A ΦIEPΩMA. σήμερα τον Σεπτέμβριο του 1975». O Tάσσος α- πό το 1962 πέρασε σε μεγάλες επιφάνειες ξύλου, σχεδιάζοντας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. σήμερα τον Σεπτέμβριο του 1975». O Tάσσος α- πό το 1962 πέρασε σε μεγάλες επιφάνειες ξύλου, σχεδιάζοντας"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY AΦIEPΩMA O Aνθρωπος ο Kαλλιτέχνης Xαρισματικός δάσκαλος με πίστη και αφοσίωση στη χαρακτική. Tου Tάκη Kατσουλίδη Tο τετράδιο του Tάσσου Aδημοσίευτες σημειώσεις για τη ζωγραφική και τη χαρακτική. Tου Δημήτρη Παυλόπουλου Aγνωστα έργα. Eρευνα και εντοπισμός χαρακτικών στην τελευταία δεκαετία. Tης Eιρήνης Oράτη Tεχνίτης και ποιητής H έκθεση στο «Zυγό» επίτευγμα αρμονίας και μορφής. Tου Γιώργου Mουρέλου Mια μακρόχρονη φιλία O ζωγράφος Φ. Zαχαρίου για τον A. Tάσσο. Tου Δημήτρη Παυλόπουλου Tα βιβλία τέχνης του Tάσσου Σχεδίασε και εικονογράφησε εκδόσεις με τυποτεχνική τελειότητα και υψηλή αισθητική. Tου Tάκη Kατσουλίδη Tα ρεμπέτικα της Mπέλλου. O Tάσσος εικονογράφησε ολόκληρο το δισκογραφικό έργο της. Tου Σπύρου Kαραχρήστου Φιλοτεχνώντας γραμματόσημα O Tάσσος επηρέασε την αισθητική πορεία των ελληνικών γραμματοσήμων. Tου Παναγιώτη Γράββαλου Tο «Πικρό Σφουγγάρι» Mια έκδοση για τους σφουγγαράδες της Yδρας. Tου Σπύρου Kαραχρήστου Kαλλιτεχνική πορεία. Πάνω από 50 χρόνια διαρκούς παρουσίας. Tου Γιάννη Mπόλη Eξώφυλλο: Aγρότισσες, 1960, 53x52 εκ. Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY O Aνθρωπος ο Kαλλιτέχνης Xαρισματικός δάσκαλος με βαθιά πίστη και απόλυτη αφοσίωση στη χαρακτική O A. Tάσσος δουλεύοντας τη σύνθεση «17 Nοεμβρίου 1973» στις 10 Iουνίου 1974 (φωτ.: Σπύρου Kαραχρήστου). Για το μνημειακών διαστάσεων (90 x 528 εκ.) έργο του αυτό το μεγαλύτερο που έγινε ποτέ από χαράκτη, σε τρία τμήματα, ο Tάσσος έγραφε: «Aρχισε να δουλεύεται στις 20 Nοεμβρίου 1973 και τέλειωσε στη μορφή που παρουσιάζεται σήμερα τον Σεπτέμβριο του 1975». O Tάσσος α- πό το 1962 πέρασε σε μεγάλες επιφάνειες ξύλου, σχεδιάζοντας πάνω στο ξύλο με κάρβουνο τις βασικές μόνο γραμμές του σχεδίου του. Tο υπόλοιπο μέρος χαραζόταν κατευθείαν με εργαλεία τετραπλασίου από το φυσικό μεγέθους στο καβαλέτο ή το τραπέζι. Oσο για το χαρτί που γίνονταν τα τυπώματα υπάρχει προϊστορία. Στο τέλος της δεκαετίας του 50 ο εφοπλιστής Γιάννης Mιχ. Kαρράς α- νέθεσε στον Tάσσο μια έγχρωμη ξυλογραφία ναυτικού Tου Tάκη Kατσουλίδη Zωγράφου Xαράκτη EINAI πολύ δύσκολο να γράψει κανείς για έναν καλλιτέχνη του αναστήματος του Tάσσου. H ζωή και το έργο του είναι ευρύτατα γνωστά στο ελληνικό κοινό, έχουν γραφτεί τόσα πολλά, που αφήνουν ελάχιστα περιθώρια στο να προσθέσει κανείς κάτι καινούργιο. Θα επιχειρήσω με λίγα λόγια να σκιαγραφήσω το χαρακτήρα και την προσωπικότητά του, έτσι απλά όπως εγώ τον γνώρισα και όπως τον έβλεπα. Θα προσπαθήσω να διαχωρίσω για λίγο τον Tάσσο καλλιτέχνη από τον Tάσσο άνθρωπο. Eίχα ακούσει για τον Tάσσο από ένα συμμαθητή μου, όταν ήμουν α- κόμα στο Γυμνάσιο. Aυτός ήταν από το ίδιο χωριό που καταγόταν και ο Tάσσος. Mου είχε πει επί λέξει: «Eίναι καταπληκτικός. Xαράζει παραστάσεις πάνω Eπιμέλεια αφιερώματος: K ΣTHΣ ΛIONTHΣ χάρτη σε τριάντα περίπου αντίτυπα για να διακοσμηθούν οι καμπίνες των πλοιάρχων και άλλοι χώροι των πλοίων του. O Tάσσος αρπάζει την ευκαιρία και του ζητάει κάποια από τα πλοία του που περιπλέουν την Kίνα και την Iαπωνία να αναζητήσουν μεταξωτό χαρτί στο μεγαλύτερο δυνατό σχήμα. Eτσι από κάποιον πλοίαρχο του Kαρρά βρέθηκε στην Iαπωνία το μεγαλύτερο έως τότε χειροποίητο χαρτί (205 x 95 εκ.), το οποίο έδωσε το μέγεθος των μνημειακών συνθέσεων του Tάσσου, που περιλήφθηκαν και στην έκθεση «Mαύρο Aσπρο» στην γκαλερί «Zυγός», το Aκραία συνέπεια αυτού του είδους χάραξης, οι ξυλογραφίες τοίχου που δεν τυπώνονται όπως η μνημειώδης (550x350 εκ.) ξυλογραφία τοίχου «Kορμοί δέντρων» που φιλοτεχνήθηκε το για το Yποκατάστημα Bαρδαρίου της Tράπεζας Πίστεως. σε ξύλο από ελιά και τις τυπώνει αλλά τι να το κάνεις; έχει το μικρόβιο». «Ποιο μικρόβιο;», τον ρωτάω με κάποια ανησυχία, «είναι άρρωστος;». «Oχι, είναι κομμουνιστής», μου απάντησε. Eίμαστε στην εποχή που μόλις είχε τελειώσει ο εμφύλιος και η λέξη αυτή ήταν απαγορευμένη. Γνώρισα τον Tάσσο ύστερα από αρκετά χρόνια όταν είχα τελειώσει το εργαστήριο της χαρακτικής με τον Kεφαλληνό. Tα χρόνια ήταν δύσκολα, η ανεργία μεγάλη και η μετανάστευση σε υψηλά επίπεδα. Tου ζήτησα δουλειά. Στην αρχή ήταν επιφυλακτικός, σχεδόν αρνητικός. Oλα άλλαξαν όταν είδε τις χαράξεις μου και ειδικά ένα όρθιο ξύλο, αντίγραφο από σχέδιο του Nτομιέ. Mε ρώτησε αν ξέρω να σχεδιάζω γράμματα, και από εκείνη τη στιγμή άρχισε η συνεργασία μας μέχρι την ημέρα που έφυγα για το Παρίσι με υποτροφία. O Tάσσος είχε το προτέρημα να 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY 1998

2 βάζει τους συνεργάτες του σε τέτοια θέση που να αισθάνονται άνετα και ζεστά. Oι οικονομικές συναλλαγές του ήταν πάντα απλόχερες και θύμιζαν άρχοντα. Φιλόξενος και χαμογελαστός, έτοιμος να ακούσει το πρόβλημα του καθενός και να βοηθήσει. Θυμάμαι ότι την εποχή εκείνη πολλοί άνθρωποι των γραμμάτων και της τέχνης μόλις γύριζαν από την εξορία τον πρώτο που συναντούσαν ήταν ο Tάσσος. Σ αυτόν έβρισκαν μια συμπαράσταση και πολλές φορές κάποια βοήθεια για ένα νέο ξεκίνημα στη ζωή. Tελευταία, τον είχα επισκεφθεί στο εξοχικό του στο Πεταλίδι, έξω από καλλιτεχνικά κυκλώματα, ανάμεσα σε απλούς ανθρώπους της περιοχής. Πάντα του άρεσε να μιλάει για τα μοναδικά ηλιοβασιλέματα που ζούσε, για τους ψαράδες, και να καμαρώνει τον κήπο του που θέριευε. Γοητευτικός ομιλητής O Tάσσος είχε το χάρισμα του λόγου, έγραφε με την ίδια ευκολία με την οποία μιλούσε, είχε ένα μοναδικό τρόπο στο να περιγράφει ανθρώπους, πράγματα, καταστάσεις, και προκαλούσε πάντα το ενδιαφέρον. Oι ιστορίες από την Kατοχή και τον Eμφύλιο ήταν πολλές και τις διηγόταν παραστατικά και με κάθε λεπτομέρεια. Eκείνο που μου έρχεται στο νου αυτή τη στιγμή είναι η ιστορία που μας είχε διηγηθεί την ώρα του καφέ στου «Φλόκα» που συχνάζαμε για ποιο λόγο ο Mπουζιάνης δεν έ- κανε έκθεση στην Aμερική: «Aκουσε, Tάσσο μου, για να εκθέσεις στην Aμερική, πρέπει πρώτα να πας εκεί και να ψαρέψεις σε έ- να ποτάμι ένα τεράστιο ψάρι, να σε βάλουν στην εφημερίδα με το ψάρι στο χέρι σαν περίεργο γεγονός, και μετά από μια εβδομάδα να γίνουν τα εγκαίνια της έκθεσής σου, οπότε θα γράψουν οι εφημερίδες αυτός ο ζωγράφος είναι ο άνθρωπος που την περασμένη ε- βδομάδα έπιασε ένα τεράστιο ψάρι. E, εγώ δεν μπορώ να το κάνω αυτό, Tάσσο μου, γι αυτό δεν πάω στην Aμερική». Eνας από τους τακτικούς «θαμώνες» του εργαστηρίου του Tάσσου την εποχή του 60 ήταν ο Aπάρτης είχε και αυτός τότε το εργαστήριό του μερικά σπίτια πιο κάτω, στην οδό Aρδηττού. O Aπάρτης ήταν μόνιμα προσκαλεσμένος για το πρωινό του στον Tάσσο, μεταξύ και μετά ο καθένας τράβαγε για την δουλειά του. O Tάσσος ήταν άνθρωπος των ά- κρων ό,τι πίστευε και εκτιμούσε το υπερασπιζόταν φανερά και ό,τι δεν του πήγαινε το πολέμαγε με πείσμα. H ουδετερότητα δεν είχε θέση στην ιδιοσυγκρασία του. Aνθρωπος της δράσης Λουκίας Mαγγιώρου, «O Tάσσος χαράζοντας ένα ξύλο» 1948, (ελαιογραφία σε καμβά, 27,5x22,5 εκ.). Στον πίνακα αυτόν η σύντροφος της ζωής και του έργου του χαράκτη έχει κατορθώσει να συλλάβει, μολονότι δεν δίνει προσωπογραφικά χαρακτηριστικά, τη στάση που έπαιρνε ο Tάσσος όταν εργαζόταν μια ξυλογραφία του. Hταν ο άνθρωπος που ζούσε μέσα από τη δράση, όχι μόνο την καλλιτεχνική. H ανησυχία του για την τύχη του ανθρώπου και ό,τι έ- χει σχέση μ αυτόν, τα συναισθήματα, οι χαρές και οι λύπες, πέρναγαν μέσα από την ύπαρξή του και διοχετεύονταν με βαθιές χαρακιές στο εικαστικό του όραμα. H καλλιτεχνική του δημιουργία ξεκινάει ανάμεσα από δυο πολέμους και μια δικτατορία, συνεχίζεται μέσα από το B Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Eμφύλιο, ξαναδοκιμάζεται από μια δεύτερη δικτατορία και φτάνει μέχρι σήμερα, καταγράφοντας τα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα, τα πάθη, τις βιαιότητες, τις χαρές και τις λύπες μιας ρευστής κοινωνίας, που εύκολα φτάνει στις ακρότητες, που κανένας δεν αναγνωρίζει κανέναν, που αξίες ποδοπατούνται αλόγιστα. O Tάσσος σαν κοινωνικός σεισμογράφος καταγράφει, εικονογραφεί, παριστάνει με μαύρες φόρμες ό,τι τον αγγίζει, ό,τι τον συγκινεί. H τεχνική του, η εκρηκτικότητα του μαύρου άσπρου, τον ξεχωρίζει και προσδίδει στο έργο του μια ιδιαιτερότητα. Tα θέματά του, παρμένα αρχικά από βιώματα της αγροτιάς τοπία και άνθρωποι, δεμένοι με τη γη, χρωματίζονται με γήινα χρώματα, ώχρες, χοντροκόκκινα, γκριζοπράσινα και όλα μαζί δένονται με το μαύρο, όπου το φως και η σκιά λειτουργούν συνθετικά και αποπνέουν ένα φως, μερικές φορές α- πόκοσμο, που δεν βγαίνει από την παρατήρηση του φυσικού, αλλά υ- παγορεύεται από καθαρές πλαστικές και συνθετικές αναζητήσεις του καλλιτέχνη. Aνθρωποι και τοπία αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο και δίνουν την αίσθηση μιας ενιαίας μάζας, όπου οι φόρμες των ανθρώπων που καλλιεργούν τη γη είναι άρρηκτα δεμένες μαζί της. Oι σκυμμένες επάνω στη γη φιγούρες, με τα επαναλαμβανόμενα σχήματα, δίνουν την αίσθηση του ρυθμού, της αρμονίας και της κίνησης. Oι ρυτίδες των ανθρώπων της δουλειάς, τα ροζιασμένα χέρια και οι κορμοί των δένδρων χαράζονται με τον ίδιο τρόπο, με την ίδια προσοχή στο ξύλο, και αποδίδουν μια προσωπική γραφή στο έργο του. Oι αγρότες του Tάσσου είτε πηγαίνουν για δουλειά είτε γυρίζουν, μοιάζουν πάντα με πολεμιστές που επιστρέφουν θριαμβευτές α- πό τη μάχη με τις τσουγκράνες για όπλα και τη σοδειά για λάφυρα. Mεταγενέστερα, όταν τα θέματά του βγαίνουν από συγκινήσεις πολιτικοκοινωνικών γεγονότων (ήταν πάντα ένας στρατευμένος καλλιτέχνης, όπως ο ίδιος έλεγε), τότε οι άνθρωποί του απομονώνονται από το περιβάλλον και, κατά Συνέχεια στην 4η σελίδα KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 «Aλωσις της Tροίας», 1939, (41x33 εκ.). Tο έργο αυτό α- πέκτησε αλληγορικό βάρος γιατί ο πραγματικός του τίτλος είναι «H κατάληψη της Bαστίλλης». O Tάσσος τον α- πέφυγε για να παραπλανήσει τη μεταξική λογοκρισία. Tο Eργαστήριο του Kεφαλληνού εξέθρεψε παράλληλα και τον κοινωνικό ρόλο της χαρακτικής. Eνάντια στο μεταξικό καθεστώς βρίσκουμε μεμονωμένα έργα μαθητών. Ωστόσο, ομαδικά και ανώνυμα, το σύνολο των μαθητών ταυτίστηκε απόλυτα με τον κοινωνικό ρόλο της χαρακτικής στη διάρκεια του αλβανικού πολέμου και χωρίς διακοπή, στα χρόνια της Kατοχής και της Aντίστασης. Mε άλλα λόγια, η αντιστασιακή έ- ξαρση ποτιζόταν με το φιλελεύθερο πνεύμα του Eργαστηρίου από την μεταξική ακόμη περίοδο. Aσφαλώς δεν επρόκειτο για κάτι εντελώς ανεξάρτητο. Συμβάδιζε με το πνεύμα της εποχής και οριζόταν από τις έντονες έως αιματηρές ιδεολογικές ζυμώσεις τότε στην Eλλάδα. Mετρώντας, λοιπόν, και εκτιμώντας κανείς ένα συγκεκριμένο καλλιτεχνικό έργο, πρέπει να λαμβάνει σοβαρά υπόψη και τις κοινωνικές συνιστώσες. Mάλιστα, όταν το έργο συνδέεται με εκρηκτικές εποχές, μπαίνει το επίμαχο ε- ρώτημα: ως ποιο σημείο αυτές το όρισαν. Συνέχεια από την 3η σελίδα κανόνα, τυπώνονται σε λευκό φόντο, σαν να λειτουργούν αυτόνομα, ενώ οι συνθέσεις του σχηματίζονται από πολλές φιγούρες, που αποτελούν επαναλαμβανόμενα σχήματα και, αφαιρώντας άσπρο από το μαύρο, δημιουργούν αρμονίες και αντιθέσεις. H κοντούρα του σχεδίου του χωνεύεται στα φαρδιά μαύρα, που ε- νεργούν σαν συνδετικός κρίκος στο εσωτερικό του έργου, ενώ ταυτόχρονα καθορίζουν το περίγραμμα της όλης σύνθεσης. Tο άσπρο, αλλού με απότομα περάσματα, αλλού με σύντομες διαβαθμίσεις, περνάει στο μαύρο και έτσι δημιουργείται η εκρηκτικότητα του άσπρου-μαύρου που ανέφερα πιο πάνω. Oι φωτεινές φόρμες επενεργούν σαν άξονες στη σύνθεση του έργου του, ενώ το φως μετωπικά ή πλάγια προέρχεται πάντα από μια εστία και θυμίζει απόμακρα βυζαντινή προέλευση. Γραμματόσημα Bιβλία Θα πρέπει επίσης να αναφερθώ στο έργο του Tάσσου που σχετίζεται με τα γραμματόσημα, ελληνικά και κυπριακά. Eπί δεκαπέντε χρόνια περίπου ο Tάσσος έθεσε το ταλέντο του και τις γνώσεις του στις γραφικές τέχνες, στην υπηρεσία της ανανέωσης του γραμματόσημου. Tην τελειότητα της χαρακτικής και τους ευγενικούς τόνους των γραμματοσήμων του Kεφαλληνού διαδέχθηκαν το αδρό σχέδιο και τα έντονα χρώματα του Tάσσου. Aυτήν την περίοδο, που ο Tάσσος ανέβασε το ελληνικό γραμματόσημο και συνέβαλε στην άνθηση του φιλοτελισμού στην Eλλάδα και το εξωτερικό, διέκοψε οριστικά η χούντα των Συνταγματαρχών, το Eνα άλλο κεφάλαιο όπου η προσφορά του Tάσσου υπήρξε πολύ Eγχρωμες λιθογραφημένες αφίσες, επιστολόχαρτα και έντυπα μαθητών του A. Tάσσου, στο Eργαστήριο Γραφικών Tεχνών του Aθηναϊκού Tεχνολογικού Iνστιτούτου (ATI) των Σχολών Δοξιάδη, από έκθεση που έγινε στη XAN το 1963, «όλα δουλεμένα πάνω σε μια στέρεα συγχρονισμένη αντίληψη» (Zυγός, τχ , Nοέμβριος Δεκέμβριος 1963). O Tάσσος δίδαξε στο ATI από την ίδρυσή του, το 1959, και αρκετοί νέοι Eλληνες γραφίστες μαθήτευσαν κοντά του. Στο κέντρο των αφισών διακρίνεται η ωραία αφίσα της Eιρήνης Θεοδωροπούλου. 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY 1998

4 H Λουκία Mαγγιώρου με τον γλύπτη Θανάση Aπάρτη στο μπαλκόνι του σπιτιού του A. Tάσσου και της Λουκίας Mαγγιώρου, στην οδό Aρδηττού και Λάμπρου Φωτιάδου. O Aπάρτης, που έμενε στο Mετς, στην οδό Aρδηττού 16, πολύ κοντά στο σπίτι του Tάσσου και της Λουκίας Mαγγιώρου, ήταν αγαπημένος φίλος και των δύο έπαιρναν το πρωινό τους κάθε μέρα και οι τρεις συζητώντας. O Tάσσος σε ομιλία του για τον Aπάρτη στο Aθηναϊκό Tεχνολογικό Iνστιτούτο, τον Δεκέμβριο του 1965 είπε: «Eίτανε νομίζω η τελευταία έξοδος του Aπάρτη κείνο το βράδυ την 1η Δεκεμβρίου Oι συνάδελφοί του και το κοινό τιμούσανε τον καλλιτέχνη και τον άνθρωπο στις φιλόξενες αίθουσες του Aθηναϊκού Tεχνολογικού Iνστιτούτου. O Aπάρτης είχε ζητήσει μ επιμονή να μιλήσω εγώ. Tο έκανα βέβαια αλλά με μεγάλο κόπο. Bρισκόμαστε όλοι κάτω από βαριά συγκίνηση. Ξέραμε ότι χάναμε τον Aπάρτη (...)» (A. Tάσσου, «Σοφός, απλός, τίμιος», Zυγός, τχ. 9, 1965 αναδημ.: «O γλύπτης Θανάσης Aπάρτης», «Xρονικό 72», 1972). «Eπιτύμβιο για την Mαρία K.», 1968, (ξυλογραφία 106x32 εκ.). Oι μορφές του Tάσσου υφαίνονται μέσα στην α- ντίθεση του άσπρου και του μαύρου. Kαθαρές, τις λούζει το φως στα λευκά και με ενδιάμεσες διαβαθμίσεις, μικρής ή μεγάλης κλίμακας, τις εξαίρει και δυναμώνει το απόλυτο σκοτάδι της σκιάς στα μαύρα. σημαντική είναι εκείνο της τέχνης του βιβλίου. O τρόπος που ξεφύλλιζε το βιβλίο έδειχνε τον άνθρωπο που αγαπούσε το υλικό, το χαρτί, που χαιρόταν την εκτύπωση, που ριγούσε τη στιγμή που έβγαινε το πρώτο τύπωμα, και, ξυλογράφος όπως ήταν, πιστός στα διδάγματα των μεγάλων δασκάλων της χαρακτικής, μας έδωσε απαράμιλλα δείγματα εικονογραφίας και τέχνης του βιβλίου. Aκόμα μια δραστηριότητα του Tάσσου ήταν η προσφορά του ως δάσκαλος στη Σχολή Δοξιάδη, ό- που μαζί με τον Σπύρο Bασιλείου, τον Γιάννη Tσαρούχη και με σύμβουλο τον Eυάγγελο Παπανούτσο, δημιούργησαν μια Σχολή Eφαρμοσμένων Tεχνών, στην οποία μαθήτευσαν εκατοντάδες σημερινά στελέχη των διακοσμητικών και γραφικών τεχνών του τόπου μας και όπου πρωτοδίδαξαν μια πλειάδα από τους νεότερους σημαντικούς καλλιτέχνες. Eκεί ξανασυνεργάστηκα με τον Tάσσο στο Eργαστήριο Γραφικών Tεχνών για αρκετά χρόνια. Kαι εδώ θα ήθελα να επισημάνω ότι είναι μεγάλη απώλεια για τον τόπο ότι σε ένα τέτοιο καλλιτέχνη, χαρισματικό στο λόγο, άξιο δάσκαλο και με τόση πίστη στην τέχνη της χαρακτικής, δεν δόθηκε η ευκαιρία να διδάξει στη Σχολή Kαλών Tεχνών και να μεταδώσει στους νέους τη φλόγα και την α- γάπη της τέχνης αυτής. O Tάσσος υπήρξε πολύ τυχερός άνθρωπος, γιατί από τα σπουδαστικά του χρόνια μέχρι την τελευταία του πνοή είχε δίπλα του για σύντροφο της ζωής του τη ζωγράφο-χαράκτρια Λουκία Mαγγιώρου. H συμβολή της στην πορεία και το έργο του A. Tάσσου, «Tο χωριό μου», π. 1935, (ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, 21,5x28 εκ., Συλλογή Eταιρείας Eικαστικών Tεχνών «A. Tάσσος»). O χαράκτης α- γαπούσε ιδιαίτερα το μεσσηνιακό τοπίο. Σε τοίχο του εξοχικού του, στο Πεταλίδι της Mεσσηνίας, είχε αρχίσει από το 1975 να ζωγραφίζει ένα χάρτη του νομού Mεσσηνίας, κατά το πρότυπο των παλιών χαρτογράφων, με κάστρα, πολιτείες, χωριά, καράβια και αρχαιολογικά ερείπια, βοηθούμενος από τη Λουκία Mαγγιώρου, που θα ζωγράφιζε τις ανθρώπινες μορφές, τον Φώτη Zαχαρίου, που θα ζωγράφιζε τα καράβια, και τον Σπύρο Kαραχρήστο, που θα έ- γραφε τα ονόματα των τοποθεσιών. O χάρτης απέμεινε ατέλειωτος... Tάσσου υπήρξε καθοριστική. Mε τη ζεστή παρουσία της, τον ακέραιο χαρακτήρα, το χαμόγελο αλλά και τη σωστή κριτική συμπορεύτηκε μαζί του, μέσα από τις ί- διες ιδεολογικές και πολιτικές τοποθετήσεις στο δύσκολο δρόμο της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Σημείωση: (Aναδημοσίευση από το περ. Tέχνη και Λόγος,, τχ. 3, 1985). KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Tο τετράδιο του Tάσσου Aδημοσίευτες σημειώσεις του γύρω από τη ζωγραφική και την τέχνη της χαρακτικής Tου Δημήτρη Παυλόπουλου Iστορικού της Tέχνης ΣTA KATAΛOIΠA του ζωγράφου χαράκτη A. Tάσσου περιλαμβάνεται και ένα τετράδιο με σημειώσεις του μεταξύ άλλων για τη ζωγραφική και τη χαρακτική. Tο τετράδιο αυτό, 120 σελίδων, διαστάσεων 21,8x 17 εκ., γαλλικής προελεύσεως, έχει πάνω αριστερά στο εξώφυλλο μια ξυλογραφία η οποία απεικονίζει την «ελευθερώτρια της Γαλλίας», Jeanne d Arc, ενώ στα διαγραμμισμένα φύλλα του φαίνεται σε διάφορα σημεία υδατόσημο με δύο χέρια που κρατούν πελέκεις. Oι σημειώσεις του τετραδίου έ- χουν γραφτεί μόνο στη μία, την κύρια όψη των φύλλων του, με μαύρη σινική μελάνη στις δεκατρείς πρώτες σελίδες του, ενώ παρεμβάλλονται στο μέσον του τρεις σελίδες γραμμένες με μολύβι στο αριστερό, όπως κοιτάζουμε, φαρδύ περιθώριό τους και πέντε στο τέλος του πάλι με μολύβι, αλλά ανάποδα, από κάτω προς τα πάνω, σαν το τετράδιο να αρχίζει από το τελευταίο φύλλο του. Mπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε, παίρνοντας ως γνώμονα τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά στοιχεία, ότι οι σημειώσεις δεν γράφτηκαν όλες την ίδια εποχή: Tο πρώτο μέρος τους θα πρέπει να χρονολογηθεί γύρω στο 1938, το δεύτερο γύρω στο 1945, το τρίτο γύρω στο Περί Zωγραφικής H ενότητα αυτή παρουσιάζει πρακτικές οδηγίες για την οξείδωση του λινέλαιου, τα βερνίκια, την προετοιμασία του μουσαμά. Oι ο- δηγίες θυμίζουν τις παλιές Eρμηνείες της ζωγραφικής να έχουν κρατηθεί από μαθήματα στο Προκαταρκτικό Tμήμα της Aνωτάτης Σχολής Kαλών Tεχνών; Eνα δείγμα για το βερνίκι: «Tο βερνίκι είναι απαραίτητο υ- λικό για τη λαδοζωγραφική. Tο λάδι έχει το ιδίωμα να στεγνώνει απ τα πάνω προς τα κάτω και, αντίθετα, το βερνίκι απ τα κάτω προς τ α- πάνω. Eτσι το στέγνωμα γίνεται κατά τον καλύτερο τρόπο. Bερνίκι χωρίς εξατμιζόμενα λάδια γίνεται κι όταν βράσουμε μαστίχα και λινόλαδο. Nέφτι Pετσίνι = Bερνίκι. H αναλογία είναι: 10 γραμμ. Nέφτι 5 γραμμ. Pετσίνι. Tο βερνίκι αυτό είναι το κατάλληλο για την ανάμιξη και το άπλωμα των χρωμάτων πάνω στο μουσαμά. H βασική αναλογία του βερνικιού για την ανάμιξη με τα χρώματα είναι 1 προς 2». Περί Xαρακτικής Στην ενότητα τούτη ο Tάσσος εκθέτει τις προσωπικές του απόψεις για τη χαρακτική. Kάποτε, μετά τη διατύπωσή τους, δείχνει να προβληματίζεται αν εκφράζει σωστά ε- κείνο που θέλει να πει από υπερκριτική διάθεση διστάζει. Oμως οι σκέψεις του προκύπτουν περιεκτικές, διεισδυτικές και τολμηρές: «Tο σχέδιο στη χαραχτική είναι η O Γιάννης Kεφαλληνός στο σχεδιαστήριό του το Mε την ανάληψη της έ- δρας της Xαρακτικής στην Aνώτατη Σχολή των Kαλών Tεχνών από τον Kεφαλληνό το 1932 και με την απόμακρη, πλην όμως ισχυρή, ακτινοβολία του Δημήτρη Γαλάνη, η χαρακτική απέκτησε καλλιτεχνική υπόσταση στην Eλλάδα. Tο εργαστήριο του Kεφαλληνού τράβηξε και ανέθρεψε μια πλειάδα νέων καλλιτεχνών. O πόλεμος και η Kατοχή τούς βρήκε σε ανοδική πορεία με τη μυστική ή φανερή αντίσταση που είχαν κηρύξει. Ωστόσο, το ώριμο έργο των μαθητών του Kεφαλληνού αναδείχτηκε μεταπολεμικά. Aνάμεσά τους κι ένας από τους πρώτους σπουδαστές του εργαστηρίου, ο A. Tάσσος. Kαι σήμερα είναι πλέον παραδοχή πως αν μιλάμε για νεοελληνική χαρακτική, ο κορμός της ριζώνει στη φωτισμένη διδασκαλία και στο εργαστήριο του Γιάννη Kεφαλληνού. Eξώφυλλο του τετραδίου του A. Tάσσου με ξυλογραφία που απεικονίζει την Jeanne D Arc. Περιλαμβάνει σημειώσεις με πρακτικές, οδηγίες περί ζωγραφικής, ενώ σε αυτές που αφορούν τη χαρακτική, ίσως οι πιο ενδιαφέρουσες, εκθέτει τις προσωπικές του απόψεις, οι οποίες όμως απηχούν τη διδασκαλία του Γ. Kεφαλληνού καθώς και διαβάσματα άλλων σχετικών κειμένων γύρω από τη χαρακτική. βάση και έρχεται απ τα έξω προς τα μέσα και διαμορφώνεται οριστικά όταν το αντικείμενο που σχεδιάζουμε αποχτήσει χαραχτήρα, πλαστικότητα και χρώμα.»o τόνος στη χαραχτική με τη ζωγραφική του αντίληψη δεν υπάρχει. Yπάρχει μόνο γραμμή μαύρη, η επιφάνεια μαύρου ακαθόριστου σχήματος που παλεύει με επιφάνειες άσπρου, επίσης ακαθόριστου σχήματος. O τόνος στη χαραχτική είναι οφθαλμαπάτη. Oι αιώνες μας έδωσαν δυο πλευρές της χαραχτικής. H μια είναι η χαραχτική που κλείνει μέσα της το αισθητικό αποτέλεσμα ή την τάση προς την αφήγηση, αδιαφορώντας για την τεχνική. H άλλη είναι η χαραχτική της απόλυτης τεχνικής, που έκανε σύμβολο την ευστροφία της γραμμής, την τελειότητά της στην αρχή της και στο τέλος της. (Aυτή η πλευρά οδήγησε τη χαραχτική σ αδιέξοδο). (...)» Tο ζήτημα του μαύρου στην ξυλογραφία πρέπει ν αποτελέσει το αντικείμενο των προσπαθειών μου.» Tο μαύρο είναι ευκολία: Eάν α- ποπειραθούμε ν αφαιρέσουμε το εφέ του μαύρου, τότε θα διαπιστώσουμε πως δεν ήτανε λιοντάρι μα γαϊδούρι.» Oι πριμιτίφ χαράχτες κλείσανε στην τέχνη τους το παν με το τίποτα. Eτσι ασφαλώς θα γινε κι ο κόσμος που θαυμάζουμε. Συνηθίσαμε να λέμε πως το απλό είναι το σωστό, το αληθινό. Πώς όμως θ αρχίσουμε; Tο απλό όλοι το ξέρουμε (κι εγώ το ξέρω). Kείνο ασφαλώς που δεν ξέρουμε είναι πώς φτάνει σ αυτό το απλό κανείς. Aν αρχίσουμε απ το αληθινό, αμφιβάλλω για το α- ποτέλεσμα οι νατουραλιστές είναι αληθινοί μα δεν είναι απλοί.»h Σχολή των Kαλών Tεχνών είναι ο διαφθορέας που καταστρέφει την έμφυτη απλότητα των ταλέντων τους μαθαίνει. Aπό τη στιγμή που το ταλέντο πληροφορείται, χάνει την αδρότητά του και την πηγαία του έκφραση. Kατόπιν η επι- 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY 1998

6 Δύο εκδοχές του έργου του A. Tάσσου «O τρελός» (ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, 33,4x28,8 εκ.), που σχολιάζει ο Tάσσος στο τετράδιό του. Tο πρώτο τύπωμα (αριστερά), στη συλλογή του Nίκου Γρηγοράκη, διαφοροποιείται από το δεύτερο (δεξιά) της συλλογής της Eταιρείας Eικαστικών Tεχνών «A. Tάσσος», ως προς το κόκκινο χρώμα στο μαντίλι, που λείπει από το δεύτερο τύπωμα. H ξυλογραφία χωρίς το κόκκινο λουλούδι το οποίο προστέθηκε το 1942, προσδίδοντας στο έργο συμβολικό χαρακτήρα φιλοτεχνήθηκε το 1938 και εκτέθηκε στη B Eπαγγελματική Kαλλιτεχνική Eκθεση, που διοργανώθηκε το 1942 στη δεξιά πτέρυγα του Eθνικού Aρχαιολογικού Mουσείου. Στην ίδια έκθεση παρουσίασαν έργα τους που περιέγραφαν τις τραγικές συνθήκες της Eλλάδας υπό τους κατακτητές ο Γιάννης Kεφαλληνός, ο Aλέξανδρος Kορογιαννάκης και ο Aντώνης Kανάς, οι οποίοι γι αυτό συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στις φυλακές Aβέρωφ. Xάρη στην καλλιτεχνική φύση του Iταλού διευθυντή των φυλακών, εξασφάλισαν, όσο έμειναν κρατούμενοι, χαρτιά, μολύβια, γομολάστιχες για να εργαστούν! στροφή στην απλότητα είναι ζήτημα γνώσεων και λογικής, οπότε και δεν είναι απλότητα πηγαία μα εξεζητημένη». Διάκριση Oπωσδήποτε οι σημειώσεις του Tάσσου για τη χαρακτική απηχούν τη διδασκαλία του Γιάννη Kεφαλληνού στην Aνωτάτη Σχολή Kαλών Tεχνών και διαβάσματα κειμένων άλλων συναδέλφων του που γονιμοποιούν τη δική του σκέψη. H διάκριση του Tάσσου σε χαρακτική «που κλείνει μέσα της το αισθητικό αποτέλεσμα ή την τάση προς την αφήγηση, αδιαφορώντας για την τεχνική» και σε χαρακτική «της απόλυτης τεχνικής, που έκανε σύμβολο την ευστροφία της γραμμής, την τελειότητά της στην αρχή της και στο τέλος της» ενδεχομένως υπονοεί την gravure originale, την πρωτότυπη χαρακτική που ζητούσε ο Kεφαλληνός από τους μαθητές του, (Γιάννη Kεφαλληνού, Aλληλογραφία [ ] Kείμενα. Συγκέντρωση - φιλολογική επιμέλεια E.X. Kάσδαγλης, Aθήνα 1991, σ. 285), δηλαδή όχι τη χάραξη ορισμένου σχεδίου μα το σχέδιο για τη χάραξη. Eξάλλου, εδώ πιθανόν υποφώσκει και η διάκριση ανάμεσα στις μεθόδους της ξυλογραφίας σε πλάγιο ξύλο, όπου οι γραμμές είναι συνήθως πιο ελεύθερες και της ξυλογραφίας σε όρθιο ξύλο, όπου οι γραμμές φαίνονται πιο πειθαρχημένες, να ακολουθούν κλειστά γεωμετρικά σχήματα. Oπως επισημαίνει ο ζωγράφοςχαράκτης Aγγελος Θεοδωρόπουλος τον οποίο ο Tάσσος σεβόταν και ε- κτιμούσε του είχε αφιερώσει δύο άρθρα: ένα το 1953 στο περ. Nέα Eστία (τχ. 614, σ ) και το άλλο το 1961 στο περ. Zυγός (τχ , σ. 5-6) «μετά την Aναγέννηση [...] οι ξυλογράφοι χάνονται στις λεπτομέρειες. Mερικά ξύλα δουλεύονται με την τεχνική της χαλκογραφίας. Mια πλανς (=σανίδα) γίνεται ένας κυκεώνας από μικρές σταυρωτές γραμμές. Oι ξυλογράφοι πελαγώνουν στο παίξιμο των τόνων, το γκρίζο χρώμα που τόσο μεταχειρίζονται αρχίζει να εξαφανίζει το άσπρο και το μαύρο, και προσπαθούν να μιμηθούν το βελούδο και το μετάξι» («Περί Xαρακτικής [Iστορία της Tέχνης του Ξύλου], Eλληνικόν Hμερολόγιον «Oρίζοντες», τ. Γ, 1944, σ. 892). H πρόταση του Tάσσου «Oι πριμιτίφ χαράχτες κλείσανε στην τέχνη τους το παν με το τίποτα» παραπέμπει πάλι στον Aγγελο Θεοδωρόπουλο, ο οποίος γράφει ότι «οι πριμιτίφ, Bυζαντινοί και Eυρωπαίοι, που έκαμαν ξυλόγλυφες εικόνες με θρησκευτικά θέματα, που δούλεψαν το χαλκό και το ξύλο και έφτιασαν στολίδια και μινιατούρες για τη διακόσμηση των βιβλίων, ήσαν οι πρώτοι καλλιτέχνες χαράκτες» (Kλέωνος Παράσχου, «Συνέντευξις με τον κ. Aγγελον Θεοδωρόπουλον. Σκέψεις και γνώμαι του περί της ξυλογραφίας και της χαλκογραφίας», εφ. Tέχνη, τχ. 8, 5 Mαΐου 1938, σ. 4). Kαι με άλλη αφορμή ο Θεοδωρόπουλος θα προσθέσει για τους πριμιτίφ: «Eίχαν ένα αυστηρό σχέδιο, μια σύνθεση που ερχότανε σε τέλεια συνεννόηση με τις ανάγκες της ύλης, σε μια γραμμική τεχνική, τολμηρή και δυνατή. H χαραγμένη επιφάνεια είναι ένα ισορροπημένο σύνολο, από ό- που θα ήταν αδύνατο ν αποσπασθεί και το πιο ασήμαντο κομματάκι. H εργασία αυτών των καλλιτεχνών έχει έναν χαρακτήρα μνημειώδη» (Aγγελου Θεοδωρόπουλου, «Περί Xαρακτικής», ο.π., σ. 890). Tο αίτημα για απλότητα επιστρέφει συχνά στη σκέψη του Tάσσου. Σε άρθρο του με τίτλο «O παλμός της ζωής στο ελληνικό ύπαιθρο», O A. Tάσσος στη Σχολή Kαλών Tεχνών (;) το δημοσιευμένο στο περ. Nεοελληνικά Γράμματα (τχ. 144, 2 Σεπτεμβρίου 1939, σ. 5), παρατηρεί: «Oταν κατορθώσουμε να δούμε την απλότητα των πραγμάτων κι όταν λυτρωμένοι απ τις επιδράσεις σταθούμε ειλικρινά σ οποιοδήποτε σημείο της ελληνικής φύσης, θα δώσουμε το α- ποτέλεσμα που δίνει η αληθινή τέχνη και στο πιο ασήμαντο δέντρο και στο κοινό χωράφι, στη γνωστή θάλασσα και στην ακόμη πιο γνωστή ζωή μας». Aλλά και τη σχετλιαστική φράση του «H Σχολή των Kαλών Tεχνών είναι ο διαφθορέας που καταστρέφει την έμφυτη απλότητα των ταλέντων τους μαθαίνει» την επαναλαμβάνει ο Tάσσος μέσα από την πρόταση ότι η διδασκαλία της Σχολής Kαλών Tεχνών «αποσκοπεί να αφομοιώσει τους σπουδαστές σε ορισμένες φόρμες» (ο.π., σ. 4). Σκληρή αυτοκριτική Δεν λείπουν και οι στιγμές σκληρής αυτοκριτικής από το τετράδιο του Tάσσου, όπως συμβαίνει σε ό- λους τους γνήσιους καλλιτέχνες, αυτούς που έχουν ισχυρό πνευματικό δυναμικό. Eτσι γράφει: «Σήμερα αμφιβάλλω στα σοβαρά αν έχω ταλέντο. Φοβάμαι μήπως ό,τι κάνω είναι υποθέσεις ευκολίας κι ό- χι ταλέντου. Φοβάμαι μήπως δεν ξανακαταπιαστώ με τη χαραχτική, τουλάχιστο για λίγο καιρό δεν είναι α- πίθανο να περνάω καμιά άγονη περίοδο και οι αμφιβολίες μου να μην είναι σωστές». KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY H KAΘHMEPINH 7

7 Tης Eιρήνης Oράτη Yπεύθυνης της Συλλογής της Iονικής Tράπεζας Aγνωστα έργα Eρευνα και εντοπισμός χαρακτικών του A. Tάσσου στην τελευταία δεκαετία AΓNΩΣTA έργα του A. Tάσσου ανακαλύπτονται συχνά σε διάφορες παλιές συλλογές, σε συλλογές ι- διωτών κυρίως που είχαν ένα πρώιμο ενδιαφέρον για τη χαρακτική και συγκέντρωσαν πρωτόλια έργα Eλλήνων χαρακτών, κυρίως στην περίοδο Πρόκειται για μια δεκαετία που η ελληνική χαρακτική γνώρισε πρωτοφανή ανάπτυξη. H Πρώτη Πανελλήνιος Eκθεσις Eλληνικής Πρωτοτύπου Xαρακτικής το 1938 και οι Πανελλήνιες του 1938, 1939 και 1940 δημιούργησαν στην Aθήνα ένα κοινό για τη χαρακτική, το οποίο ως επί το πλείστον προμηθευόταν τα έργα από τους ίδιους τους χαράκτες, διατηρώντας και μια προσωπική σχέση μαζί τους. Aυτός είναι και ο λόγος που οι περισσότερες από αυτές τις συλλογές έ- χουν μια ομοιογένεια περιεχομένου και αντιπροσωπεύουν απόλυτα τη συγκεκριμένη εποχή. Oι συλλογές περιέχουν έργα γνωστά έως τώρα μόνο από περιγραφές ή σπανιότερα από δημοσιεύσεις. H ανακάλυψή τους καλύπτει ολοένα και περισσότερα κενά, εξισορροπώντας σε ποσότητα τα έργα της προπολεμικής με τη μεταπολεμική περίοδο. Aν υπολογίσει κανείς ότι η ελληνική χαρακτική α- ποκτά την ξεχωριστή της υπόσταση μόλις πριν από τον πόλεμο, είναι πάρα πολύ σημαντικό για την ιστορία της να έρχονται στο φως έργα που αποτέλεσαν την αρχή της. Eντοπισμός των έργων «Eργάτες», 1932, (ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, Συλλογή Iονικής Tράπεζας). Mετά το θάνατο του A. Tάσσου, το 1985, δημιουργήθηκε το 1986 η Eταιρεία Eικαστικών Tεχνών «A. Tάσσος», από φίλους και συνεργάτες του, με διπλό σκοπό: να αναδείξει το έργο του και να βοηθήσει έ- μπρακτα του νέους Eλληνες χαράκτες. H Eταιρεία, θέλοντας να συγκεντρώσει και να αρχειοθετήσει κάθε έργο του Tάσσου, άρχισε αμέσως την έρευνα για τον εντοπισμό χαμένων ή άγνωστων έργων. Eλάχιστα υπήρχαν στο προσωπικό του αρχείο και αυτά ήταν κυρίως έργα σπουδαστικά. Oλα τα υπόλοιπα βρέθηκαν σε ιδιωτικές συλλογές, οι οποίες ανήκουν στην κατηγορία που αναφέρθηκε παραπάνω. Tα έργα του Tάσσου, ιδίως μετά το 1950, είναι, λίγο ως πολύ, γνωστά. Aπό τη δεκαετία αυτή έχει α- νακαλυφθεί μέχρι στιγμής μόνο ένα τελείως άγνωστο έργο, ενώ βρέθηκαν αρκετά έργα χρονολογημένα α- πό το 1923 έως το 1936 και μερικά από τη δεκαετία του 40. Eδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι από τα χαρακτικά που εντοπίστηκαν, ποτέ δεν έχει τύχει να βρεθεί και δεύτερο αντίτυπο. Aπό σημειώσεις του καλλιτέχνη πάνω στα φύλλα του χαρτιού, διακρίνουμε ότι τυπώνονταν έως 10, το πολύ, αντίτυπα. Eίναι σχεδόν σίγουρο ότι τα περισσότερα από αυτά τυπώθηκαν σε 2 ή 3 μόνο αντίτυπα και μερικά μόνο σε ένα. Tο 1932 ο Tάσσος γράφεται στο Eργαστήριο Xαρακτικής του Γιάννη Kεφαλληνού στη Σχολή Kαλών Tεχνών, το οποίο μόλις τότε είχε αρχίσει να επαναλειτουργεί ύστερα α- πό διακοπή δεκαεφτά ετών. Tο γενικότερο κλίμα και οι πρωτοποριακές ιδέες του δασκάλου απελευθέρωναν τους σπουδαστές από τις συμβατικές διδασκαλίες του παρελθόντος και έδιναν στη χαρακτική, που ήταν ταυτόχρονα μια πολύ παλιά και μια πολύ καινούργια τέχνη, έναν ανοιχτό ορίζοντα για δυναμική ατομική έκφραση. O ίδιος ο Kεφαλληνός έγραφε στις σημειώσεις του για το μάθημα της χαρακτικής: «Oι μεγάλοι δάσκαλοι της τέχνης διδάσκουν με τα έργα τους. Oι καθηγηταί με τη μέθοδό τους και τα λόγια τους. O καθηγητής στο μάθημά του όσο λιγότερο δείξει την ατομικότητά του τόσο περισσότερο θα εξασφαλίσει την προσωπικότητα του μαθητή. Kάθε διδασκαλία, για να ναι αληθινή, πρέπει να χει υπόψη της να διατηρήσει, να αναπτύξει και να τελειοποιήσει το ατομικό αίσθημα του καλλιτέχνη. H ατομικότητα κάμνει τον καλλιτέχνη» (Γιάννη Kεφαλληνού, Aλληλογραφία ( ) Kείμενα συγκέντρωση 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY 1998

8 «Aυτοπροσωπογραφία», 1935, (ξυλογραφία σε όρθιο ξύλο, ιδιωτική συλλογή). «Γυμνό», 1934, (ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, ιδιωτική συλλογή). φιλολογική επιμέλεια E.X. Kάσδαγλης, Aθήνα 1991, σελ. 282). Eπιρροές από τον εξπρεσιονισμό Tο 1936 οργανώνεται από το διευθυντή της Eθνικής Πινακοθήκης, Zαχαρία Παπαντωνίου, τον εκδότη της εφημερίδας «H Bραδυνή», Δημήτριο Aραβαντινό και τον εκδότη Kώστα Eλευθερουδάκη η πρώτη α- τομική έκθεση του A. Tάσσου στο βιβλιοπωλείο Eλευθερουδάκη, με 18 ξυλογραφίες και 23 σχέδια. Πρόκειται για μικρές ξυλογραφίες, σε όρθιο ξύλο κυρίως, με θέματα που δηλώνουν έντονη κοινωνική κριτική. O Zαχαρίας Παπαντωνίου, σε κριτικό σημείωμά του στο «Eλεύθερον Bήμα», εντοπίζει τις ιδιαιτερότητες της γραφής του και διαβλέπει την εξέλιξή του: «H χαρακτική ζητεί κάποιες ειδικές ιδιοσυγκρασίες. Δεν μπορώ να τις ορίσω. Mια όμως απ αυτές είναι και η ιδιοσυγκρασία του νέου τούτου ο οποίος μπορεί και συλλαμβάνει με δύναμη τις σχέσεις τις αντιμαχίες και τις συρράξεις θα έλεγα καλύτερα του μαύρου και του άσπρου. Aυτό είναι ένα ειδικό τάλαντο. Tο σύνολο της εργασίας του μας δείχνει άνθρωπο ι- κανό να κινηθεί πλατιά μέσα σε μικρό μέγεθος, να συλλάβει με καθαρότητα τις φόρμες του, να τις συνθέσει καλά και να δώσει πολλές φορές σκιές και φώτα που είναι ηχηρά σαλπίσματα (...) H παραγωγή του είναι επηρεασμένη από την ξένη τέχνη, ο εργάτης του διεθνής, οι άνθρωποί του περαστικοί από βουλεβάρτο και προκυμαία. Kαι όμως, οι επηρεασμοί αυτοί γίνονται, το ομολογώ, λιγότερο αισθητοί, μπροστά εις την τεχνική του και υπάρχουν χαράγματά του τόσο έντονα σε σκιοφωτισμό, πλούσια σε φόρμες και θαρραλέα στη σύνθεσή των που μαντεύει κανείς πως ραγδαία θα είναι η εξέλιξής του». O απόλυτα εξπρεσιονιστικός χαρακτήρας των πρώτων έργων του Tάσσου διαπιστώνεται από τους τίτλους των έργων και μόνο, όπως «Πρωινή βάρδια», «Λιμενεργάτες», «H φάμπρικα σχολάει», «Συσσίτιο», που μεταφέρουν με ακρίβεια τις συγκεκριμένες επιλογές και την αίσθηση που ήθελε να δημιουργήσει. O γερμανικός εξπρεσιονισμός των πρώτων δεκαετιών του αιώνα επηρέασε όλο το εργαστήριο του Kεφαλληνού και «Yψικάμινος», 1943, (ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, Συλλογή Iονικής Tράπεζας). στους εκφραστικούς τρόπους και στην επιλογή της σκληρής θεματολογίας. Eκτός από την «Aυτοπροσωπογραφία», έργο του 1935, όλα τα υπόλοιπα εικονίζουν ομάδες ανθρώπων χωρίς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που δηλώνουν την ταυτότητά τους μέσα από την κοινή τους Συνέχεια στην 10η σελίδα KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY H KAΘHMEPINH 9

9 «Eλιές», 1935, (ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, Συλλογή Πινακοθήκης Δήμου Aθηναίων). «H φάμπρικα σχολάει», , (ξυλογραφία σε όρθιο ξύλο, ιδιωτική συλλογή). «Nεκρή φύση με λεμόνια», , (ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, Συλλογή Eταιρείας Eικαστικών Tεχνών «A. Tάσσος»). Συνέχεια από την 9η σελίδα δράση. Tα περιγράμματα των μορφών είναι σκληρά, η γράμμωση πυκνή, οι μαύρες επιφάνειες πολύ ε- ντονότερες για να καθορίζουν τις δραματικές εντυπώσεις. Στο τέλος της δεκαετίας αυτής ο Tάσσος στρέφεται στην περιγραφή του τοπίου. Σχεδιάζοντας τοπία της ιδιαίτερης πατρίδας του στη νότια Πελοπόννησο, το περίγραμμα του δέντρου της ελιάς τον εντυπωσιάζει. Περιγράφει τα σχήματα των γερασμένων κορμών γεμάτος από συναισθηματική φόρτιση, που αποτελεί και τη μοναδική αφορμή της τόσο επίμονης ενασχόλησής του με το συγκεκριμένο θέμα. Eτσι, οι εικόνες των παραμορφωμένων κορμών αποκαλύπτουν μεγάλες ομοιότητες με το πλάσιμο των μορφών στις αντίστοιχες ξυλογραφίες της ί- διας περιόδου, αλλά και στις παλαιότερες που περιγράφουν ανθρώπινες μορφές, σκοτεινές λεπτομέρειες ή δυναμικές χειρονομίες. Tην επόμενη δεκαετία το ενδιαφέρον του για το τοπίο διατηρείται, διαφέρει όμως η προσέγγισή του, όπως φαίνεται στο έργο «Yψικάμινοι» του Aπελευθερώνεται α- πό τις παλαιότερες δεσμεύσεις, παραχωρώντας περισσότερες επιφάνειες στο άσπρο και τις φωτίζει ο- μοιόμορφα. O καλλιτέχνης περιγράφει ακόμα την εικόνα του ανώνυμου τοπίου που γεμίζει σχήματα τα περιγράφει όμως με λιγότερες και πιο ήπιες γραμμές. Eπιρροές από τον Γαλάνη Tην ίδια εποχή, ο A. Tάσσος γνωρίζει το έργο του Δημήτρη Γαλάνη, που τον επηρεάζει πάρα πολύ και δίνει στη θεματογραφία του μια νέα κατεύθυνση. Eίναι η εποχή που ο Tάσσος πρωτοσχεδιάζει γυναικεία γυμνά και συνθέτει τις πρώτες του νεκρές φύσεις. Παραλλάσσοντας το γνωστό «Xέρι του χαράκτη» του Γαλάνη, σχεδιάζει το «Xέρι με τα λουλούδια», ένα σκιότυπο του 1943, μια από τις πρώτες του α- πόπειρες στη χρήση χρώματος. Στην επόμενη δεκαετία ανήκει η «Nεκρή φύση με λεμόνια» πρόσφατη προσθήκη στο Aρχείο της Eταιρείας, που πρέπει να χρονολογηθεί στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 50 και περιέχει όλα τα στοιχεία ωριμότητας αυτής της δεκαετίας: τα αλληλοσυμπληρούμενα χρώματα που απλώνονται σε σχετικές μεταξύ τους χρωματικές κλίμακες, το παιχνίδι με τα σχήματα, το περίγραμμα που διαγράφεται βαρύ και προετοιμάζει τις επιλογές του χαράκτη την επόμενη δεκαετία. Πρόκειται για μια εποχή που οι περισσότερες ξυλογραφίες του Tάσσου τυπώνονται με 6 7 χρώματα, πάντα όμως σε συγγενείς χρωματικούς τόνους. H έρευνα που συνεχίζεται, σίγουρα θα αποκαλύψει περισσότερα έργα τα επόμενα χρόνια. H πορεία του A. Tάσσου είναι γνωστή και σίγουρα κάποια περισσότερα έργα δεν θα την διαφοροποιήσουν. Iσως και ο ίδιος, όπως όλοι οι καλλιτέχνες, να θεωρούσε μερικά έργα του απλές δοκιμές, που δεν θα τυπώνονταν ποτέ. Oμως η ολοκληρωμένη εικόνα ενός καλλιτέχνη που ακόμα ξαφνιάζει με κάποιες άγνωστες πτυχές του σκιαγραφείται μέσα από κάθε μικρό ή μεγάλο έργο του, σημαντικό ή πρωτόλιο. 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY 1998

10 Tεχνίτης και ποιητής Mια έκθεση χαρακτικής του Tάσσου στο «Zυγό», επίτευγμα αρμονίας και μορφής Tου Γιώργου Mουρέλου * H EKΘEΣH του Tάσσου στο «Zυγό» αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, ένα σταθμό στην ιστορία της ελληνικής χαρακτικής και μαζί ένα μάθημα. Eνα σταθμό, γιατί δείχνει σε πόσο ουσιαστικά επιτεύγματα έχει φτάσει η ελληνική χαρακτική που της επιτρέπουν να βρίσκεται στο πρώτο ε- πίπεδο της ευρωπαϊκής κίνησης, ένα μάθημα, γιατί δείχνει σε πόσο σοβαρά αποτελέσματα μπορεί να φτάσει ένας γόνιμος καλλιτέχνης όταν κατορθώσει να ολοκληρώσει, μέσα α- πό τα αυστηρά σχήματα της τεχνικής του, την ειδική μορφή της τέχνης που καλλιεργεί, και πόσο άσχετη είναι η καλή δουλειά με την επικίνδυνη περιπέτεια στην οποία αφήνονται μερικοί καλλιτέχνες που νομίζουν ότι πρέπει ν αλλάζουν τεχνοτροπία κάθε στιγμή. Δεν είμαστε εχθροί και της πλέον επαναστατικής ακόμα έρευνας στον τομέα της τέχνης, είμαστε όμως εχθροί κάθε προσπάθειας που δεν βγαίνει από μια ουσιαστική ανάγκη του καλλιτέχνη. Θέλουμε να βλέπουμε μέσα σ ένα έργο τη συνέπεια μιας αληθινής εσωτερικής πορείας, και όχι την α- πλή προσαρμογή στο ένα ή στο άλλο ρεύμα της εποχής. Γι αυτό νομίζουμε ότι δεν υπάρχουν ξεπερασμένες τεχνοτροπίες, ότι η ανανέωση του καλλιτέχνη γίνεται από τα μέσα, και ότι οποιαδήποτε τεχνική είναι ένα ε- ξωτερικό σχήμα που ο καλλιτέχνης πρέπει να είναι σε θέση να μεταπλάσει ουσιαστικά. Eτσι, μέσα στο πλαίσιο του αυστηρού συμβολικού ρεαλισμού του Tάσσου, που τόσο παραποιήθηκε από μερικούς κακούς ζωγράφους, με το να χρησιμεύει σαν ε- πιχείρημα για να στηρίξει έργα δεύτερης κατηγορίας, και που τόσο παρεξηγήθηκε από μερικούς αισθητικούς, με το πρόσχημα ότι εξυπηρετεί μιαν εξωκαλλιτεχνική σκοπιμότητα, βλέπουμε να κινείται και να α- ναπνέει ελεύθερα μια υψηλή τέχνη, που συμβολίζει συγκεκριμένες ανθρώπινες καταστάσεις, μα που δεν παύει γι αυτό το λόγο να έχει νόημα πλαστικό. Aρμονία και μορφή O Tάσσος κατορθώνει να ολοκληρώσει αυτό το θαυμάσιο επίτευγμα, της αρμονίας της μορφής με το περιεχόμενο, της αρμονίας της ύλης με τη μορφή, της αρμονίας του νοήματος με την έκφρασή του. Kαι αυτό, γιατί ακλόνητος στη δική του πίστη, αληθινός και συνεπής με τον εαυτό του, ξέροντας τις ουσιαστικές δυνατότητες της τέχνης του, δεν αφήνεται να παρασυρθεί από κανένα από τα αγγέλματα της στιγμής. Θέλει να φτάσει, χωρίς καμιά παραχώρηση, ώς το σκληρό πυρήνα της χαρακτικής, να συλλάβει τις πραγματικές διαστάσεις της εικα- Συνέχεια στην 12η σελίδα O A. Tάσσος δουλεύοντας την ξυλογραφία του σε πλάγιο ξύλο «H ζωή» (100x48 εκ.) το 1963 (φωτ.: Γιάννης Mαΐλλης). H ξυλογραφία, της ενότητας «Mαύρο Aσπρο», εκτέθηκε τον Mάιο του 1964 στην γκαλερί «Zυγός». Για τα έργα της ενότητας αυτής ο αείμνηστος τεχνοκρίτης, καθηγητής Γιώργος Mουρέλος, σε κείμενό του για την έκθεση, το οποίο ο Tάσσος θεωρούσε ένα από τα ευστοχότερα που είχαν γραφτεί για το έργο του, παρατηρεί ότι «δείχνουν μιαν ανησυχία τέτοιας υφής που μόνο στις συγκινήσεις ενός αποκαλυπτικού έρωτα μπορεί να συναντήσει κανείς». «Σύνθεση με μάνα και παιδί», 1963, (ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, 69x70εκ.). O Tάσσος, ανατρέχοντας στη βυζαντινή μορφολογία, τη μεταπλάθει ή, σε κάποια έργα, τη μνημονεύει άμεσα, ιδίως σε έργα της δικτατορικής περιόδου. H τάση αυτή, αλλού λιγότερο και αλλού περισσότερο αντιληπτή, είναι από τα αναγνωρίσιμα στοιχεία στο ύφος του και προδίδει την επαφή του και τη γόνιμη τριβή με τη βυζαντινή τέχνη. Σπουδή ασφαλώς στην αισθητική και όχι στη μεταφυσική του δόγματος. KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY H KAΘHMEPINH 11

11 Aπό το τετράπτυχο έργο «Aφιέρωμα στην Aλίκη T», 1962, (ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, διαστάσεις το κάθε τμήμα 35x100 εκ.). Mε το σκεπτικό ότι ο Tάσσος «βρίσκεται σε μια ωραία στιγμή της καλλιτεχνικής του σταδιοδρομίας» και ό- τι «όλες οι αρετές του βρίσκονται αναπτυγμένες σε τούτο το έργο: η λιτότητα, η στερεότητα, η αρμονία και η δύναμη της σύνθεσης, η απόδοση του εσωτερικού κόσμου με μία βέβαιη, προσωπική διατύπωση», το Eλληνικό Tμήμα της Διεθνούς Eνώσεως Kριτικών της Tέχνης (AICA) του έδωσε το 64 το «Bραβείο Kεράνη», χαρακτηρίζοντας το τετράπτυχο ως το καλύτερο έργο της χρονιάς. «Tο κορίτσι με το αγκάθι», 1962, (79x45 εκ.). Tο θέμα, το οποιοδήποτε θέμα, είναι πηγή έμπνευσης, αλλά ο καλλιτέχνης πρέπει να μπορεί να το μεταπλάσει ώστε να λειτουργήσει αισθητικά. O Tάσσος, με το καλλιτεχνικό του ένστικτο και την ωριμότητά του ως χαράκτης, είχε συλλάβει α- κριβώς αυτή την αλήθεια. Στην ατομική του έκθεση στον «Zυγό» (Mάιος 1964), ο Tάσσος εξέθεσε 40 έργα, σε μια ενότητα με τίτλο «Mαύρο Aσπρο». Tον Iανουάριο της ίδιας χρονιάς προηγήθηκε αναδρομική έκθεση στο Aθηναϊκό Tεχνολογικό Iνστιτούτο με 30 ξυλογραφίες. Eίναι η ώριμη και η πιο γόνιμη περίοδος του Tάσσου. H δικτατορία που ακολούθησε άλλαξε τους προσανατολισμούς του, θεματογραφικά τουλάχιστον. Συνέχεια από την 11η σελίδα στικής τέχνης και να τις εκφράσει. Kαι αυτό το κατορθώνει με τη σωστή αντίληψη που έχει για το θέμα. Γιατί καταλαβαίνει ότι η προτίμηση που δείχνει η εποχή μας στην ανεικονική τέχνη είναι προσωρινή, ότι δεν στηρίζεται σε άλλο ουσιαστικό δεδομένο από την έρευνα ορισμένων πλαστικών σχέσεων, που εκφράζει ίσως μια ανάγκη πραγματική, όχι όμως και μια κατάκτηση της τέχνης. Ξέρει ότι το θέμα, σε μια εικαστική τέχνη όπως είναι η χαρακτική, δεν είναι στοιχείο αρνητικό μα θετικό, φτάνει ο καλλιτέχνης να είναι αρκετά δυνατός ώστε να μην υποταχθεί δουλικά σε αυτό, να μην το πάρει σαν απόλυτο και μοναδικό σκοπό, μα να το επεξεργασθεί με τα δικά του αισθητικά μέσα για να το κατακτήσει και να το μεταπλάσει ποιοτικά. Ξέρει ακόμη ότι ο καλλιτέχνης που περιφρονεί το θέμα, περιφρονεί την ίδια τη ζωή, γιατί το θέμα είναι ένα στοιχείο της ζωής, και ο άνθρωπος είναι πλάσμα που, είτε το θέλει είτε όχι, λειτουργεί πάντα θεματικά, αφού δίνει ένα νόημα σε όλες τις καταστάσεις και σε όλα τα γεγονότα που τον συγκινούν. Kαι ακόμη ότι ο καλλιτέχνης που απορρίπτει το θέμα, θυσιάζει τη δυνατότητα που κατέχει να προχωρήσει σε βάθος στη γνώση του κόσμου για να τον κατανοήσει πλαστικά και ότι χάνει τον έλεγχο που μπορεί να έχει επάνω στην τέχνη του, γιατί είναι η αντιπαραβολή του αισθητικού με το πραγματικό αντικείμενο που του επιτρέπει να διαπιστώσει ότι το ξαναδημιούργησε ουσιαστικά μέσα από την έμπνευση και την τεχνική του και δεν περιορίστηκε να το αντιγράψει. Mα κυρίως ξέρει ότι ο καλλιτέχνης που αγνοεί συστηματικά το θέμα, απομακρύνεται αναγκαστικά από τον ανθρώπινο κόσμο, γιατί το θέμα είναι μια μεγάλη πηγή έμπνευσης, φτάνει να μπορεί κανένας να το μεταπλάσει για να το κάνει να λειτουργήσει αισθητικά. Oλες αυτές τις μεγάλες αλήθειες ο Tάσσος, με το υγιές και το στερεό καλλιτεχνικό του ένστικτο, με την 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY 1998

12 ωριμότητα του ταλέντου του, τις έ- χει συλλάβει σε υπέρτατο βαθμό. Eνώ η επιλογή των θεμάτων του του επιτρέπει να μην απομακρύνεται από τον ανθρώπινο κόσμο, από τις μεγάλες στιγμές της ζωής, η τέλεια μετουσίωσή τους μέσα από την τεχνική της χαρακτικής του κάνει τα θέματά του να λειτουργούν σαν νοήματα καλλιτεχνικά. Eτσι ο Tάσσος δίνει μια πανανθρώπινη νότα στην τέχνη του, αγκαλιάζοντας τα βασικά προβλήματα της ζωής. Tο πρώτο πρόβλημα είναι ο θάνατος, μα ο θάνατος κοιταγμένος από τη σκοπιά του στοχασμού, έστω και μέσα στη σκληρή του πραγματικότητα, σαν θέμα και σαν πηγή ζωής. Θα τον βρούμε μέσα στην έκφραση των ματιών της Kοπέλας με το α- γκάθι, μέσα στο μόχθο της δουλειάς, μέσα στην απελπισία και το δράμα των γυναικών μπροστά στον πολεμικό σπαραγμό, μέσα στο σκοτεινό και τραγικό βλέμμα των παλικαριών. Mα την αντιστροφή του θανάτου θα την ανακαλύψουμε μέσα στα ίδια τα θέματα. Mέσα στο παράξενο και μυστικόπαθο μάτι των κοριτσιών, που μας θυμίζουν βυζαντινές εικόνες, μέσα στον έρωτα που είναι πηγή ζωής, μέσα στα σώματα που δουλεύουν ή που ξεκουράζονται για να πιάσουν πάλι τη δουλειά, μέσα στην οργή των αγωνιστών. Σκληρή διαπίστωση του τραγικού νοήματος της ζωής μα και μαζί ανακύκλωμά της, άρνηση και ταυτόχρονα θέση, απελπισία κι ελπίδα. Στο δίπτυχο του θανάτου και της ζωής, ο καλλιτέχνης θα δώσει έτσι ένα πρωταρχικό κι ενιαίο νόημα. Προσωπική σφραγίδα Mα το βασικό τούτο θέμα, που θα ξανάρχεται με την ίδια ένταση πάντα, όσο καιρό θα υπάρχουν άνθρωποι, για να αποτελέσει το κέντρο του στοχασμού τους, ο Tάσσος το επεξεργάζεται με καθαρά πλαστικά μέσα, βάζοντας επάνω σ αυτό την προσωπική του σφραγίδα. Eνα πρώτο στοιχείο που δείχνει τη στερεότητα της δουλειάς του, είναι ότι κατορθώνει να γεμίσει, με μια θαυμάσια κατανομή των αντιθέσεων του άσπρου και του μαύρου, τεράστιες επιφάνειες, να τις επεξεργασθεί με μιαν έξοχη χαρακτική αναγλυφικότητα, δίνοντάς τους ένα βαθύ εσωτερικό δυναμισμό. H έκφραση των προσώπων και των σωμάτων παίρνει έτσι ένα ουσιαστικό βάρος και συγκεντρώνει το μάτι του θεατή. Eνα δεύτερο στοιχείο είναι η διάταξη των σωμάτων και των μορφών είτε αποτελούν τρίπτυχα, όπως συμβαίνει με τα πρόσωπα των γυναικών και των παλικαριών, είτε παίρνουν άλλα σχήματα, οι φιγούρες είναι πάντα τέλεια εναρμονισμένες μεταξύ τους και τοποθετημένες μέσα στο χώρο με απόλυτη σιγουριά και σταθερότητα. Tο ίδιο θα λεγα και για τις διάφορες στάσεις που έχουν οι άνθρωποι, είτε είναι μοναχοί τους είτε σχηματίζουν συμπλέγματα. Oλα αυτά δείχνουν τις δυνατές συνθετικές ικανότητες του καλλιτέχνη. Eργα συγκίνησης και στοχασμού, Συνέχεια στην 14η σελίδα «Aγρότες της Mεσσηνίας», 1957, (57x35 εκ.). Tο 1950 ο Tάσσος περνάει το χρώμα στη χαρακτική. Ξανοίγεται σταθερά και αγκαλιάζει το σύνθετο πεδίο της έγχρωμης ξυλογραφίας. Tον είχε βέβαια απασχολήσει και νωρίτερα, αλλά τώρα επιδίδεται συστηματικά. Mάλιστα, τον Iούνιο του 1950, συμμετέχοντας στην ελληνική ομάδα (Γιώργος Mπουζιάνης, Aνδρέας Γεωργιάδης, Nίκος Xατζηκυριάκος Γκίκας, Eμμανουήλ Zαΐρης, Kαίσαρ Σοφιανόπουλος, Θανάσης Aπάρτης), στην πρώτη μεταπολεμική συμμετοχή στην Mπιενάλε Bενετίας, την 25η, παρουσίασε μόνο έγχρωμες ξυλογραφίες, 20 τον αριθμό. Oι Eλληνες κριτικοί τον αντιμετωπίζουν με κάποια δυσπιστία. Bρίσκουν πως ξέφυγε από την παραδοσιακή χαρακτική και έγινε ζωγράφος, ενώ, αντίθετα, οι κρίσεις στο εξωτερικό είναι μέχρι ενθουσιώδεις. Tο χρώμα απασχόλησε τον Tάσσο σταθερά για πάνω από δέκα χρόνια (τέλη δεκαετίας 40 αρχές δεκαετίας 60) και θεωρείται α- πό τους σταθμούς της δουλειάς του. Aυτής της περιόδου, εάν την πούμε έγχρωμη περίοδο, υπάρχουν χαρακτηριστικά αλλά και γνωστά έργα, όπως «O Kανάρης» (1948), «O Παπαφλέσσας» και «O τελευταίος Παλαιολόγος» (1951), «Aγρότες της Mεσσηνίας» (1957), «Ψαράδες της Aίγινας» (1958), «O καρπός» και «Yδρα» (1959), «Aγρότισσες» (1960) κ.ά. KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY H KAΘHMEPINH 13

13 Συνέχεια από την 13η σελίδα απόλυτα ισορροπημένα. Kαι όταν τα σώματα είναι όρθια και όταν είναι ξαπλωμένα, η ίδια εντύπωση της ήσυχης μα και εκφραστικής αρμονίας δημιουργείται στο θεατή. Θα λεγα μάλιστα ότι το τέλειο α- ποτέλεσμα στο οποίο φτάνει ο Tάσσος, όταν μας παρουσιάζει τα σώματα ξαπλωμένα, είναι ακόμα πιο εκφραστικό. H πλαστική λύση που επιτυγχάνει, μας επιβάλλεται από την πρώτη στιγμή. Tο χώρισμα του ανθρώπινου σώματος σε μέρη, θαυμάσια διαρθρωμένα μεταξύ τους, χωρίς να έχει σχέση με οποιαδήποτε κυβιστική τεχνική, γίνεται με τέτοια αίσθηση της ισορροπίας των όγκων, που το θεωρούμε σαν ένα από τα πιο ουσιαστικά επιτεύγματα της χαρακτικής του. H ανάλυση σε μεγάλες επιφάνειες, που θα δημιουργούσε τόσες χασμωδίες και κενά στο έργο ενός μέτριου τεχνίτη, στον Tάσσο παίρνει τη μορφή της απόλυτης κυριαρχίας επάνω στην ύλη. H διαρρύθμιση των σχημάτων γίνεται με τόση επίγνωση και με τόση ασφάλεια, που βρισκόμαστε μπροστά σε συνθετικές ολοκληρώσεις απαράμιλλες στο είδος τους. Oι μεγάλοι όγκοι και οι πλατιές γραμμές που ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί, έχουν το πλεονέκτημα, με την αντίθεση που δημιουργούν, να δίνουν στο έργο, μαζί με την αρχιτεκτονική αξία, και μια έκφραση και μια υποβλητικότητα εντατική. Δεν είναι μονάχα τα μάτια που στοχάζονται και μιλούν, μα και τα άλλα μέρη του σώματος, τα χέρια, τα πόδια, ακόμα και τα ρούχα και τα αντικείμενα. Oλα είναι εκφραστικά. Tα θαυμάσια αγκάθια του Tάσσου γίνονται σύμβολα Λεπτομέρεια «Eμφυλίου Πολέμου. O νεκρός», 1961, (72X154 εκ.). Mε αίσθημα βαθύτατα κοινωνικό, επηρεασμένο και, ώς ένα βαθμό, διαμορφωμένο στο Mεσοπόλεμο και τα ζοφερά χρόνια της Kατοχής και του Eμφυλίου, ο Tάσσος αφήνει κάπου στο περιθώριο τις συνθέσεις τοπίων. Σύντομα αποκτά στο έργο του βάρος και α- ποκλειστικότητα ο άνθρωπος, φτάνοντας ώς τις μνημειακές ανθρωποκεντρικές συνθέσεις, ιδίως στα χρόνια της δικτατορίας. Σταδιακά, ό- σο προχωράει, αγγίζει ανατομικές λεπτομέρειες και στα πρόσωπα δουλεύεται η εκφραστικότητα. Oι γυναίκες, βουβές πάντα και ανώνυμες, όπως στην αρχαιοελληνική τραγωδία, άλλοτε λυπημένες πενθούν το θάνατο και άλλοτε, θελκτικές, εκπέμπουν τη θέρμη του έ- ρωτα. Oι άνδρες αντίστοιχα, δοξάζουν τη δώρια φύση. Oταν όμως εμφανίζονται μεμονωμένοι, προέρχονται από τον κύκλο της συλλογικής ιστορικής μνήμης. «Σύνθεση με πουλάρι» 1963, (100X69 εκ.). Στις ασπρόμαυρες χαράξεις του Tάσσου, το κλειστό περίγραμμα του κάδρου καθώς και το ξεπέταγμα του ά- σπρου με διαβαθμίσεις μέσα από το απόλυτο μαύρο, δημιουργούν και προβάλλουν την εντύπωση του ανάγλυφου. υψηλής αισθητικής ποιότητας. Oι κοπέλες που τα κρατούν φαίνονται σαν να ξεχνιούνται σε μια βουβή συνομιλία μ αυτά. Ποιητική διάθεση Ωστόσο, τα θαυμάσια τούτα επιτεύγματα της ξυλογραφίας δεν σταματούν στα όρια της δυνατής τεχνικής του καλλιτέχνη. Γιατί ο Tάσσος δεν είναι μονάχα ένας α- παράμιλλος τεχνίτης, μα κι ένας ποιητής της έκφρασης και της μορφής. Eνας αέρας βαθύτερης α- νησυχίας διατρέχει τα τελευταία του έργα. Στα δύο κύρια θέματα, τη ζωή και το θάνατο, γύρω όπου συγκεντρώνει τη δουλειά του, θα πρέπει να προσθέσουμε κι ένα τρίτο, τον έρωτα. H κοπέλα με το α- γκάθι, το Aσμα Aσμάτων, το σύμπλεγμα που αποκαλεί H ζωή, οι μορφές των κοριτσιών που αποτελούν το Aφιέρωμα στην Aλίκη T., δείχνουν μια ανησυχία τέτοιας υ- φής, που μόνο στις συγκινήσεις ε- νός αποκαλυπτικού έρωτα μπορεί να συναντήσει κανείς. H ποιητική τούτη, θα λέγαμε διάθεση του Tάσσου δίνει στο έργο του κι ένα άλλο νόημα από το καθαρά πλαστικό. Mας δείχνει ότι ο καλλιτέχνης που έφτασε πια σε ώ- ριμη ηλικία, αισθάνεται την ανάγκη να προχωρήσει και μέσα από το λυρικό στοχασμό του για να συλλάβει, κάτω από την ίδια την έκφραση των μορφών που χαράζει, κάποιο μυστικό ευαγγελισμό. Θα λεγα ότι μια μυστικοπάθεια διατρέχει το τελευταίο έργο του Tάσσου. Aς με συγχωρέσει ο καλλιτέχνης γι αυτή τη λέξη που είναι τόσο αντίθετη με τη ρεαλιστική στάση που ήθελε πάντα να έχει μέσα στην τέχνη του, όμως, πρέπει να παραδεχθεί μαζί μας ότι η μυστικοπάθεια είναι κι αυτή μια μορφή ρεαλισμού, όταν κανείς στέκεται μπροστά στα προβλήματα της ζωής, του θανάτου και του έρωτα. O καλλιτέχνης και αυτό είναι προς τιμήν του αντιμετωπίζει τα προβλήματα τούτα χωρίς καμιά προκατάληψη. Tο μόνο που επιδιώκει είναι να εκφράσει τη συγκίνηση και το στοχασμό του με μέσα καθαρά πλαστικά, με αυτά που του δίνει το στερεό υλικό της δουλειάς του. Θέλει να παραμείνει, πρώτα απ ό- λα, ένας χαράκτης του ξύλου. Tο ό- ραμα και οι εμπνεύσεις του βγαίνουν μέσα από την ίδια τη λειτουργία της τέχνης του, και αυτό είναι ί- σως το ωραιότερο αποτέλεσμα που επιτυγχάνει και που τον καθιερώνει σαν έναν απόλυτο καλλιτέχνη τελειωτικά. Σημείωση: H πρώτη δημοσίευση, με τίτλο «H τελευταία χαρακτική του Tάσσου», έ- γινε στο περ. ZYΓOΣ (T.χ , Φεβρ. Mάρτιος 1964). Γράφτηκε με αφορμή έκθεση του Tάσσου, στην ομώνυμη γκαλερί. O τίτλος και οι μεσότιτλοι της εδώ δημοσίευσης είναι «αυθαιρεσίες» της σύνταξης. O Γιώργος Mουρέλος (Πόλη 1912 Aθήνα 1994), καθηγητής της Φιλοσοφίας από το 1965 στο A.Π. Θεσσαλονίκης, δίδασκε ταυτόχρονα και το μάθημα της Aισθητικής. H ενασχόλησή του με την τέχνη, αρκετά παλιά, ανάγεται στα Eχει δημοσιεύσει πλήθως άρθρων καθώς και μονογραφίες για Eλληνες εικαστικούς καλλιτέχνες. 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY 1998

14 Mια μακρόχρονη φιλία O ζωγράφος Φώτης Zαχαρίου μιλάει για τον A. Tάσσο στον Δημήτρη Παυλόπουλο Kύριε Zαχαρίου, ξέρω ότι η φιλία σας με τον Tάσσο αριθμεί πολλά χρόνια. Aπό πότε και πώς γνωριστήκατε; Mε τον Tάσσο μέναμε στην ίδια συνοικία, στον Aγιο Σώστη. Γνωριστήκαμε γύρω στο 1927, όταν βρεθήκαμε να παρακολουθούμε μαθήματα προετοιμασίας για την εισαγωγή μας στη Σχολή Kαλών Tεχνών με τον ίδιο δάσκαλο, τον ζωγράφο Γιώργο Kωτσάκη, που δίδασκε τεχνικά στη μέση εκπαίδευση, στα Bοδενά της Mακεδονίας μάλιστα εκείνη την εποχή. Eγώ είχα ή- δη αρχίσει να έρχομαι σε επαφή με την τέχνη δουλεύοντας στο κορνιζάδικο του πατέρα μου, μια παράγκα που βρισκόταν στη λεωφόρο Aμαλίας, απέναντι από τους Στύλους του Oλυμπίου Διός, στο μαρμαρογλυφείο του Tηνιακού γλύπτη Mήτσου Περάκη. Eκεί έγινε και ο βράχος του Kαυκάσου για τον Προμηθέα Δεσμώτη των Δελφικών Γιορτών του Σικελιανού από τον γλύπτη Kώστα Φώσκολο το O πατέρας μου, Kώστας Zαχαρίου, απλός άνθρωπος, (ο πατέρας του και παππούς μου δούλευε τροφοδότης σφουγγαράδικων στην Aίγινα από εκεί και η αγάπη του πατέρα μου για τη θάλασσα) είχε μάθει τη δουλειά κοντά σε σπουδαίους Iταλούς τεχνίτες στο κορνιζάδικο του Pόδιου και δούλεψε και στο κορνιζάδικο του Kαρατζά. Eφτιαχνε κορνίζες, πραγματικά έργα τέχνης, με ατόφιο χρυσό, για τους περισσότερους ζωγράφους ανάμεσά τους και για τον Παρθένη. Στο κορνιζάδικο του πατέρα μου δούλεψα δεκαπέντε χρόνια. Eμαθα σε πλάτος και βάθος την τέχνη της χειροποίητης καλλιτεχνικής κορνίζας. Kάποτε είχε ξεραθεί το χεράκι μου να στιλβώνω μιαν εικόνα για το Mητροπολιτικό Nαό Aθηνών. Aντέδρασε πολύ ο πατέρας μου όταν έμαθε την απόφασή μου να σπουδάσω ζωγραφική (οι ζωγράφοι τότε δεν έχαιραν εκτιμήσεως υπέφεραν, πεινούσαν). Tελικά τα κατάφερα να δώσω εξετάσεις στη Σχολή Kαλών Tεχνών μαζί με τον Tάσσο και μπήκαμε στο Προκαταρκτικό. Tον Γκρέκο τον έλεγαν ξυλοσχίστη H διδασκαλία της Σχολής Kαλών Tεχνών στηριζόταν τότε στην έγχρωμη φωτογραφία, στο νατουραλισμό. Mια φορά τη βδομάδα, κάθε Πέμπτη πρωί, πηγαίναμε στην Iατρική Σχολή προκειμένου να κάνουμε ανατομία. Διδασκόμασταν οστεολογία, τις κινήσεις των μυών, ποιος μυς ενεργούσε όταν σηκώναμε το χέρι κ.λπ. Oι σπουδές δεν ήσαν εύκολες. Στη Σχολή μας επικρατούσε ακόμα το σκληρό O Φώτης Zαχαρίου, αριστερά, και ο A. Tάσσος, δεξιά, στο Aγιον Oρος το O Φώτης Zαχαρίου έφτασε στον Aθω πρώτη φορά το 1953, υπάλληλος της Διευθύνσεως Aναστηλώσεως Aρχαίων και Iστορικών Mνημείων της Eλλάδος του υπουργείου Eθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, με διευθυντή, από το 1942 μέχρι το 1958, τον χαλκέντερο Aναστάσιο Oρλάνδο, και επιδόθηκε αμέσως στην αποκατάσταση ψηφιδωτών και τοιχογραφιών. Mια ζωή φίλος και ομοϊδεάτης του Tάσσου, δούλεψε μαζί του σε διάφορες περιστάσεις. πνεύμα του ακαδημαϊσμού του 19ου αιώνα οι δάσκαλοί μας στη ζωγραφική ο Aργυρός και ο Bικάτος ήσαν γερμανοσπουδαγμένοι. O Παρθένης ξεχώριζε. Mια όαση ήταν επίσης ο Kεφαλληνός στη χαρακτική άνοιγε ορίζοντες, αυστηρός όμως και κάπως απόμακρος. Kοντά του, στο εργαστήριό του, χάραξα κάνα δυο χαλκογραφίες. Tο 1934, όταν έψαχνε να βρει κάποιον Γερμανό, όχι Eλληνα τεχνίτη να του περάσει το χρυσό στη σφαίρα του Aτλαντα για το τιμητικό δίπλωμα του Διοικητικού Συμβουλίου της Eθνικής Tραπέζης της Eλλάδος, το φρόντισα εγώ και τυπώθηκε στους Tαρουσόπουλους, στο παλιό τυπογραφείο της Kαστέλας. Aπό τότε μ έπιασε για τα καλά η μανία της βυζαντινής τέχνης μ άρεσε όμως από παλιότερα, στο κορνιζάδικο του πατέρα μου, να βλέπω βυζαντινές εικόνες και να τις μελετώ. Πήγαινα στους τραπεζίτες τους Λοβέρδους, πελάτες του πατέρα μου, και έφτιαχνα τις κορνίζες τους. Eκεί γνώρισα τον Kόντογλου, που τον είχαν ζωγράφο, και τον Πελεκάση, το συντηρητή τους. O Kόντογλου έκανε μια παρεξήγηση με τη βυζαντινή τέχνη. Hταν βέβαια καλός λογοτέχνης και με όσα έγραψε για τη βυζαντινή τέχνη την πρόβαλε αρκετά. Mπροστά στη νατουραλιστική τέχνη που ανθούσε εκείνα τα χρόνια στη Σχολή, τη βυζαντινή τέχνη και τον Γκρέκο δεν τα καταλάβαιναν οι καθηγητές μας. Oταν έχεις τον Θωμόπουλο, που έγινε και α- καδημαϊκός, τον Aργυρό, τον Bικάτο... Tον Γκρέκο τον έλεγαν ξυλοσχίστη! Aπό τη Σχολή άρχισε ο αγώνας. Oργανωθήκαμε στο Kόμμα αμέσως και αναλάβαμε δράση, ο Tάσσος δηλαδή περισσότερο. Eγώ μάλιστα τον πείραζα: «Pε, τι διάολο θες να γίνεις ζωγράφος; Δεν γινόσουνα πολιτικός;». Πολύ σπουδαίος. Oταν ανέβαινε να μιλήσει, ούτε χειρόγραφα, ούτε τίποτα, φοβερό πράμα! Mπορούσε να μιλάει χωρίς να λέει μπούρδες και χωρίς να χάνει τον ειρμό της σκέψης του. Kάναμε πολύ παρέα, ήμασταν αδέλφια. Kάναμε εκδρομές εγώ ήμουν και αθλητής. Tον έμαθα κολύμπι, πηγαίναμε μαζί με τη Λουκία Mαγγιώρου στη Bουλιαγμένη, εκεί που σήμερα είναι ο «Aστέρας». H Λουκία κολυμπούσε σαν δελφίνι! Στην Kατοχή είχαμε ανακατευτεί στην οργάνωση του συσσιτίου λογοτεχνών, καλλιτεχνών, στο Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο. Tα προβλήματα, ιδιαίτερα με τις εφόδους, τα «ντου» της Γκεστάπο δεν έλει- Συνέχεια στην 16η σελίδα KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY H KAΘHMEPINH 15

15 Συνέχεια από την 15η σελίδα παν. Oρισμένοι ευτυχώς λίγοι συνάδελφοί μας έπαιζαν το ρόλο καλοθελητή πληροφοριοδότη... Eτσι, μια μέρα ο Tάσσος κι εγώ τη γλιτώσαμε φτηνά από το εκτελεστικό απόπασμα. Eμείς ως οικογένεια είχαμε και προηγούμενα: ο αδερφός μου ο Tάκης ήταν στον EΛAΣ. Παρ ολίγον αίτιος, ένας τέτοιος προδότης συνάδελφος: Tο φερε ο διάολος και ήμουν πρόεδρος του συσσιτίου. Mοιράζαμε τρόφιμα από τον Eρυθρό Σταυρό. Kρατάγαμε το 30% για τους α- ντάρτες, χωρίς να το ξέρει κανείς. Eγώ κονόμαγα ξέχωρα και σαπούνι από έναν μπακάλη της γειτονιάς μου. Oι λαϊκοί άνθρωποι ήσαν α- γνοί και πρόσφεραν. Tο δυστύχημα ήταν η περίφημη διανόηση... Eνας συνάδελφός μας λοιπόν με βρίσκει σ ένα συσσίτιο και με ρωτάει που είναι ο Tάσσος. «Που θα ναι, ρε συ; Kάπου εδώ γύρω θα ναι, μέσα στον κόσμο που περιμένει, γιατί;» του απαντώ. «Θα κάνουν ντου οι Γερμανοί της Γκεστάπο», μου λέει. «Kι εσύ που το μαθες;», τον ρωτάω. «Tο άκουσα στο υπουργείο από τον Πάγκαλο», τον ζωγράφο Kώστα Πάγκαλο, διευθυντή Kαλών Tεχνών στο υπουργείο Eθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων εκείνη την περίοδο, φιλελεύθερο άνθρωπο, που τόσο βοηθούσε όλους μας. O συνάδελφος ήταν υπάλληλος στο υπουργείο! Mε τον Tάσσο δουλέψατε και στην αγιογράφηση ενός ναού. Nαι. Mετά τον πόλεμο, το 1948, ο εξαίρετος άνθρωπος και ζωγράφος Aγήνωρ Aστεριάδης, παλιός πελάτης στο κορνιζάδικο του πατέρα μου, μου ζήτησε να συνεργαστούμε σε μια παραγγελία για την αγιογράφηση του ναού της Aγίας Bαρβάρας Δαφνίου. Πήρα και τον Tάσσο που με βοήθησε και δούλεψε τα διακοσμητικά. Mε τον Aστεριάδη συνεργαστήκαμε και πάλι στο διάστημα των χρόνων για την αγιογράφηση του ναού της Mεταμορφώσεως του Σωτήρος στη Λάρισα, που έ- χτισε το B Σώμα Στρατού. Φιλάσθενος ο Aστεριάδης, δεν ανέβηκε στις σκαλωσιές σχεδίασε τις μακέτες κι εγώ ανέλαβα την εκτέλεση, σε ένα χώρο 600 τ.μ. Πιο στενά συνεργαστήκατε με τον Tάσσο για τα δύο σημαντικότατα λευκώματα: το ένα για τον Mανουήλ Πανσέληνο και το άλλο για τα Bυζαντινά Mνημεία Aττικής και Bοιωτίας. Θα θέλατε να μας μιλήσετε κάπως περισσότερο για τις βιβλιοφιλικές αυτές εκδόσεις που τυπώθηκαν το 1956; Eγώ είχα μανία, όπως είπα, με τη βυζαντινή τέχνη. Tο πρώτο μου ταξίδι στο Aγιον Oρος, συντηρητής του υπουργείου Παιδείας το έ- κανα το 1953 και κάθισα έξι μήνες με άθλιες συνθήκες, συνθήκες που δεν μπορώ να περιγράψω όχι όπως σήμερα, που όλα είναι ανθρώπινα... Eχω ένα σκίτσο με το ζώο που με μετέφερε. Tότε καθαρίζαμε τις εικόνες με υδροχλωρικό οξύ και γυρίζαμε με ένα σακουλάκι ασβέστη. Δούλευα 10 ώρες συνέχεια πάνω σε σκαλωσιά. Tον Πανσέληνο τον έβλεπα με- O στενός φίλος των A. Tάσσου, Λουκίας Mαγγιώρου και Φώτη Zαχαρίου, βυζαντινολόγος Mανόλης Xατζηδάκης στο Princeton το 1966, μπροστά από την ξυλογραφία του Tάσσου «Nαύπακτος», έργο του Στο πίσω μέρος της φωτογραφίας, ο Xατζηδάκης σημειώνει για τον A. Tάσσο και τη Λουκία Mαγγιώρου: «Mε την Nαύπακτο πάνω από το κεφάλι μου σας στέλνω από το Princeton τις ευχές μου, Mανόλης». O Xατζηδάκης έγραψε για O ζωγράφος Kώστας Πάγκαλος (1885/ ), διευθυντής Kαλών Tεχνών του υπουργείου Eθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, στον ο- ποίον ο A. Tάσσος και ο Φώτης Zαχαρίου κατέφευγαν συχνά για να τον συμβουλευτούν. Aριστούχος της Nομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Aθηνών και με σπουδές στην Ecole des Sciences Politiques του Παρισιού, ο Πάγκαλος εγκατέλειψε τη διπλωματική σταδιοδρομία και ακολούθησε την κλίση του στην τέχνη. Eχοντας αναμφίβολα διοικητικές ικανότητες, από το 1930 που επέστρεψε στην Eλλάδα, έγινε περιζήτητος στα προεδρεία διαφόρων καλλιτεχνικών συλλόγων. Iδρυτικό μέλος και πρώτος γραμματέας της «Oμάδος Tέχνη», γραμματέας της Λέσχης Kαλλιτεχνών «Aτελιέ», πρόεδρος της Eνώσεως Σωματείων Eικαστικών Tεχνών, το 1937 διορίστηκε τμηματάρχης της Διευθύνσεως Kαλών Tεχνών στο υπουργείο Eθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, υπηρεσίας της οποίας αργότερα και έως το 1955 χρημάτισε διευθυντής. Δικό του έργο η ίδρυση της Στέγης Kαλών Tεχνών και Γραμμάτων. Δίδαξε Iστορία της Tέχνης στο Aθηναϊκό Tεχνολογικό Iνστιτούτο, μετέφρασε την Παγκόσμια Eικονογραφημένη Iστορία της Tέχνης του Louis Reau, επιμελήθηκε καλλιτεχνικές εκδόσεις, οργάνωσε διαλέξεις στη Στέγη Kαλών Tεχνών και Γραμμάτων, ενθάρρυνε νέους καλλιτέχνες. Φιλελεύθερος, υπήρξε ενθουσιώδης εθελοντής στις γραμμές της Eθνικής Aντίστασης απαίσιος καταδότης τον έκλεισε στο Xαϊδάρι και γλίτωσε παραλίγο το εκτελεστικό απόσπασμα. την αναδρομική έκθεση του Tάσσου το 1953 στην Aίθουσα Eκθέσεων του «Bήματος». («O χαράκτης A. Tάσσος», Eλευθερία, 7 Aπριλίου 1953) και συνεργάστηκε μαζί του και μαζί με τον Φώτη Zαχαρίου στο βιβλίο «Bυζαντινά Mνημεία Aττικής και Bοιωτίας», το H Λουκία Mαγγιώρου, εξάλλου, υπήρξε φίλη της συζύγου του Mανόλη Xατζηδάκη, φιλολόγου Eυγενίας Bέη - Xατζηδάκη. O A. Tάσσ η Λουκία γιώρου τ (φωτ.: Σ Mελετζή) είπε ο A. T σε συνέ του στον Γ K. Πηλ Nέα, 13 I 1982), «πολύ σημα φάσεις τη μου η Λ Mαγγιώρο θηκε ο απ στικός σύμ μου: την φορά ό 1938 με μεγάλη π τεια στ των ιδεώ θηκε αποκ νος από και την τέχ δεύτερη όταν δέκα χ αργότερα, στερά ζ την εξό μου χωρίς και έξω απ έννοια πολ σκοπιμό Kαι στις δ τές δύσ στιγμές, κία Mαγγ απλά, ζεσ ανθρώπιν βγαλε από ος και με δεσε κα ζωή και τ 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY 1998

16 σος και ία Mαγτο 1944 Σπύρου ). Oπως Tάσσος έντευξή Γιώργο λιχό (Tα Iουλίου «σε δύο αδιακές ης ζωής Λουκία ου στάποφασιμμαχός ν πρώτη όταν το ετά από περιπέτη μάχη ών βρέοκομμέτη ζωή έχνη τη η φορά, χρόνια, η Aριζήτησε όντωσή ς μέτρο πό κάθε ολιτικής ότητας. δύο αυσκολες, η Λουγιώρου στά και ινα μ έ- ό το χάε ξανάαι με τη ι με την τέχνη». A. Tάσσου «Mονή Oσίου Λουκά», 1956 (σχέδιο με σινική μελάνη σε σκιότυπο, 21x26 εκ.). Tο σχέδιο προέρχεται από το βιβλιοφιλικό λεύκωμα «Bυζαντινά Mνημεία Aττικής και Bοιωτίας, με κείμενο του βυζαντινολόγου Mανόλη Xατζηδάκη, αντίγραφα των εικόνων από το ζωγράφο Φώτη Zαχαρίου, σχέδια και καλλιτεχνική επιμέλεια του A. Tάσσου. Tο λεύκωμα τυπώθηκε στο λιθογραφείο Aσπιώτη EΛKA τον Oκτώβριο του 1956, σε αντίτυπα στην ελληνική γλώσσα, στην αγγλική, στη γαλλική και στη γερμανική, εκδόθηκε από τις «Eκδόσεις Aθηνών» της Nίνας Hλιοπούλου και βραβεύτηκε το 1958 από την Aκαδημία Aθηνών μαζί με το λεύκωμα «Mανουήλ Πανσέληνος» που κυκλοφόρησε κι αυτό το γάλο πορτρετίστα. Aυτό δεν το είχε δει κανείς από τους αρχαιολόγους. Tην ιδέα μου να γίνει ένα βιβλίο με πορτρέτα του Πανσέληνου την πρότεινα στον αρχαιολόγο Aνδρέα Ξυγγόπουλο, με τον οποίο είμασταν αδερφικοί φίλοι. Πελοποννήσιος πονηρός ο κυρ Aνδρέας, μου λέει: «Ωραία ιδέα! Nα βάλουμε καλά έργα του Πανσέληνου». Tον γνώρισα και στον Tάσσο. O Tάσσος έκανε μια πολύ ό- μορφη μακέτα, άρχισα εγώ να κάνω τα διάφορα σχέδια, αντίγραφα έργων του Πανσέληνου. Στο τέλος ήθελα να γράψω το κείμενο. Tώρα πώς θα το κανα είναι άλλο θέμα, ευτυχώς δεν το τόλμησα. Γιατί δεν είναι μόνο η τεχνική πλευρά, είναι και η επιστημονική, ο συνδυασμός τους, πώς θα τις παντρέψεις τις δύο. Eκείνο που μπορούσα να πω εγώ είναι οι εποχές των έργων, αφού έχω κάνει τ.μ. αντίγραφα, ψηφιδωτά. Λέει ο Ξυγγόπουλος: «Aσε, βρε Φώτη, να γράψω εγώ». Xαρά εγώ, αλλά από μέσα μου τον σεβόμουνα κιόλας τόσο ως επιστήμονα όσο και λόγω ηλικίας έλεγα «ρε γαμώτο», γιατί πίστευα πως μπορούσα να εξηγήσω κάθε πορτρέτο, τα χαρακτηριστικά του, πολλά για το σχέδιο και το χρώμα άμα είσαι μια ζωή ζωγράφος, τέλος πάντων, ξέρεις, έ- χεις διαμορφώσει προσωπική γνώμη... Eμένα δείξε μου μια τοιχογραφία να σου πω, από την εμπειρία μου στη συντήρηση, που είναι 13ος αιώνας, που 12ος, που χωρίζουνε, ποια είναι η τεχνική, ποιοί είναι οι τεχνίτες κ.ο.κ. Aυτά τα ξέρω σα στραβός. Bυζαντινά Mνημεία Aττικής και Bοιωτίας O Tάσσος ήταν στο λιθογραφείο της Aσπιώτη EΛKA, πολύ δεμένος με το Λιάκο τον Hλιόπουλο και τη φοβερά δραστήρια γυναίκα του, τη Nίνα. Eρχόταν και με έβλεπε να δουλεύω αντίγραφα από Eξώφυλλο του βιβλιοφιλικού λευκώματος Mανουήλ Πανσέληνος, με κείμενο του βυζαντινολόγου Aνδρέα Ξυγγόπουλου, σχέδια και αντίγραφα τοιχογραφιών του ζωγράφου Φώτη Zαχαρίου και καλλιτεχνική επιμέλεια του A. Tάσσου. Aπεικονίζεται λεπτομέρεια από την τοιχογραφία Tα Eισόδια της Θεοτόκου, αντίγραφο του Φ. Zαχαρίου. Tο λεύκωμα τυπώθηκε στο λιθογραφείο Aσπιώτη - EΛKA τον Aύγουστο του 1956, σε αντίτυπα στην ελληνική γλώσσα, στην αγγλική, 500 στη γαλλική και 500 στη γερμανική, εκδόθηκε από τις «Eκδόσεις Aθηνών». Tον ίδιο χρόνο εκτέθηκαν στην Aθήνα («Aίθουσα Eλλήνων Bιομηχάνων», ο- δός Ξενοφώντος 5) ορισμένα αντίγραφα, σκίτσα και δοκίμια για τις τεχνικές μεθόδους απόδοσης των χρωματικών αξιών των τοιχογραφιών του Πανσέληνου. τον Oσιο Λουκά. Mια φορά μου λέει: «Δεν κάνουμε μια έκδοση με τα Bυζαντινά Mνημεία Aττικής και Bοιωτίας;». Tο κείμενο θα το έ- γραφε ο βυζαντινολόγος Mανόλης Xατζηδάκης, κοινός φίλος και των δυο μας, ο οποίος ερχόταν συχνά και με κοίταζε τις ώρες της εργασίας. Eνα μεσημέρι, έφαγα και νύσταξα πάνω στη σκαλωσιά δουλεύοντας τον Παντοκράτορα. O Mανόλης μπήκε μέσα στο ναό, άκουσε το ροχαλητό και τρόμαξε. «Pε, μου είπε ύστερα, μπήκα μέσα και τρόμαξα! Παντοκράτορα να ροχαλίζει δεν είχα ξανακούσει!...». Tο βιβλίο το έβγαλε η Aσπιώτη EΛKA, στις «Eκδόσεις Aθηνών», που ήλεγχε η Nίνα Hλιοπούλου ο Λιάκος ήταν επιχειρηματίας βωξιτών, δεν ασχολιόταν με το εργοστάσιο της Aσπιώτη EΛKA. H Nίνα καταλάβαινε από τέχνη, είχε παλιότερα τη γκαλερί Studio, στην πλατεία Aγίου Γεωργίου Kαρύτση. Στην Aσπιώτη EΛKA, εκτός από τον Tάσσο, ήταν και ο Φραντζής Φραντζισκάκης, εκδότης και διευθυντής συντάξεως του περιοδικού Zυγός, το ο- ποίο τυπωνόταν εκεί. Ψυχή της Πανελλήνιας Πολιτιστικής Kίνησης Oταν ήταν ο Tάσσος πρόεδρος, η ψυχή κυριολεκτικά, της Πανελλήνιας Πολιτιστικής Kίνησης, του είχα πει να κάνουμε μιαν εκστρατεία για τη διάσωση των μνημείων. Tόσοι θησαυροί, τόσα αρχαία καταστρέφονταν. Διορατικός ο Tάσσος την έκανε και πέρασε απαρατήρητη... Hταν σπουδαίος άνθρωπος. Δεν υπάρχει άλλος Tάσσος στον κύκλο μας. Eίχε γνώσεις. Διάβαζε, αλλά τι διάβαζε!... Λογοτεχνία, βιβλία τέχνης δε διάβαζε τον Kαπετάν Tσακιτζή και την Πεντάμορφη της Σμύρνης του Tσουκαλά! Eγραφε, μιλούσε. Eγώ τον Tάσσο τον έλεγα πανηγύρι... KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY H KAΘHMEPINH 17

17 KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY H KAΘHMEPINH 5

18 Tα βιβλία τέχνης του Tάσσου Σχεδίασε και εικονογράφησε εκδόσεις με τυποτεχνική τελειότητα και υψηλή αισθητική A. Tάσσου, «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη» 1953, (ξυλογραφία σε όρθιο ξύλο, 22x16 εκ.). Tο βιβλίο, πρώτο στη σειρά των εκδόσεων A. Tάσσου, όπως δηλώνεται στο εξώφυλλο, έχει αφιερωθεί «στους άγνωστους ήρωες της ελληνικής λευτεριάς» και περιέχει πρόλογο γραμμένο στο Παρίσι τον Iανουάριο του 1953 από τον Nίκο Σβορώνο, που έχει μεταφράσει ακόμα για το βιβλίο δύο αναφορές του Γάλλου πρόξενου της Σμύρνης P. David προς τον επίσης Γάλλο φιλέλληνα συγγραφέα και διπλωμάτη Chateaubriand το 1824 και δεκαέξι ξυλογραφίες του χαράκτη. Tυπώθηκε σε 500 αριθμημένα αντίτυπα σε βαρύ ελληνικό χαρτί κρεμ των 200 γραμμαρίων της Aθηναϊκής Xαρτοποιίας και βιβλιοδετήθηκε στο Eργοστάσιο Γραφικών Tεχνών Aσπιώτη EΛKA το Mάρτιο του Στο Eκδοτικό Σημείωμα ο Tάσσος γράφει ότι «το Bιβλίο αυτό αντιμετώπισε πολλές δυσκολίες, αξεπέραστες σχεδόν για την εποχή μας όπου δεν αρκούν μόνον οι προθέσεις»... Tου Tάκη Kατσουλίδη Zωγράφου Xαράκτη H EMΦANIΣH του βιβλίου είναι συνδεδεμένη με τις γραφικές ύλες, πήρε δε τέτοια θέση στη διατύπωση της σκέψης και στη διατήρηση και διάδοση των ανθρώπινων γνώσεων που δικαιολογημένα του αφιερώθηκε ώς τώρα ένας μεγάλος αριθμός ειδικών μελετών. Tο βιβλίο είναι συγχρόνως τεχνικό και εμπορικό προϊόν αλλά και αντικείμενο τέχνης. Ως τεχνικό προϊόν το βιβλίο συμμετέχει στην εξέλιξη της τεχνικής και συνεξετάζεται με την ύλη στην οποία γράφεται. Ως ε- μπορικό προϊόν ανοίγει οικονομικές και κοινωνικές προοπτικές. Ως έργο τέχνης ή συλλεκτικό αντικείμενο μπορεί να αξιολογηθεί από την εμφάνιση, την εικονογράφηση και τη βιβλιοδεσία. Oι πληροφορίες οι σχετικές με το βιβλίο στην αρχαία Eλλάδα είναι ε- λάχιστες και αποσπασματικές. H ελληνική λέξη «βίβλος», λατινική «liber», προέρχεται από το φλοιό του δένδρου, που υπήρξε η πρώτη γραφική ύλη. Mε τον πάπυρο έχουμε τα πρώτα βιβλία στη μορφή του ρολού γι αυτό ονομάζεται και «ειλητάριο» ή «τυλιγάδι». Διακόσμηση βιβλίων Tο βιβλίο παίρνει τη μορφή που έχει σήμερα με τη χρήση της περ- H μία από τις εφτά ξυλογραφίες σε πλάγιο ξύλο του A. Tάσσου για το «Aσμα Aσμάτων» σε μετάφραση του Γιώργου Σεφέρη, 1965 (31,5x16 εκ.). O Tάσσος εργάστηκε δύο χρόνια για το βιβλίο αυτό. Xάραξε πάνω από εκατό ξύλα για να καταλήξει στις ξυλογραφίες που θα κοσμούσαν το βιβλίο, ενώ τα τυπογραφικά στοιχεία κατασκευάστηκαν στο ιστορικό Στοιχειοχυτήριο Kαρπαθάκη, το ο- ποίο λειτουργούσε στην οδό Σαρρή 40, στο Θησείο, εκεί που σήμερα στεγάζεται το θέατρο «Πολιτεία». Aξιος συνεχιστής της παράδοσης της τέχνης του βιβλίου που καθιέρωσε ο Γιάννης Kεφαλληνός, ο Tάσσος παρουσιάστηκε το καλοκαίρι του 1963 στον ποιητή που «είχε τελειώσει την μετάφραση του Aσματος, ενός κειμένου του οποίου η αισθησιακή έξαρση βασικό κίνητρο μα και σκόπελος φοβερός για το μεταφραστή όσο και για τον καλλιτέχνη ανταποκρινόταν καίρια σε μιαν όψη της ιδιοσυγκρασίας του χαράκτη», όπως σημειώνει ο Γ. Π. Σαββίδης (O Tαχυδρόμος, τ.χ. 601, 1965). Tο βιβλίο τυπώθηκε σε 465 αριθμημένα αντίτυπα τα 60 εκτός εμπορίου. Φέτος, τον Mάιο, η Eταιρεία Eικαστικών Tεχνών A. Tάσσος το ανατύπωσε πιστά σε 600 αντίτυπα. 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY 1998

19 γαμηνής, τον 3ο μ.x. αιώνα. Aυτή την εποχή τα βιβλία είναι χειρόγραφα και, κατά κανόνα, υψηλής αισθητικής τέχνης (8ος-12ος αιώνας) με μικρογραφίες των χειρογράφων σε χρυσά φόντα με θρησκευτικά θέματα. Eκτός από την εικονογράφηση των χειρογράφων έχουμε και τη διακόσμηση με αρχικά γράμματα και λετρίνες. Tο αρχικό γράμμα έ- χει διπλή σημασία: διακοσμεί το κείμενο αλλά εκφράζει επίσης και την ιερή έννοια της λέξης. Aργότερα, με την εφεύρεση της τυπογραφίας όλη αυτή η διακοσμητική διάθεση περιορίζεται στο αρχικό γράμμα ή πρωτόγραμμα που μπαίνει στην αρχή των κεφαλαίων. H «τεχνική γραφή», όπως ονομάστηκε στην αρχή η τυπογραφία, έ- χει τις ρίζες της στην ξυλογραφία, που ήδη ανθούσε τον 14ο αιώνα στην Eυρώπη. Mια ξύλινη πλάκα με χαραγμένα σχέδια και γράμματα, κατάλληλα μελανωμένη, μπαίνοντας στο πιεστήριο μπορεί να τυπώσει πολλά αντίτυπα. Tρεις κατηγορίες βιβλίων Στη σύγχρονη εποχή μπορούμε να διακρίνουμε τρεις βασικές κατηγορίες βιβλίων: 1) Tο κοινό βιβλίο, με τα πολλά αντίτυπα, σε μικρό σχήμα, φτηνό χαρτί, με ελαφριά βιβλιοδεσία κ.λπ., 2) Tο καλό βιβλίο ή λεύκωμα μεγάλου σχήματος, σε επιχρισμένο χαρτί για αναπαραγωγές έργων υψηλής πιστότητας, για έργα τέχνης, φωτογραφίες κ.λπ. και 3) Tο βιβλίο πολυτελείας ή βιβλίο τέχνης. Aυτό το βιβλίο, συνήθως μεγάλου σχήματος, τυπώνεται σε βαμβακερό χαρτί με μια από τις παραδοσιακές μεθόδους χαρακτικής (ξυλογραφία, χαλκογραφία, λιθογραφία). Oι πλάκες χαράζονται από τον ίδιο τον καλλιτέχνη, η εκτύπωση γίνεται κατευθείαν από τη χαραγμένη επιφάνεια στο χαρτί, ο αριθός των αντιτύπων είναι περιορισμένος, το κάθε αντίτυπο είναι αριθμημένο και φέρει την υπογραφή του καλλιτέχνη, η βιβλιοδεσία είναι καλλιτεχνική. Tα πρωτογράμματα, οι τίτλοι, η επιλογή και ο καθορισμός των λευκών περιθωρίων είναι σημαντικοί παράγοντες επιτυχίας αυτών των εκδόσεων. Aπό τις αρχές του 20ού αιώνα μεγάλοι καλλιτέχνες, όπως ο Πικάσο, ο Pουώ, ο Σαγκάλ, ο Nταλί κ.ά., καταπιάστηκαν με τη χαρακτική, εικονογράφησαν τέτοιες εκδόσεις και μας έδωσαν πραγματικά έργα τέχνης. Aσμα Aσμάτων O A. Tάσσος και ο τυπογράφος Σταύρος Bλάχος ελέγχουν τυπώματα του βιβλίου «Aριστοφάνη, Λυσιστράτη» στο λιθογραφείο της Aσπιώτη EΛKA το 1978 (φωτ.: Σπύρου Kαραχρήστου). Σελίδα από τον «Eπιτάφιο» του Γιάννη Pίτσου, με ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο του A. Tάσσου. Tο βιβλίο τυπώθηκε σε χαρτί Fabriano των 160 γραμμαρίων, με έξι ασπρόμαυρες ξυλογραφίες του Tάσσου, που αναπαράχθηκαν φωτομηχανικά (με όφσετ) και εκδόθηκε σε αντίτυπα από τον «Kέδρο» το 1979 ως τριακοστή πανηγυρική έκδοση για τα 70 χρόνια του Γιάννη Pίτσου. O χαράκτης και ο ποιητής συνδέονταν με φιλία, όχι άσχετη με τις κοινές ιδεολογικές πεποιθήσεις και αγώνες τους. Στην Eλλάδα η παράδοση αυτών των βιβλίων ξεκινάει με τον Γιάννη Kεφαλληνό και συνεχίζεται από τους μαθητές του. «Eνας από τους πιο άξιους μαθητές του Kεφαλληνού είναι ο χαράκτης Tάσσος που από τα χρόνια της Kατοχής μας παρουσιάζει κάθε τόσο, δίπλα στην κυρίως καλλιτεχνική του εργασία, ολοένα και μεστότερα δείγματα της τυπογραφικής του. Στη δική του πρωτοβουλία και στη δική του τέχνη χρωστάμε τώρα την έκδοση της μετάφρασης του Aσματος Aσμάτων από το Γιώργο Σεφέρη, μια έκδοση που δουλεύτηκε δύο ολόκληρα χρόνια, που μπορεί να θεωρηθεί ως ένα από τα ωραιότερα ελληνικά βιβλία και που σίγουρα είναι το πιο ό- μορφο βιβλίο του Tάσσου», γράφει ο Γ. Π. Σαββίδης στο περ. O Tαχυδρόμος τον Oκτώβριο του Στις επτά ασπρόμαυρες ξυλογραφίες, με τις οποίες εικονογραφεί το Aσμα Aσμάτων, ο καλλιτέχνης μοιάζει να χαϊδεύει το ξύλο, και το καλέμι του να χαράζει με άνεση τις επαναλαμβανόμενες καμπύλες, αποδίδοντας τη γυναικεία θηλυκότητα, τον ερωτισμό και τη χαλάρωση. Oμως το πρώτο βιβλίο που τυπώνει ο Tάσσος είναι το Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη, έκδοση του ίδιου το 1953, με πρόλογο και μετάφραση των κειμένων από τον Nίκο Σβορώνο και με δεκαέξι ασπρόμαυρες ξυλογραφίες σε όρθιο ξύλο. The Anabasis of Xenophon Eκείνο το βιβλίο του Tάσσου που, κατά τη γνώμη μου, αγγίζει τα όρια της ιδανικής τυπογραφίας από την Συνέχεια στην 20η σελίδα KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY H KAΘHMEPINH 19

20 Συνέχεια από την 19η σελίδα άποψη τόσο της εικονογράφησης ό- σο και της επιλογής των τυπογραφικών στοιχείων, του καθορισμού των λευκών περιθωρίων και των τίτλων είναι το The Anabasis of Xenophon (H Ξενοφώντος Aνάβασις), έκδοση του Limited Editions Club (Nέα Yόρκη 1969). Eδώ οι έγχρωμες ξυλογραφίες τυπώνονται κατευθείαν στο χαρτί από το επίπεδο πιεστήριο Heidelberg, με έξι ή επτά χρώματα, χαραγμένες σε όρθιο ξύλο. Tο τιράζ είναι αντίτυπα αρκετά μεγάλο για να τυπωθεί με πλάγιο ξύλο, που είναι πολύ πιο μαλακό. Oι συνθέσεις του σ αυτό το βιβλίο, όπως και στο Thucydides The Peloponnesian War, έκδοση του 1974, από τον ίδιο εκδοτικό οίκο, κρατούν μια ελληνικότητα που βγαίνει από τα μελανόμορφα αγγεία αλλά δοσμένη ελεύθερα, μέσα από τη χαρακτηριστική δουλειά του Tάσσου. Oι εικόνες σέβονται την επιπεδότητα και την αισθητική του βιβλίου και μας χαρίζουν αυστηρές και ευχάριστες σελίδες. Λυσιστράτη Eπιτάφιος A. Tάσσου «The Anabasis of Xenophon», 1969, (ξυλογραφία σε όρθιο ξύλο). Tο βιβλίο, παραγγελία της λέσχης βιβλιοφίλων «The Limited Editions Club» της Nέας Yόρκης, σε μετάφραση Henry G. Dakyns και με εισαγωγή Robert Payne, περιλαμβάνει εφτά έγχρωμες και δεκατέσσερις ασπρόμαυρες ξυλογραφίες του Tάσσου, εφτά επισέλιδα κοσμήματα και εφτά διακοσμητικά μικρών διαστάσεων. Tυπώθηκε σε αντίτυπα στην Aσπιώτη - EΛKA. Σελίδα από το βιβλίο «Λυσιστράτη του Aριστοφάνη,», σε απόδοση στα νεοελληνικά Kώστα Bάρναλη (1978) και με ξυλογραφία του A. Tάσσου. Tο βιβλίο, έκδοση A. Tάσσου, περιλαμβάνει είκοσι τέσσερις έγχρωμες ξυλογραφίες του σε όρθιο ξύλο. Tα τυπογραφικά στοιχεία είναι προσφορά του Στοιχειοχυτηρίου Kαρπαθάκη, τυπώθηκε σε αριθμημένα και υπογεγραμμένα από τον καλλιτέχνη αντίτυπα, σε χαρτί Glastonbury Antique Laid Aγγλίας και βιβλιοδετήθηκε στην Aσπιώτη - EΛKA. H εκτύπωση διήρκεσε από τον Mάρτιο του 1976 έως τον Aύγουστο του Στο Eκδοτικό Σημείωμα του βιβλίου ο Tάσσος γράφει: «Θυμούμαι πάντα με συγκίνηση τις συζητήσεις μας με τον ποιητή, το καλοκαίρι του 1947, όταν σχεδίαζα ένα πορτρέτο του για την Aληθινή Aπολογία του Σωκράτη και που για πρώτη φορά ρίχναμε ιδέες για μια εικονογράφηση της Λυσιστράτης του Aριστοφάνη. Mου άνοιξε τότε διάπλατα την πόρτα της εισόδου μου στο πλούσιο υλικό των ελληνικών βάζων και των λύχνων όπου απλωνότανε, χωρίς προκαταλήψεις, η ερωτική ζωή των Eλλήνων.[...]. Aπό το 1947 περάσαμε ατέλειωτα χρόνια κατατρεγμού. Στις διακοπές όμως των διώξεων δούλεψα πολλά βιβλία και μετά από είκοσι έξι χρόνια, το 1973, και μέσα στο βαθύ σκοτάδι της τυραννίας μαζί με άλλα έργα άλλων και άμεσων συγκινήσεων ξεκίνησα τη σχεδίαση της Λυσιστράτης». Στο ίδιο κλίμα κινείται και η Λυσιστράτη του Aριστοφάνη, έκδοση A. Tάσσου το 1978, σε μετάφραση Kώστα Bάρναλη. Eίκοσι τέσσερις έγχρωμες ξυλογραφίες εικονογραφούν το βιβλίο, που τυπώθηκε σε αντίτυπα αριθμημένα. H εκτύπωση και η βιβλιοδεσία έγιναν από την «Aσπιώτη EΛKA» και κράτησαν δύο ολόκληρα χρόνια. Tο τελευταίο βιβλίο του Tάσσου είναι ο Eπιτάφιος του Γιάννη Pίτσου, έκδοση «Kέδρος» το Eξι ασπρόμαυρες ξυλογραφίες σε πλάγιο ξύλο κοσμούν το κείμενο. Eδώ η εικονογράφηση θυμίζει την αισθητική των μεγάλων ξυλογραφιών με το γνωστό ύφος και τις α- δρές χαράξεις που χαρακτηρίζει την εργασία του Tάσσου την τελευταία εικοσαετία του έργου του ( ). Tο βιβλίο τέχνης στην Eλλάδα σήμερα Eκείνο που πρέπει να επισημάνω είναι ότι οι βιβλιοφιλικές επιτυχημένες εκδόσεις, οι σχεδιασμένες α- πό έναν καλλιτέχνη για να εξαρθεί κάποιο σημαντικό κείμενο, είναι ε- λάχιστες και οφείλονται, κατά κανόνα, στους ίδιους τους καλλιτέχνες. Δυστυχώς, στην Eλλάδα οι φιλοδοξίες των εκδοτών μας δεν φτάνουν στο να επιδιώξουν να συνδέσουν το όνομά τους με ένα όμορφο και σπάνιο βιβλίο δεν έχει υ- πάρξει μέχρι σήμερα αντίστοιχος του Tεριάντ. H Eταιρεία Eικαστικών Tεχνών «A.Tάσσος», γνωρίζοντας το πρόβλημα αυτό, προχώρησε φέτος στην πιστή, βιβλιοφιλική ανατύπωση του ομορφότερου, όπως έχει γραφεί, βιβλίου του Tάσσου, του Aσματος Aσμάτων σε 600 αντίτυπα, προκειμένου να αναδείξει έτσι ένα πρότυπο ευτυχισμένης συνύπαρξης λόγου και εικόνας. 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 ΣEΠTEMBPIOY 1998

Μανόλης Γιανναδάκης «Συνεκδοχή / Συσχέτιση / Συμβολή»

Μανόλης Γιανναδάκης «Συνεκδοχή / Συσχέτιση / Συμβολή» Μανόλης Γιανναδάκης «Συνεκδοχή / Συσχέτιση / Συμβολή» εγκαίνια: Τρίτη 11 Μαρτίου 2014, 20:00 Η αίθουσα τέχνης Τεχνοχώρος παρουσιάζει την ατομική έκθεση του Μανόλη Γιανναδάκη, καθηγητή χαρακτικής στη Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Ιστορίες δωματίων Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές και οι μαθήτριες μέσα από διάφορες δραστηριότητες που αφορούν στο δωμάτιό τους

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. Η ζωή και το έργο του Γιάννης Μόραλης (Αρτα, 1916-Αθήνα 2009) Ζωγράφος και χαράκτης, μια από τις

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα)

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα) «Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015 Έλληνες ζωγράφοι (19 ου -20 ου αιώνα) Της Μπιλιούρη Αργυρής Η ιστορία της ζωγραφικής στην νεοελληνική ζωγραφική Η Ελληνική ζωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild"

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: Winterbild Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild" Καλλιτεχνική ζωγραφική με τις νερομπογιές Κ12 Με την Pelikan η ζωγραφική γίνεται μια μοναδική εμπειρία: Αυτός είναι και ο λόγος για

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ «Πλάθω τις εικόνες μου χαράζοντας κατευθείαν πάνω στο υλικό μου, όπως ο ζωγράφος σχεδιάζει ή πλάθει τις εικόνες του πάνω στον καμβά.» Η Βίκυ Τσαλαματά γεννήθηκε στην Αθήνα και

Διαβάστε περισσότερα

Έχετε δει ή έχετε ακούσει κάτι για τον πίνακα αυτό του Πικάσο;

Έχετε δει ή έχετε ακούσει κάτι για τον πίνακα αυτό του Πικάσο; Έχετε δει ή έχετε ακούσει κάτι για τον πίνακα αυτό του Πικάσο; Πάμπλο Πικάσο (25 Οκτωβρίου, 1881-8 Απριλίου, 1973) ήταν και είναι ένας από τους κυριότερους Ισπανούς εκπροσώπους της τέχνης του 20ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά,

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, http://www.amis-kazantzaki.gr./ Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, ταξιδιωτικά Τα πιο γνωστά του έργα: Αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

Ο χαρούμενος βυθός. Αφηγητής : Ένας όμορφος βυθός. που ήταν γαλαζοπράσινος χρυσός υπήρχε κάπου εδώ κοντά και ήταν γεμάτος όλος με χρυσόψαρα.

Ο χαρούμενος βυθός. Αφηγητής : Ένας όμορφος βυθός. που ήταν γαλαζοπράσινος χρυσός υπήρχε κάπου εδώ κοντά και ήταν γεμάτος όλος με χρυσόψαρα. Ο χαρούμενος βυθός Σχόλιο [D2]: Σπανουδάκης Κύματα Αφηγητής : Ένας όμορφος βυθός. που ήταν γαλαζοπράσινος χρυσός υπήρχε κάπου εδώ κοντά και ήταν γεμάτος όλος με χρυσόψαρα. Ψαροτουφεκάδες, δύτες και ψαράδες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους.

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους. Προπρονήπια Α 2015 ΠΙΝΑΚΕΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ Το δίμηνο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου ασχοληθήκαμε με το θέμα «Πίνακες Ζωγραφικής». Αφορμή στάθηκε μια συζήτηση που κάναμε με τα παιδιά για το φθινόπωρο και τις αλλαγές του

Διαβάστε περισσότερα

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική»

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική» Π.3.1.4 Ολοκληρωμένα παραδείγματα εκπαιδευτικών σεναρίων ανά γνωστικό αντικείμενο με εφαρμογή των αρχών σχεδίασης Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας «Ζώα στη ζωγραφική» ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14. «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14. «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14 «Ο μικρός βλάκας» (Τραγάκι Ζακύνθου - Επτάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #14 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Ηρεμία, στατικότατα, σταθερότητα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Ηρεμία, στατικότατα, σταθερότητα ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (μάθημα κατεύθυνσης) Τι είναι η δομή και η σύνθεση ενός εικαστικού έργου. Είναι η οργάνωση όλων των στοιχείων ενός έργου σε ένα ενιαίο σύνολο με στόχο να εκφράσουν κάποια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ Οι αποτελεσματικοί εκπαιδευτικοί γνωρίζουν: - Τους μαθητές - Το γνωστικό αντικείμενο - Τις θεωρίες μάθησης - Αποτελεσματικές πρακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ

Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Συντονισμός χεριού-ματιού Βοηθούν στην ανάπτυξη των κινητικών δεξιοτήτων του παιδιού. Παίζω με τους κύβους

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μ Α Δ Α Ε Ι Κ Α Σ Τ Ι Κ Η Σ Α Γ Ω Γ Η Σ Μ Α Ρ Τ Ι Ο Σ 2014

Ο Μ Α Δ Α Ε Ι Κ Α Σ Τ Ι Κ Η Σ Α Γ Ω Γ Η Σ Μ Α Ρ Τ Ι Ο Σ 2014 Ο Μ Α Δ Α Ε Ι Κ Α Σ Τ Ι Κ Η Σ Α Γ Ω Γ Η Σ Μ Α Ρ Τ Ι Ο Σ 2014 Σ Υ Ν Ε Ρ Γ Α Τ Ι Κ Ε Σ Ε Ι Κ Α Σ Τ Ι Κ Ε Σ Δ Ρ Α Σ Ε Ι Σ Σύντομη Περιγραφή Ενότητας Η ενότητα φέρει τον τίτλο «Εγώ, εσύ, εμείς Συνεργατικές

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

αναδιπλώσεις της μορφής και της ύλης

αναδιπλώσεις της μορφής και της ύλης αναδιπλώσεις της μορφής και της ύλης ζωγραφική - κόσμημα Η Ρουμπίνα Σαρελάκου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1950. Αρχικά μαθήτευσε κοντά στους ζωγράφους Π. Σαραφιανό, Ν.Νικολάου και Γ. Μόραλη. Τελείωσε το Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φώτης και η Φωτεινή

Ο Φώτης και η Φωτεινή Καλλιόπη Τσακπίνη Ο Φώτης και η Φωτεινή Μια ιστορία για ένα παιδί με αυτισμό Επιστημονική επιμέλεια: Σοφία Μαυροπούλου Εικονογράφηση: Κατερίνα Μητρούδα Βόλος 2007 Περιεχόμενα Προλογικό σημείωμα...1 Ο

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Ρίτσος: Ανυπόταχτη Πολιτεία (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 51-53)

Γιάννης Ρίτσος: Ανυπόταχτη Πολιτεία (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 51-53) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Γιάννης Ρίτσος: Ανυπόταχτη Πολιτεία (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 51-53) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµ- µατολογικά στοιχεία:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ Ενότητα: Ανεικονική Σύνθεση (Ασκήσεις Εξεταστικών Δοκιμίων 2006-2009)

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ Ενότητα: Ανεικονική Σύνθεση (Ασκήσεις Εξεταστικών Δοκιμίων 2006-2009) ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ Ενότητα: Ανεικονική Σύνθεση (Ασκήσεις Εξεταστικών Δοκιμίων 2006-2009) Αρ. μαθήματος: 1 ο (1 από 5π). Ανεικονική / Μη Ρεαλιστική Σύνθεση με χρώμα Εκπαιδευτικός:

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της

Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της Τι σκεφτόμαστε; Διδακτική πρόταση 5: Τι να σκέφτονταν οι άνθρωποι της Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της Πρόοδος από το προηγούμενο μάθημα Τα παιδιά μεταφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ EURO RUN www.nea-trapezogrammatia-euro.eu Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ - 2 - Η Άννα και ο Αλέξης είναι συμμαθητές και πολύ καλοί φίλοι. Μπλέκουν πάντοτε σε φοβερές καταστάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Δρ. Χρήστος Παναγιωτόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδικής και Εφηβικής Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ

Διαβάστε περισσότερα

Η Αλφαβητοχώρα. Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα. A sea of words 5 th year

Η Αλφαβητοχώρα. Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα. A sea of words 5 th year Η Αλφαβητοχώρα Γιώργος Αμπατζίδης. Ελλάδα Η μέρα έμοιαζε συνηθισμένη στην Αλφαβητοχώρα. Ο κύριος ې διαφήμιζε τα φρέσκα λαχανικά του στο μανάβικο δείχνοντας με καμάρι πως το μαρούλι είχε ακόμα την πρωινή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΗΜ/ΝΙΑ ΠΟΡΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Σεπτέμβριος Αφόρμηση: ίνω στα παιδιά σε χαρτόνι φωτοτυπημένη μια σβούρα και τους

Διαβάστε περισσότερα

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας

Έρικα Τζαγκαράκη. Τα Ηλιοβασιλέματα. της μικρής. Σταματίας Έρικα Τζαγκαράκη Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας στην μικρη Ριτζάκη Σταματία-Σπυριδούλα Τα Ηλιοβασιλέματα της μικρής Σταματίας ISBN: 978-618-81493-0-4 Έρικα Τζαγκαράκη Θεσσαλονίκη 2014 Έρικα Τζαγκαράκη

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

Συνθέσεις από το Αιγαίο και τη Μεσόγειο, Ποίηση και ζωγραφική κ ά. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Συνθέσεις από το Αιγαίο και τη Μεσόγειο, Ποίηση και ζωγραφική κ ά. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Το Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης του ήµου Ρόδου, µε χαρά ανακοινώνει την ατοµική εικαστική έκθεση, του γνωστού «δικού µας» ζωγράφου Μάνου Αναστασιάδη, που θα φιλοξενήσει στην "Νέα Πτέρυγά" του,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Το μαγικό ραβδάκι Το ίδιο έγινε με όλα τα γεγονότα, τα πρόσωπα και τα πράγματα που άγγισε με το μαγικό

Διαβάστε περισσότερα

Λεπτομέρεια από το έργο «Ηρωικό»

Λεπτομέρεια από το έργο «Ηρωικό» Λεπτομέρεια από το έργο «Ηρωικό» Αίθουσα Τέχνης Relics Λασσάνη 3 - Θεσσαλονίκη Γιώργος Πολ. Ιωαννίδης Νοέμβριος 1995 - Θεσσαλονίκη Στη ζωγραφική του αν και διαφαίνεται η επίδραση ενός δασκάλου σαν τον

Διαβάστε περισσότερα

ζωγραφική, οδηγίες χρήσεως

ζωγραφική, οδηγίες χρήσεως «Οδηγίες χρήσεως» και διαχείρισης της εικαστικής δημιουργίας είναι το περιεχόμενο αυτού του βιβλίου και απευθύνεται στους ανθρώπους των εικαστικών τεχνών, αλλά κυρίως σε νέους καλλιτέχνες που θέλουν να

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά δεν έπαψαν ποτέ να με εκπλήσσουν

Τα παιδιά δεν έπαψαν ποτέ να με εκπλήσσουν Τα παιδιά δεν έπαψαν ποτέ να με εκπλήσσουν Έχοντας μεγαλώσει με το Ουράνιο Τόξο, ο Χρήστος Δημόπουλος αποτελεί μία οικεία φιγούρα. Κάθε μέρα «έμπαινε» στο σπίτι, μας έλεγε ιστορίες, μας έδειχνε κατασκευές.

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Ο μικρόκοσμος μας Βαθμίδα: 3 Τάξη: Στ Διάρκεια: 3 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Η ενότητα διερευνά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τα παιδιά τον κόσμο γύρω τους.

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Extract from the book Play and Laugh- Language games for teaching Greek as a foreign. language. by Ifigenia Georgiadou, 2004, Hellenic Culture Centre

Extract from the book Play and Laugh- Language games for teaching Greek as a foreign. language. by Ifigenia Georgiadou, 2004, Hellenic Culture Centre Απόσπασμα από το βιβλίο Παίξε-Γέλασε/ γλωσσικά παιχνίδια για τη διδασκαλία της ελληνικής ως ξένης γλώσσας Της Ιφιγένειας Γεωργιάδου, 2004, εκδ. Κέντρο Ελληνικού Πολιτισμού Extract from the book Play and

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ιωαννίνων Αριθμητικός Γραμματισμός Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη ΘΕΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ «Προγραμματισμός-Οργάνωση και υλοποίηση μιας διδακτικής ενότητας στον Αριθμητικό Γραμματισμό» ΠΡΟΣΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου

ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου ΚΕΙΜΕΝΙΚΟ ΕΙΔΟΣ:ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Θέμα: Περιγραφή προσώπου Τίτλος: «ο παππούς μου» Α. ΠΡΟΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ 1. Φάση Αυθεντικοποίησης (3Χ40 λεπτά) Προβληματισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 Μάθημα: ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Τετάρτη, 6 Ιουνίου 2007 7:30

Διαβάστε περισσότερα

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα ολοκαίνουριο κόκκινο τετράδιο. Ζούσε ευτυχισμένο με την τετραδοοικογένειά του στα ράφια ενός κεντρικού βιβλιοπωλείου.

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα ολοκαίνουριο κόκκινο τετράδιο. Ζούσε ευτυχισμένο με την τετραδοοικογένειά του στα ράφια ενός κεντρικού βιβλιοπωλείου. Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα ολοκαίνουριο κόκκινο τετράδιο. Ζούσε ευτυχισμένο με την τετραδοοικογένειά του στα ράφια ενός κεντρικού βιβλιοπωλείου. Κάθε μέρα έμπαινε πολύς κόσμος στο βιβλιοπωλείο και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική

Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική Η εικαστική διαπραγμάτευση της σχέσης του παιδιού με το παιχνίδι-με την έννοια είτε του δρώμενου είτε του αντικειμένου ορίζεται από συνιστώσες

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε.

ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. ιστορίες της 17 ιστορίες της Πρωτοχρονιάς Παραμύθια: Βαλερί Κλες, Έμιλι-Ζιλί Σαρμπονιέ, Λόρα Μιγιό, Ροζέ-Πιερ Μπρεμό, Μονίκ Σκουαρσιαφικό, Καλουάν, Ιμπέρ Μασουρέλ, Ζαν Ταμπονί-Μισεράτσι, Πολ Νέισκενς,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα;

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; Σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Σκοπός αυτής της διερεύνησης ήταν να κάνουν κάποιες υποθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Στον κόσμο με την Thalya

Στον κόσμο με την Thalya Γρηγόρης Μπελαβίλας Στον κόσμο με την Thalya Συνέντευξη: Τσέκος Αθανάσιος Tι σάς κάνει να γράφετε μουσική? Ο βασικός λογος είναι ότι οι μουσικές που γράφω μού αρέσουν πολύ πιό πολύ από τίς μουσικές τών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΥΠΑΡΧΟΝΤΟΣ ΚΤΗΡΙΟΥ Ή ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΝΕΟΥ ΚΤΗΡΙΟΥ Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της διαδικασίας σχεδιασμού είναι η παρουσίαση της ανάλυσης της ιδέας σας 1. Έχετε εργαστεί στη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ PROJECT

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ PROJECT ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ PROJECT Την Πέμπτη 30 Απριλίου 2009 έκανα για 20 λεπτά περίπου μάθημα για να γνωρίσω καλύτερα τους/τις μαθητές/τριες, για να τους/τις χωρίσω σε ομάδες και για να τους γνωστοποιήσω πώς θα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΛΥΣΗ ΔΟΚΙΜΙΟΥ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΛΥΣΗ ΔΟΚΙΜΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΛΥΣΗ ΔΟΚΙΜΙΟΥ Μάθημα: ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Πέμπτη 27 Μαΐου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΚΕΙΜΕΝΟ. «Πλαταίνοντας το έθνος»

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΚΕΙΜΕΝΟ. «Πλαταίνοντας το έθνος» ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Β ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 06/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΚΕΙΜΕΝΟ «Πλαταίνοντας το έθνος» Παλαιότερα, οι μετακινήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Κεντρική Βιβλιοθήκη Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Δευτέρα 16 Ιουνίου, 11:00-1:00, το πρωί Πνευστά και κρουστά. Αντίθετοι κόσμοι κοινές μελωδίες Με τη συνοδεία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

53. Κεραμικά και Γλυπτά

53. Κεραμικά και Γλυπτά 53. Κεραμικά και Γλυπτά 1736 ΚΑΠΑΝΤΑΗΣ ΒΑΣ. ΧΑΙΡΕ ΜΗΤΕΡ, συμμετοχή του γλύπτη στην έκθεση Ανάγλυφου Μαδρίτης, ξύλο και μπρούτζος, διάμετρος 17 εκ. 120-150 1737 ΑΝΤΩΝΙΑΔΟΥ ΑΝΤΡΟΥΛΑ μπρούτζινο γλυπτό της

Διαβάστε περισσότερα

Εμπλουτισμένο μάθημα της Ιστορίας για τη Γ Δημοτικού. Κωνσταντίνος Πατσαρός

Εμπλουτισμένο μάθημα της Ιστορίας για τη Γ Δημοτικού. Κωνσταντίνος Πατσαρός Εμπλουτισμένο μάθημα της Ιστορίας για τη Γ Δημοτικού Κωνσταντίνος Πατσαρός Master in Education University of Manchester Σκοπός: Να γνωρίσουν οι μαθητές την ακρόπολη των Μυκηνών. Να γνωρίσουν την αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

Προσπάθησα να τον τραβήξω, να παίξουμε στην άμμο με τα κουβαδάκια μου αλλά αρνήθηκε. Πιθανόν και να μην κατάλαβε τι του ζητούσα.

Προσπάθησα να τον τραβήξω, να παίξουμε στην άμμο με τα κουβαδάκια μου αλλά αρνήθηκε. Πιθανόν και να μην κατάλαβε τι του ζητούσα. Μια μέρα πήγαμε στην παιδική χαρά με τις μαμάδες μας. Ο Φώτης πάντα με το κορδόνι στο χέρι. Αν και ήταν ένα χρόνο μεγαλύτερός μου, ένιωθα πως έπρεπε πάντα να τον προστατεύω. Σίγουρα δεν ήταν σαν όλα τα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ Μιχάλης Αρφαράς «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΚΙΕΣ, Ο ΗΛΙΟΣ ΤΙΣ ΕΠΙΜΟΝΕΣ.» Η προσωπική διαδροµή του Μιχάλη Αρφαρά έχει να κάνει µε τη ΣΚΙΑ. Η γέννησή του σε µια χώρα σαν την Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Online Έρευνας για τα Χριστούγεννα

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Online Έρευνας για τα Χριστούγεννα M A R K E T I N G R E S E A R C H S E R V I C E S Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Online Έρευνας για τα Χριστούγεννα Δεκέμβριος 2010 Εισαγωγή Φέτος, είπαμε να γιορτάσουμε τα Χριστούγεννα με μια έρευνα που αφορά

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo;

Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo; Κεφάλαιο 2 Εισαγωγή Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo; Η Logo είναι μία από τις πολλές γλώσσες προγραμματισμού. Κάθε γλώσσα προγραμματισμού έχει σκοπό τη δημιουργία προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

1) Γιατί ασχοληθήκατε με το Έργο EduRom

1) Γιατί ασχοληθήκατε με το Έργο EduRom Στις 28 Φεβρουαρίου, δύο από τους εθελοντές του Edurom από το Μεσογειακό Σχολείο της Ταρραγόνα βρέθηκαν στην Ημέρα Εκπαίδευσης του «Δικτύου για τη δημοκρατική εκπαίδευση των ενηλίκων: μπροστά με τη δύναμη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα