2 δισεκατοµµύρια χρόνια τουλάχιστον, την αργή µετατροπή της ατµόσφαιρας, σε µια ατµόσφαιρα που περιείχε σηµαντικές ποσότητες οξυγόνου. Η διαδικασία της φωτοσύνθεσης εκτός από την απελευθέρωση του οξυγόνου που αναπνέουµε, αποτελεί την ύστατη πηγή δεσµευµένης ενέργειας και τροφής, από τα οποία εξαρτάται η ζωή του ανθρώπου στον πλανήτη.

8 Η Θεωρία του Oparin για την εµφάνιση της ζωής Οι καθοριστικές ιδέες της θεωρίας που εισηγείται ο συγγραφέας της Προέλευσης της Ζωής (1924, 1936) είναι οι εξής: (1) Η ιδέα της πρωταρχικότητας των αναερόβιων ζυµώσεων και των ετερότροφων συστηµάτων (πρωτοοργανισµών που κατανάλωναν άβια υλικά). (2) Η υπόθεση µίας αρχικής αναγωγικής ατµόσφαιρας (CH4, NH3) αναγκαίας για την προβιοτική σύνθεση οργανικών ενώσεων. (3) Η υπόθεση της µεταγενέστερης µετάβασης µέρους των οργανισµών από τον ετερότροφο στον αυτότροφο χαρακτήρα. (4) Η υπόθεση για το ρόλο κατά την προβιοτική εξέλιξη των συσσωµατωµάτων (coacervates) δηλ. σωµατιδίων πλούσιων σε µεγαλοµόρια, που δηµιουργούνται σε εργαστηριακές συνθήκες µέσα σε αραιά γαλακτώµατα.

9

10 Θεωρία πανσπερµία Επιστήµονες έχουν κατορθώσει να δηµιουργήσουν τα "πρωταρχικά κύτταρα" σε ένα πείραµα που µπορεί να δείξει ότι η ζωή άρχισε στο διάστηµα και στη συνέχεια βρέθηκε στη γη. ηλαδή τα βασικά συστατικά της ζωής ενδέχεται να έφτασαν στη Γη µέσω µετεωριτών ή αστεροειδών, ισχυρίζονται οι ερευνητές της NASA που κατάφεραν να δηµιουργήσουν «βιολογικές» µεµβράνες σε συνθήκες παρόµοιες µε αυτές που επικρατούν στο διαστρικό χώρο. Είναι πιθανόν τέτοιες δοµές πως θα µπορούσαν να είναι σηµαντικές στην προστασία των αυτο-αντιγραφικών µορίων όπως αυτά εξελίχθηκαν στη πρωτόγονη ζωή. Αυτά τα µόρια θα µπορούσαν έπειτα να διανεµηθούν σε µια νεαρή Γη µέσω των κοµητών, µετεωριτών ή της διαπλανητικής σκόνης, όπου αυτά έδωσαν το εναρκτήριο λάκτισµα της ζωής στον πλανήτη µας.

11 Υπάρχουν στοιχεία στον πλανήτη για την µορφή της αρχέγονης ζωής; Ηφαιστειακές λίµνες στη Ν. Ζηλανδία

12

13

14

15

16 Οι οργανισµοί αυτοί µοιάζουν..

17 4. Η ζωή, αµέσως µετά την εµφάνισή της στον πλανήτη, έλαβε διάφορες µορφές που όλες εξελίσσονται µε διαδικασίες που η παλαιοντολογία και οι σύγχρονες βιολογικές και βιοχηµικές επιστήµες έχουν περιγράψει και επιβεβαιώσει ανεξάρτητα η µια από την άλλη, µε ολοένα αυξανόµενη ακρίβεια.

18 Η έκλυση διοξειδίου του άνθρακα από τα ηφαίστεια στην ατµόσφαιρα δηµιουργεί ιδανικές θερµοκρασιακές συνθήκες στον πλανήτη (θερµή περίοδος).

19 Για πάνω από δύο δισεκατοµµύρια χρόνια.. κυριαρχούν οι στρωµατόλιθοι, βακτηριακοί µικροοργανισµοί.

20 Προτεροζωικός αιώνας Ο Πρωτεροζωϊκός αιώνας κράτησε από 2,5 δισεκατοµµύρια έως 543 εκατοµµύρια χρόνια πριν. Οι στρωµατολίτες ή στρωµατόλιθοι (αποικίες κυανοβακτηρίων), που είχαν εµφανιστεί κατά τη διάρκεια του προηγούµενου Αιώνα (Αρχαιοζωικού) αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα. Άρχισε η νέα µετακίνηση των ηπείρων και έγινε ο σχηµατισµός της υπερηπείρου Rodinia, αλλά και διάφορες µεγάλες Εποχές του Πάγου. Στο τέλος του Πρωτεροζωϊκού εµφανίστηκε µια έντονη Εποχή του Πάγου - η Γη έγινε µια τεράστια χιονοσφαίρα µε πάγο πάχους αρκετών χιλιοµέτρων - αντικαθιστώντας την προηγούµενη θερµή περίοδο.

21 Πριν από 700 εκατοµµύρια χρόνια..ο πλανήτης...ήταν παγωµένος!!!

22 Υπάρχουν στοιχεία γι αυτό: Στην Ναµίµπια

23

24

25

26

27

28 Η ηλιακή ακτινοβολία αντανακλούνταν στο διάστηµα κρατώντας τον πλανήτη παγωµένο.

29 ΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ ΕΣΩΣΑΝ ΤΑ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ. Η εντονότατη ηφαιστειακή δραστηριότητα προκάλεσε έκλυση του διοξειδίου του άνθρακα στην ατµόσφαιρα που παγίδευσε την ηλιακή ακτινοβολία και αύξησε την θερµοκρασία του πλανήτη.

30

31 Οι µικροοργανισµοί επέζησαν κάτω από τους πάγους. Όταν η γη ξεπάγωσε η ζωή είχε αλλάξει µορφή.

32

33

34

35

36

37

38 Παλαιοζωικός αιώνας Στις αρχές του Παλαιοζωικού Αιώνα (543 έως 248 εκατοµµύρια χρόνια πριν), που κράτησε κοντά 400 εκατοµµύρια χρόνια, το ατµοσφαιρικό οξυγόνο απέκτησε τα σηµερινά επίπεδά του, ενώ συγχρόνως δηµιουργήθηκε η ασπίδα του όζοντος, εµποδίζοντας την υπεριώδη ακτινοβολία να φτάσει στο έδαφος και επέτρεψε στη σύνθετη ζωή να αναπτυχθεί και στα ρηχά νερά και αργότερα στη στεριά.

39 Σε αυτή την εποχή συναντάµε τα ασπόνδυλα, τα ψάρια, τα τετράποδα και (κατά τη διάρκεια της Πέρµιαν περιόδου) τα ερπετά. Από την Σιλούρια περίοδο, η ζωή ξεκινώντας από τη θάλασσα αποίκισε τη στεριά. Στα τέλη του Αιώνα αυτού, άκµασαν πρώτα τα πτεριδόφυτα και µετά τα γυµνόσπερµα φυτά. Τις γενικά ήπιες έως τροπικές συνθήκες µε τις θερµές ρηχές θάλασσές ακολούθησαν δύο ψυχρές Παγετώδεις Εποχές, η Ορδοβίτσια και η Πέρµια-Λιθανθρακοφόρος.

40

41

42

43

44

45

46

47 Παγγαία Προς το τέλος του Παλαιοζωικού οι ήπειροι, συγκεντρώθηκαν σε µια ενιαία ήπειρο - την Παγγαία. Ακολούθησε ξηρασία και αναγκαστικά το τέλος των µεγάλων λιθανθρακοφόρων ελών και της µοναδικής χλωρίδας και πανίδας τους. Στον Παλαιοζωικό Αιώνα, στο τέλος της Πέρµιαν Περιόδου, παρουσιάστηκε µια τεράστια εξαφάνιση των ειδών και ίσως είναι η πιο σοβαρή εξάλειψη που έχει δει ο πλανήτης.

48 Μεσοζωικός αιώνας Ο Αιώνας αυτός (248 έως 65 εκατοµµύρια χρόνια πριν) είχε τη µισή περίπου διάρκεια του Παλαιοζωικού, και ήταν µια εκπληκτική εποχή. Μεσοζωικό σηµαίνει "µεσαία ζώα", και είναι ο χρόνος κατά τη διάρκεια του οποίου η παγκόσµια πανίδα άλλαξε δραστικά από αυτήν που είχε φανεί στον Παλαιοζωικό Αιώνα. Οι δεινόσαυροι, που είναι ίσως οι δηµοφιλέστεροι οργανισµοί του Μεσοζωικού, εξελίχθηκαν στην Τριαδική Περίοδο, αλλά µέχρι την Ιουρασική δεν υπήρχε και µεγάλη διαφορά. Ο Μεσοζωικός ήταν επίσης µια εποχή µεγάλης αλλαγής και στην επίγεια βλάστηση. Στην αρχή του Μεσοζωικού κυριάρχησαν οι φτέρες, τα γυµνόσπερµα και άλλα ασυνήθιστα φυτά. Τα σύγχρονα γυµνόσπερµα, όπως είναι τα κωνοφόρα, εµφανίστηκαν για πρώτη φορά στις απαρχές της Τριαδικής Περιόδου.

49 Η υπερήπειρος Παγγαία διασπάστηκε στη Λαυρασία και τη Γκοντβάνα, στις οποίες εξελίχτηκαν διαφορετικά είδη δεινοσαύρων. Κατά τη διάρκεια αυτής της εποχής εξελίχθηκαν οι σύγχρονες µορφές των κοραλλιών, των εντόµων, νέων ψαριών καθώς και ανθοφόρων φυτών. Στο τέλος της Κρητιδικής Περιόδου οι δεινόσαυροι και πολλά άλλα ζώα σε στεριά και θάλασσα εξαφανίστηκαν απότοµα. Γι' αυτή την εξαφάνιση είναι υπεύθυνη η πτώση ενός αστεροειδούς συνδεδεµένη µαζί µε µια τεράστια ηφαιστειακή δράση (όξινη βροχή).

50

51

52

53

54 Ο πλανήτης αλλάζει.

55

56

57 Καινοζωικός αιώνας Με εξαφάνιση των δεινοσαύρων και το τέλος του Μεσοζωικού, τα θηλαστικά κληρονοµούν γρήγορα τη Γη. Τα αρχαϊκά θηλαστικά υπήρχαν µαζί µε τα πουλιά και τα σύγχρονα ερπετά όπως και τα ασπόνδυλα. Σε αυτόν τον Αιώνα (άρχισε πριν 65 εκατοµµύρια χρόνια και συνεχίζεται µέχρι σήµερα) δηµιουργήθηκε η σηµερινή µορφή των ηπείρων και οι αρχικές τροπικές συνθήκες αντικαταστάθηκαν από ένα πιο ψυχρό και ξηρότερο κλίµα, που προκλήθηκε ενδεχοµένως από την άνοδο των Ιµαλαΐων. Η εµφάνιση της χλόης σήµανε ότι αυξήθηκε η τροφή των θηλαστικών, και ο πιο ψυχρός και ξηρός κόσµος επέτρεψε σε οµάδες σύγχρονων θηλαστικών να εξελιχθούν, σε είδη που τώρα έχουν εκλείψει ενώ διατηρήθηκαν και µερικές αρχαίες µορφές. Μεταξύ των νεοφερµένων ήταν οι ανθρωποειδείς πίθηκοι που κατέληξαν στους ανθρωποειδείς αυστραλοπίθηκους της Αφρικής. Οι µειωµένες θερµοκρασίες και η εξάπλωση των πάγων στην Ανταρκτική οδήγησαν σε µια νέα Εποχή Πάγου. Πολύ πρόσφατα, συγκρινόµενη µε την γεωλογική ιστορία της Γης, εµφανίστηκε ο Άνθρωπος (ο Όρθιος Άνθρωπος, ο άνθρωπος του Νεάντερταλ και του Κροµανιόν) και µαζί η χρήση των εργαλείων και της φωτιάς. Επίσης, έγινε η εξαφάνιση της Μέγαπανίδας, και η εµφάνιση του πολιτισµού και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων που έχουν µετασχηµατίσει την υδρόγειο, αλλά µε ένα φοβερό κόστος. Αυτό της µεγάλης περιβαλλοντικής καταστροφής.

58

59

60

61

62

63

64 Σταθµοί στην εξελικτική αλλαγή

65

66

67

68

69

70

71

72

73

74

75 ΚΑΘΕ ΦΟΡΑ ΜΕΤΑ ΤΙΣ ΜΑΖΙΚΕΣ ΕΞΑΦΑΝΙΣΕΙΣ ΕΜΦΑΝΙΖΟΝΤΑΝ ΑΛΛΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΖΩΗΣ ΠΟΥ ΗΤΑΝ ΙΚΑΝΕΣ ΝΑ ΕΠΙΒΙΩΝΟΥΝ ΣΤΙΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΧΑΝ ΙΑΜΟΡΦΩΘΕΙ

76 Κοσµολογία, Παλαιοντολογικό αρχείο και εξέλιξη Η Κοσµολογία, είναι ένας κλάδος της Αστρονοµίας που ασχολείται µε τη γενική δοµή και την προέλευση του σύµπαντος, η ηλικία του οποίου υπολογίζεται σε δισεκατοµµύρια χρόνια. Στο σύµπαν υπάρχουν 1 δισεκατοµµύριο γαλαξίες και περίπου 100 δισεκατοµµύρια αστέρια σε κάθε γαλαξία. Οι γαλαξίες συγκροτούνται σε 17 σµήνη γαλαξιών µε µέση διάµετρο 2-3 εκατοµµύρια έτη φωτός. Σε έναν από αυτούς τους γαλαξίες βρίσκεται ο δικό µας ήλιος και ο πλανήτης Γη ως ένα απειροελάχιστο µόριο του σύµπαντος, που µορφοποιήθηκε πριν από 5-6 δισεκατοµµύρια χρόνια. Η αρχή της ιστορίας της γης δεν είναι καλά γνωστή. Το παλαιότερο πέτρωµα πάνω στη γη (στη Γροιλανδία) έχει ηλικία 3,9 δισεκ. χρόνια, ενώ πετρώµατα από τη σελήνη έδωσαν ηλικίες περίπου 4,65 δισεκατοµµύρια χρόνια. Η µορφή του πλανήτη µας στην αρχή της δηµιουργίας του ήταν πολύ διαφορετική, τα πυρακτωµένα υλικά έδωσαν την θέση τους στην στρωµάτωση του πυρήνα, του µανδύα και του φλοιού, ενώ τα πτητικά υλικά που διέφυγαν από το εσωτερικό σχηµάτισαν την ατµόσφαιρα και την υδρόσφαιρα. Κάτω από αυτές τις αδιευκρίνιστες αρχικές συνθήκες πριν από περίπου 3,8 δισεκατοµµύρια χρόνια εµφανίστηκαν οι πρώτες κυτταρικές µορφές που έµοιαζαν µε τα σηµερινά βακτήρια.

77 Αυτή ήταν η αρχή της εξελικτικής πορείας που έδωσε όλα τα σηµερινά είδη των οργανισµών. Οδηγός µας στην παρακολούθηση αυτής της εξελικτικής πορείας είναι τα απολιθώµατα. Απολιθώµατα είναι τα αποµεινάρια ζωντανών οργανισµών που έζησαν στο παρελθόν. Μπορεί να είναι αποτυπώµατα, είτε µέρος του ζωντανού οργανισµού, κυρίως οστά ή άλλα σκληρά τµήµατα του σώµατος, που µέσω µιας φυσικής διαδικασίας διατηρήθηκαν έως σήµερα και µας µαρτυρούν την ιστορία της ζωής στον πλανήτη µας. Τα απολιθώµατα αποτελούν τα στοιχεία που µας επιτρέπουν να διακρίνουµε οµοιότητες ανάµεσα στους σηµερινούς οργανισµούς και σε εκείνους του παρελθόντος και να υποθέσουµε την εξελικτική πορεία των διαφόρων ειδών και τη διαδοχή των µορφών ζωής στο γεωλογικό χρόνο. Είναι δηλαδή το «αρχείο» της Γης ή το «αρχείο» της εξέλιξης.

78 Απολιθώµατα

79 Τα χαρακτηριστικότερα απολιθώµατα που έχουν βρεθεί και µαρτυρούν την εξελικτική πορεία των οργανισµών είναι: α) οι σπόγγοι, οι γραπτόλιθοι και οι τριλοβίτες, της Κάµβριου περιόδου (600 εκατοµµύρια χρόνια πριν), β) ο κεφαλασπίς και οι πλακόδερµοι ιχθύες και ο Κλαδοσέλαχος που ανήκει στους χονδριχθύες, γ) Οι κοιλάκανθοι, οι πιθανοί πρόγονοι των πρώτων αµφιβίων, δ) τα πρώτα χερσαία φυτά τα ψιλοψίδια, λυκοπόδια και πολυκόµπια της Σιλουρίου περιόδου (500 εκ. χρόνια πριν), ε) τα αµφίβια και οι αµµωνίτες της εβονίου περιόδου (405 εκ. χρόνια πριν), τα έντοµα και τα µεγάλα πτεριδόφυτα της Λιθανθρακοφόρου περιόδου (345 εκ. χρόνια πριν),

80 στ) τα Γυµνόσπερµα φυτά και τα Ερπετά στο τέλος του Παλαιοζωϊκού αιώνα (250 εκ. χρόνια πριν), που εξαπλώνονται κυρίως στο Μεσοζωϊκό αιώνα ( εκ. χρόνια), ζ) τα κωνοφόρα, οι εινόσαυροι, οι αµµωνίτες, που δεσπόζουν στην Τριαδική και Ιουρασική περίοδο ( εκ. χρόνια), η) η Αρχαιοπτέρυγα, ο πρόγονος των πτηνών, που εµφανίζεται στην Ιουρασική περίοδο και τα Αγγειόσπερµα φυτά και τα πρώτα θηλαστικά στην Κρητιδική περιόδο ( εκ. χρόνια),

81 θ) τα Πρωτεύοντα που εµφανίζονται στο τέλος της Κρητιδικής περιόδου και κατά την Παλαιόκαινο εποχή (65-53 εκ. χρόνια πριν), ι) ο Αυστραλοπίθηκος, στην Πλειόκαινο περίοδο (5-1,8 εκ. χρόνια πριν) και οι ανθρωπίδες 2 εκατοµµύρια χρόνια πριν στην αρχή της Πλειστόκαινου περιόδου, κ) πολλά δείγµατα του Homo erectus (1,8 εκ. χρόνια έως 150 χιλιάδες χρόνια πριν) και Homo sapiens (< χιλιάδες χρόνια πριν).

82

83

84

85

86

87

88

89

90

91

92 ΣΑΥΡΕΣ ΕΝΤΟΜΑ

93 Ένα εντυπωσιακά καλοδιατηρηµένο καβούκι 220 εκατ. ετών φαίνεται να επιλύει τη διαφωνία των παλαιοντολόγων για το πώς εξελίχθηκε η πανοπλία της χελώνας: το κέλυφος επεκτάθηκε από την κοιλιά προς τη ράχη όταν οι χελώνες ζούσαν στο νερό. Το απολίθωµα, που βρέθηκε στη νοτιοδυτική Κίνα, είναι γύρω στα 14 εκατ. χρόνια αρχαιότερο από αµέσως νεώτερα γνωστά απολιθώµατα χελώνας. Το εύρηµα προέρχεται από το είδος Odontochelys semitestachea, το οποίο θεωρείται πλέον ο «χαµένος κρίκος» στην εξέλιξη των χελωνών.

94

95

96

97

98

99 Προροτοδάχτυλος

100

101 Απολιθώµατα στον Ελλαδικό χώρο

102 Στην Ελλάδα έχουν βρεθεί σηµαντικότατα απολιθώµατα όπως o Mεσοπίθηκος ο Πεντελικός στα στρώµατα της Μειοκαίνου στο Πικέρµι, το Hipparion (ιππάριο) του Πικερµίου της Αττικής, ο Αµµωνίτης της Επιδαύρου (200 εκ. χρόνια πριν), οι στεφανοκερατίτες στην Κέρκυρα και στη Κεφαλονιά και στην Ήπειρο, ο ιππουρίτης του Κερατοβουνίου Χαιρωνίας (Κρητιδικής περιόδου), ο άνθρωπος του σπηλαίου των Πετραλώνων (Homo erectus), το απολιθωµένο δάσος της Μυτιλήνης και της Θράκης, ο Ελλαδοπίθηκος ο ηµιόρθιος στην Εύβοια, τα πλειοκαινικά εργαλεία στη θέση Περδίκκας κοντά στην Πτολεµαΐδα, τα Μειοκαινικά τεχνοσκευάσµατα στην Τρίλλια της Χαλκιδικής, τα Μειοκαινικά και Πλειστοκαινικά φυτικά απολιθώµατα της υτικής Μακεδονίας, τα µειοκαινικά ελασµατοβράγχια της περιοχής Τσοτυλίου Κοζάνης, τα παλαιοανθρωπολογικά ευρήµατα της Μέσα Μάνης, ο σκελετός του ελέφαντα στο λεκανοπέδιο της Πτολεµαΐδας, τα απολιθώµατα ελεφάντων στη Νάξο και την Τήλο, ο ανθρώπινος σκελετός Μεσολιθικής εποχής του Σπηλαίου Φράγχθη της Αργολίδας, τα υπολείµµατα του Μεσολιθικού ανθρώπου στο σπήλαιο «Κοκκινοβούνι» της Αττικής, το κρανίο Νεολιθικής εποχής της Χοιροσπηλιάς στη Ν. Λευκάδα, το γυναικείο κρανίο Νεολιθικής εποχής στα Αγιωργίτικα Αρκαδίας, τα 300 Μινωικά κρανία στην Κρήτη και πολλά άλλα ευρήµατα της εποχής του Μετάλλου, των κλασσικών και ρωµαϊκών χρόνων, που απλώνονται σε πολλά µέρη της Ελλάδας από την Θράκη έως την Κρήτη.

103 Καινοζωικός αιώνας: Η εµφάνιση του ανθρώπου Αιώνας ΚΑΙΝΟΖΩΙΚΟΣ Περίοδος ΤΕΤΑΡΤΟΓΕΝΕΣ ΤΡΙΤΟΓΕΝΕΣ Εποχή Ολόκαινο Πλειστόκαινο Πλειόκαινο Μειόκαινο Ολιγόκαινο Ηώκαινο Παλαιόκαινο Εκ. Έτη Πριν 0,01 1,6 6, , Πολλά θηλαστικά πεθαίνουν από τις εναλλασσόµενεςπαγετώδειςπεριόδους. ΕνώνεταιηΒόρειαµετηΝότια Αµερική. Τα σπονδυλωτά εξελίσσονται ταχύτατα καθώς το περιβάλλον αλλάζει περιοδικά. Εµφανίζεται ο σύγχρονος άνθρωπος (Homo sapiens). Εµφανίζονται τα µεγάλα θηλαστικά. Αναπτύσσονται τα πουλιά και τα θηλαστικά. Τα πρωτεύοντα θηλαστικά εξελίσσονται ενώ εξαπλώνονται και τα λιβάδια. Σχηµατίζονται τα Ιµαλάια και το Γκραν Κάνιον. Οι ήπειροι αρχίζουν ναπαίρνουντοσηµερινότουςσχήµα.

104 Η εξέλιξη του ανθρώπου Η εξελικτική ιστορία του ανθρώπου είναι πρόσφατη και µικρή, περίπου 3 ή 4 εκατοµµύρια χρόνια, σε σχέση µε την εξελικτική ιστορία των Σπονδυλόζωων, που φτάνει τα 450 εκατοµµύρια χρόνια. Ο άνθρωπος ανήκει στα ανώτερα θηλαστικά, στα Πρωτεύοντα, που περιλαµβάνει επίσης τους µεγάλους Αφρικανικούς πιθήκους ή πογγίδες και τους προπιθήκους, Λεµούριους και Τάρσιους. Τα πρωτεύοντα έχουν µια εξελικτική ιστορία που αρχίζει στο Ανώτερο κρητιδικό και το πρώιµο Παλαιόκαινο, δηλαδή πριν από περίπου 70 εκατοµµύρια χρόνια. Τα πρωτεύοντα χαρακτηρίζονται από: τα µακριά και ευκίνητα άκρα µε αντιτακτό τον αντίχειρα, τα µακριά δάκτυλα µε πλατιά νύχια, την στερεοσκοπική και έγχρωµη όραση, τον ανεπτυγµένο εγκέφαλο.

105 Τα πρώτα πρωτεύοντα, οι αρχαϊκοί πίθηκοι, που αποκαλούνται σήµερα Πλεσιανταπίµορφα, εµφανίστηκαν κατά την Παλαιόκαινο εποχή (65-53 εκατοµµύρια χρόνια πριν). Στη εποχή του Ηώκαινου (53-47 εκατοµµύρια χρόνια πριν), έκαναν την εµφάνισή τους τα Ευπρωτεύοντα, που τα απολιθωµατικά τους ευρήµατα τα κατατάσσουν σε δύο οικογένειες: την Adapidae, που οι αντιπρόσωποί της µοιάζουν µε τους σηµερινούς Λεµούριους και την Οmomyidae, που οι αντιπρόσωποί της έχουν οµοιότητες µε του σηµερινούς Τάρσιους. Έτσι, στο πρώιµο Ηώκαινο υπάρχουν δύο χαρακτηριστικοί µορφότυποι, που µοιάζουν σε πολλά σηµεία µε τις σωζόµενες υποτάξεις Πρωτευόντων, στους Στρεψίρρινους (που περιλαµβάνουν τα Λεµουριόµορφα και τα Λορισίµορφα) και τους Απλόρρινους (που περιλαµβάνουν τους Τάρσιους και τα Ανθρωποειδή).

106 Το Ολιγόκαινο (37-25 εκατοµµύρια χρόνια) είναι η πιο σηµαντική περίοδος στην εξέλιξη των Πρωτευόντων. Τα απολιθώµατα αυτής της περιόδου προέρχονται από την περιοχή της Αιγύπτου Fayum. Στα ευρήµατα αυτά έχουν αναγνωριστεί 7 γένη και 12 είδη πρωτευόντων, που κατατάσσονται σε τουλάχιστον τρεις οικογένειες: τους Παραπιθήκους, τους Προπλειοπιθήκους και τους Ταρσιοειδής (Αφροτάρσιος).

107 Στο Μειόκαινο (25-5 εκατοµµύρια χρόνια) και συγκεκριµένα στο πρώιµο µειόκαινο (24-16 εκατοµµύρια χρόνια πριν) γίνεται η πρώτη εµφάνιση των πρωτόγονων ανθρωποειδών και των πιθήκων του Παλαιού Κόσµου στην Ανατολική Αφρική. Επιπλέον, µε τη εξαίρεση λίγων δειγµάτων πιθήκων στη Νότιο Αµερική, τ ανώτερα πρωτεύοντα είναι απόντα από το αρχείο των απολιθωµάτων άλλων ηπείρων κατά την περίοδο αυτή. Στο µέσο µειόκαινο (16-10 εκατοµµύρια χρόνια πριν) οι πίθηκοι γίνονται περισσότερο αντιπροσωπευτικοί, ενώ οι ανθρωποειδής πίθηκοι λιγότερο.

108 Με βάση πρόσφατες έρευνες καθορίστηκαν τρεις οµάδες ανθρωποειδών (Hominoideae) του µειόκαινου: 1) Τα ρυόµορφα, πρώιµης και µέσου περιόδου, που βρέθηκαν στην Ανατολική Αφρική και Ευρασία και περιλαµβάνουν τα γένη Proconsul, Rangwa-pithecus, Limnopithecus, Dendropithecus, Micropithecus και Dryopithecus. 2) Τα Ραµάµορφα, του µέσου µειόκαινου, που εντοπίζονται στην Ανατολική Αφρική και την Ευρασία και περιλαµβάνουν τα γένη Sivapithecus, Ramapithecus και Gigantopithecus. 3) Τα Πλειόµορφα, του µέσου και κατώτερου Μειόκαινου, που εντοπίζονται στη Ευρασία και έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά µε τους Καταρρίνους και περιλαµβάνουν τα γένη Pliopithecus και Laccopithecus.

109 Πρέπει να σηµειώσουµε ότι την εποχή αυτή δεν έχουν εµφανιστεί ακόµη οι πρόγονοι των ανθρωπιδών και πογγιδών ή τουλάχιστον δεν υπάρχουν οι αποδείξεις από το απολιθωµατικό υλικό ότι µπορεί σε κάποια περιοχή να είχαν εµφανιστεί. Ένα από τα βασικά ερωτήµατα στην εξέλιξη του ανθρώπου είναι πότε πρωτοεµφανίστηκε η σειρά των ανθρωπιδών (Hominidae) ή πότε µοιραστήκαµε για τελευταία φορά ένα κοινό πρόγονο µε τους πλησιέστερους ζώντες συγγενείς µας, τους Πογγίδες. Μεταξύ των ανθρωπιδών και των πογγιδών υπάρχει ένα σαφές διαχωριστικό όριο. Οι πρώτοι ανέπτυξαν πολύ νωρίς στην εξελικτική τους ιστορία την ικανότητα για όρθια στάση και βάδιση, συµπεριφορά που ποτέ δεν πέτυχαν να υιοθετήσουν οι σύγχρονοι πογγίδες και οι πρόγονοί τους.

110 Έχοντας στη διάθεσή µας εκατοντάδες δείγµατα πιθήκων από το Μειόκαινο, αποτελεί έκπληξη η απουσία των αντίστοιχων απολιθωµάτων από το Πλειόκαινο, που άρχισε 5 εκατοµµύρια χρόνια πριν. Αντίθετα, στο Πλειόκαινο καταγράφονται απολιθώµατα ενός νέου περισσότερου εξελιγµένου πρωτεύοντος. Περπατούσε στα δύο πόδια, χρησιµοποιούσε εργαλεία, είχε σχετικά µεγάλο εγκέφαλο και είχε αναπτύξει µηχανισµούς συµπεριφοράς και κοινωνικότητας, ώστε να είναι ικανός να επιβιώσει στη σαβάνα της Αφρικής. Το γένος αυτό που αργότερα ονοµάστηκε Αυστραλοπίθηκος είχε σχετικά µικρό σώµα και µικρό εγκέφαλο σε σχέση µε τους επόµενους ανθρωπίδες. Ο Αυστραλοπίθηκος εµφανίστηκε περίπου στα 5-4,5 εκατοµµύρια χρόνια στην Κένυα (A. ramidus) και στα 3 εκατοµµύρια χρόνια στη Ν. Αφρική. ιατηρήθηκε σε όλη τη διάρκεια του Πλειστόκαινου καθώς και στο πρώτο µέρος της µακράς εποχής των παγετώνων, που άρχισε πριν 1,8 εκ. χρόνια.

111 Ο συνδυασµός αυτών των χρονικών περιόδων (εποχών) στην ιστορία της Γης ονοµάστηκε Πλειο- Πλειστόκαινο και στη διάρκειά του έκανε την εµφάνισή του ένα από τα προγενέστερα είδη (Homohabilis) του δικού µας γένουςhomo, τα απολιθώµατα του οποίου χρονολογήθηκαν στα 2,5 εκατ. χρόνια πριν στη Ανατολική Αφρική και περίπου στα 2 εκατοµµύρια χρόνια στην Νότια Αφρική. Στην πραγµατικότητα κάποια είδη Αυστραλοπίθηκου και Homo συνυπήρξαν για ένα διάστηµα 1 εκ. χρόνων (2,4-1,2 εκ χρόνια) στη νότια και ανατολική Αφρική. Οι Homo είχαν ανώτερο επίπεδο οργάνωσης, χρησιµοποιούσαν σε µεγαλύτερο βαθµό εργαλεία και διέθεταν ανώτερη νοητική οργάνωση.

112 Στην περίοδο αυτή έχουν αναγνωριστεί τουλάχιστον τρία είδη Αυστραλοπιθήκων και άλλα τρία Παρανθρώπων (που αρχικά ήταν ενσωµατωµένοι στους Αυστραλοπιθήκους): Australopithecus ramidus ή Αrdipithecus ramidus (4,4 εκ. χρόνια) Australopithecus anamensis (4,2-3,9 εκ. χρόνια, Κένυα) Australopithecus afarensis (2,9-3,6 εκ. χρόνια, Lusy-Αιθιοπία) Austalopithecus africanus (2-3 εκ. χρόνια) Paranthropus aethiopicus (2-2,5 εκ. χρόνια) Paranthropus robustus (1,75-1,5 εκ. χρόνια) Paranthropus boisei (2-1 εκ. χρόνια)

113 Australopithecus sediba Ηλικία 2 εκατοµµυρίων ετών, βρέθηκε σε σπήλαιο κοντά στη Μαλάπα στο Γιοχάνεσµπουρκ

114 To άλλο ανθρωποειδές είδος Homo, πρωτοεµφανίστηκε στα 2,5-2,0 εκατ. χρόνια πριν στην Ανατολική Αφρική. Πάντως τα δύο είδη που αναντίρρητα έζησαν στο Πλειο- Πλειστόκαινο είναι τα Homo habilis, Homo erectus και αργότερα ο Homo sapiens.

115 Homo habilis Τα δείγµατα Ηοmo habilis βρέθηκαν στην ανατολική Αφρική και η ηλικία τους κυµαίνεται από 2,4 έως 1,7 εκατοµµύρια χρόνια. Το µέγεθος του εγκεφάλου του Ηοmo habilis είναι περίπου 700 κυβικά εκατοστά, το βάρος του γύρω στα 50 κιλά, ενώ παρουσιάζεται και φυλετικός διµορφισµός (µεγάλα άρρενα και µικρά θήλεα από άποψη σωµατικής διάπλασης). Επίσης, οι Ηοmo habilis ήταν σαφέστατα δίποδοι, µπορούσαν να διανύουν µεγάλες αποστάσεις και µάλιστα µε ιδιαίτερη αντοχή στο τρέξιµο. Εντούτοις διατηρούσαν ακόµη την ικανότητα αναρρίχησης στα δέντρα και πραγµατοποίησης ισχυρών λαβών µε το χέρι, ενώ υπάρχουν και σοβαρές ενδείξεις για πιθανή ικανότητα λόγου.

116 Homo erectus ΟHomoerectus τοποθετείται στο κατώτερο και µέσο Πλειστόκαινο. Τα παλαιότερα απολιθώµατα βρέθηκαν στην Ανατολική Αφρική και χρονολογούνται στα 1,8 εκατοµµύρια χρόνια. Τα Ασιατικά απολιθώµατα είναι µεταγενέστερα και χρονολογούνται στα χρόνια. Η κρανιακή χωρητικότητα κυµαίνεται από 750 κυβικά εκατοστά για τις παλαιότερες µορφές έως τα 1250 κυβικά εκατοστά για τις µεταγενέστερες. Χρησιµοποιούσε λίθινα, οστέινα και ξύλινα εργαλεία, χρησιµοποιούσε την φωτιά, κατοικούσε σε σπηλιές και έχτιζε στέγες. Ο Homo erectus διέθετε πολυσύνθετες πολιτιστικές δυνατότητες και συµπεριφορά και αυτό συνέβαλε στην µετακίνησή του από την Αφρική σε άλλες περιοχές, περίπου στο 1 εκ. χρόνια πριν.

117 Ο λεγόµενος «Άνθρωπος του Πεκίνου» -γνωστός από µια σειρά απολιθωµάτων και λίθινων εργαλείων που βρέθηκαν στο σπήλαιο του Τσουκουτιέν- ζούσε στη βόρεια Κίνα πριν από τουλάχιστον χρόνια, όταν η Γη διένυε µια περίοδο των παγετώνων.

118 Homo Floresiensis, ή «χόµπιτ» Με ύψος που δε ξεπερνά το ένα µέτρο και βάρος περίπου τριάντα κιλά, οι µικροσκοπικοί, πρωτόγονοι κυνηγοί κατάγονται από τον Homo Erectus, ενώ η σωµατική τους ανάπτυξη διακόπηκε λόγω της φυσικής επιλογής µε το πέρασµα χιλιετιών µέσω µιας διαδικασίας γνωστής ως ενδηµικός ή νησιωτικός νανισµός.

119 Πρώιµος Homo sapiens Οι πρώιµοιhomosapiens, που παρουσιάζουν µορφολογικά χαρακτηριστικά ενδιάµεσα του Homo erectus και Homo sapiens, τοποθετούνται χρονικά µεταξύ χιλιάδων χρόνων πριν. Κατοίκησαν την Αφρική, την Ασία και ίσως την Ευρώπη, ζούσαν σε σπήλαια και έχτιζαν «καλύβες». Πιθανόν ψάρευαν και έτρωγαν ψάρια και άλλα θαλασσινά και κυνηγούσαν µεγάλα θηράµατα. Η κρανιακή χωρητικότητα είναι περίπου στα 1325 κυβικά εκατοστά. Τα απολιθώµατα που κατατάσσονται στους πρώιµους ανθρωπίδες είναι τα κρανία Kabwe και Saldanha, από την Αφρική, τα κρανία Solo από την Ινδονησία και µερικά απολιθώµατα από την Ευρώπη, που ακόµη είναι αµφισβητήσιµη η τοποθέτησή τους, όπως τα ευρήµατα από τα Πετράλωνα της Χαλκιδικής, από το Bilzingsleben της Γερµανίας, από το Swanscombe κοντά στο Λονδίνο, από τη σπηλιά Arago της Γαλλίας, το κρανίο Biache από τη Γαλλία και το κρανίο Steinheim από τη Γερµανία.

120 Εντυπωσιακό δείγµα προϊστορικού απολιθώµατος αποτελεί το ανθρώπινο κρανίο, όπου βρέθηκε στα Πετράλωνα της Χαλκιδικής και είναι ηλικίας έως ετών.

121 Homo sapiens Στο Ανώτερο Πλειστόκαινο (120 χιλιάδες χρόνια πριν), κάνει την εµφάνισή του ο Ηοmo sapiens, ενώ ή χρόνια πριν, αυτοί οι πληθυσµοί διέσχισαν την Βερίγγειο γήινη γέφυρα, που ένωνε τη Σιβηρία µε την Αλάσκα και µετακινήθηκαν νότια. Ένα από τα πιο γνωστά υποείδη του Ηοmo sapiens, σύµφωνα µε το αρχείο των απολιθωµάτων είναι οηοmosapiensneanderthalensis. Υπολειπόµενα χαρακτηριστικά του Νεαντερνταλείου παρουσιάζονται από την τελευταία µεσοπαγετώδη περίοδο και το πρώτο τµήµα της τελευταίας παγετώδους εποχής ( χρόνια). Ανατοµικά σύγχρονα απολιθώµατα που ανήκουν στο υποείδος Ηοmosapienssapiens, εµφανίζονται στα χρόνια πριν, µικρό χρονικό διάστηµα, αν όχι αµέσως µετά τους τελευταίους Νεαντερντάλειους. Ο άνθρωπος του Cro-Magnon, του Chancelade, του Combe-Chapelle, του Grimaldi και ο άνθρωπος της Κίνας, αποτελούν απολιθωµατικό υλικό σύγχρονων ανθρώπων. Τα απολιθώµατα του σύγχρονου ανθρώπου ξεχωρίζουν από τα προηγούµενα απολιθώµατα, από την ελάττωση του µεγέθους στα µπροστινά δόντια, τη µείωση του προσώπου, των υπερόφρυων τόξων και αύξηση του κρανιακού ύψους.

122 Η εξελικτική γραµµή του ανθρώπου Australopithecus afarensis Homo erectus Homo sapiens Homo habilis Homo neanderthalensis

123 Australopithecus

124 Homo habilis

125 Homo erectus

126 Homo sapiens

127 Homo sapiens Νeanderthalensis Homo sapiens sapiens

128 Η εξέλιξη του κρανίου (ο αριθµός σε παρένθεση είναι η κρανιακή χωρητικότητα σε κυβικά εκατοστά) Pan troglodytes (400) Australopithecus africanus (457) Homo erectus (552) Homo habilis (1016) Homo neanderthalensis (1512) Homo sapiens (1355)

129 Στο ερώτηµα αν ο άνθρωπος προέρχεται από τον πίθηκο, απαντάµε: Περίπου 5 εκατοµµύρια χρόνια πριν εµφανίστηκε ένα εξελιγµένο πρωτεύον το οποίο έδωσε το σηµερινό άνθρωπο. Στην γραµµή αυτής της εξέλιξης δεν υπάρχει πίθηκος. Οι σηµερινοί πίθηκοι είναι πιθανόν απόγονοι των πιθήκων του Μειόκαινου πριν από εκατοµµύρια χρόνια.

130 Η βιολογική εξέλιξη των οργανισµών εξηγεί τρία θεµελιώδη χαρακτηριστικά του κόσµου γύρω µας: 1. τις οµοιότητες µεταξύ των ζωντανών οργανισµών, Οµοιότητες στα οστά των άκρων στα σπονδυλόζωα και στα αναπτυξιακά στάδια των εµβρύων Οι παλαιοντολόγοι ανακαλύπτουν αναρίθµητα είδη που έχουν εκλείψει και που ξεκάθαρα σχετίζονται µε οργανισµούς που ζουν σήµερα. Πολλοί βιοχηµικοί µηχανισµοί είναι παρόµοιοι. Οι διαδικασίες αντιγραφής, µεταγραφής µετάφρασης είναι ίδιοι. 2. την ποικιλοµορφία της ζωής, 3. πολλά από τα φυσικά χαρακτηριστικά του κόσµου στον οποίο κατοικούµε. Από πού προήλθε το οξυγόνο της Γης; Με ποιον τρόπο τα φυτά ελέγχουν τη θερµοκρασία της Γης;

131 1. Πώς µπορούν να εξηγηθούν οι οµοιότητες µεταξύ των οργανισµών; Κοινή καταγωγή των φαλαινών Κοινή καταγωγή των καρχαριών Υδροδυναµικό σχήµα λόγω του περιβάλλοντος στο οποίο ζουν

132 Οι τρεις πεταλούδες αριστερά ανήκουν σε τρία διαφορετικά δύσγευστα είδη της οικογένειας Danaidae. Οι τρεις πεταλούδες δεξιά είναι πολυµορφικές µορφές του είδους Papillio dardanus που «µιµούνται» τις αριστερές. Η φυσική επιλογή γίνεται µε τα εντοµοφάγα πτηνά που αποφεύγουν τις δύσγευστες.

133 Ο µηχανισµός της ανθεκτικότητας στα εντοµοκτόνα.

134 2. Γιατί υπάρχουν τόσα διαφορετικά είδη φυτών και ζώων;

135 Ήδη από το 1830 υπήρχαν αρκετές ενδείξεις που συνηγορούσαν υπέρ της εξέλιξης των ειδών. Εξέλιξη ονοµάζουµε την προοδευτική αλλαγή των χαρακτηριστικών των οργανισµών µε την πάροδο του χρόνου. Η εξέλιξη είναι µια συνεχής διαδικασία που ξεκίνησε από τότε που εµφανίστηκε η ζωή στη γη και συνεχίζεται ακόµα.

136 Κάρολος αρβίνος (Charles Darwin, ) Βρετανός φυσιοδίφης. Έγινε γνωστός για της θεωρίες του για την εξέλιξη και τη φυσική επιλογή. Κατάγονταν από ευκατάστατη οικογένεια γιατρών. Ξεκίνησε ιατρικές σπουδές αλλά «έχανε το χρόνο του» διαβάζοντας, µελετώντας φυσική ιστορία και συλλέγοντας αυγά και θαλασσινά... Συνέχισε ιερατικές σπουδές αλλά δεν εγκατέλειψε το πάθος του για τη µελέτη της φύσης.

137 Σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού ο αρβίνος συνέλεγε πετρώµατα, απολιθώµατα, οργανισµούς και κάθε είδους δεδοµένα. Κατέγραφε σχολαστικά τις παρατηρήσεις του και κρατούσε εκτενέστατο ηµερολόγιο.

138

139 Σύνοψη των ιδεών του αρβίνου: Οι οργανισµοί εξελίσσονται. Η εξέλιξη συντελέστηκε σταδιακά, σε εκατοµµύρια χρόνια. Ο κύριος µηχανισµός που οδηγεί την εξέλιξη είναι η φυσική επιλογή. Όλα τα είδη που υπάρχουν ή υπήρξαν προήλθαν από µια πρωτογενή µορφή ζωής όλα τα είδη προέρχονται από έναν κοινό πρόγονο.

140 Για το αρβίνο, η ιστορία της ζωής είναι σαν ένα δέντρο... Στη ρίζα βρίσκεται ο κοινός µας πρόγονος. Ο κορµός διακλαδίζεται σε όλο και µικρότερα κλαδιά που συµβολίζουν την τεράστια ποικιλοµορφία των οργανισµών.

141

142 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

143

144 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΕΜΒΡΥΩΝ ΙΧΘΥΟΣ, ΕΡΠΕΤΟΥ, ΠΤΗΝΟΥ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Gill slits = βραγχιακές σχισµές Tail = ουρά

145 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΚΑΡ ΙΩΝ ΣΠΟΝ ΥΛΟΖΩΩΝ Θηλαστικά και πτηνά - Χελώνες, φίδια, σαύρες - Κροκόδειλοι Τετράχωρη καρδιά Τρίχωρη καρδιά Τρίχωρη καρδιά RAt ( εξιός κόλπος LAt (Αριστερός κόλπος) RV ( εξιά κοιλία) LV (Αριστερά κοιλία) RA ( εξιά αορτή) LA (Αριστερή αορτή) PA (Πνευµονική αορτή) Η φυλογένεση των θηλαστικών, συνδέεται µε τα ψάρια που έχουν καρδιά µε δύο κοιλότητες, µετά µε τα αµφίβια που έχουν τρεις και τέλος µε ορισµένα ερπετά που έχουν τέσσερεις καρδιακές κοιλότητες.

146 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΠΟΝ ΥΛΟΖΩΩΝ Ιχθείς Αµφίβια και ερπετά Πτηνά και θηλαστικά Το παλαιοντολογικό αρχείο, µας πληροφορεί ότι τα αµφίβια είναι πρόγονοι των ερπετών, των πτηνών και των θηλαστικών.

147 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΚΡΩΝ ΣΠΟΝ ΥΛΟΖΩΩΝ Σύγκριση άνω άκρων βατράχου, κουνελιού, σαύρας και πτηνού και η σχέση τους µε τα πτερύγια ενός σαρκοπτερύγιου. Βραχιόνιο, κερκίδα, ωλένη

148 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΚΡΩΝ ΣΠΟΝ ΥΛΟΖΩΩΝ Σύγκριση άνω άκρων ανθρώπου, γάτας, νυχτερίδας, δελφινιού και αλόγου (οστά του βραχίονα, του πήχη και των δακτύλων)

149 Οι πτέρυγες στη νυχτερίδα, στο πτηνό και στο έντοµο είναι ανάλογα όργανα επιτελούν την ίδια λειτουργία αλλά έχουν διαφορετική προέλευση: Της νυχτερίδας καλύπτονται από δέρµα, του πτηνού από φτερά και του εντόµου από χιτινώδη υµένα

150 ΕΞΩΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΠΕΨΗ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΠΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΣΠΟΝ ΥΛΟΖΩΩΝ όποσουµ, καγκουρό, κοάλα, άνθρωπος, κουνέλι, ζέβρα. (Στοµάχι, λεπτό έντερο, τυφλόν, παχύ έντερο)

151 Η ΠΕΨΗ ΣΤΑ ΜΥΡΗΚΑΣΤΙΚΑ έντερο οισοφάγος

152 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΠΕΠΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΑΡΚΟΦΑΓΟΥ (ΑΛΕΠΌΥ) ΚΑΙ ΧΟΡΤΟΦΑΓΟΥ (ΚΟΑΛΑ) Στοµάχι Λεπτό έντερο Τυφλόν (cecum) Κόλον (παχύ έντερο)

153 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΠΕΠΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΧΟΡΤΟΦΑΓΩΝ ΑΛΟΓΟ (ΜΗ ΜΥΡΗΚΑΣΤΙΚΟ) ΚΑΙ ΑΝΤΙΛΟΠΗ (ΜΥΡΗΚΑΣΤΙΚΟ)

154 Κυκλοφορικό σύστηµα Ανοικτό (ακρίδα) και κλειστό (γαιοσκώληκας) κυκλοφορικό σύστηµα

155 ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΙΧΘΥΟΣ ΚΑΙ ΙΠΝΕΥΣΤΟΥ Gills=Βράγχια, Lung=Πνεύµονας, Ventricle=Κοιλία, Atrium=Kόλπος

156 ΣΤΗΡΙΞΗ ΚΑΙ ΚΙΝΗΣΗ Ένα σαρκοπτερύγιο: ο κοιλάκανθος - ένα ζωντανό απολίθωµα

157 Η σταδιακή αποµάκρυνση του σώµατος των σπονδυλόζωων από το έδαφος διευκολύνει τη µετακίνησή τους

158 Η ΣΠΟΝ ΥΛΙΚΗ ΣΤΗΛΗ: ΚΟΙΝΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΤΩΝ ΣΠΟΝ ΥΛΟΖΩΩΝ

159 ΤΑ ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ ΙΑΘΕΤΟΥΝ 7 ΑΥΧΕΝΙΚΟΥΣ ΣΠΟΝ ΥΛΟΥΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΗΚΟΥΣ ΤΟΥ ΛΑΙΜΟΥ ΤΟΥΣ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΑΓΕΛΑ Α (DUGONG) ΚΑΜΗΛΟΠΑΡ ΑΛΗ

160 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΛΕΚΑΝΗΣ Ανθρώπου και Κυνοκέφαλου πιθήκου (Μανδρίλος) ο κόκκυγας είναι υπολειµµατικό όργανο

161 Υπολείµµατα κάτω άκρων στον πύθωνα

162 Τα οστά των κάτω άκρων στην φάλαινα είναι υπολειµµατικά όργανα Η φωτογραφία δείχνει έµβρυο φάλαινας µε εµφανή τα κάτω άκρα

163 6. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ Η εξέλιξη του αβγού Τα αβγά των ιχθύων και αµφιβίων αποτίθενται στο νερό και αφού δεν κινδυνεύουν από αφυδάτωση, είναι απλά. Η γονιµοποίηση είναι συνήθως εξωτερική. Η λέκιθος εφοδιάζει το έµβρυο ιχθύος µε θρεπτικές ουσίες και συνεχίζει να τρέφει το νεογνό µετά την εκκόλαψή του από το αβγό

164 Το αµνιωτικό αβγό Τα αβγά των ερπετών και πτηνών αποτίθενται στην ξηρά. Για να προστατευτούν από την αφυδάτωση περιβάλλονται από εξωεµβρυικές µεµβράνες. Η γονιµοποίησή τους είναι απαραίτητα εσωτερική. Άµνιο Αλλαντοειδές Χόριο Λεκιθικός σάκος Έµβρυο Αµνιακή κοιλότητα µε το αµνιακό υγρό Λέκιθος (θρεπτικές ουσίες) Αλβουµίνη Κέλυφος

165 Έµβρυο θηλαστικού Αµνιακή κοιλότητα µε το αµνιακό υγρό Άµνιο Έµβρυο Λάχνες Οµφάλιος λώρος Λεκιθικός σάκος Χόριο Αλλαντοειδές

166 Σύγκριση µεταξύ: αβγού πτηνού και εµβρύου θηλαστικού

ΒΙΟΛΟΓΙΑ A ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Πρόταση για την ενσωμάτωση ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ. στη διδασκαλία διαφορετικών ενοτήτων

ΒΙΟΛΟΓΙΑ A ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Πρόταση για την ενσωμάτωση ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ. στη διδασκαλία διαφορετικών ενοτήτων ΒΙΟΛΟΓΙΑ A ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Πρόταση για την ενσωμάτωση ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ στη διδασκαλία διαφορετικών ενοτήτων 1. Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Όλοι οι οργανισμοί: Τρέφονται Αναπνέουν Απεκκρίνουν Αναπαράγονται Αναπτύσσονται

Διαβάστε περισσότερα

Εξέλιξη των πρωτευόντων

Εξέλιξη των πρωτευόντων Π. Πάσχου Εξέλιξη των πρωτευόντων Η ιστορία των σπονδυλωτών στη γη διαιρείται σε τρεις εποχές (αιώνες) -Παλαιοζωικό η εποχή της αρχαίας ζωής µε ψάρια, αµφίβια και πρωτόγονα ερπετά -Μεσοζωικό ενδιάµεση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Αν η ζωή στη Γη γεννήθηκε πριν από δώδεκα ώρες.

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Αν η ζωή στη Γη γεννήθηκε πριν από δώδεκα ώρες. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Η ιστορία της Γης χωρίζεται σε αιώνες, περιόδους και εποχές. Καθεμία από αυτές τις χρονικές περιόδους σηματοδοτείται από σημαντικά γεγονότα για την εξέλιξη της ζωής. Αν η ζωή στη Γη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ-ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ-ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ-ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΟΙ ΑΥΣΤΡΑΛΟΠΙΘΗΚΟΙ Δρ Σωκράτης Ρουσιάκης Επίκουρος Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

έ ό ή ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΕΞΕΛΙΞΗ & ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

έ ό ή ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΕΞΕΛΙΞΗ & ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΕΞΕΛΙΞΗ & ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ Η βιοποικιλότητα είναι γύρω μας, παντού. «Όλα τα είδη προέρχονται από έναν κοινό πρόγονο. Κάποια αποκλίνουν και δημιουργούν νέα είδη. Οι αποκλίσεις γίνονται μέσω τηςδιεργασίαςτηςφυσικήςεπιλογήςσύμφωναμετηνοποίαένας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Γεωλογικός χρόνος Στρωµατογραφική κλίµακα

ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Γεωλογικός χρόνος Στρωµατογραφική κλίµακα ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ Γεωλογικός χρόνος Στρωµατογραφική κλίµακα ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωλογικός χρόνος Ηλικία της γης Ηλικία της γης ονοµάζεται το χρονικό διάστηµα που πέρασε από τη στιγµή που η γη αποσπάστηκε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου

Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ. Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ Ερευνητική Εργασία Β' Τετραμήνου Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Μ.Φρονίμου Στην επιστήμη της βιολογίας, με τον όρο εξέλιξη εννοείται η αλλαγή στις ιδιότητες ενός πληθυσμού οργανισμών στο πέρασμα

Διαβάστε περισσότερα

Σελ7: Ο βαρύτερος δεινόσαυρος Σελ8: Ο μικρότερος δεινόσαυρος Σελ9: Ο πιο πνευματώδης δεινόσαυρος

Σελ7: Ο βαρύτερος δεινόσαυρος Σελ8: Ο μικρότερος δεινόσαυρος Σελ9: Ο πιο πνευματώδης δεινόσαυρος Σελ1:ΤΙΤΛΟΣ Σελ2:ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ3: ΔΕΙΝΟΣΑΥΡΟΙ Σελ4: Ο πρώτος δεινόσαυρος που ονομάστηκε Σελ 12: Ο αρχαιότερος δεινόσαυρος Σελ5: Ο πρώτος δεινόσαυρος που ανακαλύφθηκε στην Αμερική Σελ6:O μακρύτερος δεινόσαυρος

Διαβάστε περισσότερα

Νεοφυτικός αιώνας (περίοδος των Αγγειοσπέρμων)

Νεοφυτικός αιώνας (περίοδος των Αγγειοσπέρμων) Νεοφυτικός αιώνας (περίοδος των Αγγειοσπέρμων) Η κυριαρχία των Αγγειοσπέρμων αρχίζει από το Mέσο Kρητιδικό (πριν 100 εκ. χρόνια) και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Υπάρχουν περίπου 250.000 είδη Αγγειοσπέρμων.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΗ 7 ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΩΝ Ι

ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΗ 7 ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΩΝ Ι ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΗ 7 ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΩΝ Ι ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΗ 7 ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΩΝ Ι ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΗ 7 ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΥΟΝΤΩΝ Ι Συστηματική Πρωτευόντων Συστηματική Πρωτευόντων

Διαβάστε περισσότερα

Ο Homo erectus έχει σωματικές αναλογίες που μοιάζουν με τις ανθρώπινες. Τρέχει σταθερά και κυνηγάει συστηματικά. Έχει μικρό σε

Ο Homo erectus έχει σωματικές αναλογίες που μοιάζουν με τις ανθρώπινες. Τρέχει σταθερά και κυνηγάει συστηματικά. Έχει μικρό σε HOMO ERECTUS HOMO ERGASTER HOMO GEORGICUS HOMO CERPACENSIS Γεωργία Φραγκιαδάκη Κατερίνα Χαραλαμπάκη Ειρήνη Ρηγάκη Μαρία Φραγιαδάκη Καλλιόπη Χαραλαμπάκη HOMO ERECTUS Ο Homo Erectus (άνθρωπος ο όρθιος στα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΩΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΕΥΦΥΟΥΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΛΟΓΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ Ή ΟΧΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ Δρ. ΚΩΝ/ΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τα πρωτεύοντα. Plesiadapis (55-58εκ. χρ)

Τα πρωτεύοντα. Plesiadapis (55-58εκ. χρ) Ανθρώπινη εξέλιξη Τα πρωτεύοντα Plesiadapis (55-58εκ. χρ) Τα θηλαστικά αναπτύσσονται από τα ερπετά κατά τη διάρκεια της Τριασικής περιόδου, περίπου 200-245 εκατομμύρια έτη πριν. Μετά από την τελική κρητιδική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ Μάθημα 9ο: η εξέλιξη του Ανθρώπου Η προέλευση των πρωτευόντων Πρωτεύοντα Κατάρρινοι και Μειοκαινικοί Πίθηκοι Ο Ουρανοπίθηκος και η σημασία του Από το Σαχελάνθρωπο στον Σοφό Ανθρωπο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ Α. Ο ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΓΗ BIG BANG: πριν 15 δις χρόνια. Αποτέλεσμα η σύμπτυξη των 11 διαστάσεων σε 4 (μήκος, πλάτος, ύψος και χρόνος) δηλ. η δημιουργία του χρόνου και του χώρου και η διαστολή της ύλης που οδηγεί

Διαβάστε περισσότερα

Ανατομία και μορφολογία πτηνού

Ανατομία και μορφολογία πτηνού Ανατομία και μορφολογία πτηνού Τα πτηνά είναι ομοιόθερμα σπονδυλωτά που φυλογενετικά σχετίζονται με τους Δεινοσαύρους Τα αρτίγονα πουλιά (Νεόρνιθες) διαιρούνται σε δύο ομάδες: (1) Παλαιόγναθα (κίβι, έμου,

Διαβάστε περισσότερα

HOMO HABILIS HOMO GAUTENGENSIS HOMO RUDOLFENSIS

HOMO HABILIS HOMO GAUTENGENSIS HOMO RUDOLFENSIS HOMO HABILIS HOMO GAUTENGENSIS HOMO RUDOLFENSIS Αδαμοπούλου Μαρίνα Α1 Σαββοπούλου Ζέτα Α3 Χαρίδημος Τζαγκαράκης Α4 Λιονάκης Νεκτάριος Α2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο homo habilis, o homo rudolfensis και o homo gautengensis

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΓΗΣ

Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΓΗΣ Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΓΗΣ ΥΠΟ ΜΕΡΜΙΓΚΗ ΑΝΤΩΝΙΟΥ Διδάκτορος γεωλογίας του Πανεπιστημίου της Προβηγκίας(Γαλλία) Η γέννηση του σύμπαντος Σύμφωνα με μία σήμερα ευρέως διαδεδομένη θεωρία η

Διαβάστε περισσότερα

3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ανάλυση θεωρίας

3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ανάλυση θεωρίας Κεφάλαιο Εξέλιξη 3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ανάλυση θεωρίας Πολλές από τις επιστημονικές απόψεις που έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί δεν γίνονται εύκολα αποδεκτές, διότι αντιβαίνουν την αντίληψη που οι άνθρωποι διαμορφώνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 40 λεπτά ΣΧΟΛΕΙΟ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ/ΤΡΙΑ:. ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΜΗΜΑ:... ΑΡ.:... ΜΕΡΟΣ Α: Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. 1.

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση της Ζώσας Συνιστώσας

Οργάνωση της Ζώσας Συνιστώσας Οργάνωση της Ζώσας Συνιστώσας Αναγωγική Ατμόσφαιρα H 2 S NH 3 CO 2 CH 4 N 2 H 2 0 Διάταξη των Urey και Miller Εκατοστιαία σύσταση οργανικών ενώσεων που προέκυψαν από τα πειράματα με τη διάταξη των Urey

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις για το σπίτι και για σένα! 0.5 5. μελετούμε τους ζωντανούς οργανισμούς; Τρόποι μελέτης των ζωντανών οργανισμών Επιστημονική μέθοδος

Ασκήσεις για το σπίτι και για σένα! 0.5 5. μελετούμε τους ζωντανούς οργανισμούς; Τρόποι μελέτης των ζωντανών οργανισμών Επιστημονική μέθοδος Προγραμματισμός Διδακτέας Ύλης Βιολογίας Α Γυμνασίου 2012-2013 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Ενότητα Δραστηριότητες Βασικές Έννοιες Δ/κές Π/δοι Γνωριμία Εισαγωγικές σελίδες Γνωριμία με το βιβλίο μου 1 1 Ενότητα 1: Η Βιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 1:30 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΜΗΜΑ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ. ΟΝΟΜΑ: Στεγόσαυρος. ΣΗΜΑΣΙΑ ΟΝΟΜΑΤΟΣ: Σαύρα με οροφή. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ:

ΔΕΛΤΙΟ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ. ΟΝΟΜΑ: Στεγόσαυρος. ΣΗΜΑΣΙΑ ΟΝΟΜΑΤΟΣ: Σαύρα με οροφή. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ: ΟΝΟΜΑ: Στεγόσαυρος ΣΗΜΑΣΙΑ ΟΝΟΜΑΤΟΣ: Σαύρα με οροφή. Ογκώδες τετράποδο που είχε μήκος 8 10 μέτρα. Η πλάτη του καλύπτονταν από μεγάλες κεράτινες πλάκες που ξεκινούσαν μικρές από τη βάση του κεφαλιού, μεγάλωναν

Διαβάστε περισσότερα

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία. Καινοζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία. Καινοζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Καινοζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας είναι η γνωριμία με τη χλωρίδα και τη πανίδα κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Χλωρίδα και Πανίδα

ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Χλωρίδα και Πανίδα ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χλωρίδα και Πανίδα ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής σωστό-λάθος Σηµειώστε αν είναι σωστή ή λάθος καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις περιβάλλοντας µε ένα κύκλο το αντίστοιχο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ

ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΩΝ Μάθημα 9ο: η εξέλιξη του Ανθρώπου Η προέλευση των πρωτευόντων Πρωτεύοντα Κατάρρινοι και Μειοκαινικοί Πίθηκοι Ο Ουρανοπίθηκος και η σημασία του Από το Σαχελάνθρωπο στο Σοφό Ανθρωπο

Διαβάστε περισσότερα

V. Αρχές ταξινόμησης κατάταξη των οργανισμών

V. Αρχές ταξινόμησης κατάταξη των οργανισμών V. Αρχές ταξινόμησης κατάταξη των οργανισμών Η εξέλιξη της Γης Η εξέλιξη της ζωής Αρχές εξελικτικής θεωρίας Ειδογένεση Σχολές κατάταξης των οργανισμών Φυλογενετικά δέντρα το δέντρο της ζωής Τι είναι εξέλιξη;

Διαβάστε περισσότερα

ΌΛΑ ΤΑ ΕΜΒΙΑ ΟΝΤΑ ΕΊΝΑΙ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΠΟΥ ΥΠΕΣΤΗΣΑΝ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΔΑΡΒΙΝΟΣ

ΌΛΑ ΤΑ ΕΜΒΙΑ ΟΝΤΑ ΕΊΝΑΙ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΠΟΥ ΥΠΕΣΤΗΣΑΝ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΔΑΡΒΙΝΟΣ EΞΕΛΙΞΗ ΌΛΑ ΤΑ ΕΜΒΙΑ ΟΝΤΑ ΕΊΝΑΙ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΠΟΥ ΥΠΕΣΤΗΣΑΝ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΔΑΡΒΙΝΟΣ και πριν από αυτόν οι αρχαίοι Έλληνες (Ηράκλειτος, Θαλής ο Μιλήσιος, Αναξίμανδρος, Ξενοφάνης, Εμπεδοκλής,

Διαβάστε περισσότερα

(Μέρος 1 ο ) Εισηγητής: Ν. Πουλακάκης

(Μέρος 1 ο ) Εισηγητής: Ν. Πουλακάκης Ταξινομικοί χαρακτήρες και Φυλογενετική ανασύσταση. Σχολές ταξινόμησης. Θεωρίες για την Ταξινομική. Φυλογενετική ανάλυση: Μοριακή συστηματική. Οι κύριες διαιρέσεις της Ζωής. (Μέρος 1 ο ) Εισηγητής: Ν.

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος εργασίας: Καθορισμός του φύλου στους ζωικούς οργανισμούς

Τίτλος εργασίας: Καθορισμός του φύλου στους ζωικούς οργανισμούς Τίτλος εργασίας: Καθορισμός του φύλου στους ζωικούς οργανισμούς Ένας από τους βασικότερους βιολογικούς μηχανισμούς, ο καθορισμός του φύλου, χαρακτηρίζεται από υψηλό επίπεδο ποικιλότητας μηχανισμών και

Διαβάστε περισσότερα

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Οι περιοχές των τροπικών δασών όπως βλέπεις και στον παραπάνω παγκόσμιο χάρτη, βρίσκονται στη Νότια Αμερική(γύρω από τον ισημερινό), στη Βόρεια Αμερική(ανάμεσα από τον Τροπικό του

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπημένες μου αναγνώστριες και αγαπημένοι μου αναγνώστες,

Αγαπημένες μου αναγνώστριες και αγαπημένοι μου αναγνώστες, Αγαπημένες μου αναγνώστριες και αγαπημένοι μου αναγνώστες, Στο πρώτο μου βιβλίο σας διηγήθηκα τα σημαντικότερα γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας με τα Playmobil. Αυτή τη φορά σάς προτείνω να ταξιδέψουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ

ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΕΡΑΤΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ Οι περισσότεροι βιολόγοι κατατάσσουν τους ζωντανούς οργανισµούς σε πέντε βασίλεια: Μονήρη (βακτήρια, κυανοβακτήρια), Πρώτιστα (µικροφύκη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ-ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ-ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ-ΠΑΛΑΙΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΟΛΙΓΟΚΑΙΝΙΚΟΙ ΚΑΙ ΜΕΙΟΚΑΙΝΙΚΟΙ ΚΑΤΑΡΡΙΝΟΙ ΔΙΠΟΔΗ ΒΑΔΙΣΗ ΠΡΩΙΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια του οικοσυστήματος Ροή ενέργειας

Η έννοια του οικοσυστήματος Ροή ενέργειας ΘΕΜΑ 1 ο Η έννοια του οικοσυστήματος Ροή ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Στις παρακάτω ερωτήσεις, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη

Διαβάστε περισσότερα

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας. Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας. Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας είναι η γνωριμία με τα σημαντικότερα γεγονότα που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 ΘΕΜΑ Α ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ευτέρα έρα, 20 Μα ου 2013 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) 2013

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) 2013 ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Η εμφάνιση των Δευτεροστόμιων οργανισμών. Από τους αχινούς έως τον άνθρωπο.

Η εμφάνιση των Δευτεροστόμιων οργανισμών. Από τους αχινούς έως τον άνθρωπο. Η εμφάνιση των Δευτεροστόμιων οργανισμών. Από τους αχινούς έως τον άνθρωπο. Δευτεροστόμιοι Χαρακτηριστικά Δευτεροστόμιων: Ακτινωτή αυλάκωση Σχηματισμός του στόματος από δεύτερο άνοιγμα Εντεροκοιλωματικός

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Υπέρκλαση Τετράποδα (Tetrapoda) Αμφίβια Ερπετά Πτηνά Θηλαστικά

Υπέρκλαση Τετράποδα (Tetrapoda) Αμφίβια Ερπετά Πτηνά Θηλαστικά Υπέρκλαση Τετράποδα (Tetrapoda) Αμφίβια Ερπετά Πτηνά Θηλαστικά Είναι σπονδυλωτά που φέρουν σωματικά εξαρτήματα χειριδία (και όχι πτερύγια, όπως τα ψάρια) Μερικά έχουν χάσει ένα ή δυο ζεύγη εξαρτημάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΔΕΥΤΕΡΑ 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΘΕΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες

ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες Ωκεανοί Το νερό καλύπτει τα δύο τρίτα της γης και το 97% όλου του κόσµου υ και είναι κατοικία εκατοµµυρίων γοητευτικών πλασµάτων. Οι ωκεανοί δηµιουργήθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Ζωολογία. Εισηγητής: Ν. Πουλακάκης

Εισαγωγή στη Ζωολογία. Εισηγητής: Ν. Πουλακάκης Εισαγωγή στη Ζωολογία Εισηγητής: Ν. Πουλακάκης Βασικές αρχές της επιστήμης της Ζωολογίας Η ζωολογία είναι η επιστημονική μελέτη των ζώων και στηρίζεται σε παρατηρήσεις εκατοντάδων χρόνων Βασικές αρχές

Διαβάστε περισσότερα

Σκορπιός Χειλόποδο Διπλόποδο Ορθόπτερο Ημίπτερο Υμενόπτερο Κολεόπτερο. Φυλογενετικό δέντρο

Σκορπιός Χειλόποδο Διπλόποδο Ορθόπτερο Ημίπτερο Υμενόπτερο Κολεόπτερο. Φυλογενετικό δέντρο Σχολές Συστηματικής Σκορπιός Χειλόποδο Διπλόποδο Ορθόπτερο Ημίπτερο Υμενόπτερο Κολεόπτερο Φυλογενετικό δέντρο Σκορπιός Χειλόποδο Διπλόποδο Ορθόπτερο Ημίπτερο Υμενόπτερο Κολεόπτερο 14 12 11 7 Φαινόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα 1.1. Ρομπογιαννάκη Αγγελική Α3 Καλαϊτζάκη Χρύσα Α2 Ρίζου Μαρία Α3 Μακρυδάκη Κωνσταντίνα Α2 Κεφαλάκη Γιώτα Α2 Μπελιπασάκης Παύλος Α3

Εικόνα 1.1. Ρομπογιαννάκη Αγγελική Α3 Καλαϊτζάκη Χρύσα Α2 Ρίζου Μαρία Α3 Μακρυδάκη Κωνσταντίνα Α2 Κεφαλάκη Γιώτα Α2 Μπελιπασάκης Παύλος Α3 «ΟΙ ΠΡΟΓΕΝΕΣΤΕΡΟΙ» Εικόνα 1.1 Ρομπογιαννάκη Αγγελική Α3 Καλαϊτζάκη Χρύσα Α2 Ρίζου Μαρία Α3 Μακρυδάκη Κωνσταντίνα Α2 Κεφαλάκη Γιώτα Α2 Μπελιπασάκης Παύλος Α3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η εξέλιξη του ανθρώπου έχει περάσει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΝΟΤΗΤΕΣ ΥΛΗΣ Δρ. Κώστας Ποϊραζίδης, Δασολόγος ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2009-2010 ΕΝΟΤΗΤΕΣ ΥΛΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 2.1: Ορισμός είδους, Συστηματική, Οικολογία και Εξέλιξη, Φυσική επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας:

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας: «ΘΑΛΗΣ: Ενίσχυση της Διεπιστημονικής ή και Διιδρυματικής έρευνας και καινοτομίας με δυνατότητα προσέλκυσης ερευνητών υψηλού επιπέδου από το εξωτερικό μέσω της διενέργειας βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρίες της Εξέλιξης

Θεωρίες της Εξέλιξης 1 ο ΘΕΜΑ Θεωρίες της Εξέλιξης Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Στις παρακάτω ερωτήσεις, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας. α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά Τ λεμφοκύτταρα γ. πλασματοκύτταρα δ. μακροφάγα Μονάδες 5

Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας. α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά Τ λεμφοκύτταρα γ. πλασματοκύτταρα δ. μακροφάγα Μονάδες 5 Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας ΘΕΜΑ 1ο Να κυκλώσετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση 1. Μεγάλες ποσότητες ανοσοσφαιρινών εκκρίνονται από τα: α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά

Διαβάστε περισσότερα

Kεφάλαιο 11 (σελ ) Ζώνες βλάστησης

Kεφάλαιο 11 (σελ ) Ζώνες βλάστησης Β Ενότητα «Το φυσικό περιβάλλον» 1 Kεφάλαιο 11 (σελ. 43 45) Ζώνες βλάστησης Στόχοι: -να γνωρίσουµε την έννοια της βλάστησης -να παρατηρήσουµε την κατανοµή της βλάστησης στην επιφάνεια της Γης -να συνδέουµε

Διαβάστε περισσότερα

ÁÎÉÁ ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÏÓ ÏÌÉËÏÓ

ÁÎÉÁ ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÏÓ ÏÌÉËÏÓ ΘΕΜΑ Α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β ΟΜΑ ΑΣ (ΠΑΛΑΙΟ ΣΥΣΤΗΜΑ) 20 ΜΑΪΟΥ 2016 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµίας από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και,

Διαβάστε περισσότερα

1. Το φαινόµενο El Niño

1. Το φαινόµενο El Niño 1. Το φαινόµενο El Niño Με την λέξη Ελ Νίνιο, προσφωνούν οι Ισπανόφωνοι το Θείο Βρέφος. Η ίδια λέξη χρησιµοποιείται για να εκφράσει µια µεταβολή του καιρού στις ακτές του Περού, που εµφανίζεται εδώ και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ. ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ : ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥ :

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ. ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ : ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥ : ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΜΑΘΗΜΑ : ΦΥΣΙΚΑ (ΒΙΟΛΟΓΙΑ) ΤΑΞΗ : Α ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 1.30 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : ΒΑΘΜΟΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΩΣ :... ΟΛΟΓΡΑΦΩΣ :... ΥΠ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. Εργαστηριακή άσκηση Η Εξέλιξη των Πρωτευόντων με έμφαση στον άνθρωπο

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. Εργαστηριακή άσκηση Η Εξέλιξη των Πρωτευόντων με έμφαση στον άνθρωπο ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Εργαστηριακή άσκηση Η Εξέλιξη των Πρωτευόντων με έμφαση στον άνθρωπο Ηράκλειο 2013 Επιμέλεια Πουλακάκης Νίκος Συστηματική Πρωτευόντων Πρωτεύον ονομάζεται κάθε μέλος

Διαβάστε περισσότερα

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Πώς προσαρμόζονται οι οργανισμοί στις αλλαγές του περιβάλλοντος (τροφή, κλίμα κ. ά.); Κληρονομώντας ευνοϊκά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 6 ΣΕΛΙ ΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 6 ΣΕΛΙ ΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2016 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ Α Να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 10: Μεγαδιαπλάσεις Χερσαία Οικοσυστήματα Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

εξελίσσεταιηανθρώπινηανθρώπινη ζωή

εξελίσσεταιηανθρώπινηανθρώπινη ζωή Πώςεξελίσσεται εξελίσσεταιηανθρώπινηανθρώπινη ζωή Ξεκινάµε ως ζυγωτό, δηλαδή, ως µονοκύτταρος οργανισµός µε διάµετρο περίπου ενός χιλιοστού, και ζυγίζουµε περίπου δεκαπέντε εκατοµµυριοστά του γραµµαρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΉ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΉ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΉ ΧΡΟΝΙΑ 2004-2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 Μάθηµα : Επιστήµη του Περιβάλλοντος Ηµεροµηνία : 8/6/05 Τάξη /Τµήµα : Β Ονοµατεπώνυµο :... Χρόνος : 2,5 Ώρες (

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΥΓΟ ΤΩΝ ΑΜΝΙΩΤΩΝ ΕΞΩΕΜΒΡΥΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ

ΤΟ ΑΥΓΟ ΤΩΝ ΑΜΝΙΩΤΩΝ ΕΞΩΕΜΒΡΥΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΤΟ ΑΥΓΟ ΤΩΝ ΑΜΝΙΩΤΩΝ ΕΞΩΕΜΒΡΥΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ 1. Λεκιθικός σάκος 2. Άμνιον 3. Αλλαντοίδα 4. Χόριο 3. Allantois 1. Yolk sac Α. Embryo Β. Shell Γ C. Shell membrane 2. Amnion 4. Chorion Α: Έμβρυο κοτόπουλου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ. 1.4 Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ. 1.4 Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ 1.4 Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές Οι οργανισμοί διαφέρουν στην εμφάνιση, στον τρόπο με τον οποίο ζουν, στον τόπο όπου κατοικούν Ποιο είναι το μυστικό της τεράστιας ποικιλομορφίας;

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεμινάριο βιολογίας Ε.Κ.Φ.Ε. (22 & 23 / 02 / 10)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεμινάριο βιολογίας Ε.Κ.Φ.Ε. (22 & 23 / 02 / 10) ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεμινάριο βιολογίας Ε.Κ.Φ.Ε. (22 & 23 / 02 / 10) Επιμέλεια ppt: Π. Πάλλα 1 Σπηλαιογραφία Βίσωνα από το σπήλαιο Αλταμίρας 15000-12000 π.χ. 7 ΕΞΕΛΙΞΗ Επιμέλεια ppt: Π. Πάλλα 2 Τρεις

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ. Χρόνος: 2 ώρες Ημερομηνία: 13 Ιουνίου 2012

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ. Χρόνος: 2 ώρες Ημερομηνία: 13 Ιουνίου 2012 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΟΓΝΩΣΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Χρόνος: 2 ώρες Ημερομηνία: 13 Ιουνίου 2012 ΒΑΘΜΟΣ:. Υπογραφή:... Ονοματεπώνυμο:.

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει χαρακτηριστικά «Mare Mediterraneum» ως μεταξύ δύο ηπείρων

Διαβάστε περισσότερα

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία. Ιστορική γεωλογία Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία. Ιστορική γεωλογία Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Ιστορική γεωλογία Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας είναι η εξοικείωση με τους κλάδους της ιστορικής γεωλογίας.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΛΙΞΗ. K.E. Κεραμάρης Δρ. Βιολόγος Κλινικός Βιοχημικός

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΛΙΞΗ. K.E. Κεραμάρης Δρ. Βιολόγος Κλινικός Βιοχημικός ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΛΙΞΗ K.E. Κεραμάρης Δρ. Βιολόγος Κλινικός Βιοχημικός Σε ποιές θεμελιώδεις γενικεύσεις βασίζεται η επιστήμη της Βιολογίας; Η Βιολογία, όπως και κάθε άλλη επιστήμη,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Γενικά περί ατµόσφαιρας

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Γενικά περί ατµόσφαιρας ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Γενικά περί ατµόσφαιρας Τι είναι η ατµόσφαιρα; Ένα λεπτό στρώµα αέρα που περιβάλει τη γη Η ατµόσφαιρα είναι το αποτέλεσµα των διαχρονικών φυσικών, χηµικών και βιολογικών αλληλεπιδράσεων του

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (ΠΑΛΑΙΟ ΣΥΣΤΗΜΑ) ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµίας από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και, δίπλα, το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Υπερ-Άθροισμα ΣΠΕΡΜΑΤΟΦΥΤΑ (SPERMATOPHYTA)

Υπερ-Άθροισμα ΣΠΕΡΜΑΤΟΦΥΤΑ (SPERMATOPHYTA) Υπερ-Άθροισμα ΣΠΕΡΜΑΤΟΦΥΤΑ (SPERMATOPHYTA) Τα Σπερματόφυτα είναι η τελευταία και η μεγαλύτερη ομάδα του φυτικού βασιλείου και χαρακτηρίζονται από το σχηματισμό ανθέων και σπερμάτων, τα οποία χρησιμεύουν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ποιος από τους παρακάτω οργανισμούς χαρακτηρίζεται ως αυτότροφος; 1. αλεπού 2. βάτραχος 3. βελανιδιά 4. ψύλλος. 2. Ποιος από τους παρακάτω παράγοντες χαρακτηρίζεται ως αβιοτικός; 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ Στοιχεία της ανθρώπινης Βιολογίας

ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ Στοιχεία της ανθρώπινης Βιολογίας ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ Διαλέξη:7η 14/10/2015 Ε. Δ. Βαλάκος Στοιχεία της ανθρώπινης Βιολογίας Ταξινόµηση των ειδών Η θέση των ανθρώπων στη φύση Μέθοδοι ταξινόµησης Ταξινοµικές προσεγγίσεις Βιβλιογραφία Ταξινομηση

Διαβάστε περισσότερα

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΓΕΩΡΓΙΑΣ, ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο Ξέρεις ότι: Πανίδα ονομάζουμε όλα τα ζώα μιας περιοχής. Αυτά

Διαβάστε περισσότερα

5.4 Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

5.4 Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 3. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση: Α. Η μέλισσα είναι έντομο που: α. έχει σπονδυλική στήλη β. μπορεί να κολυμπάει γ. πετάει με τη βοήθεια μεμβρανωδών

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενα Ζώα της Κύπρου!

Προστατευόμενα Ζώα της Κύπρου! Προστατευόμενα Ζώα της Κύπρου! Ψάξαμε και βρήκαμε. Ομαδικές εργασίες στα πλαίσια της ενότητας «Οι ακροβάτες της θάλασσας». Οι μαθητές έφτιαξαν δελτία ταυτότητας για κάθε προστατευόμενο ζώο. Έψαξαν και

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 Μάθημα: Επιστήμη Περιβάλλοντος Τάξη : Β Ημερομηνία: Παρασκευή, 5 Ιουνίου 2009 Ώρα: 07:45 10:15 ΒΑΘΜΟΣ Αριθμητικώς:... Ολογράφως:...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ζωολογία Αμφίβια Διδάσκων: Καθηγητής Ιωάννης Λεονάρδος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία για το μάθημα της Βιολογίας. Περίληψη πάνω στο κεφάλαιο 3 του σχολικού βιβλίου

Εργασία για το μάθημα της Βιολογίας. Περίληψη πάνω στο κεφάλαιο 3 του σχολικού βιβλίου Εργασία για το μάθημα της Βιολογίας Περίληψη πάνω στο κεφάλαιο 3 του σχολικού βιβλίου Στο 3 ο κεφάλαιο του βιβλίου η συγγραφική ομάδα πραγματεύεται την ενέργεια και την σχέση που έχει αυτή με τους οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Το ηλιακό μας σύστημα απαρτίζεται από τον ήλιο (κεντρικός αστέρας) τους 8 πλανήτες, (4 εσωτερικούς ή πετρώδεις: Ερμής, Αφροδίτη, Γη και Άρης, και 4 εξωτερικούς: Δίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Aτµόσφαιρα της Γης Ατµόσφαιρα είναι η αεριώδης µάζα η οποία περιβάλλει

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΟΥΤΡΥΠΑ ΤΟΥ ΟΖΟΝΤΟΣ

ΧΗΜΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΟΥΤΡΥΠΑ ΤΟΥ ΟΖΟΝΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΟΥΤΡΥΠΑ ΤΟΥ ΟΖΟΝΤΟΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ Οποιαδήποτε αλλοίωση της φυσιολογικής σύστασης του αέρα που μπορεί να έχει βλαβερές επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ Σχολ. Έτος: 2011 2012 Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΦΩΚΙΑ ΜΟΝΑΧΟΥΣ - ΜΟΝΑΧΟΥΣ Κοινό όνομα: Μεσογειακή φώκια Μήκος: 2 3 μέτρα Βάρος: 300

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΙΟΛΟΙ ΕΝΙΚΗΣ ΠΙΕΙΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΠΙΜΕΛΕΙ: ΛΛΟΥ ΗΛΙΝ ΙΟΛΟΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Εξέλιξη ΙΩΝΙΣΜΤ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ-ΠΝΤΗΣΕΙΣ 1. Οι πάπιες έχουν τη δυνατότητα να κολυμπούν στις λίμνες όπου συλλέγουν την τροφή τους. Στην κολύμβηση

Διαβάστε περισσότερα

1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) Θάνος Α. Β1 ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται ενέργεια. Οι φυτικοί οργανισμοί μετατρέπουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Φως =Hλιακή ενέργεια. Επίδραση στους οργανισμούς ανάλογα με: διάρκεια, ένταση, μήκος κύματος, αναλογία φως/σκοτάδι

Φως =Hλιακή ενέργεια. Επίδραση στους οργανισμούς ανάλογα με: διάρκεια, ένταση, μήκος κύματος, αναλογία φως/σκοτάδι Φως Φως =Hλιακή ενέργεια Επίδραση στους οργανισμούς ανάλογα με: διάρκεια, ένταση, μήκος κύματος, αναλογία φως/σκοτάδι εκτός Γης ηλιακή ακτινοβολία Το μεγαλύτερο τμήμα ανακλάται, απορροφάται από τα σύννεφα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΟΓΝΩΣΤΙΚΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2014 ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Α ΧΡΟΝΟΣ: 1.30 ώρες ΥΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΖΩΩΝ I. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΛΑΚΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΣΟΥΠΙΑΣ Sepia officinalis. Διδάσκων: Σ. Νταϊλιάνης

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΖΩΩΝ I. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΛΑΚΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΣΟΥΠΙΑΣ Sepia officinalis. Διδάσκων: Σ. Νταϊλιάνης ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΖΩΩΝ I ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΛΑΚΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΣΟΥΠΙΑΣ Sepia officinalis Διδάσκων: Σ. Νταϊλιάνης Βασίλειο: Animalia Υπερσυνομοταξία/Υπερφύλο: Λοφοτροχόζωα Συνομοταξία/Φύλο: Μαλάκια

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ. Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7. Καθ. Αναστασία Κυρατζή. Κυρατζή Α. "Φυσική της Λιθόσφαιρας"

ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ. Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7. Καθ. Αναστασία Κυρατζή. Κυρατζή Α. Φυσική της Λιθόσφαιρας ΓΕΩ ΥΝΑΜΙΚΗ Φυσική της Λιθόσφαιρας Κεφάλαιο 7 Καθ. Αναστασία Κυρατζή Κυρατζή Α. "Φυσική της Λιθόσφαιρας" 1 Εισαγωγή Υπόθεση της Μετάθεσης των ηπείρων Wegener 1912 Υπόθεση της Επέκτασης του θαλάσσιου πυθµένα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΤΑ ΟΡΙΑ ΤΟΥ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΥ ΧΡΟΝΟΥ.

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΤΑ ΟΡΙΑ ΤΟΥ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΤΑ ΟΡΙΑ ΤΟΥ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. Η Προϊστοριολογία προχωρεί πέρα από την αρχαιολογική ανάλυση, πίσω από τα κατάλοιπα, τα προϊόντα δηλαδή της πολιτιστικής δράσης και επειδή υποχρεώνεται να διεισδύσει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΠΕΨΗ. 1 ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΥΤΟΤΡΟΦΟΙ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΤΡΟΦΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ-ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ

ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΠΕΨΗ. 1 ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΥΤΟΤΡΟΦΟΙ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΤΡΟΦΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ-ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΠΕΨΗ ΜΕ ΤΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ «ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α & Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΥΤΟΤΡΟΦΟΙ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΤΡΟΦΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ-ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ 1 η ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Το σώµα κάθε οργανισµού αποτελείται από κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. Η Εξέλιξη των Πρωτευόντων με έμφαση στον άνθρωπο. Επικ. Καθ. Πουλακάκης Νίκος

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. Η Εξέλιξη των Πρωτευόντων με έμφαση στον άνθρωπο. Επικ. Καθ. Πουλακάκης Νίκος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Η Εξέλιξη των Πρωτευόντων με έμφαση στον άνθρωπο Επικ. Καθ. Πουλακάκης Νίκος Συστηματική Πρωτευόντων Πρωτεύον ονομάζεται κάθε μέλος της τάξης των Θηλαστικών Πρωτεύοντα

Διαβάστε περισσότερα

Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στη τάξη

Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στη τάξη GEOschools - Εκπαιδευτικές Δραστηριότητες Η Διδασκαλία των Γεωεπιστημών μέσα στη τάξη «Γεωλογικός Χρόνος» Αθήνα ΕΛΛΑΔΑ 2014 3 GEOschools GEOschools is a European Union project supported by the Lifelong

Διαβάστε περισσότερα

Φαινόµενο του Θερµοκηπίου

Φαινόµενο του Θερµοκηπίου Φαινόµενο του Θερµοκηπίου Αλεξάνδρου Αλέξανδρος, Κυριάκου Λίντα, Παυλίδης Ονήσιλος, Χαραλάµπους Εύη, Χρίστου ρόσος Φαινόµενο του θερµοκηπίου Ανακαλύφθηκε το 1824 από τον Γάλλο µαθηµατικό Fourier J. (1768)

Διαβάστε περισσότερα