Η ενεργητική εμπλοκή των μικρών παιδιών σε συμμετοχικές μορφές έρευνας: Η περίπτωση της προσέγγισης του «Μωσαϊκού»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ενεργητική εμπλοκή των μικρών παιδιών σε συμμετοχικές μορφές έρευνας: Η περίπτωση της προσέγγισης του «Μωσαϊκού»"

Transcript

1 Η ενεργητική εμπλοκή των μικρών παιδιών σε συμμετοχικές μορφές έρευνας: Η περίπτωση της προσέγγισης του «Μωσαϊκού» Ευστρατία Σοφού, Νηπιαγωγός, Διδάκτωρ Επιστημών Αγωγής Children's active involvement in participatory research: The case of the Mosaic approach Efstratia Sofou Kindergarten teacher, Phd in Education Abstract Recent years have seen a growing emphasis on involving children in research. Τhe article examines the notion of children doing research and the contribution of participatory research to the re-evaluation of the role of children and adults in research. It examines how children can play an active role in research. It describes the Mosaic approach and the elements that link it with the characteristics of action research. Then, it discusses the challenges for involving children in research. Key words: the Mosaic Approach, educational action research, children s active involvement, adults role. 1. Εισαγωγή Τα τελευταία χρόνια διαπιστώνεται ένα ολοένα και μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την ενεργητική εμπλοκή των παιδιών σε διαδικασίες έρευνας. Υποστηρίζεται ότι αφενός η συμμετοχή τους εμπλουτίζει την έρευνα και επηρεάζει την πολιτική και αφετέρου ότι η οπτική γωνία των παιδιών βοηθά τους ενήλικες να κατανοήσουν καλύτερα τον κόσμο των παιδιών (Brownlie, Anderson & Ormston, 2005 Clark & Moss, 2010). Επιπροσθέτως, προβάλλεται το επιχείρημα ότι ο ενεργός ρόλος των παιδιών στην έρευνα ενισχύει την αυτοπεποίθησή τους ως προς την έκφραση των απόψεών τους, την ανάπτυξη δεξιοτήτων και την ενεργή συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων για ζητήματα που τα αφορούν. Υπογραμμίζεται, επίσης, ότι η ενεργητική εμπλοκή τους επαναπροσδιορίζει τις σχέσεις εξουσίας με τους ενηλίκους στην ερευνητική διαδικασία. Το άρθρο εξετάζει αρχικά τους λόγους για τους οποίους διαπιστώνεται αυξανόμενο ενδιαφέρον για την ενεργητική εμπλοκή των παιδιών στην έρευνα, τα μοντέλα που έχουν υιοθετηθεί σε ερευνητικές διαδικασίες αναφορικά με το ρόλο των παιδιών, αλλά και την κριτική που εκδηλώνεται στο πλαίσιο του αναπτυσσόμενου αυτού πεδίου όσον αφορά το βαθμό συμμετοχής των παιδιών. Στη συνέχεια, παρουσιάζεται ως παράδειγμα συμμετοχικής μορφής έρευνας η προσέγγιση του «Μωσαϊκού», μια προσέγγιση που φαίνεται να συνάδει με πολλά από τα χαρακτηριστικά της έρευνας δράσης. Τέλος, επισημαίνεται η σημασία της χρήσης συμμετοχικών μεθόδων στην προσχολική εκπαίδευση και η συμβολή τους στην προώθηση δημοκρατικών πρακτικών. 2. Τα παιδιά ως ενεργοί συμμέτοχοι στην έρευνα Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών διαπιστώνεται ένα αυξημένο ενδιαφέρον για τη διερεύνηση των απόψεων και των εμπειριών των μικρών παιδιών σχετικά με θέματα που αφορούν τη ζωή τους (Einarsdottir, Dockett & Perry, 2009 Moss, 2006). Το ενδιαφέρον αυτό συνδέεται με τη συζήτηση που διεξάγεται σε ερευνητικό και πολιτικό επίπεδο ή σε επίπεδο πράξης σχετικά με την ενεργητική ακρόαση των παιδιών και τη συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων (MacNaughton & 6

2 Smith, 2009 Moss, 2006 Darbyshire, Schiller & MacDougall, 2005). Η συζήτηση αυτή είναι αποτέλεσμα σημαντικών εξελίξεων στο χώρο της επιστήμης, της οικονομίας και της πολιτικής οι οποίες συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός νέου μοντέλου σύμφωνα με το οποίο γίνεται αντιληπτό το παιδί και η παιδική ηλικία. Είναι πρόδηλο ότι τα παιδιά μπορούν να ειδωθούν από διαφορετικές οπτικές γωνίες ανάλογα με τον τρόπο που οι ενήλικοι αντιλαμβάνονται το παιδί και την παιδική ηλικία (Clark, 2005). Οι παραδοσιακές αντιλήψεις ήθελαν το παιδί έναν «ατελή ενήλικο», ανώριμο, αδύναμο, «άδειο δοχείο που περιμένει να γεμίσει με γνώσεις» και ανίκανο να συμμετάσχει στη λήψη αποφάσεων για ζητήματα που το αφορούν. Σύμφωνα με τις σύγχρονες αντιλήψεις που προέρχονται τόσο από τις κοινωνικο-κονστρουκτιβιστικές θεωρίες (Rogoff, 2003 Vygotsky, 1978) όσο και από το νέο παράδειγμα της κοινωνιολογίας της παιδικής ηλικίας (James & Prout, 1997 Moss, 2006), το παιδί θεωρείται «δρων κοινωνικό υποκείμενο» και διαμορφωτής νοήματος. Το μοντέλο του παιδιού ως «δρων κοινωνικό υποκείμενο» εκφράζει τρεις βασικές ιδέες: α) τα παιδιά κατασκευάζουν συγκροτημένα νοήματα για τον κόσμο που τα περιβάλλει και τη θέση τους μέσα σε αυτόν, β) η γνώση των παιδιών για τον κόσμο είναι διαφορετική, αλλά όχι κατώτερη από αυτή των ενηλίκων και γ) η οπτική γωνία των παιδιών μπορεί να βοηθήσει τους ενηλίκους να κατανοήσουν καλύτερα τις εμπειρίες των παιδιών (MacNaugton, Hughes & Smith, 2007). Το παιδί ως «δρων κοινωνικό υποκείμενο» συνδέεται με το μοντέλο του παιδιού ως «πολίτη», ο οποίος συμμετέχει ενεργά στη δημόσια σφαίρα και στη διαμόρφωση της πολιτικής. Με αυτή την έννοια προβάλλεται το επιχείρημα ότι τα παιδιά έχουν δικαίωμα ενεργής συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων για ζητήματα που τα αφορούν (MacNaughton & Smith, 2009). Το επιχείρημα αυτό αντλείται από τις αρχές που υπογραμμίζει η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού 1, η οποία υιοθετήθηκε ομόφωνα από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στις 20 Νοεμβρίου του 1989 και τέθηκε σε ισχύ το Η Συνθήκη διακηρύσσει το δικαίωμα των παιδιών να εκφράζουν ελεύθερα τη γνώμη τους σχετικά με οποιοδήποτε θέμα τα αφορά και για το σκοπό αυτό θα πρέπει να τους δίνεται η δυνατότητα να ακούγεται η φωνή τους. Οι αρχές που υπογραμμίζονται από τη Συνθήκη ενισχύονται και από τις εξελίξεις στο χώρο της αναπτυξιακής ψυχολογίας σχετικά με τη σημασία των πρώιμων εμπειριών του παιδιού στη μελλοντική τους ζωή ως ενεργοί πολίτες. Το αποτέλεσμα είναι ότι σήμερα ολοένα και περισσότερο αναγνωρίζεται σε επίπεδο πολιτικής εξουσίας το παιδί ως «πολίτης», ο οποίος έχει δικαίωμα συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων και ότι είναι αναγκαίο να λαμβάνεται υπόψη η γνώμη του για ζητήματα που το αφορούν. Η διερεύνηση της οπτικής γωνίας των παιδιών έχει όμως και οικονομική διάσταση. Το ενδιαφέρον για την ενεργητική ακρόαση και συμμετοχή των παιδιών προέρχεται και από τη θεώρηση των παιδιών ως «καταναλωτών» ή χρηστών ενός προϊόντος (Moss, 2006 Clark & Moss, 2010). Οι αναφορές στα παιδιά ως «καταναλωτές» έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια. Οι οικονομικές αλλαγές που κέρδιζαν όλο και περισσότερο έδαφος τη δεκαετία του 80 έφεραν στο προσκήνιο το δικαίωμα των καταναλωτών να εκφράζουν τις απόψεις τους για τις παρεχόμενες υπηρεσίες. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 90, τα παιδιά θεωρούνται, σε μεγαλύτερο βαθμό από τους γονείς τους, ως καταναλωτές των υπηρεσιών που τους παρέχονται και επομένως η διερεύνηση των απόψεών τους είναι μία έκφραση της βούλησης της πολιτικής εξουσίας να συμπεριλάβει τις απόψεις των παιδιών στη βελτίωση των υπηρεσιών που τους παρέχονται. Οι εξελίξεις που αναφέρθηκαν σε επιστημονικό, πολιτικό, νομοθετικό και οικονομικό επίπεδο είχαν ως αποτέλεσμα να επαναπροσδιοριστεί και η σχέση παιδιού και έρευνας. Σήμερα παρατηρείται ένα αυξανόμενο ερευνητικό ενδιαφέρον για τις ιδέες, τις προσεγγίσεις, τα ενδιαφέροντα, τις επιλογές των παιδιών από την οπτική γωνία των ίδιων των παιδιών. Οι Darbyshire, Schiller & MacDougall (2005) σημειώνουν ότι η διερεύνηση των απόψεων και των εμπειριών των παιδιών είναι σήμερα ένα από τα πιο σημαντικά και ενδιαφέροντα ζητήματα της σύγχρονης έρευνας για την παιδική ηλικία και τους θεσμούς προσχολικής εκπαίδευσης. Το νέο παράδειγμα της κοινωνιολογίας της παιδικής ηλικίας και ειδικά το ερευνητικό πρόγραμμα «Παιδιά 5-16: Τα παιδιά ως δρώντα κοινωνικά υποκείμενα» στο Ηνωμένο Βασίλειο (Prout & James, 1997) έδειξε ότι τα παιδιά διαφόρων ηλικιών μπορούν να συμμετέχουν ως 1 Πρόκειται για τον πρώτο παγκόσμιο νομικά δεσμευτικό κώδικα για τα δικαιώματα που όλα τα παιδιά πρέπει να απολαμβάνουν και ειδικότερα για το δικαίωμα της συμμετοχής (άρθρα 12 και 13). Μέχρι σήμερα έχει επικυρωθεί σχεδόν από όλες τις χώρες του κόσμου, ενώ στην Ελλάδα επικυρώθηκε το 1992 (ΦΕΚ 192/ ). 7

3 ενεργητικοί συμμετέχοντες σε έρευνες και να εκφράζουν σοβαρές, συγκροτημένες και εμπεριστατωμένες απόψεις σχετικά με διάφορα ζητήματα που αφορούν την καθημερινή τους ζωή. Η παραδοσιακή αντίληψη η οποία απέκλειε τη δυνατότητα στα παιδιά να εμπλέκονται ενεργά στην έρευνα με το επιχείρημα ότι το αναπτυξιακό τους επίπεδο δεν τους επιτρέπει να εκφράσουν άποψη ή να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν τη ζωή τους φαίνεται ότι δεν είναι πλέον αποδεκτή. Η κοινωνιολογία της παιδικής ηλικίας υιοθετεί την άποψη ότι η συμμετοχή των παιδιών ως υποκείμενα της έρευνας και όχι ως αντικείμενα αποτελεί έκφραση εμπιστοσύνης και σεβασμού για την ικανότητά τους να μπορούν να εκφράζουν τις δικές τους απόψεις και να επικοινωνούν στους ενήλικους σημαντικές ιδέες και εμπειρίες (Christensen & James, 2008 Aldreson, 2000). Η συμμετοχή των παιδιών σε ερευνητικές διαδικασίες αποτελεί, επομένως, αναγνώριση της ικανότητας τους να είναι «ειδήμονες της δικής τους ζωής» (Langsted, 1994) και της αναγκαιότητας από πλευράς ενηλίκων να ακούσουν περισσότερο τα παιδιά παρά να υποθέτουν ότι γνωρίζουν ήδη τις απαντήσεις (Clark & Moss, 2010). H εμπλοκή των παιδιών σε ερευνητικές διαδικασίες σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ότι υποτιμάται η σημασία του ρόλου των ενηλίκων, αλλά ότι η οπτική γωνία των τελευταίων δεν μπορεί πλέον να είναι η μόνη αξιόπιστη στην ερευνητική διαδικασία. Από την άλλη πλευρά το κίνημα των δικαιωμάτων των παιδιών επέδρασε καταλυτικά στο νέο αναπτυσσόμενο ερευνητικό πεδίο διακηρύσσοντας το δικαίωμα των παιδιών να ακούγονται, να λαμβάνεται υπόψη και να γίνεται σεβαστή η φωνή τους για ζητήματα που αφορούν τη ζωή τους. Εάν ως συμμετοχή, σημειώνουν Brownlie, Anderson & Ormston (2005), θεωρείται οποιαδήποτε δραστηριότητα η οποία επιτρέπει στα παιδιά να επηρεάσουν τη λήψη αποφάσεων, τότε η έρευνα μπορεί να θεωρηθεί ως μια διάσταση συμμετοχής. Με αυτή την έννοια η ενεργητική εμπλοκή των παιδιών σε ερευνητικές διαδικασίες αφενός θεωρείται βασικό δικαίωμα των παιδιών και αφετέρου αποτελεί έκφραση δημοκρατικής πρακτικής στη λήψη αποφάσεων (Moss, 2006 Lansdown, 2005). Ένας άλλος λόγος που συνέβαλε στον επαναπροσδιορισμό του ρόλου των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία είναι οι επιδράσεις του παραδείγματος των συμμετοχικών ερευνητικών προσεγγίσεων, όπως είναι η περίπτωση της έρευνας δράσης (Clark, 2010). Καταρχήν οι συμμετοχικές ερευνητικές προσεγγίσεις προβάλλουν δύο βασικά επιχειρήματα τα οποία τεκμηριώνουν την ενεργητική εμπλοκή των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία (Brownlie, Anderson & Ormston, 2005). Πρώτον, τη σημασία της έρευνας στη βελτίωση των συνθηκών των εμπλεκομένων σε αυτήν και δεύτερον στην ενδυνάμωσή τους στη διαδικασία λήψης αποφάσεων για τα ζητήματα που τους αφορούν. Προβάλλεται, δηλαδή, η πολιτική διάσταση της ενεργητικής εμπλοκής των παιδιών στην έρευνα, εφόσον αυτή η διαδικασία μπορεί να επηρεάσει πολιτικές αποφάσεις για ζητήματα που τα αφορούν. Τα παιδιά θεωρούνται υποκείμενα που συμμετέχουν ενεργά στην ερευνητική διαδικασία και συντελεστές της αλλαγής και της βελτίωσης. Επιπροσθέτως, σύμφωνα με την προσέγγιση των συμμετοχικών μορφών έρευνας, η ενεργητική εμπλοκή των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία έχει πολιτική διάσταση από τη στιγμή που επαναπροσδιορίζει το ρόλο των ενηλίκων ερευνητών και των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία και θέτει το ζήτημα των σχέσεων εξουσίας μεταξύ ερευνητών και συμμετεχόντων. Άλλωστε, όπως επισημαίνει η Clark (2010), η χρήση του όρου «ερευνητής» ή «συν-ερευνητής» υποδηλώνει την πρόθεση του καταμερισμού εξουσίας/ελέγχου μεταξύ ενήλικου ερευνητή και παιδιών στην ερευνητική διαδικασία. 3. Ο ρόλος των ενηλίκων και των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία Στο σημείο αυτό ίσως είναι χρήσιμο να αναφερθούμε στα διαφορετικά μοντέλα που έχουν υιοθετηθεί σε ερευνητικές διαδικασίες όσον αφορά το ρόλο των ενηλίκων ερευνητών και των παιδιών. Σύμφωνα με την Lansdown (2005), τα μοντέλα αυτά δεν είναι ευδιάκριτα, καθώς χαρακτηριστικά του ενός μπορούν να περιέχονται και στα υπόλοιπα. Γενικότερα, όσο περισσότερο συμμετέχουν τα παιδιά, τόσο περισσότερο μπορούν να επηρεάσουν ό, τι τους αφορά και τόσο περισσότερες ευκαιρίες έχουν για προσωπική ανάπτυξη. Οι ακόλουθες κατηγορίες σκιαγραφούν τρία διαφορετικά μοντέλα συμμετοχής των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία: α) συμβουλευτικός ρόλος. Στην περίπτωση αυτή οι ενήλικοι αναγνωρίζουν ότι τα παιδιά έχουν άποψη και εμπειρίες, οι οποίες μπορούν να συμβάλουν στη λήψη αποφάσεων για ζητήματα που τα αφορούν. Η διαδικασία αυτή συνήθως είναι πρωτοβουλία του ενήλικου, καθοδηγείται και οργανώνεται από τον ενήλικο και τα παιδιά δεν έχουν έλεγχο των αποτελεσμάτων της, β) συμμετοχικός ρόλος. Στην περίπτωση αυτή παρέχεται η δυνατότητα στα παιδιά να εμπλέκονται ενεργά στην έρευνα. Διεξάγεται συνήθως με πρωτοβουλία των ενηλίκων, προϋποθέτει συνεργασία με 8

4 τα παιδιά, παροτρύνει τα παιδιά να επηρεάσουν ή να θέσουν υπό αμφισβήτηση διαδικασίες και αποτελέσματα και τους επιτρέπει να κατευθύνουν μόνα τους τη δράση κατά τη διάρκεια μιας χρονικής περιόδου. Αν και η πρωτοβουλία ανήκει στους ενήλικες, δίνονται στα παιδιά ευκαιρίες να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των δραστηριοτήτων στις οποίες εμπλέκονται. Οι συμμετοχικές διαδικασίες δίδουν στα παιδιά την ευκαιρία να αναπτύξουν τη μεθοδολογία της έρευνας, τους επιτρέπουν να έχουν το ρόλο των ερευνητών και να εμπλακούν σε συζητήσεις σχετικά με τα ευρήματα και την ερμηνεία τους. γ) πρωταγωνιστικός ρόλος. Στις περιπτώσεις αυτές τα ερευνητικά αντικείμενα έχουν προσδιοριστεί από τα ίδια τα παιδιά και οι ενήλικες έχουν το ρόλο του διευκολυντή, ενώ τα ίδια τα παιδιά ελέγχουν τη διαδικασία. Η επισκόπηση της βιβλιογραφίας αποκαλύπτει, ωστόσο, ότι ο βαθμός ενεργητικής συμμετοχής των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία και ο ρόλος που αποδίδεται από τους ενηλίκους ερευνητές στα παιδιά είναι ένα ζήτημα αμφιλεγόμενο. Φαίνεται ότι η ενεργητική συμμετοχή των παιδιών σε ερευνητικό επίπεδο δεν είναι μια απλή διαδικασία. Όπως σημειώνει η Clark (2010), πολλές από τις δυσκολίες που παρουσιάζει η ενεργητική εμπλοκή των παιδιών σχετίζονται με τον έλεγχο της ερευνητικής διαδικασίας. Η ηλικία και το αναπτυξιακό επίπεδο των παιδιών μπορεί να ενισχύσει το χάσμα όσον αφορά τις σχέσεις εξουσίας μεταξύ των υποκειμένων της έρευνας, του ενήλικου ερευνητή και των παιδιών ερευνητών. Το χάσμα αυτό μεγαλώνει όταν πρόκειται για παιδιά που ανήκουν σε μειονότητες. Η κριτική αναφέρεται στη συχνά συμβολική διάσταση της συμμετοχής των παιδιών, εφόσον ο ουσιαστικός έλεγχος ανήκει στον ενήλικο ερευνητή, στις άνισες σχέσεις ενήλικου και παιδιού και γενικότερα στον πρωταγωνιστικό ρόλο του ενηλίκου ερευνητή κατά τη διάρκεια της ερευνητικής διαδικασίας. Η βούληση να ακούσουμε και να εμπλέξουμε ενεργητικά τα παιδιά σε ερευνητικές διαδικασίες, σημειώνει ο Langsted (1994), έχει σχέση με τις αντιλήψεις που έχουμε ως ενήλικοι για τα παιδιά και την κουλτούρα της κοινωνίας που τις διαμορφώνει. Η ενεργητική εμπλοκή των παιδιών, επομένως, στην έρευνα προϋποθέτει ότι το θεωρητικό της υπόβαθρο στηρίζεται στην παραδοχή ότι τα παιδιά είναι «ειδήμονες της δικής τους ζωής», είναι ενεργοί συμμέτοχοι, διαμορφωτές νοήματος, ερευνητές και εξερευνητές. 4. Η προσέγγιση του «Μωσαϊκού» ως μια μορφή συμμετοχικής έρευνας δράσης Μία από τις ερευνητικές προσεγγίσεις η οποία αναγνωρίζει τον ενεργητικό ρόλο των μικρών παιδιών στην ερευνητική διαδικασία είναι η «προσέγγιση του Μωσαϊκού». Πρόκειται για μια πολυμεθοδική διαδικασία, η οποία συνδυάζει διαφορετικές τεχνικές και μεθόδους, οπτικές (εικονιστικές ) και γλωσσικές (λεκτικές), παραδοσιακές και καινοτόμες, προκειμένου να συλλεγούν οι απόψεις των μικρών παιδιών σχετικά με τη ζωή τους σε μια προσχολική δομή. Η παρατήρηση και η συζήτηση σε επίπεδο ατομικής ή ομαδικής συνέντευξης που χρησιμοποιούνται μπορούν να θεωρηθούν παραδοσιακές μέθοδοι ή τεχνικές. Καινοτόμες, θεωρούνται η χρήση φωτογραφικών μηχανών από τα ίδια τα παιδιά, οι ξεναγήσεις, η εξερεύνηση, δηλαδή, μιας προσχολικής δομής καθοδηγούμενη από τα ίδια τα παιδιά, η χαρτογράφηση, ένας τρόπος καταγραφής των πληροφοριών που παρέχουν τα παιδιά κατά τη διάρκεια των ξεναγήσεων, το παιχνίδι ρόλων, η ζωγραφική κ.λπ. Η ερευνητική αυτή διαδικασία δίνει τη δυνατότητα στα μικρά παιδιά και στους ενήλικες να συμμετέχουν από κοινού στη διαμόρφωση νοήματος (Clark, 2008 Clark & Moss, 2010). Αυτοί είναι και ο λόγοι για τους οποίους χρησιμοποιείται ο όρος «προσέγγιση του Μωσαϊκού». Όπως ακριβώς το μωσαϊκό αποτελείται από μικρά κομμάτια τα οποία πρέπει να τοποθετηθούν μαζί προκειμένου να φτιάξουν μια εικόνα, κατά τον ίδιο τρόπο, κάθε μέθοδος ή εργαλείο που χρησιμοποιείται για να ακουστούν οι απόψεις των παιδιών και των ενηλίκων αποτελεί ένα κομμάτι του «Μωσαϊκού». Η δύναμη της προσέγγισης αυτής, υποστηρίζουν οι Clark & Moss (2010) έγκειται στο ότι συνενώνει τα μεμονωμένα κομμάτια του «Μωσαϊκού», που συγκεντρώθηκαν από ενήλικες και παιδιά, μέσα από το διάλογο, το στοχασμό και την ερμηνεία. Σημαντική επιρροή στην εφαρμογή της προσέγγισης άσκησαν κατά πρώτον, οι μέθοδοι που έχουν χρησιμοποιηθεί στη συμμετοχική αξιολόγηση και κατά δεύτερον, η ιδέα της παιδαγωγικής τεκμηρίωσης, όπως αυτή εφαρμόζεται στους βρεφονηπιακούς σταθμούς της επαρχίας Ρέτζιο Εμίλια, στη Βόρεια Ιταλία (Clark, 2005 Clark & Moss, 2010). Η συμμετοχική αξιολόγηση αφορά τόσο στη διαδικασία διαλόγου, στοχασμού και δράσης όσο και στα εργαλεία που χρησιμοποιούνται. Οι μέθοδοι που έχουν χρησιμοποιηθεί στη συμμετοχική αξιολόγηση έχουν την αφετηρία τους στην 9

5 αγροτική ανάπτυξη, αφορούν στην ενδυνάμωση φτωχών κοινοτήτων και αναλφάβητων πληθυσμών, έτσι ώστε να έχουν φωνή και να μπορούν να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στη λήψη αποφάσεων σε τοπικό επίπεδο και δεν βασίζονται στο γραπτό λόγο. Η παιδαγωγική τεκμηρίωση, όπως αυτή εφαρμόζεται στους βρεφονηπιακούς σταθμούς της επαρχίας Ρέτζιο Εμίλια, στη Βόρεια Ιταλία, αναφέρεται τόσο στο περιεχόμενο όσο και τη διαδικασία (Dahlberg, Moss & Pence, 1999). Η παιδαγωγική τεκμηρίωση ως περιεχόμενο μπορεί να περιλαμβάνει τη συλλογή πληροφοριών και στοιχείων από τη δράση των παιδιών στο βρεφονηπιακό σταθμό (απομαγνητοφωνημένοι διάλογοι των παιδιών, φωτογραφίες από τη συμμετοχή των παιδιών σε δραστηριότητες ή από στιγμιότυπα, ζωγραφιές και κατασκευές των παιδιών). Η παιδαγωγική τεκμηρίωση ως διαδικασία περιλαμβάνει τη χρήση αυτού του υλικού ως μέσο για αναστοχασμό και διάλογο σχετικά με την εργασία που παράγεται στους βρεφονηπιακούς σταθμούς από τα παιδιά. Το θεωρητικό υπόβαθρο της συγκεκριμένης προσέγγισης στηρίζεται στην αντίληψη ότι τα παιδιά είναι «ειδήμονες της δικής ζωής», έχουν ανεπτυγμένες ικανότητες στην επικοινωνία, είναι ενεργοί συμμέτοχοι, διαμορφωτές νοήματος, ερευνητές και εξερευνητές (Clark & Moss, 2005). Η αντίληψη αυτή συνάδει με την προσέγγιση που ακολουθεί η κοινωνιολογία της παιδικής ηλικίας, σύμφωνα με την οποία τα παιδιά, όπως και οι ενήλικες, είναι «δρώντα κοινωνικά υποκείμενα», οι ιδέες των παιδιών, οι προσεγγίσεις τους για τη ζωή, οι επιλογές και οι σχέσεις τους έχουν μεγάλο ενδιαφέρον και δίνουν τη δυνατότητα στους ενήλικες να δουν τον κόσμο μέσα από την οπτική των παιδιών (Clark & Moss, 2010). Η προσέγγιση του Μωσαϊκού χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο «Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά» (Clark & Moss, 2010) στο οποίο συμμετείχαν παιδιά ηλικίας κάτω των 5 ετών. Στόχος του προγράμματος ήταν να συμπεριλάβει τη «φωνή» των παιδιών στην αξιολόγηση ενός πολυδύναμου δικτύου παροχών φροντίδας και εκπαίδευσης σε μικρά παιδιά και τις οικογένειές τους στο Ηνωμένο Βασίλειο. Το σημαντικότερο στοιχείο του προγράμματος, όπως ήδη αναφέρθηκε, ήταν ότι το πλαίσιο ακρόασης των παιδιών δεν περιορίστηκε μόνο στην ομιλία, αλλά ήταν ανοιχτό στους πολυάριθμους δημιουργικούς τρόπους που μεταχειρίζονται τα παιδιά για να εκφράσουν τις απόψεις τους και τις εμπειρίες τους. Αυτός ήταν και ο λόγος για τον οποίο χρησιμοποιήθηκαν συμμετοχικές και προσφιλείς στα παιδιά τεχνικές, όπως είναι η χρήση φωτογραφικών μηχανών, οι ξεναγήσεις και οι χαρτογραφήσεις, τεχνικές δηλαδή που δεν βασίζονται στο γραπτό ή στον προφορικό λόγο. Οι μέθοδοι αυτοί σε συνδυασμό με άλλες παραδοσιακές, όπως η συζήτηση και η παρατήρηση, συνέβαλαν στην επίτευξη βαθύτερης κατανόησης της ζωής των παιδιών. Σε μια δεύτερη μελέτη με τίτλο «Χώροι για παιχνίδι» (Clark, 2005 Clark & Moss, 2005), η προσέγγιση του Μωσαϊκού αναπροσαρμόστηκε έτσι ώστε παιδιά ηλικίας 3 και 4 ετών να εμπλακούν στην αναδιαμόρφωση του εξωτερικού χώρου μιας προσχολικής δομής. Στόχος της μελέτης ήταν να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να αξιοποιηθούν οι απόψεις και οι εμπειρίες των παιδιών στο σχεδιασμό αλλαγών του εξωτερικού χώρου μιας προσχολικής δομής. Ανάλογος ήταν και ο στόχος μιας τρίτης ερευνητικής μελέτης (Clark, 2008, 2010), σύμφωνα με την οποία οι απόψεις και οι εμπειρίες των μικρών παιδιών, στο πλαίσιο της προσέγγισης του Μωσαϊκού, αποτέλεσαν τον πυρήνα του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού των εσωτερικών και εξωτερικών χώρων προσχολικών κέντρων. 5. Τα χαρακτηριστικά της προσέγγισης του Μωσαϊκού Έχοντας σκιαγραφήσει την προσέγγιση του «Μωσαϊκού», θα αναφερθούμε στη συνέχεια στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της τα οποία συνάδουν με αυτά των συμμετοχικών μορφών έρευνας. Τα σημαντικότερα από αυτά χαρακτηριστικά αφορούν την πολυμεθοδικότητα, την προσαρμοστικότητα, το συμμετοχικό χαρακτήρα της, το στοχαστικό της προσανατολισμό και τη δημοκρατική διαδικασία παραγωγής γνώσης. Η προσέγγιση του Μωσαϊκού μπορεί να χαρακτηριστεί ως πολυμεθοδική και πολυεπίπεδη. Όσον αφορά την πολυμεθοδικότητα της προσέγγισης, ο συνδυασμός διαφορετικών τεχνικών, παραδοσιακών και καινοτόμων επιτρέπει στα παιδιά να εκφράσουν τις απόψεις και τις εμπειρίες τους με πολυάριθμους δημιουργικούς τρόπους οι οποίοι δεν περιορίζονται στην ομιλία. Είναι σαφές, σημειώνει η Clark (2010), ότι δεν υπάρχει καμία ερευνητική μέθοδος η οποία να είναι απόλυτα κατάλληλη για όλα τα παιδιά, τα οποία είναι διαφορετικές προσωπικότητες με διαφορετικές ικανότητες και δεξιότητες και προέρχονται από διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα. Το γεγονός αυτό συνηγορεί υπέρ της χρήσης πολλών και διαφορετικών μεθόδων και εργαλείων που να 10

6 ανταποκρίνονται στις ιδιαιτερότητες των παιδιών ώστε να διασφαλίζεται η συμμετοχή όλων των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία. Εξάλλου, όπως διαπιστώνει ο Christensen (2004), η προσαρμογή των ερευνητικών μεθόδων και εργαλείων στην «επικοινωνιακή κουλτούρα» των παιδιών δίνει τη δυνατότητα στα παιδιά να παρουσιάσουν πιο ουσιαστικά τις εμπειρίες τους και τις απόψεις τους. Για παράδειγμα, όπως αναφέρουν οι Clark & Moss (2010), η χρήση φωτογραφικών μηχανών στο πρόγραμμα «Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά» ήταν πολύ διασκεδαστική και έδωσε τη δυνατότητα στα παιδιά και κυρίως σε αυτά από διαφορετικά γλωσσικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα να εκφράσουν αυτό που αισθάνονταν και να δώσουν πληροφορίες μέσα από τη «σιωπηρή φωνή της φωτογραφικής μηχανής» (Walker, 1993, όπως αναφέρεται στο Clark & Moss, 2010: 39). Η προσέγγιση του «Μωσαϊκού» έχει σχεδιαστεί με ευελιξία, αναφέρει η Clark (2010), ώστε αφενός να επιτρέπει τη χρήση και άλλων μεθόδων ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες και τις δεξιότητες των παιδιών ή το αντικείμενο της έρευνας και αφετέρου να μπορεί να εφαρμοστεί σε διαφορετικές προσχολικές δομές. Το ζητούμενο είναι να μπορέσει ο ενήλικος ερευνητής να προσαρμόσει τις τεχνικές έτσι ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα των παιδιών και όχι σε αυτές που θεωρεί κατάλληλες ο ίδιος. Εξάλλου, η προσέγγιση του Μωσαϊκού δεν έχει τόσο σχέση με συγκεκριμένες μεθόδους και εργαλεία όσο με έναν τρόπο εννοιολόγησης της ακρόασης, καθώς και των σχέσεων και διαδικασιών που εμπλέκονται σε αυτήν (Clark & Moss, 2010). Εκείνο που φαίνεται να είναι πιο σημαντικό από τις τεχνικές και τα εργαλεία είναι το θεωρητικό πλαίσιο της ερευνητικής διαδικασίας και κυρίως ο τρόπος που γίνεται αντιληπτό το παιδί. Από την άλλη πλευρά, η προσέγγιση του «Μωσαϊκού» περιλαμβάνει τη συλλογή δεδομένων από διαφορετικές πηγές. Στο πρόγραμμα «Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά» προκειμένου να διερευνηθεί το πώς αντιλαμβάνονται τα παιδιά τη ζωή τους στο προσχολικό κέντρο συγκεντρώθηκαν οι απόψεις των παιδιών, των γονέων τους, του προσωπικού των παιδικών σταθμών, αλλά και της ερευνήτριας, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα «μωσαϊκό απόψεων» το οποίο αποτέλεσε τη βάση για διάλογο. Το χαρακτηριστικό αυτό της προσέγγισης του «Μωσαϊκού» θα λέγαμε ότι συνάδει με ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της έρευνας δράσης που αφορά την ποικιλία των τεχνικών και των πηγών για τη συλλογή των δεδομένων (Κατσαρού & Τσάφος, 2003). Ένα τρίτο βασικό στοιχείο της προσέγγισης του «Μωσαϊκού» αποτελεί ο συμμετοχικός της χαρακτήρας. Όπως ήδη αναφέρθηκε, το θεωρητικό υπόβαθρο της προσέγγισης του «Μωσαϊκού» είναι ότι τα «παιδιά είναι οι ειδήμονες της δικής τους ζωής» και επομένως καθαυτές οι ιδέες των παιδιών, οι προσεγγίσεις τους για τη ζωή, οι επιλογές και οι σχέσεις τους αποκτούν ενδιαφέρον. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα παιδιά εμπλέκονται όχι ως αντικείμενα έρευνας, αλλά ως υποκείμενα που συμμετέχουν ενεργά, ως συν-ερευνητές, οι οποίοι «μοιράζονται» τον έλεγχο της ερευνητικής διαδικασίας με τους ενήλικες ερευνητές. Στην περίπτωση αυτή ο ενήλικος ερευνητής δεν εγκαταλείπει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του, αναφέρει η Clark (2010), αλλά ο ρόλος αυτός διαφοροποιείται παρέχοντας ευκαιρίες στα παιδιά να συνδιαμορφώσουν -με τον ενήλικο ερευνητήνόημα. Για παράδειγμα κατά τη διάρκεια της ερευνητικής διαδικασίας του προγράμματος «Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά», τα παιδιά είχαν κυρίαρχο ρόλο στη συγκέντρωση δεδομένων, ενώ ο ενήλικος ερευνητής είχε το ρόλο του παρατηρητή όταν φωτογράφιζαν τα αγαπημένα τους αντικείμενα, πρόσωπα, πράγματα ή χώρους στο βρεφονηπιακό σταθμό ή όταν τα μεγαλύτερα παιδιά χρησιμοποίησαν τις φωτογραφικές μηχανές για να καταγράψουν τις ζωές των μικρότερων στο βρεφονηπιακό σταθμό. Στην περίπτωση αυτή, ο ενήλικος ερευνητής εξακολουθεί να συντονίζει και να είναι υπεύθυνος για την επιλογή του ερευνητικού αντικειμένου και το σχεδιασμό της ερευνητικής διαδικασίας (Clark, 2010). Παράλληλα, ζητώντας από τα παιδιά να προσδιορίσουν τι θεωρούν σημαντικό για τα ίδια στο προσχολικό τους περιβάλλον και παρέχοντάς τους τα κατάλληλα εργαλεία, όπως είναι οι φωτογραφικές μηχανές, οδηγεί τα παιδιά στην παραγωγή γνώσης. Ο διαφορετικός ρόλος του παιδιού στην ερευνητική διαδικασία επηρεάζει επίσης και το ρόλο του ενηλίκου. Εάν η έμφαση δίνεται στη συνδιαμόρφωση νοήματος, τότε μπορεί να δημιουργηθεί μια διαφορετική και ίσως πιο δημιουργική σχέση μεταξύ ενηλίκου και παιδιού (Clark, 2010 Clark & Moss, 2010). Για παράδειγμα, στην προσέγγιση του Μωσαϊκού ο ενήλικος ερευνητής δεν «προσποιείται» στα παιδιά ότι δεν γνωρίζει, αλλά δηλώνει την άγνοιά του σχετικά με τις εμπειρίες των παιδιών σε μια συγκεκριμένη προσχολική δομή, επιθυμώντας να μάθει μέσα από την επικοινωνία του με τα παιδιά πώς αντιλαμβάνονται το περιβάλλον στο οποίο ζουν. Στις τρεις έρευνες που χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος του Μωσαϊκού, τόσο ο ενήλικος ερευνητής όσο και τα παιδιά είχαν διαφορετικούς ρόλους κατά τη διάρκεια της ερευνητικής διαδικασίας, όπως επίσης 11

7 διαφορετικός ήταν και ο βαθμός της ενεργητικής συμμετοχής τους. O ερευνητής ενήλικος σχεδίασε την ερευνητική διαδικασία, ανέλαβε την παρατήρηση των παιδιών ή διεξήγαγε τις συνεντεύξεις με τα παιδιά. Στις περιπτώσεις αυτές, είχε πιο ενεργητικό ρόλο από τα παιδιά στην ερευνητική διαδικασία. Ωστόσο, σε άλλες περιπτώσεις, όταν για παράδειγμα τα παιδιά έκαναν ξενάγηση του προσχολικού κέντρου, είχαν πιο ενεργητικό ρόλο τόσο στον έλεγχο του γεγονότος όσο και του τρόπου με τον οποίο καταγράφεται σε μια δεδομένη στιγμή καθώς και των δεδομένων που συγκεντρώνονται. Όταν η ερευνήτρια έδωσε στα παιδιά φωτογραφικές μηχανές προκειμένου να φωτογραφήσουν το χώρο τους, «δίδαξε» στα παιδιά πώς να χρησιμοποιήσουν τις φωτογραφικές μηχανές ή πώς να αποθηκεύσουν τις φωτογραφίες τους σε έναν υπολογιστή. Στην περίπτωση αυτή η ερευνήτρια είχε το ρόλο του διδάσκοντα και τα παιδιά το ρόλο του καλλιτέχνη. Ένα άλλο στοιχείο αφορά το στοχαστικό προσανατολισμό της προσέγγισης. Πρόκειται για ένα πλαίσιο το οποίο δίνει τη δυνατότητα με βάση την τεκμηρίωση, τη συγκέντρωση δηλαδή των δεδομένων είτε σε μορφή φωτογραφιών, συνεντεύξεων είτε σε μορφή σημειώσεων ή χαρτογραφήσεων για διάλογο, στοχασμό και ερμηνεία. Όπως σημειώνουν οι Clark & Moss (2010), η δύναμη αυτής της προσέγγισης είναι ότι συνενώνει τα μεμονωμένα κομμάτια μέσα από το διάλογο, το στοχασμό και την ερμηνεία. Η ερμηνεία αναγνωρίζεται ως ουσιώδες μέρος της τεκμηρίωσης. Τα παιδιά δεν αποκλείονται από τις συζητήσεις, αλλά κατέχουν κεντρική θέση στις ανταλλαγές που αφορούν κάποιο νόημα και με αυτή την έννοια είναι συνδιαμορφωτές του. Οι παιδαγωγοί και οι γονείς είναι κι αυτοί συνδιαμορφωτές του νοήματος, είναι όμως απελευθερωμένοι από την ανάγκη να γνωρίζουν όλες τις απαντήσεις. Η προσέγγιση επιτρέπει να εκδηλωθούν οι διαφορές των αντιλήψεων. Τα κομμάτια του «Μωσαϊκού» που συγκεντρώνονται από ενήλικες και παιδιά σχηματίζουν τη βάση για το δεύτερο στάδιο. Ο συνδυασμός των αφηγήσεων και των εικόνων των μεμονωμένων αυτών κομματιών επιφέρει ένα υψηλότερο επίπεδο κατανόησης των προτεραιοτήτων των μικρών παιδιών. Για παράδειγμα, ένα παιδί κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης μπορεί να μιλήσει για ένα σημαντικό χώρο του προσχολικού κέντρου. Οι φωτογραφίες του μπορεί να ενισχύσουν αυτή τη δήλωση. Η κουβέντα με τους γονείς και τους παιδαγωγούς μπορεί να διαφωτίσει περισσότερο ή να προκαλέσει παρανοήσεις οι οποίες θα συζητηθούν μαζί τους. Το φάσμα των απόψεων μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικές ερμηνείες, το γεγονός όμως αυτό δεν θεωρείται αδυναμία, αλλά ένας δρόμος προς περαιτέρω «επικοινωνία, στοχασμό και δράση» (Dahlberg, Moss & Pence, 1999: 158). Με αυτή την έννοια, είναι μια διαδικασία η οποία παρουσιάζει κοινά στοιχεία με την έρευνα δράσης. Ένα άλλο ζήτημα αφορά τον τρόπο με τον οποίο θα χρησιμοποιηθούν τα αποτελέσματα της έρευνας. Η συμμετοχική έρευνα δράσης είναι μια πολιτική διαδικασία, γιατί μας ωθεί να κάνουμε αλλαγές που θα επηρεάσουν τους άλλους (Κατσαρού & Τσάφος, 2003: 24), χαρακτηρίζεται από την ενεργητική συμμετοχή των συμμετεχόντων, είναι μια ανοικτή κυκλική διαδικασία, κατά την οποία οι συμμετέχοντες δρουν, στοχάζονται με σκοπό την κατανόηση, την αλλαγή και τη βελτίωση. Όπως αναφέρει η Clark (2010), στην έρευνα που πραγματοποιήθηκε σχετικά με το σχεδιασμό του χώρου των προσχολικών κέντρων, οι χαρτογραφήσεις του χώρου από τα παιδιά και η μελέτη τους από τους αρχιτέκτονες τους έδωσε πολύ σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τις προτεραιότητές τους, τις απόψεις τους και τα ενδιαφέροντά τους. Κατά αυτόν τρόπο, οι χαρτογραφήσεις βοήθησαν τους αρχιτέκτονες να κατανοήσουν καλύτερα την οπτική των ίδιων των παιδιών. Ο ρόλος του ερευνητή, ο οποίος στην περίπτωση αυτή λειτούργησε ως γέφυρα μεταξύ των αρχιτεκτόνων και των παιδιών, ήταν πολύ σημαντικός. 6. Η εφαρμογή της «προσέγγισης του Μωσαϊκού» σε ελληνικά νηπιαγωγεία Κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους επιχειρήθηκε η εφαρμογή της «προσέγγισης του Μωσαϊκού» σε ελληνικά νηπιαγωγεία, στο πλαίσιο μιας έρευνας η οποία είχε στόχο να διερευνήσει τις απόψεις των παιδιών προσχολικής ηλικίας σχετικά με το πώς αντιλαμβάνονται τη ζωή τους στο ελληνικό νηπιαγωγείο (Σοφού & Μαρτίδου, υπό δημοσίευση). Ένας δεύτερος στόχος της έρευνας ήταν να διερευνηθούν οι δυνατότητες εφαρμογής της προσέγγισης αυτής στο ελληνικό νηπιαγωγείο και οι τυχόν αδυναμίες της. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε τέσσερα τμήματα, τα οποία ανήκουν σε τρία διαφορετικά νηπιαγωγεία και βρίσκονται στην περιφέρεια της Θεσσαλονίκης. Στην έρευνα συμμετείχαν συνολικά 79 παιδιά και τέσσερις (4) εκπαιδευτικοί. Προκειμένου να διερευνηθούν οι απόψεις των παιδιών σχετικά με το πώς αντιλαμβάνονται τη ζωή τους στο νηπιαγωγείο χρησιμοποιήθηκαν τρεις διαφορετικές τεχνικές: α) η συζήτηση με τα παιδιά στο πλαίσιο ατομικών συνεντεύξεων, β) οι φωτογραφικές μηχανές και γ) η ζωγραφική. Για τις συνεντεύξεις με τα 12

8 παιδιά έγινε προσαρμογή των ερωτήσεων που χρησιμοποίησαν οι Clark & Moss (2010) στην προσέγγιση του «Μωσαϊκού». Οι ερωτήσεις αυτές αφορούσαν τους λόγους για τους οποίους έρχονται τα παιδιά στο νηπιαγωγείο, τις πιο αγαπημένες τους δραστηριότητες και χώρους, το ρόλο των ενηλίκων και των συνομηλίκων, τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν, το τι θεωρούν σημαντικό στο νηπιαγωγείο ή τι θα ήθελαν να αλλάξει. Παραθέτουμε, στη συνέχεια ένα ενδεικτικό απόσπασμα από μια ατομική συνέντευξη ενός παιδιού έξι ετών από την εκπαιδευτικό της τάξης του. Ησυζήτηση μεταπαιδιά Ο Θανάσης (έξι χρονών) σε συνέντευξη που έδωσε τον Φεβρουάριο του 2011 Γιατί έρχεσαι στο νηπιαγωγείο; Για να μάθω γράμματα, γιαναέχω φίλους, γιαναμητουςχτυπάωκαινα τους αγαπάω. Τι σου αρέσει περισσότερο στο νηπιαγωγείο; Μ αρέσει να παίζω με τους φίλους μου, με το Θοδωρή και με όλα τα παιδάκια. Τι δε σου αρέσει εδώ που είσαι; Δεν υπάρχει κάτι που δε μου αρέσει. Όλα μου αρέσουν Με ποιους θέλεις να παίζεις περισσότερο; Με το Θοδωρή... Ποιοιδενείναιοιαγαπημένοισου; Ο Θάνος γιατί όλο εκείνος θέλει να παίρνει την μπάλα Ποιο είναι το αγαπημένο σου μέρος στο νηπιαγωγείο; Το αγαπημένο μου μέρος είναι τα αυτοκινητάκια γιατί παίζω με τα αυτοκινητάκια και μ αρέσει Ποιο μέρος του νηπιαγωγείου δε σου αρέσει; Δεμουαρέσειτοκουκλόσπιτογιατίόλατα παιδάκια θέλουν να παίζουν εκεί. Όχι δε μ αρέσει! Τι σου φαίνεται δύσκολο στο νηπιαγωγείο; Τίποτα. Ποια ήταν η καλύτερη σου μέρα στο νηπιαγωγείο; Ησημερινή, γιατί έπαιξα με το Θοδωρή Ποια ήταν η χειρότερη σου μέρα στο νηπιαγωγείο; Τότε που με είχες μαλώσει γιατί έπαιζα με το αυτοκινητάκι στον ύπνο Υπάρχει κάποιος ή κάτι που σε στενοχωρεί στο νηπιαγωγείο; Η Μιρένα γιατί όπου πάω στο κουκλόσπιτο θέλει και εκείνη να έρχεται. Τι θα ήθελες να αλλάξεις στο νηπιαγωγείο; Να φύγει η Μιρένα 21 Μια δεύτερη τεχνική αποτέλεσε η χρήση των φωτογραφικών μηχανών από τα ίδια τα παιδιά, τα οποία φωτογράφισαν αγαπημένα τους αντικείμενα, πρόσωπα ή δραστηριότητες. Οι φωτογραφίες στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκαν ως θέμα συζήτησης μεταξύ εκπαιδευτικών και παιδιών. Τα παιδιά κλήθηκαν να απαντήσουν τι ήθελαν να δείξουν με τις φωτογραφίες που τράβηξαν και πώς αισθάνονται για το αποτέλεσμα. Τα σχόλια των παιδιών καταγράφηκαν από τον εκπαιδευτικό της τάξης. Για παράδειγμα, στη φωτογραφία που ακολουθεί, ο Θοδωρής, πέντε ετών, φωτογράφισε την αγαπημένη του γωνιά στο νηπιαγωγείο. Όπως χαρακτηριστικά είπε: «Έβγαλα τα ζωάκια, τα τουβλάκια, τα αυτοκινητάκια και το τρενάκι, γιατί είναι η αγαπημένη μου γωνιά που φτιάχνω πράγματα». Συλλέγοντας τέτοιου είδους φωτογραφίες που τράβηξαν τα παιδιά και καταγράφοντας τα σχόλιά τους, ο εκπαιδευτικός μπορεί να διαπιστώσει ποιες είναι οι αγαπημένες γωνιές του κάθε παιδιού αλλά και όλων των παιδιών στην τάξη. 13

9 Τέλος, ως τρίτη τεχνική χρησιμοποιήθηκε η ζωγραφική (Einarsdottir, Dockett, & Perry, 2009). Τα παιδιά κλήθηκαν από τους εκπαιδευτικούς είτε ατομικά είτε σε μικρές ομάδες να ζωγραφίσουν και συγχρόνως να σχολιάσουν «κάτι που τους αρέσει» ή «κάτι που δεν τους αρέσει» στο νηπιαγωγείο. Τα σχόλια των παιδιών στις ζωγραφιές τους καταγράφηκαν από τους εκπαιδευτικούς και μαζί με τις ζωγραφιές τους αποτέλεσαν μέρος των δεδομένων που συγκεντρώθηκαν. Η εικόνα που ακολουθεί είναι η ζωγραφιά του Γιώργου, έξι ετών, ο οποίος αφού κλήθηκε από τον εκπαιδευτικό να ζωγραφίσει κάτι που δεν του αρέσει στο νηπιαγωγείο, ζωγράφισε έναν πίνακα διπλής εισόδου: «Ζωγράφισα μια ομαδική εργασία που κάναμε με τον πίνακα [διπλής εισόδου] γιατί ήταν δύσκολο. Ιδίως το τελευταίο, το δύο». Το δεύτερο στάδιο της ερευνητικής προσέγγισης περιελάμβανε τη σύνθεση και την επεξεργασία των δεδομένων που συγκεντρώθηκαν από τις συνεντεύξεις με τα παιδιά, τις φωτογραφίες που τράβηξαν και τις ζωγραφιές που έκαναν, όπως επίσης και από τα σχόλια των παιδιών για τις φωτογραφίες και τις ζωγραφιές τους. Τέλος, προκειμένου να διερευνηθούν οι δυνατότητες αλλά και οι αδυναμίες της «προσέγγισης του Μωσαϊκού», εκτός από τα δεδομένα που συλλέχθηκαν μέσω των προηγουμένων τεχνικών, προβλέφθηκε χρόνος για ατομική συζήτηση-συνέντευξη με τους εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν στην έρευνα σχετικά με τις δυνατότητες της εφαρμογής της στο νηπιαγωγείο. Η έρευνα κατέδειξε ότι η συγκεκριμένη προσέγγιση μπορεί να συμβάλει τόσο στην ατομική αξιολόγηση των παιδιών όσο και στην εσωτερική αξιολόγηση του νηπιαγωγείου και γενικότερα στη βελτίωση του περιβάλλοντός του. Μπορεί να συμβάλει επίσης στην ανατροφοδότηση των εκπαιδευτικών σχετικά με την εκπαιδευτική τους πρακτική, αλλά κυρίως να ωφελήσει τα ίδια τα παιδιά. Όπως είπαν οι εκπαιδευτικοί που συμμετείχαν στην έρευνα, η συμμετοχή των παιδιών ήταν όχι μόνο ενθουσιώδης, αλλά και συνέβαλε στην ανάπτυξη δεξιοτήτων, όπως τη χρήση της φωτογραφικής μηχανής και την εξοικείωσή τους με τις νέες τεχνολογίες (αποθήκευση και επεξεργασία φωτογραφιών στον υπολογιστή): «τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με τον υπολογιστή και χρησιμοποίησαν την ψηφιακή φωτογραφική μηχανή με άνεση και υπευθυνότητα». Επίσης, σύμφωνα με τις απόψεις των εκπαιδευτικών, η συμμετοχή των παιδιών αύξησε την αυτοπεποίθησή τους και συνέβαλε στην καλλιέργεια του προφορικού τους λόγου: «Τα παιδιά έλεγαν τη γνώμη τους με μεγάλη ευκολία, θάρρος και ειλικρίνεια», «τους δόθηκε η ευκαιρία να αναπτύξουν τον προφορικό τους λόγο, προσπαθώντας να αιτιολογήσουν τις επιλογές τους». Τα παιδιά ανέπτυξαν αυτενέργεια και κριτική σκέψη: «είχαν την ευκαιρία να αυτενεργήσουν, να κρίνουν, να δουν τα αποτελέσματα της φωτογράφισης στον υπολογιστή, να αιτιολογήσουν τις επιλογές τους, καλλιεργώντας παράλληλα την κριτική τους σκέψη», «μπόρεσαν να κάνουν τη σκέψη τους πιο συγκεκριμένη και να ανιχνεύσουν τους λόγους που τους οδήγησαν στις εκάστοτε επιλογές». Επίσης ανέπτυξαν συνεργατικό πνεύμα: «βοήθησαν τους συμμαθητές που αντιμετώπισαν δυσκολίες, συζήτησαν με τους υπόλοιπους, προβληματίστηκαν με τις επιλογές κάποιων άλλων, τους πρότειναν λύσεις» και συμμετείχαν ενεργά σε λήψη αποφάσεων: «τα παιδιά μας έδωσαν ιδέες για τροποποιήσεις στις γωνιές 14

10 της τάξης, για πράγματα που ήθελαν να προσθέσουν σε αυτές ή να αλλάξουν». Τέλος, σύμφωνα με τους εκπαιδευτικούς η συγκεκριμένη προσέγγιση βοήθησε τα παιδιά που δεν μιλούσαν καλά την ελληνική γλώσσα ή κάποια συνεσταλμένα παιδιά να εκφραστούν: «βοηθήθηκαν πολύ τα παιδιά που δεν εκφράζονται καλά λεκτικά και αυθόρμητα, διότι οι ζωγραφιές και οι φωτογραφίες ήταν ένα κίνητρο». Όσον αφορά την ανατροφοδότηση των εκπαιδευτικών, όπως δήλωσαν οι εκπαιδευτικοί το υλικό που συγκεντρώθηκε αποτέλεσε βάση για αναστοχασμό των εκπαιδευτικών πάνω σε αυτά που τους είπαν ή εξέφρασαν τα παιδιά μέσα από τις ζωγραφιές τους και τις φωτογραφίες τους: «μπορέσαμε να μάθουμε πράγματα για τα παιδιά που δεν ξέραμε ότι είχαν μέσα στο μυαλό τους, σκέψεις που δεν είχε δοθεί η ευκαιρία να μας εκθέσουν άλλη φορά», «μας έβαλαν σε σκέψεις σχετικά με τις διαπροσωπικές σχέσεις που έχουν αναπτυχθεί στην ομάδα της τάξης και τέλος μας έκαναν πιο παρατηρητικές για τυχόν προβλήματα ανάμεσα στα παιδιά», «ήταν μια ευχάριστη έκπληξη τα όσα είδα να περιγράφονται από τα παιδιά, διότι ανακάλυψα νέα στοιχεία των παιδιών που δεν είχα εντοπίσει πριν και φυσικά πήρα απαντήσεις σε ερωτήματα που με απασχολούν», «μας έκανε εντύπωση ότι τα παιδιά έδειξαν ότι αγαπούν τη βιβλιοθήκη, πράγμα που δε φαίνεται μέσα στην τάξη». Το υλικό που συλλέχθηκε φαίνεται ότι έδωσε την ευκαιρία στους εκπαιδευτικούς να συζητήσουν για περισσότερο χρόνο σε ατομική βάση με το κάθε παιδί. Όπως αναφέρει μια εκπαιδευτικός που συμμετείχε στην έρευνα: «μας δόθηκε η ευκαιρία να αφιερώσουμε περισσότερο χρόνο με κάθε παιδί μεμονωμένα, να αφουγκραστούμε τους προβληματισμούς τους, να δούμε από τη δική τους οπτική γωνία τις προθέσεις τους, τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους», «μας έδωσε τη δυνατότητα να περάσουμε χρόνο με κάθε παιδί ξεχωριστά και να το ακούσουμε μεμονωμένα από την υπόλοιπη ομάδα και ανεπηρέαστο», «τα παιδιά ήρθαν πιο κοντά στις κυρίες τους και μίλησαν για τις δικές τους σκέψεις χωρίς την υποχρεωτική παρουσία άλλων παιδιών». Σε δύο μάλιστα από τα τμήματα που έγινε η έρευνα, το οπτικό και λεκτικό υλικό που συλλέχθηκε, συμπεριλήφθηκε σε ατομικό φάκελο-λεύκωμα για το κάθε παιδί και δόθηκε στους γονείς των παιδιών. Τέλος, όπως δήλωσαν οι εκπαιδευτικοί, οι απόψεις των παιδιών, διαφορετικές σε πολλές περιπτώσεις από αυτές των ενηλίκων, σχετικά με το χώρο φαίνεται ότι λήφθηκαν σοβαρά υπόψη και αξιοποιήθηκαν: «αγοράσαμε καινούρια επιτραπέζια παιχνίδια, τηλέφωνο για το μαγαζάκι και το ιατρείο, αλλάξαμε τη γωνιά του μαγνητικού πίνακα, εξοπλίσαμε το κουκλόσπιτο με επιπλέον αντικείμενα», «τα παιδιά μας έδωσαν ιδέες για τροποποιήσεις στις γωνιές της τάξης, για πράγματα που ήθελαν να προσθέσουν σε αυτές ή να αλλάξουν». Ως σοβαρό μειονέκτημα της προσέγγισης, οι εκπαιδευτικοί θεώρησαν το ζήτημα της έλλειψης χρόνου: «Οι δυσκολίες που είχαμε να αντιμετωπίσουμε σχετίζονται με την πίεση του χρόνου». Σύμφωνα με τους Clark & Moss (2010: 81), η ακρόαση των μικρών παιδιών «δεν είναι μια δραστηριότητα που γίνεται βιαστικά Η συγκέντρωση του υλικού θα απαιτήσει περισσότερο χρόνο εφόσον δεν βασίζεται σε μία μονάχα μέθοδο επικοινωνίας.η ερμηνεία του υλικού που έχει συγκεντρωθεί είναι χρονοβόρα». 7. Επίλογος Το άρθρο είχε στόχο να αναδείξει τη σημασία της διεξαγωγής ερευνών μαζί με τα παιδιά και τρόπους με τους οποίους μπορούν να εμπλακούν σε συμμετοχικές ερευνητικές διαδικασίες. Η χρήση εναλλακτικών ερευνητικών τεχνικών και εργαλείων ανέδειξε τη δυνατότητα που παρέχουν τόσο στα παιδιά όσο και στους ενήλικες στη συνοικοδόμηση της γνώσης. Από την επισκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας διαπιστώνεται ότι οι συμμετοχικές μορφές έρευνας μπορούν να συμβάλλουν σε ένα διαφορετικό τρόπο αντίληψης του ρόλου των ενηλίκων και των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία. Το παιδί ως ερευνητής ή συν-ερευνητής συμμετέχει στην ερευνητική δραστηριότητα ως ενεργό υποκείμενο που έχει την ικανότητα να εκφράζει συγκροτημένες απόψεις για τη ζωή του και ο ενήλικος μπορεί να δει τον κόσμο μέσα από την οπτική του παιδιού. Το παιδί αντιλαμβάνεται ότι οι απόψεις τους γίνονται σεβαστές από τους ενηλίκους και επιδεικνύει μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση στην έκφρασή τους. Η ενεργητική ακρόαση των παιδιών που χαρακτηρίζει τις συμμετοχικές μορφές έρευνας, σημειώνει ο Moss (2006) είναι μια «ηθική της συνάντησης». Η κεντρική ιδέα της «ηθικής της συνάντησης» είναι ότι ο ενήλικος σέβεται τη διαφορετική οπτική γωνία του παιδιού και δεν προσπαθεί να διαμορφώσει τη φωνή του ώστε να απηχεί τη δική του. Με αυτή την έννοια, προσθέτει ο Moss (2006), η ακρόαση είναι μια δημοκρατική πρακτική: από τη στιγμή που μπορούμε να αναγνωρίσουμε τη διαφορετική φωνή, να αποδεχθούμε μια διαφορετική ερμηνεία και να εμπλακούμε σε διάλογο, τότε εφαρμόζουμε δημοκρατική πρακτική. 15

11 Η ηλικία των παιδιών φαίνεται ότι δεν είναι ένας παράγοντας που παρεμποδίζει τη διεξαγωγή συμμετοχικών ερευνών δράσης, αν και θα πρέπει να υπάρχει ευελιξία και προσαρμογή των ερευνητικών μεθόδων και εργαλείων στις δυνατότητες της συγκεκριμένης ομάδας των παιδιών (Clark, 2010). Από την άλλη πλευρά, η επιλογή των κατάλληλων ερευνητικών μεθόδων προκειμένου να διερευνηθεί η «αυθεντική φωνή» των παιδιών δεν είναι το ζητούμενο (James, Jenks & Prout, 1998). Το πιο σημαντικό, όπως ήδη αναφέρθηκε, φαίνεται να είναι το θεωρητικό υπόβαθρο τέτοιου είδους ερευνών και κυρίως οι υποδηλούμενες αξίες και παραδοχές σχετικά με το παιδί οι οποίες επηρεάζουν αντίστοιχα και την ερευνητική διαδικασία. Η ενεργητική εμπλοκή των παιδιών στην έρευνα θα πρέπει, επομένως, να ειδωθεί στο θεωρητικό πλαίσιο μιας προσέγγισης που αντιλαμβάνεται το παιδί ως ειδήμονα, ως δρων κοινωνικό υποκείμενο, ως συνδιαμορφωτή νοήματος, ως ερευνητή. Το πλαίσιο που υιοθετήθηκε στην προσέγγιση του «Μωσαϊκού» είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ακρόασης και ενεργητικής συμμετοχής των παιδιών σε ερευνητική διαδικασία, που «συνδυάζει τα πλεονεκτήματα της χρήσης συμμετοχικών μεθόδων στην προσχολική εκπαίδευση και διαμορφώνει μια πολυμεθοδική, συμμετοχική, στοχαστική και προσαρμοστική προσέγγιση» (Clark & Moss, 2010: 85). Οι προκλήσεις που θέτει η προσέγγιση αυτή στο χώρο της προσχολικής εκπαίδευσης είναι πολλές. Αναφέρουμε ορισμένες από αυτές: Πώς θα μπορούσε να συνεισφέρει στην οικοδόμηση μιας δημοκρατικής πρακτικής στην προσχολική εκπαίδευση, όπου οι ενήλικες μαθαίνουν από τα παιδιά, ενώ τα παιδιά, των οποίων η φωνή ακούγεται, αναπτύσσουν δεξιότητες και ενισχύουν την αυτοπεποίθησή τους; Πώς θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί η προσέγγιση του «Μωσαϊκού» για τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος στο οποίο οι απόψεις των παιδιών και των ενηλίκων είναι σεβαστές και οι διαφωνίες τίθενται υπό διαπραγμάτευση; Γενικότερα, πώς θα μπορούσε να ενσωματωθεί στην καθημερινή πρακτική μιας προσχολικής δομής η προσέγγιση του Μωσαϊκού και να αποτελέσει σημείο εκκίνησης για τη διεξαγωγή συμμετοχικών ερευνών με τα παιδιά; Βιβλιογραφία Alderson, P. (2000). Young children s rights: exploring beliefs, principles and practice. London: Jessica Kingsley/Save the Children. Brownlie, J., Anderson, S. & Ormston, R. (2005). Children as Researchers. Edinburgh: Scottish Executive Education Department. Christensen, P. & James, A. (eds.) (2008). Research with children: perspectives and practices. London: Falmer Press. Christensen, P. (2004). Children s participation in ethnographic research: Issues of power and representation. Children and Society, 18, Clark, A. (2005). Ways of seeing: Using the Mosaic approach to listen to young children s perspectives. Στο Clark, A., Moss, P. & Kjørholt, A. (Eds.). Beyond listening: Children s perspectives on early childhood services. Bristol: Policy Press. Clark, A. (2008). Early childhood spaces: Involving young children and practitioners in the design process. Working Paper 43. The Hague: Bernard van leer Foundation. Ανακτήθηκε από την ηλεκτρονική διεύθυνση: Clark, A. (2010). Transforming children s spaces: Children s and adults participation in designing learning environments. London: Routledge. Clark, A. & Moss, P. (2005). Spaces to play: More listening to young children: The Mosaic Approach. London: National Children s Bureau. Clark, Α. & Moss, P. (2010). Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά. Η προσέγγιση του Μωσαϊκού. Αθήνα: ΕΑΔΑΠ. Dahlberg, G., Moss, P. & Pence, A. (1999). Beyond Quality in Early Childhood Education and Care: Post modern perspectives. London: Falmer Press. Darbyshire, P, Schiller, W. & MacDougall, C. (2005). Extending new paradigm childhood research: meeting the challenges of including younger children, Early Child Development and Care, 175(6), Einarsdottir, J., Dockett, S., & Perry, B. (2009). Making meaning: Children s perspectives expressed through drawings. Early Child Development and Care: Special Issue. 179(2),

12 James, A. & Prout, A. (1997). Constructing and reconstructing childhood. London: Falmer Press. James, A., Jenks, C. & Prout, A. (1998). Theorizing Childhood. Cambridge: Polity Press. Κατσαρού, Ε. & Τσάφος, Β. (2003). Από την έρευνα στη διδασκαλία. Η εκπαιδευτική έρευνα δράσης. Αθήνα: Σαββάλας. Langsted, O. (1994). Looking at quality from the child s perspective. Στο Moss, P. & Pence, A. (1994). Valuing quality in early childhood services: new approaches to defining quality. Paul Chapman Publishing. Lansdown, G. (2005). Can you hear me? The right of young children to participate in decisions affecting them. Working Paper 36. The Hague: Bernard van Leer Foundation. Ανακτήθηκε από την ηλεκτρονική διεύθυνση: MacNaughton, G., Hughes, P. & Smith, K. (2007). Young Children As Active Citizens. Cambridge: Cambridge Scholars Press. MacNaughton, G., & Smith, K. (2009). Children s rights in Early Childhood. In M. J. Kehily (Ed). An Introduction to Childhood Studies. Berkshire, England: Open University Press/McGraw Hill. Moss, P. (2006). Listening to young children-beyond rights to ethics. Στο Learning and Teaching Scotland (2006). Let s talk about listening to children: towards a shared understanding for early years education in Scotland. Ανακτήθηκε από την ηλεκτρονική διεύθυνση: Ν.2101/92 (ΦΕΚ Α' 192). Κύρωση της Διεθνούς Σύμβασης για τα δικαιώματα του παιδιού. Ανακτήθηκε από Prout, A. & James, A. (1997). A New Paradigm for the Sociology of Childhood? Provenance, Promise and Problems. Στο Prout, A. & James, A. (1997). Constructing and Reconstructing Childhood. London: Falmer Press Rogoff, B. (2003). The cultural nature of human development. New York: Oxford University Press. Σοφού, Ε. & Μαρτίδου, Ρ. (υπό δημοσίευση). Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά: Πώς αντιλαμβάνονται τη ζωή τους στο Νηπιαγωγείο; Στα Πρακτικά του Eυρωπαϊκού Συνεδρίου της OMEP, Δημιουργικότητα και Μάθηση στην πρώτη σχολική ηλικία, Λευκωσία 6-8 Μαΐου Vygotsky, L. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge: Harvard University Press. 17

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 2: Μάθηση & διδασκαλία στην προσχολική εκπαίδευση: βασικές αρχές Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην

Διαβάστε περισσότερα

2. έχει τον απαραίτητο εξοπλισμό. 3. είναι καλά οργανωμένο

2. έχει τον απαραίτητο εξοπλισμό. 3. είναι καλά οργανωμένο Παράρτημα 1. Ερωτηματολόγιο που απευθύνεται προς τους γονείς των μαθητών Σας παρακαλούμε να συμπληρώσετε ανώνυμα αυτό το ερωτηματολόγιο και να το ρίξετε σε ένα ειδικό κουτί που έχει τοποθετηθεί για τον

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. ΜΟΙΡΑΖΟΜΑΣΤΕ ΙΔΕΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. ΜΟΙΡΑΖΟΜΑΣΤΕ ΙΔΕΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 1 η ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ (ΑΛΛΗΛΟ-)ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. ΜΟΙΡΑΖΟΜΑΣΤΕ ΙΔΕΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2012-2013. Διοργάνωση: Σχολική Σύμβουλος Φιλολόγων Β. Καλοκύρη Παρασκευή 14 - Σάββατο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Ενότητα: Μέθοδος Project Διδάσκων: Κατσαρού Ελένη ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνικοπολιτισμικές. Θεωρίες Μάθησης. & Εκπαιδευτικό Λογισμικό

Κοινωνικοπολιτισμικές. Θεωρίες Μάθησης. & Εκπαιδευτικό Λογισμικό Κοινωνικοπολιτισμικές Θεωρίες Μάθησης & Εκπαιδευτικό Λογισμικό Κοινωνικοπολιτισμικές προσεγγίσεις Η σκέψη αναπτύσσεται (προϊόν οικοδόμησης και αναδόμησης γνώσεων) στα πλαίσια συνεργατικών δραστηριοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Mαθησιακό Περιβάλλον: Χώρος και μη λεκτική επικοινωνία ως στοιχεία του μαθησιακού περιβάλλοντος

Mαθησιακό Περιβάλλον: Χώρος και μη λεκτική επικοινωνία ως στοιχεία του μαθησιακού περιβάλλοντος Mαθησιακό Περιβάλλον: Χώρος και μη λεκτική επικοινωνία ως στοιχεία του μαθησιακού περιβάλλοντος Τι είναι/ περιλαμβάνει ένα περιβάλλον μάθησης;? Χώρος? Εκπαιδευτικά Υλικά? Σχέσεις- Αλληλεπιδράσεις? Κλίμα

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 6: Η σημασία των ερωτήσεων στην εκπαιδευτική διαδικασία

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 6: Η σημασία των ερωτήσεων στην εκπαιδευτική διαδικασία Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 6: Η σημασία των ερωτήσεων στην εκπαιδευτική διαδικασία Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Χώρος και οι Γωνιές απασχόλησης

Ο Χώρος και οι Γωνιές απασχόλησης Ο Χώρος και οι Γωνιές απασχόλησης Δρ. Κατερίνα Σαραφίδου Σχολ. Σύμβουλος 39 ης Π.Α. Ν. Δράμας Το περιβάλλον θα πρέπει να δρα σαν ένα είδος ενυδρείου, στο οποίο αντανακλούν οι ιδέες, οι ηθικές αρχές και

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονική Επετηρίδα, Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Παρουσίαση Βιβλίου

Επιστημονική Επετηρίδα, Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Παρουσίαση Βιβλίου Επιστημονική Επετηρίδα, Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Τόμος 9, Αρ.2 (2016) Παρουσίαση Βιβλίου Palaiologou, I (Ed) (2016). The Early Years Foundation Stage: Theory and Practice.

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 10: Συνεργασία σχολείου-οικογένειας

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 10: Συνεργασία σχολείου-οικογένειας Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 10: Συνεργασία σχολείου-οικογένειας Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307)

Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307) Ενότητα #4: Λειτουργικός και Κριτικός Γραμματισμός Διδάσκων: Κατσαρού Ελένη ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών. Πρακτική Άσκηση. Ενότητα 1: Εισαγωγικά

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών. Πρακτική Άσκηση. Ενότητα 1: Εισαγωγικά Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Πρακτική Άσκηση Ενότητα 1: Εισαγωγικά Αν. Καθηγήτρια: Σοφία Αυγητίδου E-mail: saugitidoy@uowm.gr Μέντορες: Βάσω Αλεξίου, Λίζα Θεοδωρίδου, Αγάπη Κοσκοσίδου Παιδαγωγικό Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Κιουτσιούκη Δήμητρα, 485 Τελική δραστηριότητα Φάση 1 :Ατομική μελέτη 1. Πώς θα περιγράφατε το ρόλο της τεχνολογίας στην εκπαιδευτική καινοτομία; Οι Web

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 7: Παιχνίδι και μάθηση

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 7: Παιχνίδι και μάθηση Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 7: Παιχνίδι και μάθηση Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας Να προσδιοριστούν

Διαβάστε περισσότερα

Συμμετοχή των Νέων και Παγκόσμια Πολιτότητα: Προκλήσεις και Συστάσεις για το `Εργο Future Youth Schools Forum. Συνοπτική Έκθεση

Συμμετοχή των Νέων και Παγκόσμια Πολιτότητα: Προκλήσεις και Συστάσεις για το `Εργο Future Youth Schools Forum. Συνοπτική Έκθεση 3 Συμμετοχή των Νέων και Παγκόσμια Πολιτότητα: Προκλήσεις και Συστάσεις για το `Εργο Future Youth Schools Forum Συνοπτική Έκθεση Συνοπτική Έκθεση Η παρούσα έκθεση αναλύει και αξιολογεί τις τρέχουσες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία Νέο Πρόγραμμα iuσπcdcddccscsdcscsουδών Νηπιαγωγείου Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών MA in Education (Education Sciences) ΑΣΠΑΙΤΕ-Roehampton ΠΜΣ MA in Education (Education Sciences) Το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Εκπαίδευση (Επιστήμες της Αγωγής),

Διαβάστε περισσότερα

PHOTOVOICE. Κλειώ Κούτρα

PHOTOVOICE. Κλειώ Κούτρα PHOTOVOICE Κλειώ Κούτρα PHOTOVOICE ΤΙ ΕΙΝΑΙ PHOTOVOICE; ΓΙΑΤΊ ΠΡΈΠΕΙ ΝΑ ΤΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΉΣΕΤΕ; ΠΟΙΟΣ ΠΡΈΠΕΙ ΝΑ ΤΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΉΕΙ; ΠΟΤΕ ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΤΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΤΕ; ΠΏΣ ΜΠΟΡΕΊΤΕ ΝΑ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΉΣΕΤΕ PHOTOVOICE

Διαβάστε περισσότερα

Δράση 9.10 Υπηρεσία Υποστήριξης Τελικών Χρηστών των Βιβλιοθηκών και Κέντρων Πληροφόρησης

Δράση 9.10 Υπηρεσία Υποστήριξης Τελικών Χρηστών των Βιβλιοθηκών και Κέντρων Πληροφόρησης ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΥΓΚΛΙΣΗ» Δράση 9.10 Υπηρεσία Υποστήριξης Τελικών Χρηστών των Βιβλιοθηκών και Κέντρων Πληροφόρησης ΚΥΡΙΩΣ ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ: 9.10.5 Ηλεκτρονικό ενημερωτικό και εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 4: Μαθησιακά πλαίσια στο νηπιαγωγείο. Νέο πρόγραμμα σπουδών νηπιαγωγείου

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 4: Μαθησιακά πλαίσια στο νηπιαγωγείο. Νέο πρόγραμμα σπουδών νηπιαγωγείου Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 4: Μαθησιακά πλαίσια στο νηπιαγωγείο. Νέο πρόγραμμα σπουδών νηπιαγωγείου Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτύσσοντας δεξιότητες επικοινωνίας, συνεργασίας και ενσυναίσθησης μεταξύ μαθητών, εκπαιδευτικών και γονέων

Αναπτύσσοντας δεξιότητες επικοινωνίας, συνεργασίας και ενσυναίσθησης μεταξύ μαθητών, εκπαιδευτικών και γονέων Αναπτύσσοντας δεξιότητες επικοινωνίας, συνεργασίας και ενσυναίσθησης μεταξύ μαθητών, εκπαιδευτικών και γονέων ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2016-17 ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ-ΔΡΑΣΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΜΑΘΗΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ Π. Κωνσταντινίδου,

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Βιβλίου. Δημήτρης Γερμανός Τμήμα Επιστήμων Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Παρουσίαση Βιβλίου. Δημήτρης Γερμανός Τμήμα Επιστήμων Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Επιστημονική Επετηρίδα, Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Τόμος 8 (2015) Παρουσίαση Βιβλίου Ρέντζου, Κ., Σακελλαρίου, Μ. (2014). Ο χώρος ως παιδαγωγικό πεδίο σε προσχολικά περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 13: Ζητήματα Αποτίμησης της Μάθησης του Κριτικοστοχαστικού Εκπαιδευτή

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση Νέων Τεχνολογιών στην Εκπαίδευση και την Κατάρτιση Ηλεκτρονική Μάθηση Χαράλαμπος Βρασίδας

Χρήση Νέων Τεχνολογιών στην Εκπαίδευση και την Κατάρτιση Ηλεκτρονική Μάθηση Χαράλαμπος Βρασίδας Χρήση Νέων Τεχνολογιών στην Εκπαίδευση και την Κατάρτιση Ηλεκτρονική Μάθηση Χαράλαμπος Βρασίδας www.cardet.org www.unic.ac.cy info@cardet.org Ανασκόπηση Σύγχρονες τάσεις Στοιχεία από ΕΕ Προκλήσεις Χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι προσδοκίες, που καλλιεργούμε για τα παιδιά, εμείς οι εκπαιδευτικοί, αναφέρονται σε γενικά κοινωνικά χαρακτηριστικά και παράλληλα σε ατομικά ιδιοσυγκρασιακά. Τέτοια γενικά κοινωνικο-συναισθηματικά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ. Σπύρος Σπύρου Καθηγητής Ανθρωπολογίας και Κοινωνιολογίας Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου

Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ. Σπύρος Σπύρου Καθηγητής Ανθρωπολογίας και Κοινωνιολογίας Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ Σπύρος Σπύρου Καθηγητής Ανθρωπολογίας και Κοινωνιολογίας Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου ΤΙ ΛΕΕΙ ΤΟ ΑΡΘΡΟ 12 ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ ΤΩΝ ΗΝΩΜΕΝΩΝ ΕΘΝΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Επιμόρφωσης για τη Διδασκαλία της Νέας Ελληνικής Γλώσσας - Φάση Α (2014-2015)

Πρόγραμμα Επιμόρφωσης για τη Διδασκαλία της Νέας Ελληνικής Γλώσσας - Φάση Α (2014-2015) Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Οκτώβριος 2014 Πρόγραμμα Επιμόρφωσης για τη Διδασκαλία της Νέας Ελληνικής Γλώσσας - Φάση Α (2014-2015) Γλωσσική Εκπαίδευση - Εκπαίδευση στον Γραμματισμό:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Υ.Α Γ2/6646/ Επιµόρφωση καθηγητών στο ΣΕΠ και τη Επαγγελµατική Συµβουλευτική

Υ.Α Γ2/6646/ Επιµόρφωση καθηγητών στο ΣΕΠ και τη Επαγγελµατική Συµβουλευτική Υ.Α Γ2/6646/20-11-97 Επιµόρφωση καθηγητών στο ΣΕΠ και τη Επαγγελµατική Συµβουλευτική ΥΠΕΠΘ-Γ2/6646120.Ι 1.97 Ενηµέρωση για το πρόγραµµα επιµόρφωσης Καθηγητών στο Σχολικό Επαγγελµατικό Προσανατολισµό και

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53 Πίνακας Περιεχομένων Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1 Πώς μαθαίνουν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας...11 Η Φυσική Αγωγή στην προσχολική ηλικία...14 Σχέση της Φυσικής Αγωγής με τους τομείς ανάπτυξης του παιδιού...16

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 8: Επίλυση προβλήματος

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 8: Επίλυση προβλήματος Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 8: Επίλυση προβλήματος Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας Να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

5.34 Αξιοποίηση κοινοτήτων μάθησης στο πλαίσιο προγράμματος προπτυχιακής εκπαίδευσης εν δυνάμει εκπαιδευτικών

5.34 Αξιοποίηση κοινοτήτων μάθησης στο πλαίσιο προγράμματος προπτυχιακής εκπαίδευσης εν δυνάμει εκπαιδευτικών 5.34 Αξιοποίηση κοινοτήτων μάθησης στο πλαίσιο προγράμματος προπτυχιακής εκπαίδευσης εν δυνάμει εκπαιδευτικών συντελεστές Σπυρίδων Δουκάκης sdoukakis@rhodes.aegean.gr ΠΤΔΕ Πανεπιστημίου Αιγαίου Μαρία Μοσκοφόγλου-

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 5: Η κοινωνική διάσταση της καινοτομίας ως μοχλός της αειφορίας Αφροδίτη Παπαδάκη-Κλαυδιανού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Εκπαίδευσης με σκοπό τη Διδασκαλία με χρήση Ψηφιακών Τεχνολογιών

Μοντέλα Εκπαίδευσης με σκοπό τη Διδασκαλία με χρήση Ψηφιακών Τεχνολογιών 1ο Κεφάλαιο Μοντέλα Εκπαίδευσης με σκοπό τη Διδασκαλία με χρήση Ψηφιακών Τεχνολογιών Τις τελευταίες δεκαετίες, οι επιστημονικές ενώσεις, οι συνδικαλιστικοί φορείς και εκπαιδευτικοί της πράξης μέσω συνεδρίων

Διαβάστε περισσότερα

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση προλογοσ Το βιβλίο αυτό αποτελεί καρπό πολύχρονης ενασχόλησης με τη θεωρητική μελέτη και την πρακτική εφαρμογή του παραδοσιακού χορού και γράφτηκε με την προσδοκία να καλύψει ένα κενό όσον αφορά το αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΠΙΟ ΑΞΙΟΘΑΥΜΑΣΤΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΜΟΥ

Ο ΠΙΟ ΑΞΙΟΘΑΥΜΑΣΤΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΜΟΥ Ο ΠΙΟ ΑΞΙΟΘΑΥΜΑΣΤΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΜΟΥ (MY MOST REMARKABLE TEACHER) Σκοπός Ο σκοπός αυτού του εργαλείου είναι να υποκινήσει τον αναστοχασμό στηριζόμενο στην προσωπική εμπειρία με τους εκπαιδευτικούς που κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Σμαράγδα Τσιραντωνάκη, ΠΕ70 ΣΧΟΛΕΙΟ Ιδιωτικά Εκπαιδευτήρια Θεοδωρόπουλου Χανιά Μάϊος 2015 Σελίδα 1 από 10 1. Συνοπτική περιγραφή της καλής πρακτικής Η παρούσα

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Πειραματικό εργαστήρι στη βιωματική μάθηση και στη σχολική θρησκευτική αγωγή

Πειραματικό εργαστήρι στη βιωματική μάθηση και στη σχολική θρησκευτική αγωγή Πειραματικό εργαστήρι στη βιωματική μάθηση και στη σχολική θρησκευτική αγωγή Εργαστήριο Ιστορίας και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Αιγαίου Διδάσκουν: Πολύκαρπος Καραμούζης, (Πανεπιστήμιο Αιγαίου)

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό λογισμικό: Αβάκιο Χελωνόκοσμος Δραστηριότητα 1: «Διερευνώντας τα παραλληλόγραμμα»

Εκπαιδευτικό λογισμικό: Αβάκιο Χελωνόκοσμος Δραστηριότητα 1: «Διερευνώντας τα παραλληλόγραμμα» Εκπαιδευτικό λογισμικό: Αβάκιο Χελωνόκοσμος Δραστηριότητα 1: «Διερευνώντας τα παραλληλόγραμμα» Φύλλο δασκάλου 1.1 Ένταξη δραστηριότητας στο πρόγραμμα σπουδών Τάξη: Ε και ΣΤ Δημοτικού. Γνωστικά αντικείμενα:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ Φιλία Ίσαρη 2016-17 Σεμινάριο Πτυχιακής Εργασίας Διάγραμμα παρουσίασης Εισαγωγή στην Ποιοτική Έρευνα Σύγκριση με την ποσοτική έρευνα Πλεονεκτήματα και περιορισμοί Βασικές

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Θέμα/τίτλος: Η δική μου πολιτεία-διάσημα Κτίρια Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε 2 Διάρκεια: 7Χ80 λεπτά Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές/μαθήτριες ανακαλούν εμπειρίες, εκφράζουν συναισθήματα

Διαβάστε περισσότερα

Παρατήρηση διδασκαλίας. Εργαλείο βελτίωσης της εκπαιδευτικής αποτελεσματικότητας

Παρατήρηση διδασκαλίας. Εργαλείο βελτίωσης της εκπαιδευτικής αποτελεσματικότητας Παρατήρηση διδασκαλίας Εργαλείο βελτίωσης της εκπαιδευτικής αποτελεσματικότητας Εκπαιδευτική Αποτελεσματικότητα Ο μάχιμος εκπαιδευτικός, αποτελεί, καθοριστικό παράγοντα για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία (Project)

Ερευνητική Εργασία (Project) Ερευνητική Εργασία (Project) Ερευνητικές Εργασίες (Project) Τι είναι ερευνητική εργασία Σκοπός της ερευνητικής εργασίας Εκπαιδευτική Αξία Προϋποθέσεις επιτυχίας του project Ρόλος του μαθητή Ρόλος του Εκπαιδευτικού

Διαβάστε περισσότερα

Κ. Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΕΑΠΗ e.mail:

Κ. Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΕΑΠΗ e.mail: Το Αναλυτικό Πρόγραμμα ως εργαλείο αντιμετώπισης κοινωνικών καταστάσεων και επίτευξης οραμάτων της κοινωνίας Η περίπτωση του Αναλυτικού Προγράμματος του Ελληνικού Νηπιαγωγείου Κ. Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙA

ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙA ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙA Ενότητα #1: Αρχές ολόπλευρης ανάπτυξης και συγκρότησης γνώσεων και δεξιοτήτων των μικρών παιδιών: αναγκαία γνώση για την ανάπτυξη καθημερινών

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές προσεγγίσεις στην Πληροφορική. Η εποικοδομιστική προσέγγιση για τη γνώση. ως ενεργητική και όχι παθητική διαδικασία

Διδακτικές προσεγγίσεις στην Πληροφορική. Η εποικοδομιστική προσέγγιση για τη γνώση. ως ενεργητική και όχι παθητική διαδικασία Διδακτικές προσεγγίσεις στην Πληροφορική Η εποικοδομιστική προσέγγιση για τη γνώση ως ενεργητική και όχι παθητική διαδικασία ως κατασκευή και όχι ως μετάδοση ως αποτέλεσμα εμπειρίας και όχι ως μεταφορά

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση. Ελένη Παπαϊωάννου

Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση. Ελένη Παπαϊωάννου Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση Ελένη Παπαϊωάννου ΕΡΩΤΗΜΑ 1: Ποιους χαρακτηρίζουμε «ευάλωτους» εκπαιδευόμενους; (Δραστηριότητα 1) Εκπαίδευση Άξονες ευπάθειας Πρόωρη εγκατάλειψη εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Οι περιοχές που διερευνήθηκαν συστηματικά από τα σχολεία ήσαν οι ακόλουθες: Σχέσεις μεταξύ εκπαιδευτικών-μαθητών και μεταξύ μαθητών

Οι περιοχές που διερευνήθηκαν συστηματικά από τα σχολεία ήσαν οι ακόλουθες: Σχέσεις μεταξύ εκπαιδευτικών-μαθητών και μεταξύ μαθητών Ανάπτυξη µεθόδων και εργαλείων έρευνας Από τα σχολεία που συµµετείχαν στην ΑΕΕ: Οργάνωσε οµάδες εργασίας το 66% Αξιοποίησε σχετική βιβλιογραφία το 66% Συγκέντρωσε δεδοµένα από: τα αρχεία του σχολείου το

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος μαθήματος ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ. ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΙΠ1011

Τίτλος μαθήματος ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ. ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΙΠ1011 Τίτλος μαθήματος ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΙΠ1011 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS: 3,5 ΕΞΑΜΗΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ: 6 ο ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

«Η παιδαγωγική αξία της αξιολόγησης του μαθητή» Δρ. Χριστίνα Παπαζήση Σχολική Σύμβουλος Φυσικών Επιστημών

«Η παιδαγωγική αξία της αξιολόγησης του μαθητή» Δρ. Χριστίνα Παπαζήση Σχολική Σύμβουλος Φυσικών Επιστημών «Η παιδαγωγική αξία της αξιολόγησης του μαθητή» Δρ. Χριστίνα Παπαζήση Σχολική Σύμβουλος Φυσικών Επιστημών Ρωτώ τον εαυτό μου Κάνε αυτήν την απλή ερώτηση στον εαυτό σου, κάθε πρωί στην πορεία σου για το

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση

Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση Κωδικός μαθήματος: ΚΕΠ 302 Διδάσκων: Δημήτρης Θ. Ζάχος Πιστωτικές μονάδες: 10 Χρόνος και τόπος διεξαγωγής: Τετάρτη 6-9 αίθουσα 907 Εισαγωγικά Η επιτυχής συμμετοχή σ ένα

Διαβάστε περισσότερα

Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 1: Εισαγωγή

Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 1: Εισαγωγή Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 1: Εισαγωγή Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας Ενημέρωση για το περιεχόμενο του μαθήματος Περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικό ερώτημα: Η εξέλιξη της τεχνολογίας της φωτογραφίας μέσω διαδοχικών απεικονίσεων της Ακρόπολης.

Ερευνητικό ερώτημα: Η εξέλιξη της τεχνολογίας της φωτογραφίας μέσω διαδοχικών απεικονίσεων της Ακρόπολης. Περιγραφή της ερευνητικής εργασίας Βασικοί σκοποί της έρευνας: Η οικοδόμηση γνώσεων όσον αφορά στη λειτουργία των φωτογραφικών τεχνικών (αναλογικών ψηφιακών) διερευνώντας το θέμα κάτω από το πρίσμα των

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Κουσερή Γεωργία

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Κουσερή Γεωργία ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Κουσερή Γεωργία Φιλόλογος Δρ. Πανεπιστημίου Θεσσαλίας ΚΕΡΚΥΡΑ ΜΑΙΟΣ 2017 Περιεχόμενα της παρουσίασης Το ιστορικό ερώτημα Το

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή. Χ.Δαφέρμου

Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή. Χ.Δαφέρμου Η προσέγγιση του γραπτού λόγου και η γραφή Πώς μαθαίνουν τα παιδιά να μιλούν? Προσπαθώντας να επικοινωνήσουν Πώς μαθαίνουν τα παιδιά να γράφουν? Μαθαίνoυν να γράφουν γράφοντας Η γραφή λύνει προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη περίπτωσης εργαλεία κοινωνικής δικτύωσης - MultiBlog. Ισπανική γλώσσα. 33 φοιτητές (ενήλικες > 25 ετών) και 2 εκπαιδευτικοί

Μελέτη περίπτωσης εργαλεία κοινωνικής δικτύωσης - MultiBlog. Ισπανική γλώσσα. 33 φοιτητές (ενήλικες > 25 ετών) και 2 εκπαιδευτικοί Μελέτη περίπτωσης εργαλεία κοινωνικής δικτύωσης - MultiBlog Σελίδα 1 μελέτη περίπτωσης πληροφορίες 1. Γενικές Πληροφορίες Πρόσβαση στο Πανεπιστήμιο για ενήλικες (ηλικία άνω 25 Επίπεδο (ηλικία των μαθητών)

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ Ι. (1) Στόχοι, περιεχόμενο μαθήματος, η παρατήρηση ως τεχνική συλλογής δεδομένων στο σχολικό περιβάλλον

ΣΧΟΛΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ Ι. (1) Στόχοι, περιεχόμενο μαθήματος, η παρατήρηση ως τεχνική συλλογής δεδομένων στο σχολικό περιβάλλον ΣΧΟΛΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ Ι (1) Στόχοι, περιεχόμενο μαθήματος, η παρατήρηση ως τεχνική συλλογής δεδομένων στο σχολικό περιβάλλον Στόχοι της Σχολικής Πρακτικής Ι Επιδιώκεται οι φοιτητές/-τριες: Να εξοικειωθούν με

Διαβάστε περισσότερα

Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 6: Η προσέγγιση των σχολείων του Reggio Emilia

Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 6: Η προσέγγιση των σχολείων του Reggio Emilia Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 6: Η προσέγγιση των σχολείων του Reggio Emilia Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας Να γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Δρ Ειρήνη Ροδοσθένους, Λειτουργός Π.Ι. ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ Επικοινωνιακή διδασκαλία της γλώσσας: η ίδια η γλώσσα συνιστά και ορίζεται ως κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή των Ικανοτή των

Περιγραφή των Ικανοτή των Περιγραφή των Ικανοτή των * Το σχέδιο αυτό χρηματοδοτήθηκε με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η παρούσα δημοσίευση (ανακοίνωση) δεσμεύει μόνο τον συντάκη της και η Επιτροπή δεν ευθύνεται για τυχόν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ Γενικές πληροφορίες Οι «Δημιουργικές Συνεργασίες με Καλλιτέχνες» στοχεύουν στην επαφή και εξοικείωση των παιδιών με τους καλλιτέχνες της Κύπρου. Παράλληλα στοχεύουν

Διαβάστε περισσότερα

Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 8: Σχεδιασμός Ημερησίων Προγραμμάτων

Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 8: Σχεδιασμός Ημερησίων Προγραμμάτων Προσχολική Παιδαγωγική Ενότητα 8: Σχεδιασμός Ημερησίων Προγραμμάτων Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας Να συζητήσουν και να

Διαβάστε περισσότερα

Συνεργατικές Τεχνικές

Συνεργατικές Τεχνικές Καταιγισμός ιδεών, Παιχνίδι ρόλων, Ομάδες Εργασίας, Συζήτηση με διάταξη δύο κύκλων, Δομημένη Συζήτηση - Debate Μέθοδος σχεδίων εργασίας ΚΕΣΥΠ ΚΙΛΚΙΣ Καταιγισμός ιδεών Είναι η εξέταση ενός ζητήματος μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιολόγηση ως μηχανισμός ανατροφοδότησης της εκπαιδευτικής διαδικασίας

Η αξιολόγηση ως μηχανισμός ανατροφοδότησης της εκπαιδευτικής διαδικασίας Η αξιολόγηση ως μηχανισμός ανατροφοδότησης της εκπαιδευτικής διαδικασίας Δρ Ειρήνη Ροδοσθένους, ΕΜΕ Φιλολογικών Μαθημάτων Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Αξιολόγηση του μαθητή Βασικός στόχος της αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΈΔΙΟ RELEASE για τη δια βίου μάθηση και την ενδοϋπηρεσιακή επιμόρφωση των εκπαιδευτικών στην Κύπρο

ΣΧΈΔΙΟ RELEASE για τη δια βίου μάθηση και την ενδοϋπηρεσιακή επιμόρφωση των εκπαιδευτικών στην Κύπρο ΣΧΈΔΙΟ RELEASE για τη δια βίου μάθηση και την ενδοϋπηρεσιακή επιμόρφωση των εκπαιδευτικών στην Κύπρο Παρουσίαση από τις: Φροσούλα Πατσαλίδου, ερευνήτρια, & Μαίρη Κουτσελίνη, επιστημονική υπεύθυνη του προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΘΟΔΟΣ PROJECT ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Κωνσταντίνος Δαφνάς, MSc. Ψυχολόγος Κωνσταντίνος Φύσσας, ΜΑ., Ψυχοθεραπευτής

Η ΜΕΘΟΔΟΣ PROJECT ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Κωνσταντίνος Δαφνάς, MSc. Ψυχολόγος Κωνσταντίνος Φύσσας, ΜΑ., Ψυχοθεραπευτής Η ΜΕΘΟΔΟΣ PROJECT ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Κωνσταντίνος Δαφνάς, MSc. Ψυχολόγος Κωνσταντίνος Φύσσας, ΜΑ., Ψυχοθεραπευτής Εισαγωγικά Η παιδαγωγική του Σχεδίου Εργασίας ή μέθοδος Project βασίζεται στην

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

DeSqual Ενότητες κατάρτισης 1. Ενδυνάμωση των εξυπηρετούμενων

DeSqual Ενότητες κατάρτισης 1. Ενδυνάμωση των εξυπηρετούμενων DeSqual Ενότητες κατάρτισης 1. Ενδυνάμωση των εξυπηρετούμενων 2 x 4 ώρες Μέτρηση και Βελτίωση Ενδυνάμωσης Ορισμός της Ενδυνάμωσης: Η ενδυνάμωση είναι η διαδικασία της αύξησης της ικανότητας των ατόμων

Διαβάστε περισσότερα

H ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Διδάσκουσα Φένια Χατζοπούλου

H ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Διδάσκουσα Φένια Χατζοπούλου H ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Διδάσκουσα Φένια Χατζοπούλου kchatzop@uth.gr Περιεχόμενα Ορισμός Ιστορική αναδρομή Μορφές και τύποι της αξιολόγησης Η συζήτηση γύρω από την αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΕΤΤ. Η Καινοτομία στο Ευρυζωνικό διαδίκτυο Ο ρόλος της Κοινωνίας των Πολιτών

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΕΤΤ. Η Καινοτομία στο Ευρυζωνικό διαδίκτυο Ο ρόλος της Κοινωνίας των Πολιτών ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΕΤΤ Η Καινοτομία στο Ευρυζωνικό διαδίκτυο Ο ρόλος της Κοινωνίας των Πολιτών Bασικό συνθετικό στοιχείο και παράλληλα ζητούμενο για τη Δημοκρατία αποτελεί η εμπεδωμένη σχέση, η επικοινωνία και

Διαβάστε περισσότερα

2. Δεξιότητες επικοινωνίας ενηλίκων εκπαιδευομένων. Επιμόρφωση εκπαιδευτών/τριών Επιμορφωτικών Κέντρων Λευκωσία

2. Δεξιότητες επικοινωνίας ενηλίκων εκπαιδευομένων. Επιμόρφωση εκπαιδευτών/τριών Επιμορφωτικών Κέντρων Λευκωσία 2. Δεξιότητες επικοινωνίας ενηλίκων εκπαιδευομένων Σύνδεση με τα προηγούμενα Οι συμμετέχοντες είναι εξ ορισμού ενήλικες. Βρίσκονται σε εξελισσόμενη διεργασία ανάπτυξης, όχι στο ξεκίνημα της διεργασίας.

Διαβάστε περισσότερα

Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών για το Νέο Σχολείο: Η γνώση είναι ο δρόμος για το μέλλον!

Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών για το Νέο Σχολείο: Η γνώση είναι ο δρόμος για το μέλλον! Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών για το Νέο Σχολείο: Η γνώση είναι ο δρόμος για το μέλλον! 1 ΣΥΝΟΨΗ 150.000 εκπαιδευτικοί όλων των ειδικοτήτων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θα συμμετάσχουν μέχρι

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδιο Ετήσιας Έκθεσης Αυτοαξιoλόγησης Υλοποίηση, Παρακολούθηση και

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Αγωγή στην Προσχολική και Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Ζωή Διονυσίου

Μουσική Αγωγή στην Προσχολική και Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Ζωή Διονυσίου Μουσική Αγωγή στην Προσχολική και Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Ζωή Διονυσίου Χρηματοδότηση Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό έχει αναπτυχθεί στα πλαίσια του εκπαιδευτικού έργου του διδάσκοντα. Το έργο «Ανοικτά Ακαδημαϊκά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ 2011 ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Τα σύγχρονα

Διαβάστε περισσότερα

Π. Καριώτογλου. Παιδαγωγική Σχολή, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας

Π. Καριώτογλου. Παιδαγωγική Σχολή, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΥΠΗΡΕΤΟΥΝΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΙΣ ΦΥΣΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ STED Π. Καριώτογλου Παιδαγωγική Σχολή, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας Η παρουσίαση γίνεται στο πλαίσιο του προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Ο διάλογος και οι ομαδικές δραστηριότητες στην τάξη (5538)

Κείμενο Ο διάλογος και οι ομαδικές δραστηριότητες στην τάξη (5538) Κείμενο Ο διάλογος και οι ομαδικές δραστηριότητες στην τάξη (5538) Η τυπική διαδικασία καθημερινής επικοινωνίας εκπαιδευτικού-μαθητή στην τάξη και στο σχολείο δεν αφήνει πολλά περιθώρια στον μαθητή να

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακός Σχεδιασμός με την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών

Μαθησιακός Σχεδιασμός με την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών Μαθησιακός Σχεδιασμός με την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών Ημερίδα για την ενσωμάτωση των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας στη Μαθησιακή Διαδικασία 3 Μαρτίου 2012 Αναστασία Οικονόμου Προϊσταμένη

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές προσεγγίσεις υποψηφίων καθηγητών Πληροφορικής

Διδακτικές προσεγγίσεις υποψηφίων καθηγητών Πληροφορικής Διδακτικές προσεγγίσεις υποψηφίων καθηγητών Πληροφορικής Μαρία Κορδάκη 1. Εισαγωγή Η διερεύνηση των διδακτικών προσεγγίσεων που αναπτύσσονται από τους καθηγητές σε κάθε γνωστικό αντικείμενο καθώς και των

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου

Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου 1 1. Η αναγκαιότητα για Έρευνα Δράσης και οι επιστημολογικές της καταβολές 2. Οι στόχοι, η μεθοδολογία και τα χαρακτηριστικά της Έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Κατσιούλα Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός, Σύμβουλος ΣΕΠ, ΚΕΣΥΠ Κιλκίς Σιάνου Χατζηκαμάρη Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός,

Διαβάστε περισσότερα

Πλαίσιο Δεξιοτήτων Μέντορινγκ

Πλαίσιο Δεξιοτήτων Μέντορινγκ MENTEE Mentoring, Networking and Training for European Entrepreneurs Proj.no: 2014-1-PL01-KA202-003383 Πλαίσιο Δεξιοτήτων Μέντορινγκ Μάιος 2015 0 Πίνακας Περιεχομένων 1. Εισαγωγή... 2 2. Πλαίσιο Δεξιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Ιστορίες δωματίων Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές και οι μαθήτριες μέσα από διάφορες δραστηριότητες που αφορούν στο δωμάτιό τους

Διαβάστε περισσότερα