Η ενεργητική εμπλοκή των μικρών παιδιών σε συμμετοχικές μορφές έρευνας: Η περίπτωση της προσέγγισης του «Μωσαϊκού»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ενεργητική εμπλοκή των μικρών παιδιών σε συμμετοχικές μορφές έρευνας: Η περίπτωση της προσέγγισης του «Μωσαϊκού»"

Transcript

1 Η ενεργητική εμπλοκή των μικρών παιδιών σε συμμετοχικές μορφές έρευνας: Η περίπτωση της προσέγγισης του «Μωσαϊκού» Ευστρατία Σοφού, Νηπιαγωγός, Διδάκτωρ Επιστημών Αγωγής Children's active involvement in participatory research: The case of the Mosaic approach Efstratia Sofou Kindergarten teacher, Phd in Education Abstract Recent years have seen a growing emphasis on involving children in research. Τhe article examines the notion of children doing research and the contribution of participatory research to the re-evaluation of the role of children and adults in research. It examines how children can play an active role in research. It describes the Mosaic approach and the elements that link it with the characteristics of action research. Then, it discusses the challenges for involving children in research. Key words: the Mosaic Approach, educational action research, children s active involvement, adults role. 1. Εισαγωγή Τα τελευταία χρόνια διαπιστώνεται ένα ολοένα και μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την ενεργητική εμπλοκή των παιδιών σε διαδικασίες έρευνας. Υποστηρίζεται ότι αφενός η συμμετοχή τους εμπλουτίζει την έρευνα και επηρεάζει την πολιτική και αφετέρου ότι η οπτική γωνία των παιδιών βοηθά τους ενήλικες να κατανοήσουν καλύτερα τον κόσμο των παιδιών (Brownlie, Anderson & Ormston, 2005 Clark & Moss, 2010). Επιπροσθέτως, προβάλλεται το επιχείρημα ότι ο ενεργός ρόλος των παιδιών στην έρευνα ενισχύει την αυτοπεποίθησή τους ως προς την έκφραση των απόψεών τους, την ανάπτυξη δεξιοτήτων και την ενεργή συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων για ζητήματα που τα αφορούν. Υπογραμμίζεται, επίσης, ότι η ενεργητική εμπλοκή τους επαναπροσδιορίζει τις σχέσεις εξουσίας με τους ενηλίκους στην ερευνητική διαδικασία. Το άρθρο εξετάζει αρχικά τους λόγους για τους οποίους διαπιστώνεται αυξανόμενο ενδιαφέρον για την ενεργητική εμπλοκή των παιδιών στην έρευνα, τα μοντέλα που έχουν υιοθετηθεί σε ερευνητικές διαδικασίες αναφορικά με το ρόλο των παιδιών, αλλά και την κριτική που εκδηλώνεται στο πλαίσιο του αναπτυσσόμενου αυτού πεδίου όσον αφορά το βαθμό συμμετοχής των παιδιών. Στη συνέχεια, παρουσιάζεται ως παράδειγμα συμμετοχικής μορφής έρευνας η προσέγγιση του «Μωσαϊκού», μια προσέγγιση που φαίνεται να συνάδει με πολλά από τα χαρακτηριστικά της έρευνας δράσης. Τέλος, επισημαίνεται η σημασία της χρήσης συμμετοχικών μεθόδων στην προσχολική εκπαίδευση και η συμβολή τους στην προώθηση δημοκρατικών πρακτικών. 2. Τα παιδιά ως ενεργοί συμμέτοχοι στην έρευνα Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών διαπιστώνεται ένα αυξημένο ενδιαφέρον για τη διερεύνηση των απόψεων και των εμπειριών των μικρών παιδιών σχετικά με θέματα που αφορούν τη ζωή τους (Einarsdottir, Dockett & Perry, 2009 Moss, 2006). Το ενδιαφέρον αυτό συνδέεται με τη συζήτηση που διεξάγεται σε ερευνητικό και πολιτικό επίπεδο ή σε επίπεδο πράξης σχετικά με την ενεργητική ακρόαση των παιδιών και τη συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων (MacNaughton & 6

2 Smith, 2009 Moss, 2006 Darbyshire, Schiller & MacDougall, 2005). Η συζήτηση αυτή είναι αποτέλεσμα σημαντικών εξελίξεων στο χώρο της επιστήμης, της οικονομίας και της πολιτικής οι οποίες συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός νέου μοντέλου σύμφωνα με το οποίο γίνεται αντιληπτό το παιδί και η παιδική ηλικία. Είναι πρόδηλο ότι τα παιδιά μπορούν να ειδωθούν από διαφορετικές οπτικές γωνίες ανάλογα με τον τρόπο που οι ενήλικοι αντιλαμβάνονται το παιδί και την παιδική ηλικία (Clark, 2005). Οι παραδοσιακές αντιλήψεις ήθελαν το παιδί έναν «ατελή ενήλικο», ανώριμο, αδύναμο, «άδειο δοχείο που περιμένει να γεμίσει με γνώσεις» και ανίκανο να συμμετάσχει στη λήψη αποφάσεων για ζητήματα που το αφορούν. Σύμφωνα με τις σύγχρονες αντιλήψεις που προέρχονται τόσο από τις κοινωνικο-κονστρουκτιβιστικές θεωρίες (Rogoff, 2003 Vygotsky, 1978) όσο και από το νέο παράδειγμα της κοινωνιολογίας της παιδικής ηλικίας (James & Prout, 1997 Moss, 2006), το παιδί θεωρείται «δρων κοινωνικό υποκείμενο» και διαμορφωτής νοήματος. Το μοντέλο του παιδιού ως «δρων κοινωνικό υποκείμενο» εκφράζει τρεις βασικές ιδέες: α) τα παιδιά κατασκευάζουν συγκροτημένα νοήματα για τον κόσμο που τα περιβάλλει και τη θέση τους μέσα σε αυτόν, β) η γνώση των παιδιών για τον κόσμο είναι διαφορετική, αλλά όχι κατώτερη από αυτή των ενηλίκων και γ) η οπτική γωνία των παιδιών μπορεί να βοηθήσει τους ενηλίκους να κατανοήσουν καλύτερα τις εμπειρίες των παιδιών (MacNaugton, Hughes & Smith, 2007). Το παιδί ως «δρων κοινωνικό υποκείμενο» συνδέεται με το μοντέλο του παιδιού ως «πολίτη», ο οποίος συμμετέχει ενεργά στη δημόσια σφαίρα και στη διαμόρφωση της πολιτικής. Με αυτή την έννοια προβάλλεται το επιχείρημα ότι τα παιδιά έχουν δικαίωμα ενεργής συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων για ζητήματα που τα αφορούν (MacNaughton & Smith, 2009). Το επιχείρημα αυτό αντλείται από τις αρχές που υπογραμμίζει η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού 1, η οποία υιοθετήθηκε ομόφωνα από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στις 20 Νοεμβρίου του 1989 και τέθηκε σε ισχύ το Η Συνθήκη διακηρύσσει το δικαίωμα των παιδιών να εκφράζουν ελεύθερα τη γνώμη τους σχετικά με οποιοδήποτε θέμα τα αφορά και για το σκοπό αυτό θα πρέπει να τους δίνεται η δυνατότητα να ακούγεται η φωνή τους. Οι αρχές που υπογραμμίζονται από τη Συνθήκη ενισχύονται και από τις εξελίξεις στο χώρο της αναπτυξιακής ψυχολογίας σχετικά με τη σημασία των πρώιμων εμπειριών του παιδιού στη μελλοντική τους ζωή ως ενεργοί πολίτες. Το αποτέλεσμα είναι ότι σήμερα ολοένα και περισσότερο αναγνωρίζεται σε επίπεδο πολιτικής εξουσίας το παιδί ως «πολίτης», ο οποίος έχει δικαίωμα συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων και ότι είναι αναγκαίο να λαμβάνεται υπόψη η γνώμη του για ζητήματα που το αφορούν. Η διερεύνηση της οπτικής γωνίας των παιδιών έχει όμως και οικονομική διάσταση. Το ενδιαφέρον για την ενεργητική ακρόαση και συμμετοχή των παιδιών προέρχεται και από τη θεώρηση των παιδιών ως «καταναλωτών» ή χρηστών ενός προϊόντος (Moss, 2006 Clark & Moss, 2010). Οι αναφορές στα παιδιά ως «καταναλωτές» έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια. Οι οικονομικές αλλαγές που κέρδιζαν όλο και περισσότερο έδαφος τη δεκαετία του 80 έφεραν στο προσκήνιο το δικαίωμα των καταναλωτών να εκφράζουν τις απόψεις τους για τις παρεχόμενες υπηρεσίες. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 90, τα παιδιά θεωρούνται, σε μεγαλύτερο βαθμό από τους γονείς τους, ως καταναλωτές των υπηρεσιών που τους παρέχονται και επομένως η διερεύνηση των απόψεών τους είναι μία έκφραση της βούλησης της πολιτικής εξουσίας να συμπεριλάβει τις απόψεις των παιδιών στη βελτίωση των υπηρεσιών που τους παρέχονται. Οι εξελίξεις που αναφέρθηκαν σε επιστημονικό, πολιτικό, νομοθετικό και οικονομικό επίπεδο είχαν ως αποτέλεσμα να επαναπροσδιοριστεί και η σχέση παιδιού και έρευνας. Σήμερα παρατηρείται ένα αυξανόμενο ερευνητικό ενδιαφέρον για τις ιδέες, τις προσεγγίσεις, τα ενδιαφέροντα, τις επιλογές των παιδιών από την οπτική γωνία των ίδιων των παιδιών. Οι Darbyshire, Schiller & MacDougall (2005) σημειώνουν ότι η διερεύνηση των απόψεων και των εμπειριών των παιδιών είναι σήμερα ένα από τα πιο σημαντικά και ενδιαφέροντα ζητήματα της σύγχρονης έρευνας για την παιδική ηλικία και τους θεσμούς προσχολικής εκπαίδευσης. Το νέο παράδειγμα της κοινωνιολογίας της παιδικής ηλικίας και ειδικά το ερευνητικό πρόγραμμα «Παιδιά 5-16: Τα παιδιά ως δρώντα κοινωνικά υποκείμενα» στο Ηνωμένο Βασίλειο (Prout & James, 1997) έδειξε ότι τα παιδιά διαφόρων ηλικιών μπορούν να συμμετέχουν ως 1 Πρόκειται για τον πρώτο παγκόσμιο νομικά δεσμευτικό κώδικα για τα δικαιώματα που όλα τα παιδιά πρέπει να απολαμβάνουν και ειδικότερα για το δικαίωμα της συμμετοχής (άρθρα 12 και 13). Μέχρι σήμερα έχει επικυρωθεί σχεδόν από όλες τις χώρες του κόσμου, ενώ στην Ελλάδα επικυρώθηκε το 1992 (ΦΕΚ 192/ ). 7

3 ενεργητικοί συμμετέχοντες σε έρευνες και να εκφράζουν σοβαρές, συγκροτημένες και εμπεριστατωμένες απόψεις σχετικά με διάφορα ζητήματα που αφορούν την καθημερινή τους ζωή. Η παραδοσιακή αντίληψη η οποία απέκλειε τη δυνατότητα στα παιδιά να εμπλέκονται ενεργά στην έρευνα με το επιχείρημα ότι το αναπτυξιακό τους επίπεδο δεν τους επιτρέπει να εκφράσουν άποψη ή να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν τη ζωή τους φαίνεται ότι δεν είναι πλέον αποδεκτή. Η κοινωνιολογία της παιδικής ηλικίας υιοθετεί την άποψη ότι η συμμετοχή των παιδιών ως υποκείμενα της έρευνας και όχι ως αντικείμενα αποτελεί έκφραση εμπιστοσύνης και σεβασμού για την ικανότητά τους να μπορούν να εκφράζουν τις δικές τους απόψεις και να επικοινωνούν στους ενήλικους σημαντικές ιδέες και εμπειρίες (Christensen & James, 2008 Aldreson, 2000). Η συμμετοχή των παιδιών σε ερευνητικές διαδικασίες αποτελεί, επομένως, αναγνώριση της ικανότητας τους να είναι «ειδήμονες της δικής τους ζωής» (Langsted, 1994) και της αναγκαιότητας από πλευράς ενηλίκων να ακούσουν περισσότερο τα παιδιά παρά να υποθέτουν ότι γνωρίζουν ήδη τις απαντήσεις (Clark & Moss, 2010). H εμπλοκή των παιδιών σε ερευνητικές διαδικασίες σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ότι υποτιμάται η σημασία του ρόλου των ενηλίκων, αλλά ότι η οπτική γωνία των τελευταίων δεν μπορεί πλέον να είναι η μόνη αξιόπιστη στην ερευνητική διαδικασία. Από την άλλη πλευρά το κίνημα των δικαιωμάτων των παιδιών επέδρασε καταλυτικά στο νέο αναπτυσσόμενο ερευνητικό πεδίο διακηρύσσοντας το δικαίωμα των παιδιών να ακούγονται, να λαμβάνεται υπόψη και να γίνεται σεβαστή η φωνή τους για ζητήματα που αφορούν τη ζωή τους. Εάν ως συμμετοχή, σημειώνουν Brownlie, Anderson & Ormston (2005), θεωρείται οποιαδήποτε δραστηριότητα η οποία επιτρέπει στα παιδιά να επηρεάσουν τη λήψη αποφάσεων, τότε η έρευνα μπορεί να θεωρηθεί ως μια διάσταση συμμετοχής. Με αυτή την έννοια η ενεργητική εμπλοκή των παιδιών σε ερευνητικές διαδικασίες αφενός θεωρείται βασικό δικαίωμα των παιδιών και αφετέρου αποτελεί έκφραση δημοκρατικής πρακτικής στη λήψη αποφάσεων (Moss, 2006 Lansdown, 2005). Ένας άλλος λόγος που συνέβαλε στον επαναπροσδιορισμό του ρόλου των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία είναι οι επιδράσεις του παραδείγματος των συμμετοχικών ερευνητικών προσεγγίσεων, όπως είναι η περίπτωση της έρευνας δράσης (Clark, 2010). Καταρχήν οι συμμετοχικές ερευνητικές προσεγγίσεις προβάλλουν δύο βασικά επιχειρήματα τα οποία τεκμηριώνουν την ενεργητική εμπλοκή των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία (Brownlie, Anderson & Ormston, 2005). Πρώτον, τη σημασία της έρευνας στη βελτίωση των συνθηκών των εμπλεκομένων σε αυτήν και δεύτερον στην ενδυνάμωσή τους στη διαδικασία λήψης αποφάσεων για τα ζητήματα που τους αφορούν. Προβάλλεται, δηλαδή, η πολιτική διάσταση της ενεργητικής εμπλοκής των παιδιών στην έρευνα, εφόσον αυτή η διαδικασία μπορεί να επηρεάσει πολιτικές αποφάσεις για ζητήματα που τα αφορούν. Τα παιδιά θεωρούνται υποκείμενα που συμμετέχουν ενεργά στην ερευνητική διαδικασία και συντελεστές της αλλαγής και της βελτίωσης. Επιπροσθέτως, σύμφωνα με την προσέγγιση των συμμετοχικών μορφών έρευνας, η ενεργητική εμπλοκή των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία έχει πολιτική διάσταση από τη στιγμή που επαναπροσδιορίζει το ρόλο των ενηλίκων ερευνητών και των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία και θέτει το ζήτημα των σχέσεων εξουσίας μεταξύ ερευνητών και συμμετεχόντων. Άλλωστε, όπως επισημαίνει η Clark (2010), η χρήση του όρου «ερευνητής» ή «συν-ερευνητής» υποδηλώνει την πρόθεση του καταμερισμού εξουσίας/ελέγχου μεταξύ ενήλικου ερευνητή και παιδιών στην ερευνητική διαδικασία. 3. Ο ρόλος των ενηλίκων και των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία Στο σημείο αυτό ίσως είναι χρήσιμο να αναφερθούμε στα διαφορετικά μοντέλα που έχουν υιοθετηθεί σε ερευνητικές διαδικασίες όσον αφορά το ρόλο των ενηλίκων ερευνητών και των παιδιών. Σύμφωνα με την Lansdown (2005), τα μοντέλα αυτά δεν είναι ευδιάκριτα, καθώς χαρακτηριστικά του ενός μπορούν να περιέχονται και στα υπόλοιπα. Γενικότερα, όσο περισσότερο συμμετέχουν τα παιδιά, τόσο περισσότερο μπορούν να επηρεάσουν ό, τι τους αφορά και τόσο περισσότερες ευκαιρίες έχουν για προσωπική ανάπτυξη. Οι ακόλουθες κατηγορίες σκιαγραφούν τρία διαφορετικά μοντέλα συμμετοχής των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία: α) συμβουλευτικός ρόλος. Στην περίπτωση αυτή οι ενήλικοι αναγνωρίζουν ότι τα παιδιά έχουν άποψη και εμπειρίες, οι οποίες μπορούν να συμβάλουν στη λήψη αποφάσεων για ζητήματα που τα αφορούν. Η διαδικασία αυτή συνήθως είναι πρωτοβουλία του ενήλικου, καθοδηγείται και οργανώνεται από τον ενήλικο και τα παιδιά δεν έχουν έλεγχο των αποτελεσμάτων της, β) συμμετοχικός ρόλος. Στην περίπτωση αυτή παρέχεται η δυνατότητα στα παιδιά να εμπλέκονται ενεργά στην έρευνα. Διεξάγεται συνήθως με πρωτοβουλία των ενηλίκων, προϋποθέτει συνεργασία με 8

4 τα παιδιά, παροτρύνει τα παιδιά να επηρεάσουν ή να θέσουν υπό αμφισβήτηση διαδικασίες και αποτελέσματα και τους επιτρέπει να κατευθύνουν μόνα τους τη δράση κατά τη διάρκεια μιας χρονικής περιόδου. Αν και η πρωτοβουλία ανήκει στους ενήλικες, δίνονται στα παιδιά ευκαιρίες να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των δραστηριοτήτων στις οποίες εμπλέκονται. Οι συμμετοχικές διαδικασίες δίδουν στα παιδιά την ευκαιρία να αναπτύξουν τη μεθοδολογία της έρευνας, τους επιτρέπουν να έχουν το ρόλο των ερευνητών και να εμπλακούν σε συζητήσεις σχετικά με τα ευρήματα και την ερμηνεία τους. γ) πρωταγωνιστικός ρόλος. Στις περιπτώσεις αυτές τα ερευνητικά αντικείμενα έχουν προσδιοριστεί από τα ίδια τα παιδιά και οι ενήλικες έχουν το ρόλο του διευκολυντή, ενώ τα ίδια τα παιδιά ελέγχουν τη διαδικασία. Η επισκόπηση της βιβλιογραφίας αποκαλύπτει, ωστόσο, ότι ο βαθμός ενεργητικής συμμετοχής των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία και ο ρόλος που αποδίδεται από τους ενηλίκους ερευνητές στα παιδιά είναι ένα ζήτημα αμφιλεγόμενο. Φαίνεται ότι η ενεργητική συμμετοχή των παιδιών σε ερευνητικό επίπεδο δεν είναι μια απλή διαδικασία. Όπως σημειώνει η Clark (2010), πολλές από τις δυσκολίες που παρουσιάζει η ενεργητική εμπλοκή των παιδιών σχετίζονται με τον έλεγχο της ερευνητικής διαδικασίας. Η ηλικία και το αναπτυξιακό επίπεδο των παιδιών μπορεί να ενισχύσει το χάσμα όσον αφορά τις σχέσεις εξουσίας μεταξύ των υποκειμένων της έρευνας, του ενήλικου ερευνητή και των παιδιών ερευνητών. Το χάσμα αυτό μεγαλώνει όταν πρόκειται για παιδιά που ανήκουν σε μειονότητες. Η κριτική αναφέρεται στη συχνά συμβολική διάσταση της συμμετοχής των παιδιών, εφόσον ο ουσιαστικός έλεγχος ανήκει στον ενήλικο ερευνητή, στις άνισες σχέσεις ενήλικου και παιδιού και γενικότερα στον πρωταγωνιστικό ρόλο του ενηλίκου ερευνητή κατά τη διάρκεια της ερευνητικής διαδικασίας. Η βούληση να ακούσουμε και να εμπλέξουμε ενεργητικά τα παιδιά σε ερευνητικές διαδικασίες, σημειώνει ο Langsted (1994), έχει σχέση με τις αντιλήψεις που έχουμε ως ενήλικοι για τα παιδιά και την κουλτούρα της κοινωνίας που τις διαμορφώνει. Η ενεργητική εμπλοκή των παιδιών, επομένως, στην έρευνα προϋποθέτει ότι το θεωρητικό της υπόβαθρο στηρίζεται στην παραδοχή ότι τα παιδιά είναι «ειδήμονες της δικής τους ζωής», είναι ενεργοί συμμέτοχοι, διαμορφωτές νοήματος, ερευνητές και εξερευνητές. 4. Η προσέγγιση του «Μωσαϊκού» ως μια μορφή συμμετοχικής έρευνας δράσης Μία από τις ερευνητικές προσεγγίσεις η οποία αναγνωρίζει τον ενεργητικό ρόλο των μικρών παιδιών στην ερευνητική διαδικασία είναι η «προσέγγιση του Μωσαϊκού». Πρόκειται για μια πολυμεθοδική διαδικασία, η οποία συνδυάζει διαφορετικές τεχνικές και μεθόδους, οπτικές (εικονιστικές ) και γλωσσικές (λεκτικές), παραδοσιακές και καινοτόμες, προκειμένου να συλλεγούν οι απόψεις των μικρών παιδιών σχετικά με τη ζωή τους σε μια προσχολική δομή. Η παρατήρηση και η συζήτηση σε επίπεδο ατομικής ή ομαδικής συνέντευξης που χρησιμοποιούνται μπορούν να θεωρηθούν παραδοσιακές μέθοδοι ή τεχνικές. Καινοτόμες, θεωρούνται η χρήση φωτογραφικών μηχανών από τα ίδια τα παιδιά, οι ξεναγήσεις, η εξερεύνηση, δηλαδή, μιας προσχολικής δομής καθοδηγούμενη από τα ίδια τα παιδιά, η χαρτογράφηση, ένας τρόπος καταγραφής των πληροφοριών που παρέχουν τα παιδιά κατά τη διάρκεια των ξεναγήσεων, το παιχνίδι ρόλων, η ζωγραφική κ.λπ. Η ερευνητική αυτή διαδικασία δίνει τη δυνατότητα στα μικρά παιδιά και στους ενήλικες να συμμετέχουν από κοινού στη διαμόρφωση νοήματος (Clark, 2008 Clark & Moss, 2010). Αυτοί είναι και ο λόγοι για τους οποίους χρησιμοποιείται ο όρος «προσέγγιση του Μωσαϊκού». Όπως ακριβώς το μωσαϊκό αποτελείται από μικρά κομμάτια τα οποία πρέπει να τοποθετηθούν μαζί προκειμένου να φτιάξουν μια εικόνα, κατά τον ίδιο τρόπο, κάθε μέθοδος ή εργαλείο που χρησιμοποιείται για να ακουστούν οι απόψεις των παιδιών και των ενηλίκων αποτελεί ένα κομμάτι του «Μωσαϊκού». Η δύναμη της προσέγγισης αυτής, υποστηρίζουν οι Clark & Moss (2010) έγκειται στο ότι συνενώνει τα μεμονωμένα κομμάτια του «Μωσαϊκού», που συγκεντρώθηκαν από ενήλικες και παιδιά, μέσα από το διάλογο, το στοχασμό και την ερμηνεία. Σημαντική επιρροή στην εφαρμογή της προσέγγισης άσκησαν κατά πρώτον, οι μέθοδοι που έχουν χρησιμοποιηθεί στη συμμετοχική αξιολόγηση και κατά δεύτερον, η ιδέα της παιδαγωγικής τεκμηρίωσης, όπως αυτή εφαρμόζεται στους βρεφονηπιακούς σταθμούς της επαρχίας Ρέτζιο Εμίλια, στη Βόρεια Ιταλία (Clark, 2005 Clark & Moss, 2010). Η συμμετοχική αξιολόγηση αφορά τόσο στη διαδικασία διαλόγου, στοχασμού και δράσης όσο και στα εργαλεία που χρησιμοποιούνται. Οι μέθοδοι που έχουν χρησιμοποιηθεί στη συμμετοχική αξιολόγηση έχουν την αφετηρία τους στην 9

5 αγροτική ανάπτυξη, αφορούν στην ενδυνάμωση φτωχών κοινοτήτων και αναλφάβητων πληθυσμών, έτσι ώστε να έχουν φωνή και να μπορούν να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στη λήψη αποφάσεων σε τοπικό επίπεδο και δεν βασίζονται στο γραπτό λόγο. Η παιδαγωγική τεκμηρίωση, όπως αυτή εφαρμόζεται στους βρεφονηπιακούς σταθμούς της επαρχίας Ρέτζιο Εμίλια, στη Βόρεια Ιταλία, αναφέρεται τόσο στο περιεχόμενο όσο και τη διαδικασία (Dahlberg, Moss & Pence, 1999). Η παιδαγωγική τεκμηρίωση ως περιεχόμενο μπορεί να περιλαμβάνει τη συλλογή πληροφοριών και στοιχείων από τη δράση των παιδιών στο βρεφονηπιακό σταθμό (απομαγνητοφωνημένοι διάλογοι των παιδιών, φωτογραφίες από τη συμμετοχή των παιδιών σε δραστηριότητες ή από στιγμιότυπα, ζωγραφιές και κατασκευές των παιδιών). Η παιδαγωγική τεκμηρίωση ως διαδικασία περιλαμβάνει τη χρήση αυτού του υλικού ως μέσο για αναστοχασμό και διάλογο σχετικά με την εργασία που παράγεται στους βρεφονηπιακούς σταθμούς από τα παιδιά. Το θεωρητικό υπόβαθρο της συγκεκριμένης προσέγγισης στηρίζεται στην αντίληψη ότι τα παιδιά είναι «ειδήμονες της δικής ζωής», έχουν ανεπτυγμένες ικανότητες στην επικοινωνία, είναι ενεργοί συμμέτοχοι, διαμορφωτές νοήματος, ερευνητές και εξερευνητές (Clark & Moss, 2005). Η αντίληψη αυτή συνάδει με την προσέγγιση που ακολουθεί η κοινωνιολογία της παιδικής ηλικίας, σύμφωνα με την οποία τα παιδιά, όπως και οι ενήλικες, είναι «δρώντα κοινωνικά υποκείμενα», οι ιδέες των παιδιών, οι προσεγγίσεις τους για τη ζωή, οι επιλογές και οι σχέσεις τους έχουν μεγάλο ενδιαφέρον και δίνουν τη δυνατότητα στους ενήλικες να δουν τον κόσμο μέσα από την οπτική των παιδιών (Clark & Moss, 2010). Η προσέγγιση του Μωσαϊκού χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο «Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά» (Clark & Moss, 2010) στο οποίο συμμετείχαν παιδιά ηλικίας κάτω των 5 ετών. Στόχος του προγράμματος ήταν να συμπεριλάβει τη «φωνή» των παιδιών στην αξιολόγηση ενός πολυδύναμου δικτύου παροχών φροντίδας και εκπαίδευσης σε μικρά παιδιά και τις οικογένειές τους στο Ηνωμένο Βασίλειο. Το σημαντικότερο στοιχείο του προγράμματος, όπως ήδη αναφέρθηκε, ήταν ότι το πλαίσιο ακρόασης των παιδιών δεν περιορίστηκε μόνο στην ομιλία, αλλά ήταν ανοιχτό στους πολυάριθμους δημιουργικούς τρόπους που μεταχειρίζονται τα παιδιά για να εκφράσουν τις απόψεις τους και τις εμπειρίες τους. Αυτός ήταν και ο λόγος για τον οποίο χρησιμοποιήθηκαν συμμετοχικές και προσφιλείς στα παιδιά τεχνικές, όπως είναι η χρήση φωτογραφικών μηχανών, οι ξεναγήσεις και οι χαρτογραφήσεις, τεχνικές δηλαδή που δεν βασίζονται στο γραπτό ή στον προφορικό λόγο. Οι μέθοδοι αυτοί σε συνδυασμό με άλλες παραδοσιακές, όπως η συζήτηση και η παρατήρηση, συνέβαλαν στην επίτευξη βαθύτερης κατανόησης της ζωής των παιδιών. Σε μια δεύτερη μελέτη με τίτλο «Χώροι για παιχνίδι» (Clark, 2005 Clark & Moss, 2005), η προσέγγιση του Μωσαϊκού αναπροσαρμόστηκε έτσι ώστε παιδιά ηλικίας 3 και 4 ετών να εμπλακούν στην αναδιαμόρφωση του εξωτερικού χώρου μιας προσχολικής δομής. Στόχος της μελέτης ήταν να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να αξιοποιηθούν οι απόψεις και οι εμπειρίες των παιδιών στο σχεδιασμό αλλαγών του εξωτερικού χώρου μιας προσχολικής δομής. Ανάλογος ήταν και ο στόχος μιας τρίτης ερευνητικής μελέτης (Clark, 2008, 2010), σύμφωνα με την οποία οι απόψεις και οι εμπειρίες των μικρών παιδιών, στο πλαίσιο της προσέγγισης του Μωσαϊκού, αποτέλεσαν τον πυρήνα του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού των εσωτερικών και εξωτερικών χώρων προσχολικών κέντρων. 5. Τα χαρακτηριστικά της προσέγγισης του Μωσαϊκού Έχοντας σκιαγραφήσει την προσέγγιση του «Μωσαϊκού», θα αναφερθούμε στη συνέχεια στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της τα οποία συνάδουν με αυτά των συμμετοχικών μορφών έρευνας. Τα σημαντικότερα από αυτά χαρακτηριστικά αφορούν την πολυμεθοδικότητα, την προσαρμοστικότητα, το συμμετοχικό χαρακτήρα της, το στοχαστικό της προσανατολισμό και τη δημοκρατική διαδικασία παραγωγής γνώσης. Η προσέγγιση του Μωσαϊκού μπορεί να χαρακτηριστεί ως πολυμεθοδική και πολυεπίπεδη. Όσον αφορά την πολυμεθοδικότητα της προσέγγισης, ο συνδυασμός διαφορετικών τεχνικών, παραδοσιακών και καινοτόμων επιτρέπει στα παιδιά να εκφράσουν τις απόψεις και τις εμπειρίες τους με πολυάριθμους δημιουργικούς τρόπους οι οποίοι δεν περιορίζονται στην ομιλία. Είναι σαφές, σημειώνει η Clark (2010), ότι δεν υπάρχει καμία ερευνητική μέθοδος η οποία να είναι απόλυτα κατάλληλη για όλα τα παιδιά, τα οποία είναι διαφορετικές προσωπικότητες με διαφορετικές ικανότητες και δεξιότητες και προέρχονται από διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα. Το γεγονός αυτό συνηγορεί υπέρ της χρήσης πολλών και διαφορετικών μεθόδων και εργαλείων που να 10

6 ανταποκρίνονται στις ιδιαιτερότητες των παιδιών ώστε να διασφαλίζεται η συμμετοχή όλων των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία. Εξάλλου, όπως διαπιστώνει ο Christensen (2004), η προσαρμογή των ερευνητικών μεθόδων και εργαλείων στην «επικοινωνιακή κουλτούρα» των παιδιών δίνει τη δυνατότητα στα παιδιά να παρουσιάσουν πιο ουσιαστικά τις εμπειρίες τους και τις απόψεις τους. Για παράδειγμα, όπως αναφέρουν οι Clark & Moss (2010), η χρήση φωτογραφικών μηχανών στο πρόγραμμα «Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά» ήταν πολύ διασκεδαστική και έδωσε τη δυνατότητα στα παιδιά και κυρίως σε αυτά από διαφορετικά γλωσσικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα να εκφράσουν αυτό που αισθάνονταν και να δώσουν πληροφορίες μέσα από τη «σιωπηρή φωνή της φωτογραφικής μηχανής» (Walker, 1993, όπως αναφέρεται στο Clark & Moss, 2010: 39). Η προσέγγιση του «Μωσαϊκού» έχει σχεδιαστεί με ευελιξία, αναφέρει η Clark (2010), ώστε αφενός να επιτρέπει τη χρήση και άλλων μεθόδων ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες και τις δεξιότητες των παιδιών ή το αντικείμενο της έρευνας και αφετέρου να μπορεί να εφαρμοστεί σε διαφορετικές προσχολικές δομές. Το ζητούμενο είναι να μπορέσει ο ενήλικος ερευνητής να προσαρμόσει τις τεχνικές έτσι ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα των παιδιών και όχι σε αυτές που θεωρεί κατάλληλες ο ίδιος. Εξάλλου, η προσέγγιση του Μωσαϊκού δεν έχει τόσο σχέση με συγκεκριμένες μεθόδους και εργαλεία όσο με έναν τρόπο εννοιολόγησης της ακρόασης, καθώς και των σχέσεων και διαδικασιών που εμπλέκονται σε αυτήν (Clark & Moss, 2010). Εκείνο που φαίνεται να είναι πιο σημαντικό από τις τεχνικές και τα εργαλεία είναι το θεωρητικό πλαίσιο της ερευνητικής διαδικασίας και κυρίως ο τρόπος που γίνεται αντιληπτό το παιδί. Από την άλλη πλευρά, η προσέγγιση του «Μωσαϊκού» περιλαμβάνει τη συλλογή δεδομένων από διαφορετικές πηγές. Στο πρόγραμμα «Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά» προκειμένου να διερευνηθεί το πώς αντιλαμβάνονται τα παιδιά τη ζωή τους στο προσχολικό κέντρο συγκεντρώθηκαν οι απόψεις των παιδιών, των γονέων τους, του προσωπικού των παιδικών σταθμών, αλλά και της ερευνήτριας, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα «μωσαϊκό απόψεων» το οποίο αποτέλεσε τη βάση για διάλογο. Το χαρακτηριστικό αυτό της προσέγγισης του «Μωσαϊκού» θα λέγαμε ότι συνάδει με ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της έρευνας δράσης που αφορά την ποικιλία των τεχνικών και των πηγών για τη συλλογή των δεδομένων (Κατσαρού & Τσάφος, 2003). Ένα τρίτο βασικό στοιχείο της προσέγγισης του «Μωσαϊκού» αποτελεί ο συμμετοχικός της χαρακτήρας. Όπως ήδη αναφέρθηκε, το θεωρητικό υπόβαθρο της προσέγγισης του «Μωσαϊκού» είναι ότι τα «παιδιά είναι οι ειδήμονες της δικής τους ζωής» και επομένως καθαυτές οι ιδέες των παιδιών, οι προσεγγίσεις τους για τη ζωή, οι επιλογές και οι σχέσεις τους αποκτούν ενδιαφέρον. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα παιδιά εμπλέκονται όχι ως αντικείμενα έρευνας, αλλά ως υποκείμενα που συμμετέχουν ενεργά, ως συν-ερευνητές, οι οποίοι «μοιράζονται» τον έλεγχο της ερευνητικής διαδικασίας με τους ενήλικες ερευνητές. Στην περίπτωση αυτή ο ενήλικος ερευνητής δεν εγκαταλείπει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του, αναφέρει η Clark (2010), αλλά ο ρόλος αυτός διαφοροποιείται παρέχοντας ευκαιρίες στα παιδιά να συνδιαμορφώσουν -με τον ενήλικο ερευνητήνόημα. Για παράδειγμα κατά τη διάρκεια της ερευνητικής διαδικασίας του προγράμματος «Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά», τα παιδιά είχαν κυρίαρχο ρόλο στη συγκέντρωση δεδομένων, ενώ ο ενήλικος ερευνητής είχε το ρόλο του παρατηρητή όταν φωτογράφιζαν τα αγαπημένα τους αντικείμενα, πρόσωπα, πράγματα ή χώρους στο βρεφονηπιακό σταθμό ή όταν τα μεγαλύτερα παιδιά χρησιμοποίησαν τις φωτογραφικές μηχανές για να καταγράψουν τις ζωές των μικρότερων στο βρεφονηπιακό σταθμό. Στην περίπτωση αυτή, ο ενήλικος ερευνητής εξακολουθεί να συντονίζει και να είναι υπεύθυνος για την επιλογή του ερευνητικού αντικειμένου και το σχεδιασμό της ερευνητικής διαδικασίας (Clark, 2010). Παράλληλα, ζητώντας από τα παιδιά να προσδιορίσουν τι θεωρούν σημαντικό για τα ίδια στο προσχολικό τους περιβάλλον και παρέχοντάς τους τα κατάλληλα εργαλεία, όπως είναι οι φωτογραφικές μηχανές, οδηγεί τα παιδιά στην παραγωγή γνώσης. Ο διαφορετικός ρόλος του παιδιού στην ερευνητική διαδικασία επηρεάζει επίσης και το ρόλο του ενηλίκου. Εάν η έμφαση δίνεται στη συνδιαμόρφωση νοήματος, τότε μπορεί να δημιουργηθεί μια διαφορετική και ίσως πιο δημιουργική σχέση μεταξύ ενηλίκου και παιδιού (Clark, 2010 Clark & Moss, 2010). Για παράδειγμα, στην προσέγγιση του Μωσαϊκού ο ενήλικος ερευνητής δεν «προσποιείται» στα παιδιά ότι δεν γνωρίζει, αλλά δηλώνει την άγνοιά του σχετικά με τις εμπειρίες των παιδιών σε μια συγκεκριμένη προσχολική δομή, επιθυμώντας να μάθει μέσα από την επικοινωνία του με τα παιδιά πώς αντιλαμβάνονται το περιβάλλον στο οποίο ζουν. Στις τρεις έρευνες που χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος του Μωσαϊκού, τόσο ο ενήλικος ερευνητής όσο και τα παιδιά είχαν διαφορετικούς ρόλους κατά τη διάρκεια της ερευνητικής διαδικασίας, όπως επίσης 11

7 διαφορετικός ήταν και ο βαθμός της ενεργητικής συμμετοχής τους. O ερευνητής ενήλικος σχεδίασε την ερευνητική διαδικασία, ανέλαβε την παρατήρηση των παιδιών ή διεξήγαγε τις συνεντεύξεις με τα παιδιά. Στις περιπτώσεις αυτές, είχε πιο ενεργητικό ρόλο από τα παιδιά στην ερευνητική διαδικασία. Ωστόσο, σε άλλες περιπτώσεις, όταν για παράδειγμα τα παιδιά έκαναν ξενάγηση του προσχολικού κέντρου, είχαν πιο ενεργητικό ρόλο τόσο στον έλεγχο του γεγονότος όσο και του τρόπου με τον οποίο καταγράφεται σε μια δεδομένη στιγμή καθώς και των δεδομένων που συγκεντρώνονται. Όταν η ερευνήτρια έδωσε στα παιδιά φωτογραφικές μηχανές προκειμένου να φωτογραφήσουν το χώρο τους, «δίδαξε» στα παιδιά πώς να χρησιμοποιήσουν τις φωτογραφικές μηχανές ή πώς να αποθηκεύσουν τις φωτογραφίες τους σε έναν υπολογιστή. Στην περίπτωση αυτή η ερευνήτρια είχε το ρόλο του διδάσκοντα και τα παιδιά το ρόλο του καλλιτέχνη. Ένα άλλο στοιχείο αφορά το στοχαστικό προσανατολισμό της προσέγγισης. Πρόκειται για ένα πλαίσιο το οποίο δίνει τη δυνατότητα με βάση την τεκμηρίωση, τη συγκέντρωση δηλαδή των δεδομένων είτε σε μορφή φωτογραφιών, συνεντεύξεων είτε σε μορφή σημειώσεων ή χαρτογραφήσεων για διάλογο, στοχασμό και ερμηνεία. Όπως σημειώνουν οι Clark & Moss (2010), η δύναμη αυτής της προσέγγισης είναι ότι συνενώνει τα μεμονωμένα κομμάτια μέσα από το διάλογο, το στοχασμό και την ερμηνεία. Η ερμηνεία αναγνωρίζεται ως ουσιώδες μέρος της τεκμηρίωσης. Τα παιδιά δεν αποκλείονται από τις συζητήσεις, αλλά κατέχουν κεντρική θέση στις ανταλλαγές που αφορούν κάποιο νόημα και με αυτή την έννοια είναι συνδιαμορφωτές του. Οι παιδαγωγοί και οι γονείς είναι κι αυτοί συνδιαμορφωτές του νοήματος, είναι όμως απελευθερωμένοι από την ανάγκη να γνωρίζουν όλες τις απαντήσεις. Η προσέγγιση επιτρέπει να εκδηλωθούν οι διαφορές των αντιλήψεων. Τα κομμάτια του «Μωσαϊκού» που συγκεντρώνονται από ενήλικες και παιδιά σχηματίζουν τη βάση για το δεύτερο στάδιο. Ο συνδυασμός των αφηγήσεων και των εικόνων των μεμονωμένων αυτών κομματιών επιφέρει ένα υψηλότερο επίπεδο κατανόησης των προτεραιοτήτων των μικρών παιδιών. Για παράδειγμα, ένα παιδί κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης μπορεί να μιλήσει για ένα σημαντικό χώρο του προσχολικού κέντρου. Οι φωτογραφίες του μπορεί να ενισχύσουν αυτή τη δήλωση. Η κουβέντα με τους γονείς και τους παιδαγωγούς μπορεί να διαφωτίσει περισσότερο ή να προκαλέσει παρανοήσεις οι οποίες θα συζητηθούν μαζί τους. Το φάσμα των απόψεων μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικές ερμηνείες, το γεγονός όμως αυτό δεν θεωρείται αδυναμία, αλλά ένας δρόμος προς περαιτέρω «επικοινωνία, στοχασμό και δράση» (Dahlberg, Moss & Pence, 1999: 158). Με αυτή την έννοια, είναι μια διαδικασία η οποία παρουσιάζει κοινά στοιχεία με την έρευνα δράσης. Ένα άλλο ζήτημα αφορά τον τρόπο με τον οποίο θα χρησιμοποιηθούν τα αποτελέσματα της έρευνας. Η συμμετοχική έρευνα δράσης είναι μια πολιτική διαδικασία, γιατί μας ωθεί να κάνουμε αλλαγές που θα επηρεάσουν τους άλλους (Κατσαρού & Τσάφος, 2003: 24), χαρακτηρίζεται από την ενεργητική συμμετοχή των συμμετεχόντων, είναι μια ανοικτή κυκλική διαδικασία, κατά την οποία οι συμμετέχοντες δρουν, στοχάζονται με σκοπό την κατανόηση, την αλλαγή και τη βελτίωση. Όπως αναφέρει η Clark (2010), στην έρευνα που πραγματοποιήθηκε σχετικά με το σχεδιασμό του χώρου των προσχολικών κέντρων, οι χαρτογραφήσεις του χώρου από τα παιδιά και η μελέτη τους από τους αρχιτέκτονες τους έδωσε πολύ σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τις προτεραιότητές τους, τις απόψεις τους και τα ενδιαφέροντά τους. Κατά αυτόν τρόπο, οι χαρτογραφήσεις βοήθησαν τους αρχιτέκτονες να κατανοήσουν καλύτερα την οπτική των ίδιων των παιδιών. Ο ρόλος του ερευνητή, ο οποίος στην περίπτωση αυτή λειτούργησε ως γέφυρα μεταξύ των αρχιτεκτόνων και των παιδιών, ήταν πολύ σημαντικός. 6. Η εφαρμογή της «προσέγγισης του Μωσαϊκού» σε ελληνικά νηπιαγωγεία Κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους επιχειρήθηκε η εφαρμογή της «προσέγγισης του Μωσαϊκού» σε ελληνικά νηπιαγωγεία, στο πλαίσιο μιας έρευνας η οποία είχε στόχο να διερευνήσει τις απόψεις των παιδιών προσχολικής ηλικίας σχετικά με το πώς αντιλαμβάνονται τη ζωή τους στο ελληνικό νηπιαγωγείο (Σοφού & Μαρτίδου, υπό δημοσίευση). Ένας δεύτερος στόχος της έρευνας ήταν να διερευνηθούν οι δυνατότητες εφαρμογής της προσέγγισης αυτής στο ελληνικό νηπιαγωγείο και οι τυχόν αδυναμίες της. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε τέσσερα τμήματα, τα οποία ανήκουν σε τρία διαφορετικά νηπιαγωγεία και βρίσκονται στην περιφέρεια της Θεσσαλονίκης. Στην έρευνα συμμετείχαν συνολικά 79 παιδιά και τέσσερις (4) εκπαιδευτικοί. Προκειμένου να διερευνηθούν οι απόψεις των παιδιών σχετικά με το πώς αντιλαμβάνονται τη ζωή τους στο νηπιαγωγείο χρησιμοποιήθηκαν τρεις διαφορετικές τεχνικές: α) η συζήτηση με τα παιδιά στο πλαίσιο ατομικών συνεντεύξεων, β) οι φωτογραφικές μηχανές και γ) η ζωγραφική. Για τις συνεντεύξεις με τα 12

8 παιδιά έγινε προσαρμογή των ερωτήσεων που χρησιμοποίησαν οι Clark & Moss (2010) στην προσέγγιση του «Μωσαϊκού». Οι ερωτήσεις αυτές αφορούσαν τους λόγους για τους οποίους έρχονται τα παιδιά στο νηπιαγωγείο, τις πιο αγαπημένες τους δραστηριότητες και χώρους, το ρόλο των ενηλίκων και των συνομηλίκων, τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν, το τι θεωρούν σημαντικό στο νηπιαγωγείο ή τι θα ήθελαν να αλλάξει. Παραθέτουμε, στη συνέχεια ένα ενδεικτικό απόσπασμα από μια ατομική συνέντευξη ενός παιδιού έξι ετών από την εκπαιδευτικό της τάξης του. Ησυζήτηση μεταπαιδιά Ο Θανάσης (έξι χρονών) σε συνέντευξη που έδωσε τον Φεβρουάριο του 2011 Γιατί έρχεσαι στο νηπιαγωγείο; Για να μάθω γράμματα, γιαναέχω φίλους, γιαναμητουςχτυπάωκαινα τους αγαπάω. Τι σου αρέσει περισσότερο στο νηπιαγωγείο; Μ αρέσει να παίζω με τους φίλους μου, με το Θοδωρή και με όλα τα παιδάκια. Τι δε σου αρέσει εδώ που είσαι; Δεν υπάρχει κάτι που δε μου αρέσει. Όλα μου αρέσουν Με ποιους θέλεις να παίζεις περισσότερο; Με το Θοδωρή... Ποιοιδενείναιοιαγαπημένοισου; Ο Θάνος γιατί όλο εκείνος θέλει να παίρνει την μπάλα Ποιο είναι το αγαπημένο σου μέρος στο νηπιαγωγείο; Το αγαπημένο μου μέρος είναι τα αυτοκινητάκια γιατί παίζω με τα αυτοκινητάκια και μ αρέσει Ποιο μέρος του νηπιαγωγείου δε σου αρέσει; Δεμουαρέσειτοκουκλόσπιτογιατίόλατα παιδάκια θέλουν να παίζουν εκεί. Όχι δε μ αρέσει! Τι σου φαίνεται δύσκολο στο νηπιαγωγείο; Τίποτα. Ποια ήταν η καλύτερη σου μέρα στο νηπιαγωγείο; Ησημερινή, γιατί έπαιξα με το Θοδωρή Ποια ήταν η χειρότερη σου μέρα στο νηπιαγωγείο; Τότε που με είχες μαλώσει γιατί έπαιζα με το αυτοκινητάκι στον ύπνο Υπάρχει κάποιος ή κάτι που σε στενοχωρεί στο νηπιαγωγείο; Η Μιρένα γιατί όπου πάω στο κουκλόσπιτο θέλει και εκείνη να έρχεται. Τι θα ήθελες να αλλάξεις στο νηπιαγωγείο; Να φύγει η Μιρένα 21 Μια δεύτερη τεχνική αποτέλεσε η χρήση των φωτογραφικών μηχανών από τα ίδια τα παιδιά, τα οποία φωτογράφισαν αγαπημένα τους αντικείμενα, πρόσωπα ή δραστηριότητες. Οι φωτογραφίες στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκαν ως θέμα συζήτησης μεταξύ εκπαιδευτικών και παιδιών. Τα παιδιά κλήθηκαν να απαντήσουν τι ήθελαν να δείξουν με τις φωτογραφίες που τράβηξαν και πώς αισθάνονται για το αποτέλεσμα. Τα σχόλια των παιδιών καταγράφηκαν από τον εκπαιδευτικό της τάξης. Για παράδειγμα, στη φωτογραφία που ακολουθεί, ο Θοδωρής, πέντε ετών, φωτογράφισε την αγαπημένη του γωνιά στο νηπιαγωγείο. Όπως χαρακτηριστικά είπε: «Έβγαλα τα ζωάκια, τα τουβλάκια, τα αυτοκινητάκια και το τρενάκι, γιατί είναι η αγαπημένη μου γωνιά που φτιάχνω πράγματα». Συλλέγοντας τέτοιου είδους φωτογραφίες που τράβηξαν τα παιδιά και καταγράφοντας τα σχόλιά τους, ο εκπαιδευτικός μπορεί να διαπιστώσει ποιες είναι οι αγαπημένες γωνιές του κάθε παιδιού αλλά και όλων των παιδιών στην τάξη. 13

9 Τέλος, ως τρίτη τεχνική χρησιμοποιήθηκε η ζωγραφική (Einarsdottir, Dockett, & Perry, 2009). Τα παιδιά κλήθηκαν από τους εκπαιδευτικούς είτε ατομικά είτε σε μικρές ομάδες να ζωγραφίσουν και συγχρόνως να σχολιάσουν «κάτι που τους αρέσει» ή «κάτι που δεν τους αρέσει» στο νηπιαγωγείο. Τα σχόλια των παιδιών στις ζωγραφιές τους καταγράφηκαν από τους εκπαιδευτικούς και μαζί με τις ζωγραφιές τους αποτέλεσαν μέρος των δεδομένων που συγκεντρώθηκαν. Η εικόνα που ακολουθεί είναι η ζωγραφιά του Γιώργου, έξι ετών, ο οποίος αφού κλήθηκε από τον εκπαιδευτικό να ζωγραφίσει κάτι που δεν του αρέσει στο νηπιαγωγείο, ζωγράφισε έναν πίνακα διπλής εισόδου: «Ζωγράφισα μια ομαδική εργασία που κάναμε με τον πίνακα [διπλής εισόδου] γιατί ήταν δύσκολο. Ιδίως το τελευταίο, το δύο». Το δεύτερο στάδιο της ερευνητικής προσέγγισης περιελάμβανε τη σύνθεση και την επεξεργασία των δεδομένων που συγκεντρώθηκαν από τις συνεντεύξεις με τα παιδιά, τις φωτογραφίες που τράβηξαν και τις ζωγραφιές που έκαναν, όπως επίσης και από τα σχόλια των παιδιών για τις φωτογραφίες και τις ζωγραφιές τους. Τέλος, προκειμένου να διερευνηθούν οι δυνατότητες αλλά και οι αδυναμίες της «προσέγγισης του Μωσαϊκού», εκτός από τα δεδομένα που συλλέχθηκαν μέσω των προηγουμένων τεχνικών, προβλέφθηκε χρόνος για ατομική συζήτηση-συνέντευξη με τους εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν στην έρευνα σχετικά με τις δυνατότητες της εφαρμογής της στο νηπιαγωγείο. Η έρευνα κατέδειξε ότι η συγκεκριμένη προσέγγιση μπορεί να συμβάλει τόσο στην ατομική αξιολόγηση των παιδιών όσο και στην εσωτερική αξιολόγηση του νηπιαγωγείου και γενικότερα στη βελτίωση του περιβάλλοντός του. Μπορεί να συμβάλει επίσης στην ανατροφοδότηση των εκπαιδευτικών σχετικά με την εκπαιδευτική τους πρακτική, αλλά κυρίως να ωφελήσει τα ίδια τα παιδιά. Όπως είπαν οι εκπαιδευτικοί που συμμετείχαν στην έρευνα, η συμμετοχή των παιδιών ήταν όχι μόνο ενθουσιώδης, αλλά και συνέβαλε στην ανάπτυξη δεξιοτήτων, όπως τη χρήση της φωτογραφικής μηχανής και την εξοικείωσή τους με τις νέες τεχνολογίες (αποθήκευση και επεξεργασία φωτογραφιών στον υπολογιστή): «τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με τον υπολογιστή και χρησιμοποίησαν την ψηφιακή φωτογραφική μηχανή με άνεση και υπευθυνότητα». Επίσης, σύμφωνα με τις απόψεις των εκπαιδευτικών, η συμμετοχή των παιδιών αύξησε την αυτοπεποίθησή τους και συνέβαλε στην καλλιέργεια του προφορικού τους λόγου: «Τα παιδιά έλεγαν τη γνώμη τους με μεγάλη ευκολία, θάρρος και ειλικρίνεια», «τους δόθηκε η ευκαιρία να αναπτύξουν τον προφορικό τους λόγο, προσπαθώντας να αιτιολογήσουν τις επιλογές τους». Τα παιδιά ανέπτυξαν αυτενέργεια και κριτική σκέψη: «είχαν την ευκαιρία να αυτενεργήσουν, να κρίνουν, να δουν τα αποτελέσματα της φωτογράφισης στον υπολογιστή, να αιτιολογήσουν τις επιλογές τους, καλλιεργώντας παράλληλα την κριτική τους σκέψη», «μπόρεσαν να κάνουν τη σκέψη τους πιο συγκεκριμένη και να ανιχνεύσουν τους λόγους που τους οδήγησαν στις εκάστοτε επιλογές». Επίσης ανέπτυξαν συνεργατικό πνεύμα: «βοήθησαν τους συμμαθητές που αντιμετώπισαν δυσκολίες, συζήτησαν με τους υπόλοιπους, προβληματίστηκαν με τις επιλογές κάποιων άλλων, τους πρότειναν λύσεις» και συμμετείχαν ενεργά σε λήψη αποφάσεων: «τα παιδιά μας έδωσαν ιδέες για τροποποιήσεις στις γωνιές 14

10 της τάξης, για πράγματα που ήθελαν να προσθέσουν σε αυτές ή να αλλάξουν». Τέλος, σύμφωνα με τους εκπαιδευτικούς η συγκεκριμένη προσέγγιση βοήθησε τα παιδιά που δεν μιλούσαν καλά την ελληνική γλώσσα ή κάποια συνεσταλμένα παιδιά να εκφραστούν: «βοηθήθηκαν πολύ τα παιδιά που δεν εκφράζονται καλά λεκτικά και αυθόρμητα, διότι οι ζωγραφιές και οι φωτογραφίες ήταν ένα κίνητρο». Όσον αφορά την ανατροφοδότηση των εκπαιδευτικών, όπως δήλωσαν οι εκπαιδευτικοί το υλικό που συγκεντρώθηκε αποτέλεσε βάση για αναστοχασμό των εκπαιδευτικών πάνω σε αυτά που τους είπαν ή εξέφρασαν τα παιδιά μέσα από τις ζωγραφιές τους και τις φωτογραφίες τους: «μπορέσαμε να μάθουμε πράγματα για τα παιδιά που δεν ξέραμε ότι είχαν μέσα στο μυαλό τους, σκέψεις που δεν είχε δοθεί η ευκαιρία να μας εκθέσουν άλλη φορά», «μας έβαλαν σε σκέψεις σχετικά με τις διαπροσωπικές σχέσεις που έχουν αναπτυχθεί στην ομάδα της τάξης και τέλος μας έκαναν πιο παρατηρητικές για τυχόν προβλήματα ανάμεσα στα παιδιά», «ήταν μια ευχάριστη έκπληξη τα όσα είδα να περιγράφονται από τα παιδιά, διότι ανακάλυψα νέα στοιχεία των παιδιών που δεν είχα εντοπίσει πριν και φυσικά πήρα απαντήσεις σε ερωτήματα που με απασχολούν», «μας έκανε εντύπωση ότι τα παιδιά έδειξαν ότι αγαπούν τη βιβλιοθήκη, πράγμα που δε φαίνεται μέσα στην τάξη». Το υλικό που συλλέχθηκε φαίνεται ότι έδωσε την ευκαιρία στους εκπαιδευτικούς να συζητήσουν για περισσότερο χρόνο σε ατομική βάση με το κάθε παιδί. Όπως αναφέρει μια εκπαιδευτικός που συμμετείχε στην έρευνα: «μας δόθηκε η ευκαιρία να αφιερώσουμε περισσότερο χρόνο με κάθε παιδί μεμονωμένα, να αφουγκραστούμε τους προβληματισμούς τους, να δούμε από τη δική τους οπτική γωνία τις προθέσεις τους, τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους», «μας έδωσε τη δυνατότητα να περάσουμε χρόνο με κάθε παιδί ξεχωριστά και να το ακούσουμε μεμονωμένα από την υπόλοιπη ομάδα και ανεπηρέαστο», «τα παιδιά ήρθαν πιο κοντά στις κυρίες τους και μίλησαν για τις δικές τους σκέψεις χωρίς την υποχρεωτική παρουσία άλλων παιδιών». Σε δύο μάλιστα από τα τμήματα που έγινε η έρευνα, το οπτικό και λεκτικό υλικό που συλλέχθηκε, συμπεριλήφθηκε σε ατομικό φάκελο-λεύκωμα για το κάθε παιδί και δόθηκε στους γονείς των παιδιών. Τέλος, όπως δήλωσαν οι εκπαιδευτικοί, οι απόψεις των παιδιών, διαφορετικές σε πολλές περιπτώσεις από αυτές των ενηλίκων, σχετικά με το χώρο φαίνεται ότι λήφθηκαν σοβαρά υπόψη και αξιοποιήθηκαν: «αγοράσαμε καινούρια επιτραπέζια παιχνίδια, τηλέφωνο για το μαγαζάκι και το ιατρείο, αλλάξαμε τη γωνιά του μαγνητικού πίνακα, εξοπλίσαμε το κουκλόσπιτο με επιπλέον αντικείμενα», «τα παιδιά μας έδωσαν ιδέες για τροποποιήσεις στις γωνιές της τάξης, για πράγματα που ήθελαν να προσθέσουν σε αυτές ή να αλλάξουν». Ως σοβαρό μειονέκτημα της προσέγγισης, οι εκπαιδευτικοί θεώρησαν το ζήτημα της έλλειψης χρόνου: «Οι δυσκολίες που είχαμε να αντιμετωπίσουμε σχετίζονται με την πίεση του χρόνου». Σύμφωνα με τους Clark & Moss (2010: 81), η ακρόαση των μικρών παιδιών «δεν είναι μια δραστηριότητα που γίνεται βιαστικά Η συγκέντρωση του υλικού θα απαιτήσει περισσότερο χρόνο εφόσον δεν βασίζεται σε μία μονάχα μέθοδο επικοινωνίας.η ερμηνεία του υλικού που έχει συγκεντρωθεί είναι χρονοβόρα». 7. Επίλογος Το άρθρο είχε στόχο να αναδείξει τη σημασία της διεξαγωγής ερευνών μαζί με τα παιδιά και τρόπους με τους οποίους μπορούν να εμπλακούν σε συμμετοχικές ερευνητικές διαδικασίες. Η χρήση εναλλακτικών ερευνητικών τεχνικών και εργαλείων ανέδειξε τη δυνατότητα που παρέχουν τόσο στα παιδιά όσο και στους ενήλικες στη συνοικοδόμηση της γνώσης. Από την επισκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας διαπιστώνεται ότι οι συμμετοχικές μορφές έρευνας μπορούν να συμβάλλουν σε ένα διαφορετικό τρόπο αντίληψης του ρόλου των ενηλίκων και των παιδιών στην ερευνητική διαδικασία. Το παιδί ως ερευνητής ή συν-ερευνητής συμμετέχει στην ερευνητική δραστηριότητα ως ενεργό υποκείμενο που έχει την ικανότητα να εκφράζει συγκροτημένες απόψεις για τη ζωή του και ο ενήλικος μπορεί να δει τον κόσμο μέσα από την οπτική του παιδιού. Το παιδί αντιλαμβάνεται ότι οι απόψεις τους γίνονται σεβαστές από τους ενηλίκους και επιδεικνύει μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση στην έκφρασή τους. Η ενεργητική ακρόαση των παιδιών που χαρακτηρίζει τις συμμετοχικές μορφές έρευνας, σημειώνει ο Moss (2006) είναι μια «ηθική της συνάντησης». Η κεντρική ιδέα της «ηθικής της συνάντησης» είναι ότι ο ενήλικος σέβεται τη διαφορετική οπτική γωνία του παιδιού και δεν προσπαθεί να διαμορφώσει τη φωνή του ώστε να απηχεί τη δική του. Με αυτή την έννοια, προσθέτει ο Moss (2006), η ακρόαση είναι μια δημοκρατική πρακτική: από τη στιγμή που μπορούμε να αναγνωρίσουμε τη διαφορετική φωνή, να αποδεχθούμε μια διαφορετική ερμηνεία και να εμπλακούμε σε διάλογο, τότε εφαρμόζουμε δημοκρατική πρακτική. 15

11 Η ηλικία των παιδιών φαίνεται ότι δεν είναι ένας παράγοντας που παρεμποδίζει τη διεξαγωγή συμμετοχικών ερευνών δράσης, αν και θα πρέπει να υπάρχει ευελιξία και προσαρμογή των ερευνητικών μεθόδων και εργαλείων στις δυνατότητες της συγκεκριμένης ομάδας των παιδιών (Clark, 2010). Από την άλλη πλευρά, η επιλογή των κατάλληλων ερευνητικών μεθόδων προκειμένου να διερευνηθεί η «αυθεντική φωνή» των παιδιών δεν είναι το ζητούμενο (James, Jenks & Prout, 1998). Το πιο σημαντικό, όπως ήδη αναφέρθηκε, φαίνεται να είναι το θεωρητικό υπόβαθρο τέτοιου είδους ερευνών και κυρίως οι υποδηλούμενες αξίες και παραδοχές σχετικά με το παιδί οι οποίες επηρεάζουν αντίστοιχα και την ερευνητική διαδικασία. Η ενεργητική εμπλοκή των παιδιών στην έρευνα θα πρέπει, επομένως, να ειδωθεί στο θεωρητικό πλαίσιο μιας προσέγγισης που αντιλαμβάνεται το παιδί ως ειδήμονα, ως δρων κοινωνικό υποκείμενο, ως συνδιαμορφωτή νοήματος, ως ερευνητή. Το πλαίσιο που υιοθετήθηκε στην προσέγγιση του «Μωσαϊκού» είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ακρόασης και ενεργητικής συμμετοχής των παιδιών σε ερευνητική διαδικασία, που «συνδυάζει τα πλεονεκτήματα της χρήσης συμμετοχικών μεθόδων στην προσχολική εκπαίδευση και διαμορφώνει μια πολυμεθοδική, συμμετοχική, στοχαστική και προσαρμοστική προσέγγιση» (Clark & Moss, 2010: 85). Οι προκλήσεις που θέτει η προσέγγιση αυτή στο χώρο της προσχολικής εκπαίδευσης είναι πολλές. Αναφέρουμε ορισμένες από αυτές: Πώς θα μπορούσε να συνεισφέρει στην οικοδόμηση μιας δημοκρατικής πρακτικής στην προσχολική εκπαίδευση, όπου οι ενήλικες μαθαίνουν από τα παιδιά, ενώ τα παιδιά, των οποίων η φωνή ακούγεται, αναπτύσσουν δεξιότητες και ενισχύουν την αυτοπεποίθησή τους; Πώς θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί η προσέγγιση του «Μωσαϊκού» για τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος στο οποίο οι απόψεις των παιδιών και των ενηλίκων είναι σεβαστές και οι διαφωνίες τίθενται υπό διαπραγμάτευση; Γενικότερα, πώς θα μπορούσε να ενσωματωθεί στην καθημερινή πρακτική μιας προσχολικής δομής η προσέγγιση του Μωσαϊκού και να αποτελέσει σημείο εκκίνησης για τη διεξαγωγή συμμετοχικών ερευνών με τα παιδιά; Βιβλιογραφία Alderson, P. (2000). Young children s rights: exploring beliefs, principles and practice. London: Jessica Kingsley/Save the Children. Brownlie, J., Anderson, S. & Ormston, R. (2005). Children as Researchers. Edinburgh: Scottish Executive Education Department. Christensen, P. & James, A. (eds.) (2008). Research with children: perspectives and practices. London: Falmer Press. Christensen, P. (2004). Children s participation in ethnographic research: Issues of power and representation. Children and Society, 18, Clark, A. (2005). Ways of seeing: Using the Mosaic approach to listen to young children s perspectives. Στο Clark, A., Moss, P. & Kjørholt, A. (Eds.). Beyond listening: Children s perspectives on early childhood services. Bristol: Policy Press. Clark, A. (2008). Early childhood spaces: Involving young children and practitioners in the design process. Working Paper 43. The Hague: Bernard van leer Foundation. Ανακτήθηκε από την ηλεκτρονική διεύθυνση: Clark, A. (2010). Transforming children s spaces: Children s and adults participation in designing learning environments. London: Routledge. Clark, A. & Moss, P. (2005). Spaces to play: More listening to young children: The Mosaic Approach. London: National Children s Bureau. Clark, Α. & Moss, P. (2010). Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά. Η προσέγγιση του Μωσαϊκού. Αθήνα: ΕΑΔΑΠ. Dahlberg, G., Moss, P. & Pence, A. (1999). Beyond Quality in Early Childhood Education and Care: Post modern perspectives. London: Falmer Press. Darbyshire, P, Schiller, W. & MacDougall, C. (2005). Extending new paradigm childhood research: meeting the challenges of including younger children, Early Child Development and Care, 175(6), Einarsdottir, J., Dockett, S., & Perry, B. (2009). Making meaning: Children s perspectives expressed through drawings. Early Child Development and Care: Special Issue. 179(2),

12 James, A. & Prout, A. (1997). Constructing and reconstructing childhood. London: Falmer Press. James, A., Jenks, C. & Prout, A. (1998). Theorizing Childhood. Cambridge: Polity Press. Κατσαρού, Ε. & Τσάφος, Β. (2003). Από την έρευνα στη διδασκαλία. Η εκπαιδευτική έρευνα δράσης. Αθήνα: Σαββάλας. Langsted, O. (1994). Looking at quality from the child s perspective. Στο Moss, P. & Pence, A. (1994). Valuing quality in early childhood services: new approaches to defining quality. Paul Chapman Publishing. Lansdown, G. (2005). Can you hear me? The right of young children to participate in decisions affecting them. Working Paper 36. The Hague: Bernard van Leer Foundation. Ανακτήθηκε από την ηλεκτρονική διεύθυνση: MacNaughton, G., Hughes, P. & Smith, K. (2007). Young Children As Active Citizens. Cambridge: Cambridge Scholars Press. MacNaughton, G., & Smith, K. (2009). Children s rights in Early Childhood. In M. J. Kehily (Ed). An Introduction to Childhood Studies. Berkshire, England: Open University Press/McGraw Hill. Moss, P. (2006). Listening to young children-beyond rights to ethics. Στο Learning and Teaching Scotland (2006). Let s talk about listening to children: towards a shared understanding for early years education in Scotland. Ανακτήθηκε από την ηλεκτρονική διεύθυνση: Ν.2101/92 (ΦΕΚ Α' 192). Κύρωση της Διεθνούς Σύμβασης για τα δικαιώματα του παιδιού. Ανακτήθηκε από Prout, A. & James, A. (1997). A New Paradigm for the Sociology of Childhood? Provenance, Promise and Problems. Στο Prout, A. & James, A. (1997). Constructing and Reconstructing Childhood. London: Falmer Press Rogoff, B. (2003). The cultural nature of human development. New York: Oxford University Press. Σοφού, Ε. & Μαρτίδου, Ρ. (υπό δημοσίευση). Ας ακούσουμε τα μικρά παιδιά: Πώς αντιλαμβάνονται τη ζωή τους στο Νηπιαγωγείο; Στα Πρακτικά του Eυρωπαϊκού Συνεδρίου της OMEP, Δημιουργικότητα και Μάθηση στην πρώτη σχολική ηλικία, Λευκωσία 6-8 Μαΐου Vygotsky, L. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge: Harvard University Press. 17

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών. Πρακτική Άσκηση. Ενότητα 1: Εισαγωγικά

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών. Πρακτική Άσκηση. Ενότητα 1: Εισαγωγικά Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Πρακτική Άσκηση Ενότητα 1: Εισαγωγικά Αν. Καθηγήτρια: Σοφία Αυγητίδου E-mail: saugitidoy@uowm.gr Μέντορες: Βάσω Αλεξίου, Λίζα Θεοδωρίδου, Αγάπη Κοσκοσίδου Παιδαγωγικό Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία Νέο Πρόγραμμα iuσπcdcddccscsdcscsουδών Νηπιαγωγείου Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση Νέων Τεχνολογιών στην Εκπαίδευση και την Κατάρτιση Ηλεκτρονική Μάθηση Χαράλαμπος Βρασίδας

Χρήση Νέων Τεχνολογιών στην Εκπαίδευση και την Κατάρτιση Ηλεκτρονική Μάθηση Χαράλαμπος Βρασίδας Χρήση Νέων Τεχνολογιών στην Εκπαίδευση και την Κατάρτιση Ηλεκτρονική Μάθηση Χαράλαμπος Βρασίδας www.cardet.org www.unic.ac.cy info@cardet.org Ανασκόπηση Σύγχρονες τάσεις Στοιχεία από ΕΕ Προκλήσεις Χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53 Πίνακας Περιεχομένων Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1 Πώς μαθαίνουν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας...11 Η Φυσική Αγωγή στην προσχολική ηλικία...14 Σχέση της Φυσικής Αγωγής με τους τομείς ανάπτυξης του παιδιού...16

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Επιμόρφωσης για τη Διδασκαλία της Νέας Ελληνικής Γλώσσας - Φάση Α (2014-2015)

Πρόγραμμα Επιμόρφωσης για τη Διδασκαλία της Νέας Ελληνικής Γλώσσας - Φάση Α (2014-2015) Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Οκτώβριος 2014 Πρόγραμμα Επιμόρφωσης για τη Διδασκαλία της Νέας Ελληνικής Γλώσσας - Φάση Α (2014-2015) Γλωσσική Εκπαίδευση - Εκπαίδευση στον Γραμματισμό:

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Οι περιοχές που διερευνήθηκαν συστηματικά από τα σχολεία ήσαν οι ακόλουθες: Σχέσεις μεταξύ εκπαιδευτικών-μαθητών και μεταξύ μαθητών

Οι περιοχές που διερευνήθηκαν συστηματικά από τα σχολεία ήσαν οι ακόλουθες: Σχέσεις μεταξύ εκπαιδευτικών-μαθητών και μεταξύ μαθητών Ανάπτυξη µεθόδων και εργαλείων έρευνας Από τα σχολεία που συµµετείχαν στην ΑΕΕ: Οργάνωσε οµάδες εργασίας το 66% Αξιοποίησε σχετική βιβλιογραφία το 66% Συγκέντρωσε δεδοµένα από: τα αρχεία του σχολείου το

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδιο Ετήσιας Έκθεσης Αυτοαξιoλόγησης Υλοποίηση, Παρακολούθηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Σμαράγδα Τσιραντωνάκη, ΠΕ70 ΣΧΟΛΕΙΟ Ιδιωτικά Εκπαιδευτήρια Θεοδωρόπουλου Χανιά Μάϊος 2015 Σελίδα 1 από 10 1. Συνοπτική περιγραφή της καλής πρακτικής Η παρούσα

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακός Σχεδιασμός με την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών

Μαθησιακός Σχεδιασμός με την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών Μαθησιακός Σχεδιασμός με την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών Ημερίδα για την ενσωμάτωση των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας στη Μαθησιακή Διαδικασία 3 Μαρτίου 2012 Αναστασία Οικονόμου Προϊσταμένη

Διαβάστε περισσότερα

Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση. Ελένη Παπαϊωάννου

Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση. Ελένη Παπαϊωάννου Η Ενδυνάμωση ευάλωτων ενηλίκων μέσα από την εκπαίδευση Ελένη Παπαϊωάννου ΕΡΩΤΗΜΑ 1: Ποιους χαρακτηρίζουμε «ευάλωτους» εκπαιδευόμενους; (Δραστηριότητα 1) Εκπαίδευση Άξονες ευπάθειας Πρόωρη εγκατάλειψη εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Κατσιούλα Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός, Σύμβουλος ΣΕΠ, ΚΕΣΥΠ Κιλκίς Σιάνου Χατζηκαμάρη Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ Γενικές πληροφορίες Οι «Δημιουργικές Συνεργασίες με Καλλιτέχνες» στοχεύουν στην επαφή και εξοικείωση των παιδιών με τους καλλιτέχνες της Κύπρου. Παράλληλα στοχεύουν

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό λογισμικό: Αβάκιο Χελωνόκοσμος Δραστηριότητα 1: «Διερευνώντας τα παραλληλόγραμμα»

Εκπαιδευτικό λογισμικό: Αβάκιο Χελωνόκοσμος Δραστηριότητα 1: «Διερευνώντας τα παραλληλόγραμμα» Εκπαιδευτικό λογισμικό: Αβάκιο Χελωνόκοσμος Δραστηριότητα 1: «Διερευνώντας τα παραλληλόγραμμα» Φύλλο δασκάλου 1.1 Ένταξη δραστηριότητας στο πρόγραμμα σπουδών Τάξη: Ε και ΣΤ Δημοτικού. Γνωστικά αντικείμενα:

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

Ενδυνάμωση σχέσεων και εποικοδομητική συνεργασία σχολείου-οικογένειας μέσα από το παιχνίδι. Δημόσιο Νηπιαγωγείο Λιοπετρίου

Ενδυνάμωση σχέσεων και εποικοδομητική συνεργασία σχολείου-οικογένειας μέσα από το παιχνίδι. Δημόσιο Νηπιαγωγείο Λιοπετρίου Ενδυνάμωση σχέσεων και εποικοδομητική συνεργασία σχολείου-οικογένειας μέσα από το παιχνίδι Δημόσιο Νηπιαγωγείο Λιοπετρίου Προφίλ του σχολείου Πολυδύναμο κέντρο Λιοπετρίου: 4 Δημόσια τμήματα (99 παιδιά)

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ Η ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ»

ΝΕΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ Η ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ» «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) Πιλοτική Εφαρμογή στους Άξονες Προτεραιότητας 1,2,3 - Οριζόντια Πράξη» «ΤΟ ΝΕΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ Η ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ» Ενημερωτική Συνάντηση Στελεχών Διοίκησης

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου

Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου Μαίρη Κουτσελίνη Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Κύπρου 1 1. Η αναγκαιότητα για Έρευνα Δράσης και οι επιστημολογικές της καταβολές 2. Οι στόχοι, η μεθοδολογία και τα χαρακτηριστικά της Έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ 2011 ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Τα σύγχρονα

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές προσεγγίσεις υποψηφίων καθηγητών Πληροφορικής

Διδακτικές προσεγγίσεις υποψηφίων καθηγητών Πληροφορικής Διδακτικές προσεγγίσεις υποψηφίων καθηγητών Πληροφορικής Μαρία Κορδάκη 1. Εισαγωγή Η διερεύνηση των διδακτικών προσεγγίσεων που αναπτύσσονται από τους καθηγητές σε κάθε γνωστικό αντικείμενο καθώς και των

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή

Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή Εργαστήρι για την επαγγελματική ζωή Μπορώ να συνεργάζομαι και να επικοινωνώ αποτελεσματικά; Ένα εργαστήρι βιωματικών ασκήσεων αυτο-αξιολόγησης Φαίη Ορφανού - Σοφία Μακρή 4 0 Θ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο Ν

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Ιστορίες δωματίων Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές και οι μαθήτριες μέσα από διάφορες δραστηριότητες που αφορούν στο δωμάτιό τους

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Σκιαγραφώντας το σχολείο / τη γειτονιά μου

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Σκιαγραφώντας το σχολείο / τη γειτονιά μου Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Σκιαγραφώντας το σχολείο / τη γειτονιά μου Ομάδα Εικαστικής Αγωγής 2014 Σκιαγραφώντας το σχολείο/τη γειτονιά μου Τάξεις: Γ Στ Περιγραφή ενότητας: Οι μαθητές/τριες καταγράφουν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΙΝΕΣ ΓΕΦΥΡΕΣ Ενώνουμε τη φωνή μας για το νερό!

ΥΔΑΤΙΝΕΣ ΓΕΦΥΡΕΣ Ενώνουμε τη φωνή μας για το νερό! ΥΔΑΤΙΝΕΣ ΓΕΦΥΡΕΣ Ενώνουμε τη φωνή μας για το νερό! Βιώσιμη διαχείριση αστικού νερού: Βασικές αρχές & καλές πρακτικές σε θέματα επικοινωνίας, διαβούλευσης, εκπαίδευσης Νερό: δημόσιο αγαθό, μοναδικός φυσικός

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΣΕΛΚΥΣΗ-ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ- ΣΥΝΕΧΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ Τμήμα Ανθρώπινου Δυναμικού ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ H αντίληψή μας για τον εθελοντισμό Τι προσφέρουν οι εθελοντές Δούναι και λαβείν Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΡΙΓΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ

Η ΤΡΙΓΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ Δρ. ΑΔΑΜΑΝΤΙΑ Κ. ΣΠΑΝΑΚΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ-ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΕΚΠ65 Η ΤΡΙΓΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Τι είναι η τριγωνοποίηση; Ποια είδη τριγωνοποίησης υπάρχουν; Πώς να επιλέξουμε το κατάλληλο είδος; Τι μας προσφέρει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΠΟΛΗ: ΠΕΔΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΙΑ Β ΦΑΣΗ: ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΔΗΜΑΡΧΙΑΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 3-02-2014

ΕΘΝΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΠΟΛΗ: ΠΕΔΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΙΑ Β ΦΑΣΗ: ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΔΗΜΑΡΧΙΑΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 3-02-2014 ΕΘΝΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΠΟΛΗ: ΠΕΔΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΙΑ Β ΦΑΣΗ: ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΔΗΜΑΡΧΙΑΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 3-02-2014 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Περιγραφή Παρουσίαση της πραγματικότητας της πόλης. Βιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ - Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ (ενδεικτικά)

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ - Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ (ενδεικτικά) ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Διεξαγωγή μικρής έρευνας στο Γυμνάσιο Β' Γυμνασίου Διδάσκουσα: Ασπράκη Γαβριέλλα Νεοελληνική Γλώσσα email: gabby.aspraki@gmail.com ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ - Η

Διαβάστε περισσότερα

Νικολέττα Ιωάννου Λειτουργός Γραφείου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Νικολέττα Ιωάννου Λειτουργός Γραφείου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Νικολέττα Ιωάννου Λειτουργός Γραφείου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού 2 ο Π α γ κ ύ π ρ ι ο Σ υ ν έ δ ρ ι ο, 29 Ν ο ε μ β ρ ί ο υ 2 0 1 4, Λ ε μ ε σ ό ς Βασικά ερωτήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου»

ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου» ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου» 6/Θ ΔΗΜ. ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΙΤΡΟΥΣ ΠΙΕΡΙΑΣ Μαρία Υφαντή (ΠΕ 11) Δαμιανός Τσιλφόγλου (ΠΕ 20) Θέμα: Μύθοι Αισώπου και διδαχές του Τάξη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου»

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ. «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ «Τα μυστικά ενός αγγείου» ΜΠΙΛΙΟΥΡΗ ΑΡΓΥΡΗ 2011 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ «ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΕΝΟΣ ΑΓΓΕΙΟΥ» ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Η παρούσα εργασία αποτελεί το θεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Μένη Τσιτουρίδου Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Παιδαγωγική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες ΣΧΟΛΕΙΟ Η εκπαιδευτική πρακτική αφορούσε τη διδασκαλία των μεταβλητών στον προγραμματισμό και εφαρμόστηκε σε μαθητές της τελευταίας τάξης ΕΠΑΛ του τομέα Πληροφορικής στα πλαίσια του μαθήματος του Δομημένου

Διαβάστε περισσότερα

H οπτική των υποστηρικτώνπρoβληματισμοί

H οπτική των υποστηρικτώνπρoβληματισμοί H οπτική των υποστηρικτώνπρoβληματισμοί και προοπτικές Δρ Μαρία Ηρακλέους Ήβη Κουράτου Συντονίστριες Υποστήριξης Επαγγελματικής Μάθησης μέσω Έρευνας-Δράσης 2014-2015 Διερεύνηση Οπτικής Εμπλεκομένων Υποστηρικτές

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΕ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΟΥΣ ΣΧΟΛΙΚΟΥΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΡΟΔΟΥ Το mentoring στο πρόγραμμα Πρακτικής Άσκησης ένα χρόνο μετά: Αποτίμηση

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις Λοΐζος Σοφός Οι 5 φάσεις του διδακτικού μετασχηματισμού 1. Εμπειρική σύλληψη ενός σεναρίου μιντιακής δράσης και χαρτογράφηση της

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ Οι αποτελεσματικοί εκπαιδευτικοί γνωρίζουν: - Τους μαθητές - Το γνωστικό αντικείμενο - Τις θεωρίες μάθησης - Αποτελεσματικές πρακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

Δημόσιο Νηπιαγωγείο Δρομολαξιάς. Έρευνα Δράσης-Κλίμα τάξης. Σχολική χρονιά: 2014-2015

Δημόσιο Νηπιαγωγείο Δρομολαξιάς. Έρευνα Δράσης-Κλίμα τάξης. Σχολική χρονιά: 2014-2015 Δημόσιο Νηπιαγωγείο Δρομολαξιάς Έρευνα Δράσης-Κλίμα τάξης Σχολική χρονιά: 2014-2015 Συμμετείχαν: Διευθύντρια: Σοφία Αλεξάνδρου Εκπαιδευτικοί: Δώρα Χαραλάμπους (συντονίστρια σχολείου) Χριστοθέα Στυλιανίδου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ 3-6 ΧΡΟΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ 3-6 ΧΡΟΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ 3-6 ΧΡΟΝΩΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ, 2010 Λοΐζου, Ε. κ Παπαδημήτρη-Καχριμάνη, Χ. 1 ΔΟΜΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ 1

Διαβάστε περισσότερα

Αναδυόμενος γραμματισμός (emergent literacy)

Αναδυόμενος γραμματισμός (emergent literacy) Αναδυόμενος γραμματισμός (emergent literacy) Μαρία Παπαδοπούλου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια ΠΤΠΕ, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Συνοπτική

Διαβάστε περισσότερα

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ «Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ» Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ Σκοπός του Νηπιαγωγείου είναι να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτυχθούν σωματικά, συναισθηματικά,

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 11 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 11 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 11 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Μαθησιακοί στόχοι 1/2 Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: να καταγράψουν

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορίζοντας την ποιότητα του Εκπαιδευτικού (ΠΠΕ) Μαθαίνοντας μέσα από την παρατήρηση

Προσδιορίζοντας την ποιότητα του Εκπαιδευτικού (ΠΠΕ) Μαθαίνοντας μέσα από την παρατήρηση Προσδιορίζοντας την ποιότητα του Εκπαιδευτικού (ΠΠΕ) Μαθαίνοντας μέσα από την παρατήρηση Μάθηση έξω από την τάξη 4. ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ Δραστηριότητα έξω από την τάξη για παιδιά νηπιαγωγείου

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας. Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013

Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας. Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013 Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013 Σκοπός τη σημερινής παρουσίασης: αναγνώριση της παρατήρησης ως πολύτιμη

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

Εισήγηση της Επιτρόπου Προστασίας των ικαιωµάτων του Παιδιού Λήδας Κουρσουµπά στη διάλεξη µε θέµα «Ανθρώπινα ικαιώµατα,

Εισήγηση της Επιτρόπου Προστασίας των ικαιωµάτων του Παιδιού Λήδας Κουρσουµπά στη διάλεξη µε θέµα «Ανθρώπινα ικαιώµατα, 1 Εισήγηση της Επιτρόπου Προστασίας των ικαιωµάτων του Παιδιού Λήδας Κουρσουµπά στη διάλεξη µε θέµα «Ανθρώπινα ικαιώµατα, Κοινωνική ικαιοσύνη: Ο ρόλος της Εκπαίδευσης», ευτέρα 22 Μαρτίου 2011, ώρα 19:00

Διαβάστε περισσότερα

Τα εφόδια των εργαζομένων για την είσοδο και παραμονή στην εργασία

Τα εφόδια των εργαζομένων για την είσοδο και παραμονή στην εργασία Τα εφόδια των εργαζομένων για την είσοδο και παραμονή στην εργασία Όταν το άτομο έρχεται αντιμέτωπο για πρώτη φορά με την άμεση πράξη της αναζήτησης και εξεύρεσης εργασίας, πρέπει, ουσιαστικά, να εντοπίσει

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος δεύτερης έκδοσης

Πρόλογος δεύτερης έκδοσης Πρόλογος δεύτερης έκδοσης Δέκα έτη μετά την πρώτη έκδοση και την επιτυχημένη πορεία αυτού του βιβλίου θεωρήθηκε αναγκαία η επανέκδοσή του αφενός για να προστεθούν στα ήδη υπάρχοντα κεφάλαια τα νέα ερευνητικά

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Ενότητα 9: Συμμετοχική Παρατήρηση (1/2) 2ΔΩ Διδάσκοντες: Χ. Κασίμης- Ελ. Νέλλας Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Μαθησιακοί στόχοι Η εκμάθηση

Διαβάστε περισσότερα

Ένα πρόγραμμα ομαλής μετάβασης που πραγματοποιήθηκε στην Αυλίδα.

Ένα πρόγραμμα ομαλής μετάβασης που πραγματοποιήθηκε στην Αυλίδα. Ένα πρόγραμμα ομαλής μετάβασης που πραγματοποιήθηκε στην Αυλίδα. Το πρόγραμμα βασίστηκε στο αναπτυξιακό οικολογικό μοντέλο (εισήγηση, Έφη Γουργιώτου, λέκτορα στο Παιδαγωγικό Τμήμα Προσχολικής Εκπαίδευσης,

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

1. ΜΑΘΗΜΑ: ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4 η - ΚΕΦ. 11 ο : Γνωριμία με το Διαδίκτυο. 2. ΤΑΞΗ: Α Γυμνασίου

1. ΜΑΘΗΜΑ: ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4 η - ΚΕΦ. 11 ο : Γνωριμία με το Διαδίκτυο. 2. ΤΑΞΗ: Α Γυμνασίου ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Καράκιζα Τσαμπίκα 1. ΜΑΘΗΜΑ: ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ 2. ΤΑΞΗ: Α Γυμνασίου ΕΝΟΤΗΤΑ 4 η - ΚΕΦ. 11 ο : Γνωριμία με το Διαδίκτυο 3. Εκπαιδευτικές ανάγκες: Οι μαθητές είναι στη μεγάλη πλειοψηφία τους νυν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ τεύχος Β

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ τεύχος Β ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ τεύχος Β Ελένη ΚΑΜΠΕΡΗ - ΤΖΟΥΡΙΑΔΟΥ Σχολική Σύμβουλος Προσχολικής Αγωγής Σταυρούλα ΠΑΝΤΑΖΗ Νηπιαγωγός ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2004 1 λίγα λόγια για τις δραστηριότητες Στο τεύχος αυτό περιλαμβάνονται:

Διαβάστε περισσότερα

Φιλοσοφία της παιδείας

Φιλοσοφία της παιδείας Ενότητα 1 η : Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Παιδείας Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια : 200 ώρες (κατανέμονται σε διάστημα 4 μηνών από 19/10/2015 έως 26/02/2016)

Διάρκεια : 200 ώρες (κατανέμονται σε διάστημα 4 μηνών από 19/10/2015 έως 26/02/2016) Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ Διοργανώνει το e-learning καινοτόμο Επιμορφωτικό Πρόγραμμα «ΠΟΛΥΔΙΑΣΤΑΤΗ ΜΑΘΗΣΗ» Σχεδιασμός και υλοποίηση : Αλέξης Κόκκος με τη συνεργασία των εκπαιδευτικών Έφης

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιάζω δραστηριότητες και ασκήσεις αυτοαξιολόγησης στο εκπαιδευτικό υλικό για αποτελεσματική μάθηση

Σχεδιάζω δραστηριότητες και ασκήσεις αυτοαξιολόγησης στο εκπαιδευτικό υλικό για αποτελεσματική μάθηση Σχεδιάζω δραστηριότητες και ασκήσεις αυτοαξιολόγησης στο εκπαιδευτικό υλικό για αποτελεσματική μάθηση Μαρία Ι. Κουτσούμπα Αναπλ. Καθηγήτρια ΣΕΦΑΑ ΕΚΠΑ / ΣΕΠ ΕΑΠ Δραστηριότητες και ασκήσεις αυτό-αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Λαδιάς Αναστάσιος, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής Β Αθήνας Μπέλλου Ιωάννα, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

«Κοινωνικές σχέσεις μαθητών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες σε ελληνικές τάξεις»

«Κοινωνικές σχέσεις μαθητών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες σε ελληνικές τάξεις» Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο «Κοινωνικές σχέσεις μαθητών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες σε ελληνικές

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Ο ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Ο ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το Σύντομη περιγραφή Το Ελληνικό Παιδικό Μουσείο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Οι τρεις διαστάσεις της μάθησης Αλέξης Κόκκος Ο Knud Illeris, ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της μάθησης σήμερα, στο κείμενό του «Μια

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία

Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία Εισαγωγικό Μήνυμα Καλώς ήλθατε στο εξ αποστάσεως πρόγραμμα «Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία». Αποστολή του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών στη Κοινωνική Εργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ ΔΙΑΛΟΓΟΥ. Συντονιστές: Σοφία Καλογρίδη & Ιγνάτιος Καράμηνας

ΘΕΜΑ ΔΙΑΛΟΓΟΥ. Συντονιστές: Σοφία Καλογρίδη & Ιγνάτιος Καράμηνας ΘΕΜΑ ΔΙΑΛΟΓΟΥ «ΚΑΛΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ» Συντονιστές: Σοφία Καλογρίδη & Ιγνάτιος Καράμηνας Θέματα για συζήτηση: [Μπορείτε να συμμετάσχετε, στέλνοντας απόψεις, προτάσεις,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό σεμινάριο για το διδακτικό προσωπικό του ΑΤΕΙ Λάρισας

Εκπαιδευτικό σεμινάριο για το διδακτικό προσωπικό του ΑΤΕΙ Λάρισας Εκπαιδευτικό σεμινάριο για το διδακτικό προσωπικό του ΑΤΕΙ Λάρισας Κυριακή Μπαλτά Βιβλιοθηκονόμος-Τεχνολόγος εκπαίδευσης Πανεπιστήμιο Μακεδονίας - Βιβλιοθήκη Λάρισα Φεβρουάριος 2006 Εξ αποστάσεως εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

Πέρα από τις Παραδοσιακές Μορφές Αξιολόγησης: Δημιουργικές Εργασίες (Projects) Φάκελος Επιτευγμάτων Μαθητή (Portfolio)

Πέρα από τις Παραδοσιακές Μορφές Αξιολόγησης: Δημιουργικές Εργασίες (Projects) Φάκελος Επιτευγμάτων Μαθητή (Portfolio) Πέρα από τις Παραδοσιακές Μορφές Αξιολόγησης: Δημιουργικές Εργασίες (Projects) Φάκελος Επιτευγμάτων Μαθητή (Portfolio) Δρ Γιώργος Γιαλλουρίδης, ΕΔΕ Εκπαιδευτική Ημερίδα ΥΠΠ - ΠΚ Σκοπός Προσδοκώμενο αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Κατοικίδια ζώα Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές/τριες εκφράζουν συναισθήματα και προβληματίζονται για θέματα που αφορούν τα κατοικίδια

Διαβάστε περισσότερα