THE EVOLUTION OF IDEAS FOR THE NATURAL RESOURCES AND ENVIRONMENT

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "THE EVOLUTION OF IDEAS FOR THE NATURAL RESOURCES AND ENVIRONMENT"

Transcript

1 Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ Ι ΕΩΝ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΠΟΡΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Στέφανος Οικονόµου ιπλ. Μηχ. Περιβάλλοντος MSc, Οικονοµολόγος MSc, Υποψ. ιδάκτορας, Τµήµα.Ο.Σ.Α..Π.Θ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην ανακοίνωση παρουσιάζεται η εξέλιξη ορισµένων ιδεών για τη στενότητα των πόρων και το περιβάλλον. Η ιστορία της οικονοµικής σκέψης για τους φυσικούς πόρους και το περιβάλλον είναι ένα σχετικά νέο αντικείµενο, καθώς οι προδροµικές αξιοσηµείωτες πραγµατείες τοποθετούνται στον δέκατο όγδοο αιώνα. Παρουσιάζονται ο προβληµατισµός του Malthus, η θεωρία της στασιµότητας του Ricardo και οι θεωρίες του J.S. Mill, του W.S. Jevons και η θεωρία του A.C. Pigou και των παρεµβατιστών. Αναφέρονται οι θεωρίες όπως «το διαστηµόπλοιο Γη», γίνεται µια κριτική της Λέσχης της Ρώµης και των σκέψεων των ορίων της Ανάπτυξης. Παρουσιάζονται οι αισιόδοξοι και οι απαισιόδοξοι των οικονοµικών του περιβάλλοντος και τέλος οι απόψεις για τη σχέση της θρησκείας µε το περιβάλλον. THE EVOLUTION OF IDEAS FOR THE NATURAL RESOURCES AND ENVIRONMENT Stefanos Oikonomou Environmental Engineer, Economist, MSc, Phd Student Department International Economic Relations and Development Democritus University of Thrace ABSTRACT This announcement represents the evolution of certain ideas for the narrowness of resources and environment. The history of economic thought for the natural resources and environment is relatively new field as the forerunner essays are placed in the eighteen century. Not only the thought of Malthus and the stationary theory of Ricardo are mentioned but also the J.S. Mills and W.S. Jevons theories. Moreover it is worth mentioning the theory of A.C. Pigou as well as the theory of those who were in fever of intervention. Also, it is represented theories such as Spaceship Earth. In addition, the criticisms of Rome Club as well as the thoughts of developing limits are represented. Furthermore, the optimists and pessimists of environmental economics are mentioned. Finally, the opinion for the relation which way exists between religion and the environment is covered by this announcement.

2 1. Εισαγωγή Η ιστορία της οικονοµικής σκέψης για τους φυσικούς πόρους και το περιβάλλον είναι ένα σχετικά νέο αντικείµενο, καθώς οι προδροµικές αξιοσηµείωτες πραγµατείες τοποθετούνται στον δέκατο όγδοο αιώνα. Πολλές από τις ιδέες που παρουσιάζονται παρακάτω και διατυπώθηκαν ακόµα και πριν δύο αιώνες, είναι σήµερα πιο επίκαιρες παρά ποτέ. 2. Ο προβληµατισµός του Malthus Ορισµένοι σηµαντικοί φιλόσοφοι της εποχής, όπως ο Goodwin και ο Condercet, εµπνεύστηκαν βαθιά από τα γεγονότα της εποχής, ιδιαίτερα από τη Γαλλική Επανάσταση, και οραµατίστηκαν µια κοινωνία σχεδόν απελευθερωµένη από πολέµους, ασθένειες, εγκλήµατα και απογοητεύσεις, όπου ο κάθε άνθρωπος επιζητεί το καλό όλων. Αµφισβητώντας τους Goodwin και Condercet, ο Malthus δηµοσίευσε το διάσηµο βιβλίο του An Essay on the Principle of Population as it Affects the Future Improvement of Society ( οκίµιο για την Αρχή του Πληθυσµού όπως αυτή Επηρεάζει τη Μελλοντική Βελτίωση της Κοινωνίας ) Malthus, (1798), το οποίο κλόνισε όσους ήταν αισιόδοξοι για τις µελλοντικές προοπτικές. Υποστήριξε ότι καθώς η διαθέσιµη γη είναι σταθερή, η αύξηση της χρήσης των άλλων πόρων σε αυτή, θα προκαλούσε αύξηση µεν της παραγωγής τροφής, αλλά µε φθίνοντα ρυθµό. Ο Malthus παραδέχτηκε την πιθανότητα να χρησιµοποιηθούν νέες εκτάσεις, αλλά επιχειρηµατολόγησε ότι η διαδικασία αυτή θα ήταν πολύ αργή και ότι η ποιότητα της γης στις νέες περιοχές θα ήταν χειρότερη απ ότι στις υπάρχουσες. Στην ανάλυση του Malthus λειτουργούν δύο συγκρουόµενες δυνάµεις, η δύναµη του πληθυσµού και η δύναµη της γης να παράγει τροφή, µια σύγκρουση που η γη δεν µπορεί να κερδίσει. Οι επιδράσεις αυτών των δύο ασύµµετρων δυνάµεων θα ήταν δυνατό περίπου να εξισορροπούνται µε επιβολή δραστικών και διαρκών ελέγχων του πληθυσµού. Ο δραστικότερος έλεγχος του πληθυσµού είναι η έλλειψη τροφής. Ο Malthus κατέταξε τους άλλους ελέγχους σε δύο οµάδες: άµεσους και προληπτικούς. Στους πρώτους περιέλαβε τους πολέµους, τους λιµούς και τις επιδηµίες. Στους δεύτερους τις εκτρώσεις, την αντισύλληψη και τους ηθικούς περιορισµούς, ισχυριζόµενος ότι αυτοί δεν αποτελούν πρακτικούς τρόπους περιορισµού της αύξησης του πληθυσµού. Η θεωρία που προσπαθούσε να διαµορφώσει ο Malthus είναι αρκετά σύνθετη. Αφ ενός επιχειρηµατολογούσε ότι ο πληθυσµός θα αυξανόταν, όταν αυξανόταν η προσφορά τροφής και αφ ετέρου, η προσφορά τροφής θα αυξανόταν όταν ο πληθυσµός διογκωνόταν, επειδή περισσότεροι εργάτες θα ήταν διαθέσιµοι για να καλλιεργούν τη γη.

3 Το κύριο πρόβληµα µε τη θεωρία του Malthus είναι ότι αποτυγχάνει να αναγνωρίσει την εξέλιξη της γεωργικής τεχνολογίας. Σαν οικονοµικός νόµος, η φθίνουσα απόδοση, ένα θέµα που ο Malthus εξερεύνησε περαιτέρω στη θεωρία του για τη µίσθωση (Malthus, 1815), ισχύει µόνο για σταθερή κατάσταση της τεχνολογίας (West, 1815). Επιπλέον, ο Malthus απέτυχε να δει ότι, καθώς βελτιώνονται τα επίπεδα εισοδήµατος και εκπαίδευσης, οι άνθρωποι µπορεί να µεταβάλλουν τη συµπεριφορά τους περιορίζοντας, εθελοντικά, το µέγεθος της οικογένειας τους, όπως συνέβη στην σύγχρονη Ευρώπη. Ο Malthus ήταν ένας από τους πρώτους συγγραφείς που αναγνώρισαν τα όρια του κόσµου µας, ο οποίος εκείνη την εποχή αποτελούνταν κυρίως από καλλιεργήσιµη γη µε δυνατότητα να παράγει τροφή για την αντιµετώπιση των αναγκών ενός σταθερά αυξανόµενου πληθυσµού. Πίστευε µε ειλικρίνεια ότι η ανθρωπότητα τελικά θα παγιδευτεί σε µια απειροελάχιστη κατάσταση ύπαρξης από την οποία δεν θα µπορέσει να διαφύγει. Σε συνέχεια της θεωρίας του Malthus πιο ισχυρή από ποτέ είναι η επιχειρηµατολογία του Huxley (1983) ότι η επερχόµενη εποχή δεν θα είναι η εποχή του διαστήµατος ή η εποχή της διαφώτισης ή της ευηµερίας, αλλά η εποχή του υπερπληθυσµού µε όλες τις φρικτές συνέπειες του, όπως φτώχεια, περιβαλλοντική υποβάθµιση, πόλεµοι, πτώση της µέσης νοηµοσύνης και καταπάτηση των πολιτικών ελευθεριών, όχι µόνο στις αναπτυσσόµενες χώρες, αλλά σε κάθε σηµείο του πλανήτη. Οι απίστευτες αυτές αυξήσεις του αριθµού των ανθρώπων δεν πραγµατοποιούνται στις επιθυµητές και παραγωγικές περιοχές, οι οποίες είναι ήδη πυκνοκατοικηµένες, αλλά σε περιοχές οι οποίες είναι αφιλόξενες, µε εδάφη υποβαθµισµένα από τις εντατικές προσπάθειες απελπισµένων αγροτών να καλλιεργήσουν περισσότερη τροφή και των οποίων οι διαθέσιµοι ορυκτοί πόροι και τα άλλα κοιτάσµατα σπαταλούνται µε παράλογες υπερβολές. Αυτή η βιολογική κατάσταση θα εξελιχθεί αµείλικτα µε την πάροδο του χρόνου και θα αποτελέσει για αιώνες το κεντρικό πρόβληµα σε όλη τη γη. 3. Η στασιµότητα κατά Ricardo Ένας άλλος απαισιόδοξος στην ιστορία της οικονοµικής σκέψης για τους φυσικούς πόρους ήταν ο David Ricardo, που την ίδια εποχή µε τον Malthus πρόβλεψε µια µόνιµη κατάσταση ισορροπίας η οποία συνολικά απείχε πολύ από το να είναι αξιοζήλευτη. Η δηµιουργία της κλασικής θεωρίας του για τα µισθώµατα, στην οποία ο Malthus έπαιξε ένα σηµαντικό ρόλο, ήταν αποτέλεσµα της λεγόµενης ιένεξης για τον Νόµο για το καλαµπόκι. Ο αποκλεισµός των Βρετανικών λιµένων κατά τη διάρκεια των Ναπολεόντειων πολέµων κράτησε εκτός Αγγλίας τα σιτηρά άλλων χωρών και υποχρέωσε τους Βρετανούς αγρότες να αυξάνουν συνεχώς την παραγωγή τους σε σιτηρά για να τροφοδοτούν τον

4 πληθυσµό. Έτσι, από το 1790 ως το 1810 οι τιµές του Βρετανικού καλαµποκιού αυξήθηκαν κατά 18% ανά έτος, κατά µέσο όρο. Αυξήθηκαν επίσης τα µισθώµατα της γης, γεγονός που χαροποίησε τους γαιοκτήµονες. Το 1815 ο Νόµος για το καλαµπόκι ουσιαστικά απαγόρευσε τις εισαγωγές ξένων σιτηρών και ήταν, στην πραγµατικότητα, ένα από πρώτα παραδείγµατα αγροτικού προστατευτισµού που επηρέασε την οικονοµική ανάπτυξη και την κατανοµή του εισοδήµατος στη χώρα. Ο Ricardo συµφωνούσε µε το Malthus στις βασικές αρχές αλληλεπίδρασης πληθυσµού και µισθωµάτων (Ricardo, 1817). Η αιτία για την αύξηση της τιµής των σιτηρών ήταν ο νόµος της φθίνουσας απόδοσης. Ο Ricardo υποστήριξε ότι η τιµή του προϊόντος καθορίζεται από τα κέρδη, τα ηµεροµίσθια και τα µισθώµατα. Σε µια κατάσταση όπου λαµβάνει χώρα µια αύξηση στην παραγωγή στις παλιές εκτάσεις, η προσαύξηση του µισθώµατος θα είναι µηδενική ή σχεδόν µηδενική, αφήνοντας τα ηµεροµίσθια και τα κέρδη σαν µοναδικούς παράγοντες καθορισµού της τιµής. Το µίσθωµα στις παλιές εκτάσεις θα αυξανόταν µόνο όταν νέες εκτάσεις χρησιµοποιούνταν για τη γεωργία: «Όταν µε τη πρόοδο της κοινωνίας, η γη δεύτερης κατηγορίας γονιµότητας χρησιµοποιείται για καλλιέργεια, αµέσως προκαλείται µίσθωµα στη γη πρώτης ποιότητας, και το ποσόν του µισθώµατος θα εξαρτάται από τη διαφορά στην ποιότητα αυτών των δύο εκτάσεων γης» Sraffa and Dobb ( ). Στο κέντρο του υποδείγµατος του Ricardo υπάρχει η ιδέα ότι η οικονοµική ανάπτυξη τελικά θα σταµατήσει εξαιτίας της στενότητας των φυσικών πόρων, οι οποίοι, εκείνη την εποχή, ήταν η γη και η δυνατότητά της να παράγει τροφή. Φανταστείτε ότι ολόκληρος ο κόσµος είναι ένα γιγαντιαίο αγρόκτηµα σταθερού µεγέθους στο οποίο το κεφάλαιο και η εργασία (πληθυσµός) χρησιµοποιούνται σαν µέσα για να παράγονται σιτηρά. 4. Η θεωρία του J. S. Mill Η επίδραση των Malthus και Ricardo στον J.S. Mill ήταν ισχυρή. Στο ονοµαστό βιβλίο του, Αρχές Πολιτικής Οικονοµίας (Mill, J.S., 1862), αµφισβήτησε την ιδέα της συνεχούς ανάπτυξης η οποία ήταν δηµοφιλής σε πολλούς από τους συγχρόνους του. Ο Mill επισήµανε ότι η ανάπτυξη στη φύση δεν είναι µια διαδικασία χωρίς τέλος. Κάθε ανάπτυξη, περιλαµβανοµένης και της οικονοµικής, πρέπει τελικά να φτάνει σε µια διατηρήσιµη ισορροπία. Σύµφωνα µε τον Mill µια περίοδος εκτενούς ανάπτυξης πράγµατι συνέβη, ιδιαίτερα στο δέκατο-όγδοο και δέκατο-ένατο αιώνα, εξαιτίας του εντατικού αγώνα της ανθρωπότητας για υλική ανάπτυξη, που ουσιαστικά δεν είναι βιώσιµη. «Ειλικρινά ελπίζω, στο όνοµα της υστεροφηµίας, ότι όλοι θα συµφωνήσουν σε µια στασιµότητα, πολύ πριν η αναγκαιότητα τους υποχρεώσει σε αυτή» (Mill, J.S. 1862).

5 Οι ιδέες του Mill για την ευηµερία του ανθρώπου, οι οποίες είναι περισσότερο από 100 χρόνια παλιές, είναι ακόµα µια πηγή έµπνευσης για πολλούς σύγχρονους οπαδούς της διατήρησης, οι οποίοι πιστεύουν ότι η οικονοµική ανάπτυξη ούτε θα λύσει τα προβλήµατα µας, ούτε θα βελτιώσει την µελλοντική ευηµερία µας. Οι ιδέες αυτές αποτελούν επίσης µια σηµαντική πρόκληση για κάποιους οικονοµολόγους της ευµάρειας, οι οποίοι τείνουν να πιστεύουν ότι η κοινωνική ευηµερία µεγιστοποιείται όταν επιτυγχάνεται η µέγιστη δυνατότητα κατανάλωσης για το µέγιστο αριθµό ατόµων. Στην προσέγγιση του Mill, η οικονοµική ανάπτυξη είναι απαραίτητη µόνο για τις αναπτυσσόµενες χώρες. Όµως, για τις αναπτυγµένες χώρες το πραγµατικό ζήτηµα είναι η ανακατανοµή εισοδήµατος, όχι η αύξηση του. εν τον ενθουσίαζε το είδος της προόδου που επικρατούσε στην εποχή του, όπως και σήµερα, δηλαδή αύξηση και συσσώρευση του κεφαλαίου πάνω από οτιδήποτε άλλο. Ο Mill πίστευε ότι ο άκρατος ανταγωνισµός για πρόοδο µε µέτρο τα υλικά αγαθά, στον οποίο άνθρωποι συνεργούν εναντίον άλλων ανθρώπων, δεν είναι ούτε φυσικός ούτε επιθυµητός για το ανθρώπινο γένος. 5. Η θεωρία του W. S. Jevons Στο βιβλίο του, Το Ζήτηµα του Άνθρακα: Ένα Ερώτηµα Αναφορικά µε την Πρόοδο του Έθνους και την Πιθανή Εξάντληση των Ανθρακωρυχείων µας, ο Jevons (1865) τόνισε ότι ο άνθρακας είχε κεντρική σηµασία για την οικονοµική ισχύ της Βρετανίας: «ο άνθρακας µόνος σε επαρκή αφθονία µπορεί να κυριαρχήσει είτε του σιδήρου είτε του ατµού. Ο άνθρακας, εποµένως, χαρακτηρίζει αυτή την εποχή σαν Εποχή του Άνθρακα». Λίγα χρόνια πριν την δηµοσίευση του βιβλίου Το Ζήτηµα του Άνθρακα είχε υποστηριχθεί ότι η πιθανότητα εξάντλησης των Βρετανικών ανθρακωρυχείων στο όνοµα της βιοµηχανικής ανάπτυξης ήταν πολύ µεγάλη (Church, 1986). Πράγµατι, κατά τη διάρκεια εκείνης της εποχής η παραγωγή άνθρακα στη Βρετανία αυξανόταν σταθερά. Αυτό ο Jevons το ανέδειξε σε ένα πελώριο ζήτηµα, υποστηρίζοντας ότι παντού ελάµβανε χώρα η βιαστική µείωση των πολυτιµότερων κοιτασµάτων και ότι σύντοµα είτε τα αποθέµατα άνθρακα θα εξαντλούνταν είτε τα κόστη θα αυξάνονταν σε τέτοιο σηµείο που η βιοµηχανία δεν θα µπορούσε πλέον να λειτουργεί. «Πρέπει να σηµειώσω το οδυνηρό γεγονός ότι η σηµερινή κατάσταση αύξησης σύντοµα θα καταστήσει την κατανάλωση άνθρακα συγκρίσιµη µε τη συνολική προσφορά. Στα αυξανόµενα βάθη και τις δυσκολίες εξόρυξης εµείς θα συναντήσουµε το ασαφές, αλλά αναπόφευκτο όριο που θα σταµατήσει την πρόοδο µας» (Jevons, 1865). Κάποιοι πιστεύουν ότι ο Jevons είχε µια υπερβολική ιδιοσυγκρασία και ήταν εντελώς συνεπαρµένος από την ιδέα της εξάντλησης των πόρων (Hutchinson, 1953). Ο Keynes

6 σηµείωνε αστειευόµενος ότι ο Jevons είχε παρόµοιες ιδέες για το χαρτί, µε αποτέλεσµα να αποθηκεύει µεγάλες ποσότητες χαρτιού συσκευασίας και εκτύπωσης, σε τέτοιο βαθµό που 50 χρόνια µετά το θάνατο του τα παιδιά του δεν είχαν ακόµα καταναλώσει τα αποθέµατα (Spiegel, 1952). 6. Ο A.C. Pigou και άλλοι παρεµβατιστές Οι αποφάσεις µας για το πόσο αποταµιεύουµε και επενδύουµε σήµερα επηρεάζουν χωρίς αµφιβολία την ανακατανοµή εισοδήµατος ανάµεσα σε γενεές και ο Pigou ήταν ένας από τους πρώτους οικονοµολόγους που έγραψαν, αν και συνοπτικά, γι αυτό το θέµα. Ο ίδιος πρόβαλε ισχυρά επιχειρήµατα ότι τα άτοµα κατανέµουν τους πόρους τους ανάµεσα στο παρόν, το κοντινό µέλλον και το µακρινό µέλλον στη βάση εντελώς παράλογων προτιµήσεων. Αυτό συµβαίνει διότι η τηλεσκοπική όραση µας είναι ελαττωµατική και γι αυτό αντιλαµβανόµαστε τα µελλοντικά γεγονότα, ανάγκες, βάσανα και απολαύσεις σε µια φθίνουσα κλίµακα στο χρόνο. Με αυτό το τρόπο εµείς όχι µόνο τραυµατίζουµε τη δική µας ευηµερία, αλλά επίσης βλάπτουµε και τις γενεές που δεν έχουν γεννηθεί ακόµη (Pigou, 1929). Για να προστατεύεται η ευηµερία των µελλοντικών γενεών, ο Pigou προτείνει διάφορες πολιτικές: Να καταργηθεί η φορολόγηση που διαφοροποιεί σε βάρος της αποταµίευσης. Οι κυβερνήσεις να υπερασπίζονται τους εξαντλήσιµους πόρους ακόµη και µε νοµοθεσία, εάν είναι απαραίτητο, από βιαστική και αλόγιστη εκµετάλλευση. Να υπάρχουν κίνητρα για επενδύσεις ακόµα και όταν η απόδοση θα αρχίσει να εµφανίζεται µόνο µετά τη πάροδο πολλών ετών. Προφανώς, η απάντηση του Pigou στο πρόβληµα της µείωσης των πόρων είναι εξαιρετικά παρεµβατική. Ο Dobb (1946, 1954, 1960) φαίνεται να συµφωνεί µε τον Pigou, καθώς αµφισβητεί τον ορθολογισµό των ατόµων όχι µόνο σε ζητήµατα που αφορούν φυσικούς πόρους, αλλά επίσης σε άλλες πλευρές της οικονοµικής συµπεριφοράς τους. Σύµφωνα µε την άποψη του Dobb, τα άτοµα έχουν τη κακή φήµη ότι παίρνουν παράλογες αποφάσεις για τις µελλοντικές ανάγκες τους και ότι δεν θα µπορούσαν να πάρουν επαρκή προληπτικά µέτρα για τους εαυτούς τους ή για άλλους, εάν αφήνονταν µόνα και αβοήθητα στην δυναµική της αγοράς. Μια κεντρικά σχεδιασµένη οικονοµία, αντί για µια οικονοµία προσανατολισµένη στην αγορά, θα µπορούσε να παρέχει καλύτερες εναλλακτικές προοπτικές τόσο για τα σηµερινά µέλη της κοινωνίας όσο και για τις µελλοντικές γενεές.

7 7. Ιστορικές χρήσεις περιβαλλοντικών αγαθών 7.1.Περιβαλλοντικές καταχρήσεις στις πρώην κοµµουνιστικές χώρες Το άρθρο 18 του Σοβιετικού Συντάγµατος του 1977, που σήµερα έχει καταργηθεί, ανέφερε σαφώς ότι θα λαµβάνονταν όλα τα απαραίτητα µέτρα για την προστασία και την λελογισµένη χρήση των αποθεµάτων των υδατικών πόρων της, της καθαρότητας του αέρα και των θαλασσών για την ευηµερία των µελλοντικών και των σηµερινών γενεών. Παρ όλα αυτά, το καθεστώς άφησε πίσω ένα αποτρόπαιο κατάλογο περιβαλλοντικών καταστροφών, όσες από τις οποίες είναι αντιστρέψιµες θα χρειαστούν δεκαετίες για να διορθωθούν. Οι Pearce and Turner (1990) εξηγούν ότι µια σηµαντική αιτία για αυτή την περιβαλλοντική αποτυχία ήταν ότι η Σοβιετική περιοχή ήταν πολύ εύθραυστη και ότι τα λάθη στο σχεδιασµό έσπασαν γρήγορα τη σπονδυλική στήλη της. Μόνο περίπου 10% της χώρας ήταν κατάλληλη για προσοδοφόρα γεωργία και µόνο 1% από αυτό το 10% προσλάµβανε ετήσια βροχόπτωση 70 cm ή περισσότερο. Η συγκέντρωση του πληθυσµού και των βιοµηχανικών δραστηριοτήτων σε κέντρα είχε σαν αποτέλεσµα την υπέρµετρη ρύπανση των νερών, του εδάφους και του αέρα. Όµως, η εύθραυστη φύση και το τεράστιο µέγεθος της πρώην Σοβιετικής περιοχής δεν µπορεί να κατηγορείται ολοκληρωτικά για τον περιβαλλοντικό όλεθρο. Η κατάσταση ήταν εξ ίσου κακή σε µικρές, αλλά γόνιµες κοµµουνιστικές χώρες, όπως η Βουλγαρία και η Ρουµανία. Η Σταλινική περίοδος χαρακτηρίστηκε από µια διαδικασία βαριάς εκβιοµηχάνισης και κολεκτιβοποίησης, η οποία επέφερε σηµαντικά βάσανα και δυσχέρειες στους Σοβιετικούς υπηκόους. Το 1948 ο Στάλιν δροµολόγησε το σχέδιο του Για το Μετασχηµατισµό της Φύσης µε µεγαλεπήβολα έργα σχεδιασµένα να κατακτήσουν, επιστηµονικά, τη φύση και τελικά τον µεγάλο εχθρό, τον καπιταλισµό. Ίσως µια από τις πιο ανησυχητικές παρακαταθήκες του πρώην Σοβιετικού καθεστώτος είναι η πυρηνική ρύπανση. Η υπογραφή της ιστορικής Συµφωνίας Πυρηνικού Αφοπλισµού Start II από τους George Bush και Boris Yeltsin τον Ιανουάριο του 1993 ήταν ένα σηµαντικό και ελπιδοφόρο βήµα για τη µείωση του παγκόσµιου πυρηνικού οπλοστασίου. 7.2 Η προεδρική επιτροπή των Ηνωµένων Πολιτειών για τις πρώτες ύλες Μια από τις πρώτες εθνικές µελέτες για τους πόρους και τα περιβαλλοντικά προβλήµατα έγινε από την Προεδρική Επιτροπή Πολιτικής για τις Πρώτες Ύλες President's Material Commission (1952), γνωστής σαν Επιτροπή Πολιτικής. Η έκθεση τους, Resources for Freedom, Foundation for Growth and Scarsity ( Πόροι για την Ελευθερία, Θεµέλιο για Ανάπτυξη και Στενότητα ), αποκάλυψε ότι µόνο στις Ηνωµένες Πολιτείες η κατανάλωση

8 καυσίµων και άλλων ορυκτών από την αρχή του Πρώτου Παγκοσµίου Πολέµου ήταν µεγαλύτερη από την συνολική παγκόσµια κατανάλωση όλων των προηγούµενων αιώνων µαζί. Η έκθεση αποφάνθηκε ότι οι φυσικοί πόροι είναι ζωτικοί για την οικονοµία των Ηνωµένων Πολιτειών και έκανε έκκληση στην κυβέρνηση να εκπονήσει σχέδια για τις µελλοντικές ανάγκες. Η πρόσφατη ιστορία του πετρελαίου καθιστά σαφές ότι η σύσταση ήταν έγκαιρη, αλλά είναι λιγότερο σαφές αν η κυβέρνηση των Ηνωµένων Πολιτειών έχει πράξει τα δέοντα µετά από εκείνη την εποχή. Οπωσδήποτε, η Προεδρική Επιτροπή Πολιτικής για τις Πρώτες Ύλες βοήθησε να αυξηθεί το ενδιαφέρον για τα ζητήµατα των πόρων και του περιβάλλοντος και αρκετοί οικονοµολόγοι άρχισαν να εκπονούν εκτεταµένες έρευνες σε αυτά τα θέµατα, µερικές από τις οποίες περιγράφονται παρακάτω. 7.3 Στενότητα και ιστορικές τάσεις των τιµών των φυσικών πόρων Η πιο γνωστή µελέτη σε αυτή την επιστηµονική περιοχή είναι εκείνη των Barnett and Morse (1963) οι οποίοι έλεγξαν τα επακόλουθα της στενότητας των πόρων στα κόστη εξόρυξης και στις τιµές των εµπορευµάτων που βασίζονται σε φυσικούς πόρους στη διάρκεια της περιόδου 87 ετών Αυτή η µελέτη αργότερα επεκτάθηκε για ακόµη 13 έτη µέχρι και το 1970 (Barnett, 1979). Σε αυτές τις µελέτες, αναλύθηκαν οι τάσεις των τιµών των ορυκτών καυσίµων, µεταλλευµάτων, δασικών πόρων, αλιευµάτων και γεωργικών προϊόντων στις Ηνωµένες Πολιτείες, καθώς η χώρα αυτή προόδευε σταθερά από µια υπανάπτυκτη σε µια εξελιγµένη οικονοµία. Κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου υπήρχε τεράστια πίεση για εµπορεύµατα που βασίζονται σε φυσικούς πόρους. Η µελέτη των Barnett and Morse (1963) βασίστηκε κυρίως πάνω στη µέθοδο προσδιορισµού του µοναδιαίου κόστους. Η αυξηµένη διαθεσιµότητα των πόρων αποδόθηκε σε τρεις παράγοντες: α) την ανακάλυψη νέων ορυκτών κοιτασµάτων, β) την εξέλιξη της τεχνολογίας για την εξερεύνηση, εξόρυξη, επεξεργασία, και παραγωγή, και γ) την αντικατάσταση σπάνιων πόρων υψηλής ποιότητας µε περισσότερο άφθονους πόρους χαµηλής ποιότητας. Εκτός από τα µοναδιαία κόστη, οι Barnett and Morse (1963) εξέτασαν επίσης τις πραγµατικές τιµές. Η άποψη τους ήταν ότι η τάση των τιµών θα πρέπει να ακολουθεί την τάση του κόστους, εκτός από τις διαφοροποιήσεις που οφείλονται στο βαθµό µονοπώλησης, τη φορολόγηση, τις επιδοτήσεις και τα κόστη µεταφοράς. Σε γενικές γραµµές η εξέταση των τιµών επιβεβαίωσε τη µελέτη για τα κόστη µε µερικές ασήµαντες εξαιρέσεις. Η εργασία των Barnett and Morse (1963) είχε κάποιες αδυναµίες:

9 Ο µαθηµατικός τύπος που χρησιµοποιείται για να υπολογίζονται τα µοναδιαία κόστη αναµιγνύει το κεφάλαιο και την εργασία. Ο δείκτης µοναδιαίου κόστους ο οποίος αναδεικνύεται στο τέλος είναι ουσιαστικά ένας δείκτης προσανατολισµένος προς τα πίσω. Το κόστος που υπολογίζεται µε αυτό το τρόπο δεν ενσωµατώνει τις προσδοκίες για το µέλλον. Η σχέση ανάµεσα στο κόστος εξόρυξης και τη τεχνολογική πρόοδο είναι αρκετά σύνθετη. Μια άλλη αξιοσηµείωτη εργασία που διερευνά επιστηµονικά τη σχέση στενότητας και τιµών είναι εκείνη των Potter and Christy (1962). Εργαζόµενοι για τον οργανισµό Resources for the Future ( Πόροι για το Μέλλον ), ένα αµερικανικό µη κερδοσκοπικό ίδρυµα έρευνας, ανέλυσαν την κατανάλωση και την τάση τιµών για πολλά εµπορεύµατα που βασίζονται σε φυσικούς πόρους στις Ηνωµένες Πολιτείες για µια περίοδο συγκρίσιµη µε εκείνη των Barnett and Morse. Τα ευρήµατα τους επίσης επιβεβαίωσαν ότι όλα τα εµπορεύµατα εκτός από τη ξυλεία γίνονταν λιγότερο σπάνια. Στο Ηνωµένο Βασίλειο έρευνες παρόµοιες µε αυτές που αναφέρονται παραπάνω επιβεβαίωσαν ότι η τιµή ξυλείας αυξανόταν σταθερά. Σύµφωνα µε τον Hiley (1967) η αύξηση της ετήσιας τιµής της εισαγόµενης ξυλείας ήταν 1,5% σε πραγµατικούς όρους από το 1863/64 ως το 1963/64. έκα χρόνια µετά τις µελέτες των Potter and Christy, και Barnett and Morse, ο Nordhaus and Tobin (1972) δηµοσίευσε τις λεπτοµέρειες της ερευνάς του για την στενότητα των πόρων από το 1900 ως το Αυτή η µελέτη εκτίµησε την στενότητα των πόρων µε βάση τις τιµές του εξαγόµενου υλικού. Τα δυνατά σηµεία αυτής της ανάλυσης είναι ότι (α) είναι εύκολο να γίνουν οι υπολογισµοί, (β) είναι ένας δείκτης προσανατολισµένος προς τα µπρος διότι οι προσδοκίες για µελλοντικά αποθέµατα και κόστη αντανακλώνται στη τιµή αγοράς του πόρου 7.4 Αβέβαιες εκτιµήσεις Ορισµένοι οικονοµολόγοι των πόρων (π.χ. Rajaraman (1976), McKelvey (1972)) υποστηρίζουν ότι ο υπολογισµός της ζωής των αποθεµάτων µε βάση τα γνωστά παγκόσµια αποθέµατα είναι πολύ συντηρητικός έως και ανακριβής. Μια ρεαλιστική εκτίµηση πρέπει να περιλαµβάνει όχι µόνο τα γνωστά αποθέµατα, αλλά µια εκτίµηση για τις ποσότητες που δεν έχουν ακόµη ανακαλυφθεί πέραν κάθε αµφιβολίας. Με άλλα λόγια, οι αριθµοί υποεκτιµούν χονδροειδώς την πραγµατικότητα, καθώς βασίζονται µόνο στα εγγυηµένα αποθέµατα. Οι υπολογισµοί των συνολικών αποθεµάτων κανονικά γίνονται µε βάση δειγµατοληπτικές γεωτρήσεις στο κοίτασµα του πόρου. Κάποιοι επιστήµονες επιχειρηµατολογούν ότι πρακτικά

10 οι µεταλλευτικοί πόροι ουδέποτε θα εξαντληθούν, διότι τα όρια των πρώτων υλών στο υπέδαφος είναι πολύ πέρα από τα πιθανά οικονοµικά όρια της χρησιµοποίησης τους (Zwartendyk, 1972). Κοιτάσµατα µετάλλων υπάρχουν σχεδόν σε όλα τα βάθη του πλανήτη. Σε ποιο σηµείο θα πρέπει να σταµατήσουµε να τα λαµβάνουµε υπόψη; Οι Hartwick and Olewiler (1986) παραθέτουν αρκετές προτάσεις για το κρίσιµο σηµείο, πέρα από το οποίο τα αποθέµατα δεν θα πρέπει να συνυπολογίζονται, αλλά δεν έχει ακόµη υπάρξει συµφωνία για κάποιο σύστηµα. Ένα µέτρο είναι να περιλαµβάνονται τα µεταλλεύµατα που µπορεί να εξάγονται χωρίς να παραβιάζεται κάποιο όριο ενέργειας, δηλαδή τα κοιτάσµατα συνυπολογίζονται όσο η εξόρυξη δεν χρησιµοποιεί υπερβολική ποσότητα ενέργειας (όπου όµως ο όρος υπερβολική δεν προσδιορίζεται). Αυτό το πρόβληµα δεν είναι τόσο οξύ στη περίπτωση υγρών, όπως το πετρέλαιο, διότι αυτά υπάρχουν µόνο µέχρι ένα µέγιστο βάθος στη Γη. Η άποψη που υιοθετείται από τους απόλυτους φυσικούς επιστήµονες, δηλαδή να µην εξαιρείται κανένα κοίτασµα, µπορεί να περιγραφεί σαν ένα φυσικό µέτρο των µέγιστων αποθεµάτων κάθε ορυκτού πόρου. Αλλά η ερώτηση είναι αν τα δυνητικά αποθέµατα, που µπορεί να είναι πολύ µεγάλα σε ποσότητα, πρόκειται να καταστούν ποτέ πραγµατικά. Προφανώς η οικονοµική εκτίµηση των αποθεµάτων ενός ορυκτού πόρου πρέπει να είναι ανάµεσα στις δύο ακραίες τιµές, δηλαδή τα εγγυηµένα και τα δυνητικά αποθέµατα. Τέτοιες µελέτες υποδεικνύουν ότι µόλις έχει αρχίσει η εκµετάλλευση των άφθονων κοιτασµάτων της Γης. Οι Kahn et αl (1976) συµπέραναν ότι πάνω από 95% της παγκόσµιας ζήτησης µετάλλων αφορά πέντε µέταλλα (σίδηρο, αλουµίνιο/βωξίτη, πυρίτιο, µαγνήσιο και τιτάνιο) τα οποία είναι µη εξαντλήσιµα. Εποµένως, δεν προβλέπεται στενότητα µετάλλων για κάθε χρονικό ορίζοντα πρακτικού ενδιαφέροντος. 8. Το ιαστηµόπλοιο Γη Ο πατέρας της ιδέας του ιαστηµόπλοιου Γη, Kenneth Boulding, επιχειρηµατολογεί ότι όποιος πιστεύει στην εκθετική ανάπτυξη που µπορεί να συνεχίζεται για πάντα σε ένα πεπερασµένο κόσµο είναι ή τρελός ή οικονοµολόγος. Ο ίδιος συνιστά µε έµφαση ότι έχει φτάσει η χρονική στιγµή να µετακινηθούµε από µια οικονοµία ανοιχτής παραγωγής στην ιδέα του ιαστηµόπλοιου Γη (Boulding, 1966, 1970). Η συµβατική οικονοµική σκέψη θεωρεί και αναλύει ένα ανοιχτό σύστηµα παραγωγής στο οποίο η οικονοµική δραστηριότητα κινείται από την εξόρυξη φυσικών πόρων στην απόθεση απορριµµάτων και το απώτερο υλικό προϊόν που παράγεται φαίνεται ότι είναι τα απόβλητα, όµως αργά ή γρήγορα, θα επέλθει το τέλος αυτής της διαδικασίας.

11 Μέχρι σήµερα αυτή η θεωρία οδήγησε τους οικονοµολόγους να συµπεριφέρονται σαν η Γη να είναι µια µεγάλη πεδιάδα, όπου υπάρχει πάντοτε κάποιος νέος χώρος που µπορεί να καταληφθεί. Όµως, οι φωτογραφίες της Γης από το διάστηµα έδειξαν ότι ο κόσµος µας είναι στη πραγµατικότητα ένα µικρό διαστηµόπλοιο και δεν υπάρχει κανένας νέος χώρος. Μπορούµε να κινηθούµε µόνο µέσα στο διαστηµόπλοιο. Η αλλαγή από τη ψυχολογία της µεγάλης πεδιάδας σε εκείνη του διαστηµόπλοιου είναι ουσιώδης στα οικονοµικά. Πρέπει να µετασχηµατίσουµε το σύστηµα µας από µια κατάσταση αέναης ανοιχτής παραγωγής σε µια βιώσιµη κατάσταση. Οι εισαγωγικές διαλέξεις οικονοµικής ανάλυσης περιέχουν ένα οικονοµικό σύστηµα, την κυκλική ροή της οικονοµικής δραστηριότητας, στην οποία τα προβλήµατα των φυσικών πόρων και αποβλήτων αναφέρονται µόνο παροδικά. Γίνεται ευρέως η παραδοχή ότι απόβλητα που προέρχονται από δραστηριότητες παραγωγής και κατανάλωσης θα ανακυκλώνονται από τη φύση για να επιστρέφουν στη γη, στις φυσικές και µη καταστρέψιµες δυνάµεις του εδάφους. Επιπλέον, τα εισαγωγικά υποδείγµατα κυκλικής ροής υποθέτουν είτε απεριόριστους φυσικούς πόρους ή ένα απείρως ευέλικτο και προσαρµοζόµενο οικολογικό σύστηµα. Αυτός ο τρόπος εισαγωγής στα οικονοµικά µπορεί να δηµιουργεί την εντύπωση ότι λειτουργούν σε µια µεγάλη οικονοµική πεδιάδα µε ευκαιρίες για ανάπτυξη χωρίς όρια. Με τη θεώρηση του ιαστηµόπλοιου Γη αυτή η κατάσταση δεν µπορεί να συνεχίζεται, καθώς πρέπει να γίνεται διαχείριση των αποβλήτων και να προστατεύονται οι βασικοί φυσικοί πόροι. Γι αυτό υπάρχει µια σύνδεση, η ανακύκλωση, ανάµεσα στα απόβλητα και τους φυσικούς πόρους. Η επιβίωση µας στο απώτερο µέλλον εξαρτάται από την ορθή διαχείριση αυτής της σύνδεσης. Πρέπει να σηµειωθεί ότι η έννοια του ιαστηµόπλοιου Γη µάλλον υπερτονίζει τα προβλήµατα. Πρώτο, εάν υπάρχει επαρκής χρόνος, τα περισσότερα απόβλητα αποδοµούνται, δηλαδή ουσιαστικά ανακυκλώνονται από τη ίδια τη φύση. Φυσικά, αυτό δεν ισχύει για µη αποδοµήσιµα υλικά. εύτερο, η παραγωγή οδηγεί είτε σε προϊόντα για κατανάλωση είτε σε απόβλητα, ενώ ένα σηµαντικό αποτέλεσµα του οικονοµικού συστήµατος είναι το κεφάλαιο. Κανένα κρίσιµο υλικό στη σηµερινή οικονοµία δεν δηµιουργείται από τη φύση. Η γνώση και η τεχνολογία είναι οι πραγµατικοί πόροι που µετατρέπουν τα φυσικά υλικά σε χρήσιµα εµπορεύµατα. Αυτό που ονοµάζουµε πόρους στη πραγµατικότητα είναι ένα σύνολο δυνατοτήτων. Ο De Gregori (1987) επισηµαίνει ότι «ο άνθρωπος είναι ο ενεργός παράγοντας, που µε τις ιδέες του διαµορφώνει το περιβάλλον για τους σκοπούς του. Οι πόροι δεν είναι δεδοµένοι και πεπερασµένοι επειδή δεν υπάρχουν στη φύση, αλλά είναι το προϊόν της ευρηµατικότητας του ανθρώπου µέσα από την τεχνολογία και την επιστήµη».

12 9. Η Λέσχη της Ρώµης Τον Απρίλιο του 1968, µια οµάδα µε την επωνυµία η Λέσχη της Ρώµης αποτελούµενη από 30 άτοµα από δέκα χώρες - οικονοµολόγους, φυσικούς επιστήµονες, µαθηµατικούς, επιχειρηµατίες, εκπαιδευτικούς, κ.λπ. - συγκεντρώθηκαν στη Ρώµη υπό την αιγίδα του ρ. Aurelio Peccei, ο οποίος ήταν ένα από τα κορυφαία διευθυντικά στελέχη των εταιρειών Fiat και Olivetti για να συζητήσουν τα σηµερινά και µελλοντικά προβλήµατα που αντιµετωπίζει η ανθρωπότητα. Η θεµατολογία της διάσκεψης ήταν ευρύτατη και περιλάµβανε ζητήµατα όπως η αύξηση του πληθυσµού, η ανεργία, η φτώχεια, η ρύπανση, η αστική συµφόρηση, η αποξένωση της νεολαίας, ο πληθωρισµός, η απόρριψη των παραδοσιακών αξιών και η απώλεια της πίστης στα θεσµικά όργανα. Όλα αυτά τα αντιµετώπισαν ως σύγχρονα κοινωνικά προβλήµατα, που σε κάποιο βαθµό συµβαίνουν σε όλες τις κοινωνίες είτε είναι εξελιγµένες, είτε αναπτυσσόµενες. Αυτά τα προβλήµατα περιέχουν τεχνικές, κοινωνικές, οικονοµικές και πολιτικές διαστάσεις οι οποίες αλληλεπιδρούν. Κατά την άποψη τους η σύγχρονη ανθρωπότητα, παρά τη γνώση και τις ικανότητές της, αδυνατεί να κατανοήσει την προέλευση των προβληµάτων της και έτσι αποτυγχάνει να επεξεργαστεί µια αποτελεσµατική αντίδραση. Ο κύριος λόγος της ανεπαρκούς κατανόησης είναι ότι κάθε πρόβληµα εξετάζεται µεµονωµένα. Το πρώτο στάδιο του έργου της Λέσχης απέφερε συγκεκριµένο αποτέλεσµα το 1970 σε συναντήσεις στην Ελβετία και στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης (Μ.Ι.Τ.), όπου ο J. Forrester παρουσίασε ένα παγκόσµιο υπόδειγµα που εµπεριείχε τα περισσότερα από τα προβλήµατα που αναφέρθηκαν παραπάνω (Forrester, 1971). Αργότερα, µε οικονοµική υποστήριξη που παρείχε το Ίδρυµα Volkswagen, µια διεθνής οµάδα εξέτασε πέντε βασικούς παράγοντες: πληθυσµό, φυσικούς πόρους, γεωργία, βιοµηχανική ανάπτυξη, και ρύπανση. Το 1972 η οµάδα δηµοσίευσε την έκθεση της σε ένα βιβλίο The Limits to Growth ( Τα Όρια στην Ανάπτυξη ) το οποίο έγινε πρωτοσέλιδη είδηση σε πολλές έγκριτες εφηµερίδες σε όλο το κόσµο (Meadows et al, 1972). Αυτό το κείµενο προσπαθεί να εξηγήσει ότι, ανεξάρτητα αν πληθυσµός αυξάνεται ή όχι, η οικονοµική ανάπτυξη όχι µόνο έχει αµφισβητούµενο όφελος, αλλά επίσης είναι δυνητικά επιζήµια, ακόµη και καταστρεπτική. Το βασικό τους επιχείρηµα είναι ότι πρέπει να υπάρχουν όρια στους εκθετικούς ρυθµούς αύξησης της οικονοµικής δραστηριότητας, πληθυσµού και ρύπανσης, διότι απλά ο πλανήτης έχει πεπερασµένη καλλιεργήσιµη γη, ενεργειακούς πόρους, αποθέµατα µεταλλευµάτων και αφοµοιωτική ικανότητα ρύπανσης. Τα παγκόσµια υπολογιστικά υποδείγµατα που κατασκευάστηκαν από τη Λέσχη περιέχουν τρεις οµάδες µεταβλητών. Πρώτη, απόλυτα

13 επίπεδα, τα οποία σχετίζονται µε τη ρύπανση, το κεφάλαιο, τους µη-ανανεώσιµους πόρους, τη γη (που διαχωρίζεται σε βιοµηχανία, γεωργία και υπηρεσίες) και το πληθυσµό (που διαχωρίζεται σε διάφορες ηλικιακές οµάδες). Η δεύτερη οµάδα συνίσταται από αλλαγές στα επίπεδα οι οποίες κανονικά µετρώνται µε βάση τους ρυθµούς ανάπτυξης. Τέλος, η τρίτη οµάδα συνίσταται από βοηθητικές µεταβλητές, όπως βιοµηχανική παραγωγή, διαθεσιµότητα τροφής, επίδραση της ρύπανσης στη διάρκεια ζωής, παραγωγή τροφής και χρόνος απορρόφησης της ρύπανσης. Οι αλληλεπιδράσεις ανάµεσα σε αυτές τις τρεις οµάδες µεταβλητών υπολογίζονται µε µαθηµατικές συσχετίσεις. Περισσότερες εξηγήσεις δίδονται από τον Hueting (1980). Όλα τα υποδείγµατα υπολογιστή περιέχουν οκτώ άµεσες µεταβλητές: επίπεδο πληθυσµού, βιοµηχανική παραγωγή, ρύπανση, αποθέµατα µη-ανανεώσιµων πόρων, υπηρεσίες, διαθεσιµότητα τροφής ανά κάτοικο, ρυθµούς γεννήσεων και θανάτων. Τα επίπεδα των µηανανεώσιµων πόρων πάντοτε έχουν αρνητικό ρυθµό ανάπτυξης, δηλαδή µειώνονται συνεχώς. Τα άλλα επίπεδα µπορεί να έχουν θετικούς ή αρνητικούς ρυθµούς ανάπτυξης ανάλογα µε διάφορα γεγονότα που λαµβάνουν χώρα στα παγκόσµια συστήµατα. Υπάρχουν δύο διακριτές φάσεις, ιστορία και µέλλον, η πρώτη περιγράφει τις τάσεις των οκτώ µεταβλητών από το 1900 ως το 1970, και η δεύτερη το µέλλον. Η Λέσχη της Ρώµης χρησιµοποίησε 14 υποδείγµατα προσοµοίωσης κάτω από διάφορες παραδοχές. Στο πρώτο υπόδειγµα, που αποκαλείται η κανονική δοκιµή, τα εγγυηµένα αποθέµατα φυσικών πόρων θεωρούνται ότι είναι ο σηµαντικότερος περιορισµός για την οικονοµική ανάπτυξη. Γίνεται η παραδοχή ότι δεν θα υπάρξει µεταβολή στο συνήθη τρόπο συµπεριφοράς αυτών των µεταβλητών, δηλαδή τα γεγονότα του παρελθόντος θα συνεχίσουν την φυσιολογική εξέλιξη τους. Μεταξύ του 1900 και 1970 όλες οι καµπύλες δείχνουν τις ιστορικές τάσεις. Ο πληθυσµός αυξάνεται από 1,6 δισεκατοµµύρια το 1900 σε 3,5 δισεκατοµµύρια το Παρόµοια, οι κεφαλαιακές επενδύσεις αυξάνονται, ενώ τα επίπεδα των πόρων µειώνονται. Η συνεχής χρήση των φυσικών πόρων µέχρι περίπου το 2020 επιφέρει αύξηση της ρύπανσης και του κεφαλαίου που επενδύεται. Μέχρι το χρονικό αυτό σηµείο ο πληθυσµός αυξάνεται ενώ η ποιότητα ζωής που ήταν περίπου σταθερή µέχρι το 1980, βαθµιαία αρχίζει και πέφτει. Οι κεφαλαιακές επενδύσεις συνεχίζουν να αυξάνονται µε µικρότερο όµως ρυθµό, εξαντλώντας παραπέρα τους φυσικούς πόρους. Το χάος αρχίζει στο πρώτο µέρος του εικοστού πρώτου αιώνα, και εντείνεται ιδιαίτερα µετά το 2050, όταν ο πληθυσµός φτάνει µια µέγιστη τιµή περίπου τα 5,5 δισεκατοµµύρια και κατόπιν µειώνεται. Η ποιότητα ζωής χειροτερεύει, οι πόροι έχουν µειωθεί περίπου κατά 50% και ο δείκτης ρύπανσης έχει υπερδιπλασιαστεί από το έτος Εξαιτίας της έλλειψης µη-

14 ανανεώσιµων πόρων δεν είναι δυνατό να ανανεώνονται τα υπερήλικα γεωργικά µηχανήµατα, ούτε είναι δυνατόν να διατηρηθεί η παραγωγή λιπασµάτων. Αρχίζει ο υποσιτισµός, αυξάνει ο ρυθµός θανάτων, ο πληθυσµός αρχίζει να συρρικνώνεται και τελικά η ρύπανση περιορίζεται εξαιτίας της µεγάλης µείωσης της βιοµηχανικής δραστηριότητας. Η έκθεση σηµειώνει ότι η ακριβής χρονική πρόβλεψη αυτών των γεγονότων δεν έχει µεγάλη σηµασία, µε δεδοµένες τις σηµαντικές απλοποιήσεις και πολλές αβεβαιότητες στο υπόδειγµα. Είναι σηµαντικό όµως, ότι η ανάπτυξη σταµατά περίπου στα µέσα του εικοστού πρώτου αιώνα. Η Λέσχη ισχυρίζεται ότι δοκιµάστηκε κάθε αµφίβολη εκδοχή χρησιµοποιώντας τις πιο αισιόδοξες εκτιµήσεις για τις άγνωστες ποσότητες και αγνοώντας ασυνεχή γεγονότα όπως οι πόλεµοι ή οι επιδηµίες, τα οποία ίσως να επιδράσουν, επιφέροντας ένα τέλος στην ανάπτυξη ακόµα νωρίτερα απ ότι προβλέπει το υπόδειγµα. Στο επόµενο υπόδειγµα προσοµοίωσης διατηρούνται όλες οι παραδοχές της κανονικής δοκιµής, αλλά τα αποθέµατα των φυσικών πόρων διπλασιάζονται, πράγµα που απλά µεταθέτει για αργότερα τη καταστροφή. Η αιτία για το τέλος του πλανήτη είναι η ρύπανση, η οποία σταµατά την παραγωγή αποθεµάτων τροφής, καθώς δεν είναι δυνατό να διατηρηθεί η γεωργία σε ένα ρυπασµένο κόσµο. Σε µια σειρά από προσοµοιώσεις χρησιµοποιήθηκαν διάφορες άλλες παραδοχές, όπως απεριόριστοι πόροι, απεριόριστοι πόροι και έλεγχος της ρύπανσης, απεριόριστοι πόροι και έλεγχος της ρύπανσης και των γεννήσεων. υστυχώς, καµιά από αυτές τις παραδοχές δεν παρεµπόδισε την κατάρρευση. Η Λέσχη υποδεικνύει ότι για την ευστάθεια του συστήµατος απαιτείται όλες οι βασικές µεταβλητές να κρατηθούν υπό έλεγχο. Οι συγκεκριµένες συστάσεις είναι: 1. ο πληθυσµός πρέπει να σταθεροποιηθεί επιβάλλοντας ίσους ρυθµούς γεννήσεων και θανάτων. 2. πρέπει να εφαρµοστούν αποτελεσµατικά µέτρα αντιµετώπισης της ρύπανσης. 3. η παραγωγή βιοµηχανικών εµπορευµάτων πρέπει να µειωθεί προκειµένου να αποφευχθεί η εξάντληση των µη-ανανεώσιµων πόρων. 4. πρέπει να ενταθούν οι προσπάθειες να επεκταθεί η προσφορά υπηρεσιών, όπως εκπαίδευση και υγεία. 5. σηµαντική έµφαση πρέπει να δοθεί στη παραγωγή τροφής µε επενδύσεις κεφαλαίου στη γεωργία. 10. Κριτική για Τα Όρια στην Ανάπτυξη Πολλά σοβαρά προβλήµατα εντοπίζονται στις αναλύσεις που διεκπεραιώθηκαν από τη Λέσχη της Ρώµης και στα συµπεράσµατα που βγήκαν από αυτές:

15 1. Όλα τα υποδείγµατα αντιµετωπίζουν το κόσµο σαν µια ενιαία οντότητα χωρίς γεωγραφικές υποδιαιρέσεις, ο οποίος όµως παρουσιάζει µεγάλη ετερογένεια. 2. Στο βιβλίο Τα Όρια στην Ανάπτυξη δεν γίνεται διάκριση ανάµεσα στις διάφορες διαδικασίες καταστροφής των πόρων, δηλαδή γίνεται η παραδοχή ότι όλοι οι πόροι εξαντλούνται στη διάρκεια του χρόνου. Οι µόνοι µη-ανανεώσιµοι πόροι, µε τη πραγµατική έννοια, είναι τα ορυκτά καύσιµα και λίγα άλλα υλικά όπως κάλιο και φωσφορικά. 3. Αρκετά παγκόσµια υποδείγµατα αποτυγχάνουν εξαιτίας της ευρύτατης εξάπλωσης της ρύπανσης, η οποία έχει τη ρίζα της στην αυξανόµενη βιοµηχανική δραστηριότητα. 4. Ένα άλλο σηµαντικό πρόβληµα µε Τα Όρια στην Ανάπτυξη είναι ότι αγνοείται η πιθανότητα ενός τεχνολογικού ποιοτικού άλµατος στο τοµέα της ενέργειας ή της βιοµηχανίας ή της γεωργίας. 5. Τελευταίο, αλλά όχι λιγότερο σηµαντικό πρόβληµα είναι ότι στο βιβλίο Τα Όρια στην Ανάπτυξη αγνοείται πλήρως ο ρόλος του µηχανισµού τιµών στο να µετριάζει, ακόµα και να επιλύει, προβλήµατα που δηµιουργούνται από ελλείψεις. Στη πράξη ο µηχανισµός τιµών θα έχει δύο ισχυρές επιδράσεις. Πρώτο, οι υψηλές τιµές θα ενθαρρύνουν την εξοικονόµηση και τη χρήση υποκατάστατων και δεύτερο, οι υψηλές τιµές θα ενθαρρύνουν την έρευνα και τα αποτελέσµατα της προκύπτουσας τεχνολογικής προόδου θα περιορίσουν την χρήση εµπορευµάτων που καθίστανται σπάνια. Παρ όλες τις αδυναµίες του, το βιβλίο Τα Όρια στην Ανάπτυξη είναι ένα από πλέον αξιοσηµείωτα δοκίµια που είδαν το φως της δηµοσιότητας στο επιστηµονικό πεδίο των φυσικών πόρων και του περιβάλλοντος στα πρόσφατα χρόνια. Σε πολλές πλευρές έχει επηρεαστεί σηµαντικά από τις απόψεις παλιότερων συγγραφέων όπως οι Malthus, Ricardo και Jevons. Η παγκόσµια ρύπανση είναι ένα πρόσφατο φαινόµενο που δεν εµφανίζεται στις εργασίες των κλασικών συγγραφέων, αλλά αναδεικνύεται ιδιαίτερα στην έκθεση της Λέσχης της Ρώµης. Η πιο θετική πλευρά του βιβλίου Τα Όρια στην Ανάπτυξη είναι ότι ανακίνησε έντονες συζητήσεις, οι οποίες συνεχίζονται ακόµα και σήµερα για ζητήµατα που αφορούν την εξάντληση των πόρων και την περιβαλλοντική υποβάθµιση. Η δεύτερη µελέτη της Λέσχης της Ρώµης (Mesarovic and Pestel, 1974) ήταν µια σηµαντική εξέλιξη της πρώτης σε δύο ζητήµατα. Πρώτο, σε αυτή τη µελέτη ο κόσµος διαιρέθηκε σε δέκα οµοιογενείς περιοχές. εύτερο, οι µαθηµατικές σχέσεις µεταξύ της συνολικής ανάπτυξης και βοηθητικών µεταβλητών ήταν πολύ περισσότερο σύνθετες απ ότι στη πρώτη έκθεση. Η µελέτη κατέληγε στο συµπέρασµα ότι µια περιφερειακή κατάρρευση σε περιοχές που έχουν έλλειµµα τροφής και συνωστισµό ήταν πιθανότερη από µια παγκόσµια

16 κατάρρευση. Επίσης αναφέρθηκε στους κινδύνους από την εξάπλωση των πυρηνικών και το διευρυνόµενο χάσµα µεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών. υστυχώς, αντίθετα µε Τα Όρια στην Ανάπτυξη, η έκθεση των Mesarovic and Pestel απέτυχε να προκαλέσει µια δυναµική κινητοποίηση µέσα στη παγκόσµια κοινότητα. Στη συνάντησή τους το 1982 στη Φιλαδέλφεια τα µέλη της Λέσχης της Ρώµης εµφανίστηκαν µε πλήρη συναίνεση να απορρίπτουν την ιδέα των υλικών περιορισµών για την ανάπτυξη. Αντί γι αυτό, υποστήριξαν ότι θα πρέπει να δίδεται περισσότερη προσοχή στην κατεύθυνση της ανάπτυξης, ιδιαίτερα προς την ραγδαία ώθηση του τοµέα των υπηρεσιών και τα προβλήµατα που αντιµετωπίζουν οι φτωχές χώρες του κόσµου. Σαν συνέχεια του βιβλίου Τα Όρια στην Ανάπτυξη οι Meadows et al. (1992) παρουσίασαν το βιβλίο Πέρα από τα Όρια όπου υποστηρίζεται ότι «ακόµη και µε πολύ περισσότερο αποδοτικούς θεσµούς και τεχνολογίες, τα όρια στη ικανότητα της Γης να υποστηρίζει τον πληθυσµό και τη παραγωγή είναι περιορισµένη». Η µόνη ελπίδα να αποφύγουµε την κατάρρευση των πολιτισµών είναι να αναθεωρήσουµε ριζικά όλες τις συνιστώσες κοινωνικές διεργασίες. 11. Η φωτεινότερη πλευρά Οι Maddox (1972) και Beckermann (1974), αντιµετωπίζοντας µε σκεπτικισµό Τα Όρια στην Ανάπτυξη, επιχειρηµατολογούν ότι το µέλλον είναι αβέβαιο και δεν µπορεί να προβλέπεται µε βάση προηγούµενα γεγονότα. Με άλλα λόγια, το παρελθόν και το µέλλον δεν είναι δείγµατα που προέρχονται από τον ίδιο πληθυσµό ενδεχόµενων. Αυτό, πράγµατι, είναι µια ισχυρή κριτική που πλήττει στη καρδιά την πρώτη µελέτη της Λέσχης της Ρώµης, στην οποία η ιστορία χρησιµοποιήθηκε για να γίνει πρόβλεψη για το µέλλον. Επιπλέον, µπορεί να υποστηριχθεί ότι η οικονοµική ανάπτυξη δηµιουργεί τους αναγκαίους τεχνικούς και χρηµατικούς πόρους για την θεραπεία των περισσότερων προβληµάτων. Με άλλα λόγια, το ίδιο το πρόβληµα πιθανόν να παράγει τη λύση του. Εάν τα Όρια στην Ανάπτυξη είναι ένα υπέρ-απαισιόδοξο κείµενο, τότε το βιβλίο The Next 200 Years ( Τα Επόµενα 200 Χρόνια ), από το οποίο απορρίπτεται η ιδέα των φυσικών ορίων στην ανάπτυξη, πρέπει να χαρακτηριστεί σαν µια υπέρ-αισιόδοξη πραγµατεία (Kahn et αl., 1976). Η άποψη του βιβλίου είναι ότι, αν και η ανθρωπότητα βραχυπρόθεσµα έχει προβλήµατα, το µακροχρόνιο µέλλον παρέχει λαµπρές υποσχέσεις. Ο κόσµος µόλις τώρα διανύει το στάδιο της πιο ραγδαίας αύξησης του πληθυσµού, η οποία θα σταµατήσει µέσα στους επόµενους δύο αιώνες γύρω στην τιµή των 15 δισεκατοµµυρίων, δηλαδή τρεις φορές το σηµερινό επίπεδο πληθυσµού. Οι κύριες αιτίες για αυτό είναι η αυξανόµενη ευµάρεια και

17 το υψηλότερο επίπεδο µόρφωσης, που και τα δύο θα συµβάλλουν στην µείωση του ρυθµού των γεννήσεων. Οι Kahn et αl. (1976) υποστηρίζουν ότι, ακόµη και µε το σηµερινό επίπεδο της γεωργικής τεχνολογίας, είναι δυνατό να διατρέφεται ένας παγκόσµιος πληθυσµός 15 δισεκατοµµυρίων. Ο µόνος κίνδυνος για τη παραγωγή τροφής θα µπορούσε να προκύψει από µια αλυσίδα καταστροφών εξαιτίας καιρικών φαινοµένων που θα συνέβαιναν σε αρκετές χώρες στις οποίες παράγονται σηµαντικές ποσότητες τροφής ή η τεχνολογική πρόοδος όπως η εκµετάλλευση φυτών για βιοκαύσιµα, όπως παρατηρούµε στις µέρες µας. Όσο για τις πρώτες ύλες, οι Kahn et αl (1976) πιστεύουν ότι δεν υπάρχει άµεσος, ή ακόµα και µακρινός, κίνδυνος εξάντλησης των πόρων, εκτός από τα ορυκτά καύσιµα. Σύντοµα θα βιώσουµε το τέλος της εποχής του πετρελαίου. Εναλλακτικές λύσεις στο πετρέλαιο και το αέριο πράγµατι υπάρχουν και θα αναπτυχθεί µια ή περισσότερες από αυτές. Για τους παραπάνω λόγους, οι συγγραφείς συµπεραίνουν ότι τελικά τα προβλήµατα του περιβάλλοντος και των πόρων είναι διαχειρίσιµα και δεν υπάρχει ανάγκη για µια ηττοπαθή στάση. Σήµερα ο κόσµος απλώς περνά από µια µεταβατική περίοδο η οποία είναι επίπονη, αλλά το µέλλον είναι αξιοζήλευτο, και όχι κανένα τροµακτικό τέρας που πρέπει να µας φοβίζει. Εκφράζοντας τις αντιρρήσεις του για ένα µάλλον απαισιόδοξο κείµενο, τη Παγκόσµια Έκθεση Global 2000 προς τον Πρόεδρο Κάρτερ, ο Simon (1984) επιχειρηµατολογούσε ότι «εάν συνεχίσουν οι σηµερινές τάσεις, ο πλανήτης το 2000 θα είναι λιγότερο πυκνοκατοικηµένος (αν και θα έχει περισσότερο πληθυσµό), λιγότερο ρυπασµένος, περισσότερο οικολογικά σταθερός και λιγότερο ευάλωτος σε διαταραχές της προσφοράς των πόρων, απ ότι είναι σήµερα. Επιπρόσθετα οι άνθρωποι θα είναι γενικά πλουσιότεροι και οι δυσκολίες που σχετίζονται µε τους πόρους και το περιβάλλον θα είναι λιγότερες απ ότι τώρα». Ο Simon πρόβαλε σαν κύριες ενδείξεις για την αισιοδοξία του τα εξής: 1. Η διάρκεια ζωής αυξάνεται γρήγορα σε όλο το κόσµο πράγµα που είναι σηµάδι επιστηµονικής, δηµογραφικής και οικονοµικής επιτυχίας. 2. Ο ρυθµός των γεννήσεων σε αναπτυσσόµενες χώρες µειώνεται κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο δεκαετιών. 3. Η προσφορά τροφής αυξάνεται σταθερά για πολλές δεκαετίες. 4. Η αλιευτική παραγωγή, µετά από µια κάµψη, έχει επανακτήσει µια ανοδική τάση. 5. Η αποψίλωση δασών προβληµατίζει µόνο σε µερικά µέρη του πλανήτη όπως οι τροπικές ζώνες. Στον υπόλοιπο κόσµο δεν υπάρχει ανησυχητική τάση. 6. Το κλίµα δεν δείχνει σηµάδια ασυνήθιστων και απειλητικών αλλαγών.

18 7. Οι ορυκτοί πόροι, περιλαµβανοµένου και του πετρελαίου, καθίστανται φθηνότεροι. 8. Οι απειλές για τη ρύπανση του αέρα και των νερών παρουσιάζονται µε υπερβολικές διαστάσεις. 12. Οι απαισιόδοξοι και οι αισιόδοξοι Οι περισσότεροι οικονοµολόγοι, στο παρελθόν αλλά και σήµερα, µπορεί να καταταγούν σε δύο διακριτές οµάδες - τους απαισιόδοξους και τους αισιόδοξους - και η διαµάχη µεταξύ των δύο αναµφίβολα θα συνεχίζεται για πάντα. Είναι δυνατό να ανακαλύπτονται κοινοί τόποι ανάµεσα σε κάθε σχολή. Το θεµελιώδες επιχείρηµα των απαισιόδοξων είναι σε µεγάλο βαθµό αυταπόδεικτο, οι παραγωγικοί πόροι είναι περιορισµένοι, ενώ οι ανθρώπινες επιθυµίες είναι πρακτικά απεριόριστες. Είναι συνεπώς αναµενόµενο ότι καθώς ο πληθυσµός και η οικονοµία αναπτύσσονται, η εξάντληση των πόρων επιταχύνεται µέχρις ότου τα φυσικά όρια επιβάλλουν την στασιµότητα. Από τον Malthus µέχρι σήµερα οι προειδοποιήσεις για την επικείµενη καταστροφή επανέρχονται περιοδικά. Η άποψη ότι απαιτείται συντονισµένη παρέµβαση των κυβερνήσεων για την προστασία του περιβάλλοντος από την υπερεκµετάλλευση είναι πλέον κοινά αποδεκτή, αλλά παραµένει το ερώτηµα του βαθµού αυτής της παρέµβασης. Όµως οι αισιόδοξοι αντιτείνουν ότι η ιστορική µελέτη των αποθεµάτων των πόρων µε οποιαδήποτε µέθοδο καταλήγει στο συµπέρασµα ότι κάθε φορά που επισείεται το αναπόφευκτο της κατάρρευσης, η ανάλυση αποδεικνύει ότι η παγκόσµια οικονοµία παρουσιάζει υπερεπάρκεια πόρων σε σχέση µε την εξέλιξη της ανθρωπότητας. Εάν πράγµατι υπάρχουν φυσικά όρια στη ανάπτυξη, αυτά είναι τόσο µακριά στον ορίζοντα που πρακτικά µπορεί να αγνοούνται. Οι απαισιόδοξοι τείνουν να δίνουν έµφαση στο κεντρικό ρόλο της αύξησης του πληθυσµού στην όξυνση των κρίσεων των πόρων και του περιβάλλοντος. Το πρόβληµα αυτό τροµάζει ακόµα και κάποιους αισιόδοξους, αλλά ο φόβος που αισθάνονται οι πρώτοι είναι συντριπτικά µεγαλύτερος. εύτερο, η απαισιόδοξη σχολή δίνει πολύ µεγάλη έµφαση στο πεπερασµένο των πόρων του κόσµου. Με αυτό το δεδοµένο η οικονοµική διεύρυνση δεν µπορεί να διατηρηθεί για πάντα και, αργά ή γρήγορα, προορίζεται να σταµατήσει. Όταν η διαδικασία της επιβράδυνσης γίνει αισθητή, ίσως να προκαλέσει διενέξεις ανάµεσα σε έθνη που ανταγωνίζονται για κρίσιµα εµπορεύµατα και αυτό ενδεχοµένως να θέσει σε κίνδυνο τη παγκόσµια ειρήνη. Τρίτο, οι απαισιόδοξοι αντιµετωπίζουν πάντοτε µε καχυποψία την εξέλιξη της τεχνολογίας, σηµειώνοντας ότι η σύγχρονη τεχνολογία εκθέτει την ανθρωπότητα σε ανυπολόγιστους κινδύνους σε κάθε στάδιο της εξέλιξης της. Τέλος, οι απαισιόδοξοι

19 κατηγορούν την υλιστική και επεκτατική ηθική, η οποία είναι έµφυτη τόσο σε καπιταλιστικά όσο και σε κοµµουνιστικά συστήµατα. Στα πρώτα, δίνεται έµφαση στην επιδεικτική και άχρηστη κατανάλωση προκειµένου να διατηρείται το κίνητρο του κέρδους και άρα η οικονοµική ανάπτυξη. Στα δεύτερα, ενθαρρύνεται η επιδεικτική αύξηση της παραγωγής σε κάθε επίπεδο. Όσο για τους αισιόδοξους, αυτοί σηµειώνουν ότι πολλές εκτιµήσεις αποθεµάτων που χρησιµοποιούν οι απαισιόδοξοι στις αναλύσεις τους είναι πολύ συντηρητικές, ακόµη και ανακριβείς. Τα εγγυηµένα αποθέµατα συνιστούν µόνο ένα µικρό µέρος του παγκόσµιου πλούτου σε µεταλλεύµατα και ορυκτά καύσιµα. Επιπλέον, οι αισιόδοξοι τονίζουν τη σηµασία της αντικατάστασης στη χρήση των αποθεµάτων. Πολλά εµπορεύσιµα αγαθά που βασίζονται σε φυσικούς πόρους έχουν υποκατάστατα. Εάν εξαντληθούν τα ορυκτά καύσιµα, τότε η πυρηνική ή ακόµα και η ηλιακή ενέργεια µπορεί να πάρουν τη θέση τους, και ούτω καθεξής. εύτερο, η τεχνολογία δεν είναι θύτης, αλλά σωτήρας από πολλές πλευρές. Η τεχνολογική εξέλιξη καθιστά δυνατή την εξόρυξη από δυσκολότερα προσβάσιµα κοιτάσµατα. Η τεχνολογία επίσης βοηθά να γίνεται εξοικονόµηση στα υπαρκτά αποθέµατα. Και τέλος, τα αισιόδοξα επιχειρήµατα τονίζουν πάντοτε το ρόλο του µηχανισµού των τιµών. Εάν η προσφορά µιας συγκεκριµένης πρώτης ύλης µειώνεται, η τιµή της θα αυξάνεται, περιορίζοντας τη κατανάλωση σε σχετικούς τοµείς. Έτσι θα προκύψει γρήγορα µια νέα τιµή ισορροπίας που αντιστοιχεί στις τροποποιηµένες συνθήκες ζήτησης και προσφοράς. Επιπλέον, οι υψηλές τιµές θα ενθαρρύνουν την έρευνα για να ανακαλυφθούν φθηνότερα υποκατάστατα και οι τεχνολογικές εξελίξεις θα λάβουν χώρα στη σωστή κατεύθυνση. 13. Θρησκεία, Ηθική και Περιβάλλον kula57 Σύµφωνα µε ορισµένους, η ρίζα της κρίσης των πόρων και του περιβάλλοντος έγκειται στη διδασκαλία των δυτικών θρησκειών, ειδικότερα της Ιουδαϊκής/Χριστιανικής θεολογίας (White, 1967). Η Παλαιά ιαθήκη αναφέρει ότι «και είπεν ο Θεός, ας κάµωµεν άνθρωπον κατ εικόνα ηµών καθ οµοίωσιν ηµών και ας εξουσιάζη επί των ιχθύων της θαλάσσης και επί των πετεινών του ουρανού και επί των κτηνών και επί πάσης της γης και επί παντός ερπετού έρποντος επί της γης» (Γένεσις, 1:26). Αυτό αποτελεί ένα ισχυρότατο µήνυµα ότι στο ανθρώπινο είδος έχει εκχωρηθεί κυριαρχία πάνω σε όλες τις µορφές ζωής και µε δεδοµένη την άδεια να εκµεταλλεύεται ο άνθρωπος τα άλλα όντα για τις δικές του ανάγκες, ο Θεός έκανε τον άνθρωπο κυρίαρχο είδος στη Γη. Εποµένως, κάθε τι δηµιουργήθηκε για την εξυπηρέτηση του ανθρώπου.

20 Η αντίληψη αυτή µέχρι το τέλος του 19ου αιώνα οδηγούσε σε µια πυραµιδοειδή απεικόνιση του δένδρου της εξέλιξης µε τον Άνθρωπο στη κορυφή σαν σύγχρονη και ανώτερη µορφή ζωής και τους απλούς πρωτογενείς οργανισµούς στη βάση. Η ανθρωποκεντρική αυτή θεώρηση έχει πλέον εγκαταλειφθεί από τους σύγχρονους βιολόγους, όπως ο S. J. Gould. Ο Άνθρωπος δεν πρέπει να τοποθετείται υψηλότερα από οποιοδήποτε άλλο έµβιο όν. Η εξέλιξη απεικονίζεται καλύτερα µε ένα πυκνό, πολύκλωνο θάµνο. Πολλοί από τους χαµηλούς προγενέστερους κλώνους δεν φθάνουν τη σηµερινή εποχή, αντιπροσωπεύοντας εξαφανισµένα είδη. Σήµερα επιζεί µόνο το 0,1% των ειδών που κάποτε υπήρξαν στον πλανήτη. Ο Άνθρωπος τοποθετείται σε ένα µικρό κλαδάκι του φύλου των χορδωτών, στο οποίο ανήκουν επίσης τα ερπετά, αµφίβια, πουλιά, ψάρια, θηλαστικά και µερικά ασπόνδυλα είδη (Bush, 2000). Στο πρόβληµα του πληθυσµού οι περισσότερες θρησκείες δεν ευνοούν τον έλεγχο των γεννήσεων. Ειδικότερα, η Ρωµαιο-Καθολική εκκλησία έχει δεχθεί κριτική ότι έχει συµβάλει σηµαντικά στο πρόβληµα του υπερπληθυσµού, ιδιαίτερα σε θεοσεβείς καθολικές χώρες. Οι αντιρρήσεις του καθολικού κλήρου σε κάθε µορφή ελέγχου των γεννήσεων, εκτός από την αποκαλούµενη µέθοδο των ηµερών, για να µειώνονται οι ρυθµοί των γεννήσεων σε αναπτυσσόµενες χώρες έχουν χαρακτηριστεί από κάποιους σαν ανεύθυνη στάση. Ο Ισλαµισµός, ο οποίος έχει µεγάλη συγγένεια µε το Χριστιανισµό, επίσης υφίσταται επίθεση από καιρού σε καιρό ότι αντιµετωπίζει τη ζωή µοιρολατρικά και πιστεύει ότι όλα είναι προαποφασισµένα και όλα εναπόκεινται στην βούληση του Θεού. Εάν ένα άτοµο, ή ένα έθνος, κατέχει ένα µη-ανανεώσιµο πόρο, π.χ. πετρέλαιο, αυτό είναι το δώρο του Θεού στον ιδιοκτήτη ο οποίος έχει το δικαίωµα της πλήρους εκµετάλλευσης του. Εάν, αφ ετέρου, ένα άτοµο ή έθνος δεν έχει προικιστεί µε πολλούς φυσικούς πόρους, τότε αυτή είναι η µοίρα του, και πρέπει να γίνει αποδεκτή σαν θέληµα του Θεού. Τέτοια κριτική είναι συχνά άδικη. Είναι αλήθεια ότι στην Ιουδαιο-Χριστιανική και Μουσουλµανική θεολογία ο άνθρωπος κατέχει κεντρικό ρόλο στη ζωή πάνω στη Γη και του έχουν δοθεί πολλά δώρα της φύσης τα οποία έχει το δικαίωµα να χρησιµοποιεί. Όµως, κανένα θρησκευτικό δόγµα δεν θεωρεί καλό πιστό ένα άτοµο που ασκεί τα δικαιώµατα του χωρίς υπευθυνότητα. Η αλόγιστη εξάντληση των δώρων της φύσης ή κακή χρήση του περιβάλλοντος βλάπτει τους άλλους. εν υπάρχει καµιά καθιερωµένη θρησκεία που επικροτεί την επιβίωση σε βάρος άλλων ανθρώπων. Όσο για το πρόβληµα του πληθυσµού, είναι πολύ γνωστές οι απόψεις της Ρωµαιο- Καθολικής Εκκλησίας κατά των εκτρώσεων και της αντισύλληψης. Όµως, πολλές άλλες θρησκείες επίσης αποδοκιµάζουν τέτοιες πράξεις, αν και ενδεχοµένως δεν προβάλλουν τη

Συγκριτική Μέτρηση Επιδόσεων και διαχείριση ποιότητας στις δηµόσιες συγκοινωνίες 1

Συγκριτική Μέτρηση Επιδόσεων και διαχείριση ποιότητας στις δηµόσιες συγκοινωνίες 1 Συγκριτική Μέτρηση Επιδόσεων και διαχείριση ποιότητας στις δηµόσιες συγκοινωνίες 1 Για τη χρήση του παρακάτω υλικού: Σκοπός του έργου PORTAL είναι η επιτάχυνση της απορρόφησης των ερευνητικών αποτελεσµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ. H μετάβασή μας στην αειφορικότητα. Γενικά

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ. H μετάβασή μας στην αειφορικότητα. Γενικά 1 ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ H μετάβασή μας στην αειφορικότητα Γενικά Η αειφορικότητα αποτέλεσε το παρασκηνιακό περιεχόμενο σχεδόν κάθε θέματος που εξετάσαμε μέχρι τώρα. Σ αυτό το τέταρτο μέρος, η αειφορικότητα θα

Διαβάστε περισσότερα

Μια Ευρωπαϊκή Ένωση ικανή να ανταποκριθεί στην παγκόσµια εποχή

Μια Ευρωπαϊκή Ένωση ικανή να ανταποκριθεί στην παγκόσµια εποχή Κείµενο Πολιτικής PP 13 / Απρίλιος 2010 Μια Ευρωπαϊκή Ένωση ικανή να ανταποκριθεί στην παγκόσµια εποχή Μπορούµε να αντιµετωπίσουµε την πρόκληση; Λουκάς Τσούκαλης, Olaf Cramme και Roger Liddle Μάιος 2010

Διαβάστε περισσότερα

9038 Turning Point for all Nations - Greek.txt. Μια έκθεση της ιεθνούς Μπαχάι Κοινότητας µε την ευκαιρία της πεντηκοστής επετείου των Ηνωµένων Εθνών

9038 Turning Point for all Nations - Greek.txt. Μια έκθεση της ιεθνούς Μπαχάι Κοινότητας µε την ευκαιρία της πεντηκοστής επετείου των Ηνωµένων Εθνών Μια έκθεση της ιεθνούς Μπαχάι Κοινότητας µε την ευκαιρία της πεντηκοστής επετείου των Ηνωµένων Εθνών Οκτώβριος 1995 ιεθνής Μπαχάι Κοινότητα Γραφείο Ηνωµένων Εθνών - Νέα Υόρκη ISBN 960-7521-07-2 Copyright

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟ Ο ΚΡΙΣΗΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟ Ο ΚΡΙΣΗΣ Τ. Ε. Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟ Ο ΚΡΙΣΗΣ ENTREPRENEURSHIP AND INNOVATION IN A TIME OF FINANCIAL CRISIS Εισηγήτριες : Κουλουριώτη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΛΕΓΧΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΩΣΕΩΝ ΣΤΗ ΜΕΙΩΣΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ

ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΛΕΓΧΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΩΣΕΩΝ ΣΤΗ ΜΕΙΩΣΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ζ. ΜΕΚΟΣ ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΛΕΓΧΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΩΣΕΩΝ ΣΤΗ ΜΕΙΩΣΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΖΙΩΝΑΣ ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΓΓΕΛΟΣ ΣΤΕΡΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΖΙΩΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΓΙΑ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ Προτάσεις της CRPM µε την ευκαιρία της δεύτερης έκθεσης για την οικονοµική και κοινωνική συνοχή : «10 θέµατα για τη συζήτηση» Κείµενο που εγκρίθηκε από το Πολιτικό Γραφείο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΕΛΛΗΝΟ-ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΟ-ΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΑΓΩΓΟΣ ΦΥΣΙΚΟΥ ΑΕΡΙΟΥ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΑΠΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΑΠΟΨΗ ΘΕΟ ΩΡΟΥ Χ. ΙΩΑΝΝΗΣ

Ο ΕΛΛΗΝΟ-ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΟ-ΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΑΓΩΓΟΣ ΦΥΣΙΚΟΥ ΑΕΡΙΟΥ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΑΠΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΑΠΟΨΗ ΘΕΟ ΩΡΟΥ Χ. ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΕΛΛΗΝΟ-ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΟ-ΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΑΓΩΓΟΣ ΦΥΣΙΚΟΥ ΑΕΡΙΟΥ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΑΠΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΑΠΟΨΗ ΘΕΟ ΩΡΟΥ Χ. ΙΩΑΝΝΗΣ Πτυχίο Οικονοµικής Επιστήµης Πανεπιστηµίου Πειραιώς Επιβλέπων Καθηγητής ΝΙΚΟΛΑΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΕ ΟΡΕΙΝΗ ΠΕΡΙΟΧΗ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΛΥΜΠΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΡΥΑΣ

ΒΙΩΣΙΜΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΕ ΟΡΕΙΝΗ ΠΕΡΙΟΧΗ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΛΥΜΠΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΡΥΑΣ AΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΩΣΙΜΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

«Το Λιμάνι του Πειραιά και η συμβολή του στην Τοπική Ανάπτυξη»

«Το Λιμάνι του Πειραιά και η συμβολή του στην Τοπική Ανάπτυξη» ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Διπλωματική εργασία «Το Λιμάνι του Πειραιά και η συμβολή του

Διαβάστε περισσότερα

Μια εισαγωγή στα θέµατα της καινοτοµίας και της τεχνολογικής αλλαγής

Μια εισαγωγή στα θέµατα της καινοτοµίας και της τεχνολογικής αλλαγής 1 Μια εισαγωγή στα θέµατα της καινοτοµίας και της τεχνολογικής αλλαγής Απόστολος Ραφαηλίδης Οκτ. 1998 Εισαγωγή Ένα από τα πρώτα και βασικότερα ζητήµατα που απασχόλησαν τους οικονοµολόγους, και άλλους επιστήµονες,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΥΡΩΠΗ 2020. Στρατηγική για έξυπνη, διατηρήσιµη και χωρίς αποκλεισµούς ανάπτυξη

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΥΡΩΠΗ 2020. Στρατηγική για έξυπνη, διατηρήσιµη και χωρίς αποκλεισµούς ανάπτυξη EL EL EL ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 3.3.2010 COM(2010) 2020 τελικό ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΥΡΩΠΗ 2020 Στρατηγική για έξυπνη, διατηρήσιµη και χωρίς αποκλεισµούς ανάπτυξη EL EL Πρόλογος Το 2010 πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Εμπόριο: βασική πηγή ανάπτυξης και απασχόλησης για την ΕΕ

Εμπόριο: βασική πηγή ανάπτυξης και απασχόλησης για την ΕΕ Εμπόριο: βασική πηγή ανάπτυξης και απασχόλησης για την ΕΕ Συνεισφορά της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 7ης-8ης Φεβρουαρίου 2013 ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

2. Μία ανάλυση της τραπεζικής απασχόλησης

2. Μία ανάλυση της τραπεζικής απασχόλησης 2. Μία ανάλυση της τραπεζικής απασχόλησης 2.1. Οι καθοριστικοί παράγοντες της απασχόλησης στον κλάδο των τραπεζών 2.1.1 Μεθοδολογία Οι παράγοντες που καθορίζουν την απασχόληση ενός κλάδου, εποµένως και

Διαβάστε περισσότερα

Προγράμματα άμεσης δημιουργίας θέσεων εργασίας σε συνθήκες κρίσης στην Ελλάδα

Προγράμματα άμεσης δημιουργίας θέσεων εργασίας σε συνθήκες κρίσης στην Ελλάδα ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΣΕΕ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011 ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ KAI ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ Μελέτες (Studies) / 15 Προγράμματα άμεσης δημιουργίας θέσεων εργασίας σε συνθήκες κρίσης στην Ελλάδα ΡΑΝΙΑ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΥ,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α» ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ ΜΙΧΑΗΛ, ΠΑΠΑ ΑΚΗ ΖΑΧΑΡΩ. Επιβλέπων: Βάρδας Ιωάννης

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α» ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ ΜΙΧΑΗΛ, ΠΑΠΑ ΑΚΗ ΖΑΧΑΡΩ. Επιβλέπων: Βάρδας Ιωάννης ΤΕΙ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ, ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ : ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΑΜΑ : ΙΟΙΚΙΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α» ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ ΜΙΧΑΗΛ, ΠΑΠΑ ΑΚΗ ΖΑΧΑΡΩ Α.Μ. : 3019, 3108 Επιβλέπων:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΡΓΑΤΟΫΠΑΛΛΗΛΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΕΛΕΧΩΝ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΡΓΑΤΟΫΠΑΛΛΗΛΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΕΛΕΧΩΝ Πτυχιακή. Γκαρέτσα Νίκη, 2004 Α.Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΗΛΕΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΡΓΑΤΟΫΠΑΛΛΗΛΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΕΛΕΧΩΝ Πτυχιακή εργασία Γκαρέτσα Νικολέτα, Εξάμηνο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΣΙΝΑ ΞΕΝΟ ΟΧΕΙΑ ΚΑΙ ΒΙΩΣΙΜΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΗΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΠΡΑΣΙΝΑ ΞΕΝΟ ΟΧΕΙΑ ΚΑΙ ΒΙΩΣΙΜΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΗΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΜΠΟΡΙΑΣ & ΙΑΦΗΜΙΣΗΣ ΠΡΑΣΙΝΑ ΞΕΝΟ ΟΧΕΙΑ ΚΑΙ ΒΙΩΣΙΜΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΗΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Εισηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

Άννα Τριανταφυλλίδου, Ρουμπίνη Γρώπα, Χαρά Κούκη ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ ΕΝΑ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΡΑΤΟΣ;

Άννα Τριανταφυλλίδου, Ρουμπίνη Γρώπα, Χαρά Κούκη ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ ΕΝΑ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΡΑΤΟΣ; Άννα Τριανταφυλλίδου, Ρουμπίνη Γρώπα, Χαρά Κούκη 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ ΕΝΑ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΡΑΤΟΣ; Εισαγωγή Η ιστορία δεν «κατασκευάζεται» από γεγονότα αλλά από τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε,

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ & ΕΛΕΓΚΤΙΚΗΣ

Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ & ΕΛΕΓΚΤΙΚΗΣ Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ & ΕΛΕΓΚΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ : «Η σημασία ί ττου συμμ εεττο χχ ι κκού managemen tt σττι ι ςς Τράπ εε ζζ εε ςς γγ ια ι ττη νν αύ ξξηση

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ»

«Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ» ΑΤΕΙΘ Αλεξάνδρειο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα ΣΔΟ Σχολή Διοίκησης & Οικονομίας Τμήμα Εμπορίας και Διαφήμισης - ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ - «Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Σύγχρονοι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι: η έκθεση στην ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία Θέμα : «Η έκθεση στην ηλεκτρομαγνητική

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση υπόγειου χώρου στάθμευσης με μεθόδους περιβαλλοντικής οικονομίας

Αξιολόγηση υπόγειου χώρου στάθμευσης με μεθόδους περιβαλλοντικής οικονομίας Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων - Μεταλλουργών Αξιολόγηση υπόγειου χώρου στάθμευσης με μεθόδους περιβαλλοντικής οικονομίας ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΡΙΑΝΑ ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΕΠΙBΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΠ»

«ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΠ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ & ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΛΙΚΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑ (MBA TQM) ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

XV/7009/96 EL ΠΡΑΣΙΝΟ ΒΙΒΛΙΟ Ο ΡΟΛΟΣ, Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Η ΕΥΘΥΝΗ ΤΟΥ ΟΡΚΩΤΟΥ ΕΛΕΓΚΤΗ ΣΤΛΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ

XV/7009/96 EL ΠΡΑΣΙΝΟ ΒΙΒΛΙΟ Ο ΡΟΛΟΣ, Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Η ΕΥΘΥΝΗ ΤΟΥ ΟΡΚΩΤΟΥ ΕΛΕΓΚΤΗ ΣΤΛΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ XV/7009/96 EL ΠΡΑΣΙΝΟ ΒΙΒΛΙΟ Ο ΡΟΛΟΣ, Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Η ΕΥΘΥΝΗ ΤΟΥ ΟΡΚΩΤΟΥ ΕΛΕΓΚΤΗ ΣΤΛΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Παρ. 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1-1.5 2. ΟΙ ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΠΕΡΙ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΩΝ ΕΛΕΓΧΩΝ ΣΕ ΕΠΙΠΕ Ο ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πρωτοβουλία Κιλκίς 2020

Πρωτοβουλία Κιλκίς 2020 Πρωτοβουλία Κιλκίς 2020 Συµµετοχική Στρατηγική ιερεύνηση Προοπτικών Ανάπτυξης Όραµα και Στρατηγική προσέγγιση για το Κιλκίς του 2020 Στα πλαίσια του Αναπτυξιακού Συνεδρίου Έκδοση 1 η : 21 Φεβρουαρίου 2011

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τις βιολογικές προϋποθέσεις της ηθικής: επιθετικότητα, αλληλεγγύη και ανθρώπινη φύση

Σχετικά με τις βιολογικές προϋποθέσεις της ηθικής: επιθετικότητα, αλληλεγγύη και ανθρώπινη φύση Σχετικά με τις βιολογικές προϋποθέσεις της ηθικής: επιθετικότητα, αλληλεγγύη και ανθρώπινη φύση Λες και μέσα μας τ' αντίθετα τραβάν να ψηφίσουμε στο ίδιο παραβάν σαν αιώνιο Ιησούν ή Βαραβάν του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ-ΟΛΙΚΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑ (MBA-TQM) Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΗΛΙΑΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΦΟΡΩΝ: ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΦΟΡΩΝ: ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ Φωτεινή Νότη ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΦΟΡΩΝ: ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Εισηγητής: Ανδρέας Αναστασάκης, Καθηγητής Εφαρµογών

Διαβάστε περισσότερα