ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ * Θεόδωρος Σ. Λύτρας Λέκτορας Νοµικής Παν/µίου Αθηνών - ικηγόρος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ * Θεόδωρος Σ. Λύτρας Λέκτορας Νοµικής Παν/µίου Αθηνών - ικηγόρος"

Transcript

1 ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ * Θεόδωρος Σ. Λύτρας Λέκτορας Νοµικής Παν/µίου Αθηνών - ικηγόρος 1. Εισαγωγή Το φυσικό περιβάλλον ήταν πάντα εκτεθειµένο στις φυσικές καταστροφές, ό- πως µεγάλες πυρκαγιές, πληµµύρες, διάβρωση του εδάφους, περίοδοι ξηρασίας κ.λπ. Η ίδια η φύση µε τους δικούς της νόµους και τους δικούς της ρυθµούς κατάφερε να ξεπερνά κάθε φορά τις φυσικές καταστροφές. Σήµερα οι ανθρωπογενείς επιδράσεις στο φυσικό περιβάλλον έχουν προκαλέσει οριστικές διαταραχές σε τοπικά οικοσυστήµατα ενώ απειλούν να διαταράξουν οριστικά την φυσική ισορροπία µε απρόβλεπτες συνέπειες για την ίδια την φύση, το κλίµα, τα οικοσυστήµατα αλλά εν τέλει και για τον ίδιο τον άνθρωπο. Επί καθηµερινής βάσεως ο ατµοσφαιρικός αέρας, τα νερά (επιφανειακά και υπόγεια) και το έδαφος επιβαρύνονται µε σηµαντικές ποσότητες ρύπων κάθε λογής. Κατά τόπους η ρύπανση του περιβάλλοντος έχει ορατές επιδράσεις στους ανθρώπους (προβλήµατα υγείας, δυσφορία), την πανίδα (εξαφάνιση ειδών), την χλωρίδα (καταστροφές δασών από την όξινη βροχή, καινοφανείς ασθένειες φυτών) αλλά και τα υλικά (διάβρωση οικοδοµικών υλικών, απόθεση µικροσωµατιδίων στις επιφάνειες) ενώ οι επιστήµονες προειδοποιούν για επερχόµενες µεταβολές στο κλίµα µε συνέπεια την εµφάνιση καταστροφικών καιρικών φαινοµένων. Η επιβάρυνση καλλιεργήσιµων εδαφών µε χηµικά λιπάσµατα προκειµένου να αυξηθεί η γεωργική παραγωγή και η καθηµερινή απόθεση εκατοµµυρίων τόνων απορριµµάτων επιβαρύνουν το έδαφος, τα υπόγεια νερά και έχουν επιφέρει διαταραχές στα τοπικά οικοσυστήµατα. Ο θόρυβος επιβαρύνει την καθηµερινή ζωή των ανθρώπων στα αστικά κέντρα, χιλιάδες τόνοι επικίνδυνων χηµικών µεταφέρονται και αποτίθενται καθηµερινά για τις ανάγκες της παραγωγής αγαθών, είτε ως πρώτες ύλες είτε ως άχρηστα αέρια, εκποµπές, απόβλητα ή απορρίµµατα. Επικίνδυνες ακτινοβολίες απειλούν να διαποτίσουν την φύση και τον άνθρωπο. Ειδήσεις για οικολογικές καταστροφές κάνουν τον γύρο του κόσµου. Η ανάγκη για καλύτερη οργάνωση των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων, ώστε να µειωθεί ή να επιβραδυνθεί ο ρυθµός επιβάρυνσης του φυσικού περιβάλλοντος, να προστατευθούν οι φυσικοί πόροι και η οικολογική ισορροπία και να αναπτυχθούν µηχανισµοί και τεχνολογίες προστασίας του περιβάλλοντος κινητοποίησε τους πολίτες και τους πολιτικούς και σήµερα η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί α- ντικείµενο της διεθνούς όσο και της εθνικής πολιτικής των περισσοτέρων κρατών. εδοµένου ότι το πρόβληµα της προστασίας του περιβάλλοντος δεν περιορίζε- * Εισήγηση σε ηµερίδα που διοργάνωσε στις η Ένωση Αστικολόγων στο Αγρίνιο σε συνεργασία µε το ικηγορικό Σύλλογο της πόλεως.

2 Τεύχος Γ Ρύπανση του περιβάλλοντος και αστική ευθύνη Digesta ται στα σύνορα των κρατών, η διεθνής κοινότητα έχει ήδη αναγνωρίσει την παγκόσµια διάσταση του προβλήµατος, γεγονός που επιβεβαιώνεται από τις διεθνείς συνθήκες για την προστασία του περιβάλλοντος Η προστασία του περιβάλλοντος και το δίκαιο Η πολιτικές για την προστασία του περιβάλλοντος υλοποιούνται µέσω του δικαίου. Πέραν των κανόνων που θεσπίστηκαν µε διάφορες διεθνείς συµβάσεις, στην Ευρωπαϊκή Ένωση η προστασία του περιβάλλοντος εντάσσεται σήµερα στις αρχές και τους σκοπούς της Ένωσης, η οποία έχει αναπτύξει µία αξιόλογη νοµοθετική δραστηριότητα στον τοµέα αυτό 2. Το ελληνικό Σύνταγµα αναγορεύει την προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος σε υποχρέωση του κράτους και δικαίωµα του καθενός (άρθρο 24 1 του Σ) 3. Η θέσπιση κανόνων που αποσκοπούν στην προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος επιτυγχάνεται κατά κύριο λόγο µέσω του δηµοσίου δικαίου, στο οποίο εντάσσονται οι ρυθµίσεις επιβολής υποχρεώσεων µε άµεσο σκοπό την προστασία του περιβάλλοντος αλλά και ρυθµίσεις που έµµεσα επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό, όπως π.χ. φορολογικές ελαφρύνσεις ή θέσπιση κινήτρων για την εφαρµογή τεχνολογιών φιλικών προς το περιβάλλον. Πέραν τούτων µέσω του δη- µοσίου δικαίου το Κράτος µπορεί να επιβάλλει τον προγραµµατισµό της ανάπτυξης των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, ιδίως µε την χωροταξία. Η δηµόσια διοίκηση ε- πιφορτίζεται µε την εξειδίκευση, παρακολούθηση, τον προληπτικό και κατασταλτικό έλεγχο της εφαρµογής των κανόνων που αποβλέπουν στην προστασία του περιβάλλοντος καθώς και µε την επιβολή διοικητικών κυρώσεων στις περιπτώσεις παραβάσεων. Τέλος το ποινικό δίκαιο µπορεί επίσης να αναπτύξει µία γενική προληπτική δράση, στο µέτρο που απειλεί µε ποινή ορισµένες συµπεριφορές που προκαλούν ρύπανση του περιβάλλοντος 4. Το ιδιωτικό δίκαιο ρυθµίζει τις έννοµες σχέσεις των ιδιωτών στη βάση της ισό- 1. Βλ. Ι. Καράκωστα, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 543 επ. 2. Για την προστασία του περιβάλλοντος στο Ευρωπαϊκό Κοινοτικό ίκαιο βλ. Γ. ελλή, Κοινοτικό δίκαιο περιβάλλοντος (1998), passim Χρ. Κορκοβέλου, Η προστασία του περιβάλλοντος στην Ευρωπαϊκή Ένωση (1997), passim Α. Καλλία - Αντωνίου, Η νοµολογία του ΣτΕ και του ΕΚ για την κοινοτική πολιτική βιώσιµης ανάπτυξης και προστασίας του περιβάλλοντος (1999) Ι. Καράκωστα, Περιβάλλον και Αστικό ίκαιο (2000), σελ. 11 επ. µε περαιτέρω παραποµπές. 3. Για την συνταγµατική κατοχύρωση της προστασίας του περιβάλλοντος βλ. Γ. Σιούτη, Η συνταγµατική κατοχύρωση της προστασίας του περιβάλλοντος (1985), passim Γ. Σιούτη, ίκαιο Περιβάλλοντος, Γενικό Μέρος (1993), passim Γ. Παπαδηµητρίου, Το περιβαλλοντικό Σύνταγµα. Θεµελίωση, περιεχόµενο και λειτουργία, Νόµος και Φύση 1994, 375 επ. Ν. Αλιβιζάτου - Π. Παυλόπουλου, Η συνταγ- µατική προστασία των δασών και δασικών εκτάσεων, ΝοΒ 1988, 1581 επ. Θ. Αντωνίου, Το κοινωνικό δικαίωµα χρήσεως του περιβάλλοντος µεταξύ ελευθερίας και συµµετοχής, ΤοΣ 1987, 116 επ. 4. Για την ποινική προστασία του περιβάλλοντος βλ. τις Εισηγήσεις στον τόµο των πρακτικών του Ε Συνεδρίου της Ελληνικής Εταιρίας Ποινικού ικαίου (1996), passim

3 266 Digesta 2003 Θεόδωρος Σ. Λύτρας Τεύχος Γ τητας και της ελευθερίας 5. Κατά κύριο λόγο ρυθµίζει τις έννοµες σχέσεις µεταξύ των προσώπων µεταξύ τους και σε σχέση µε τα πράγµατα που εντάσσονται στην εξουσίαση των προσώπων. Το φυσικό περιβάλλον στο σύνολό του δεν αποτελεί αντικείµενο ιδιωτικού δικαιώµατος αλλά κοινό αγαθό. Για τον λόγο αυτό το ιδιωτικό δίκαιο µόνο έµµεσα κινητοποιείται για την προστασία του περιβάλλοντος, όταν δηλαδή έχουµε προσβολή ή έστω διακινδύνευση ιδιωτικών αγαθών ή δικαιωµάτων. Στο µέτρο λοιπόν που η ρύπανση του φυσικού περιβάλλοντος έχει ως συνέπεια την πρόκληση ζηµίας σε ιδιωτικά αγαθά, τίθεται ζήτηµα αποζηµιώσεως του προσβληθέντος από τον δράστη (ρυπαίνοντα), ενώ, σε περίπτωση διαρκούς προσβολής, παρέχεται στον προσβληθέντα και αξίωση άρσης της προσβολής και παράλειψης αυτής στο µέλλον. Με τα µέσα του ιδιωτικού δικαίου δεν είναι δυνατό να επιβληθούν ρυθµίσεις που επιδιώκουν άµεσα την προστασία του περιβάλλοντος 6. Η προληπτική λειτουργία του ιδιωτικού δικαίου αναπτύσσεται έµµεσα 7, είτε όταν ο ρυπαίνων υποχρεώνεται να άρει την ρύπανση, διότι προσβάλλεται ιδιωτικό δικαίωµα, είτε όταν προτιµά να λάβει µέτρα προστασίας του περιβάλλοντος προκειµένου να αποφύγει ή να περιορίσει τον κίνδυνο να υποχρεωθεί σε καταβολή αποζηµιώσεων, για ζηµίες που προκλήθηκαν σε τρίτους από την ρύπανση του αέρα, των νερών ή του εδάφους 8. Η διαπίστωση ότι τα πιο σηµαντικά περιβαλλοντικά αγαθά ταυτίζονται σε µεγάλο βαθµό µε τα κοινά σε όλους και τα κοινόχρηστα πράγµατα, στα οποία καθένας έχει δικαίωµα χρήσης, απόλαυσης και ωφελείας, το οποίο απορρέει από το γε- 5. Αντίθετα στο ηµόσιο δίκαιο το κράτος βρίσκεται σε σχέση υπεροχής µε τον πολίτη, στον ο- ποίο µπορεί να επιβάλλει µονοµερώς υποχρεώσεις, όπως π.χ. υποχρεώσεις που αφορούν αυτή καθ ε- αυτή την προστασία των περιβαλλοντικών αγαθών όπως η ανακύκλωση, η προστασία του τοπίου, των σπανίων ειδών κ.λπ. ή απαγορεύσεις όπως π.χ. δραστηριοτήτων βλαπτικών για το περιβάλλον, ανεξάρτητα από την προσβολή ιδιωτικών αγαθών. 6. εν µπορεί ένας ιδιώτης να αξιώσει από κάποιον άλλο να λάβει µέτρα ανακύκλωσης επιβλαβών απορριµµάτων, ούτε µπορεί να υποχρεωθεί κάποιος να λάβει µέτρα για την προστασία των πτηνών ή κάποιων φυτών. 7. Έτσι και Medicus, Zivilrecht und Umweltschutz, JZ 1986, 778 ff. Diederichsen, Verantwortlichkeit für Altlasten - Industrie als Störer?, BB 1988, 917 ff. Lytras, Zivilrechtliche Haftung für Umweltschäden, S. 74 ff. 8. Η προληπτική λειτουργία του δικαίου της αποζηµίωσης αµφισβητείται λόγω της δυνατότητας ασφάλισης της αστικής ευθύνης, οπότε ο ρυπαίνων απλώς υπολογίζει το κόστος της ασφάλισης, το ο- ποίο επιρρίπτει στα προϊόντα του, χωρίς να προβαίνει στην λήψη µέτρων προστασίας του περιβάλλοντος και αποφυγής ζηµιών, όταν το κόστος αυτών είναι µεγαλύτερο. Ο αντίλογος έρχεται από την ίδια την πράξη, διότι εν όψει της εκτίµησης του ασφαλιζοµένου κινδύνου για τον υπολογισµό των ασφαλίστρων, οι ασφαλιστικές εταιρίες αποδέχονται να αναλάβουν την ασφαλιστική κάλυψη της αστικής ευθύνης για ζηµίες από τη ρύπανση του περιβάλλοντος µόνο όταν η ασφαλιζόµενη εγκατάσταση ή δραστηριότητα λειτουργεί µε σύγχρονο τρόπο και µέσα και λαµβάνει µέτρα περιορισµού του κινδύνου ε- κτεταµένων ζηµιών. Για την ασφαλιστική κάλυψη της αστικής ευθύνης για περιβαλλοντική ζηµία βλ. Ι. Καράκωστα, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 317 επ. 01/07/05 Digesta ΡΕΝΑ Φωτοστοιχειοθεσία Α. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 7 ΤΗΛ FAX

4 Τεύχος Γ Ρύπανση του περιβάλλοντος και αστική ευθύνη Digesta νικότερο δικαίωµα της προσωπικότητας (άρθρο 57 ΑΚ) δίδει µία ενδιαφέρουσα νο- µική βάση για την απόκρουση πολλών µορφών ρύπανσης του περιβάλλοντος. Οι διατάξεις του γειτονικού δικαίου ιδίως των άρθρων σε συνδυασµό µε το άρθρο 1108 ΑΚ προσφέρουν επίσης µία νοµική βάση για την απόκρουση βλαπτικών επιδράσεων ιδίως στον αέρα, υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχει υποχρέωση ανοχής. Στις περιπτώσεις που η ρύπανση του περιβάλλοντος έχει προκαλέσει ζηµία, η αξίωση αποζηµιώσεως µε βάση τις διατάξεις περί αδικοπραξιών (914 επ. ΑΚ) βρίσκεται στο κέντρο του ενδιαφέροντος των νοµικών. Τέλος στο ελληνικό δίκαιο ενδιαφέρον εµφανίζει και η διάταξη του άρθρου 29 του ν. 1650/1986, η οποία καθιερώνει αστική ευθύνη του ρυπαίνοντος, παρά το γεγονός ότι δεν έχει τύχει µέχρι σήµερα εφαρµογής από τα δικαστήρια. 3. Ζωτικός χώρος και περιβάλλον Ο ατµοσφαιρικός αέρας, η θάλασσα, ο αιγιαλός, οι λιµένες, οι λίµνες, τα ποτά- µια, τα υπόγεια νερά, τα δάση, οι υγροβιότοποι κ.λπ. αποτελούν το φυσικό περιβάλλον στο οποίο εντάσσεται και ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος ζει και αναπτύσσει τις κάθε είδους δραστηριότητές του τόσο στο φυσικό περιβάλλον όσο και στα οργανωµένα αστικά κέντρα, όπου περιβάλλεται από τεχνητά αγαθά, όπως οι δρόµοι, οι πλατείες, τα άλση και οι δηµόσιοι κήποι, τα πεζοδρόµια, οι γέφυρες, οι υπόγειες διαβάσεις, οι εξωτερικές στοές κτηρίων κ.λπ.. Φυσικό και τεχνητό περιβάλλον αποτελούν το ζωτικό χώρο 9 του ανθρώπου που είναι αναγκαίος για την επιβίωση και την ανάπτυξη των δραστηριοτήτων του. Τα επιµέρους στοιχεία του ζωτικού χώρου του ανθρώπου ταυτίζονται σε µεγάλο βαθµό µε τα κοινά σε όλους και τα κοινόχρηστα πράγµατα, τα οποία γνωρίζει και αστικός κώδικας. ύο από τα βασικά στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος, ο ατµοσφαιρικός αέρας και η θάλασσα, δεν αποτελούν πράγµατα µε την έννοια του νόµου (947 ΑΚ) διότι δεν είναι δεκτικά εξουσιάσεως ενώ ευλόγως αµφισβητείται η αυθυπαρξία τους. Πρόκειται για αγαθά κοινά σε όλους, επί των οποίων όµως δεν είναι δυνατό να υπάρξουν ιδιωτικά δικαιώµατα, όπως π.χ. δικαίωµα κυριότητας, νοµής ή κατοχής και τα οποία ο νόµος θέτει εκτός συναλλαγής (ΑΚ 966). Αντίθετα πολλά από τα κοινόχρηστα πράγµατα εµφανίζουν τα εννοιολογικά στοιχεία του πράγµατος 10, διότι είναι ενσώµατα αντικείµενα, αυθύπαρκτα και δεκτικά εξουσιάσεως, όπως π.χ. οι δρόµοι, οι πλατείες, ο αιγιαλός, οι λιµένες, οι όχθες ποταµών και λιµνών. Μολονότι θα µπορούσαν να διατυπωθούν επιφυλάξεις για την δυνατότητα εξουσιάσεώς τους, στα κοινόχρηστα πράγµατα εντάσσονται οι ποταµοί (µεγάλοι 9. Η επιλογή του όρου «ζωτικός χώρος» ανήκει στον Ιωάννη Καράκωστα, Περιβάλλον και Αστικό ίκαιο (1986), σ. 23 επ. και του ιδίου, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 141 επ. 10. Για την έννοια του πράγµατος στον Αστικό Κώδικα βλ. Απ. Γεωργιάδη, Εµπράγµατο ίκαιο Ι, 8, σελ. 77 επ. µε περαιτέρω παραποµπές.

5 268 Digesta 2003 Θεόδωρος Σ. Λύτρας Τεύχος Γ και µικροί) µαζί µε την κοίτη τους, οι λίµνες µαζί µε το έδαφος που καλύπτεται από το νερό (ΑΚ 967), αλλά και οι διώρυγες και οι λιµνοθάλασσες. Η διάταξη του άρθρου 968 ΑΚ αναγνωρίζει δικαίωµα κυριότητος επί των κοινοχρήστων πραγµάτων, τα οποία αν δεν ανήκουν σε κάποιο δήµο ή κοινότητα ή ο νόµος δεν ορίζει διαφορετικά, ανήκουν στο ηµόσιο. Ο κοινόχρηστος χαρακτήρας των κοινοχρήστων πραγµάτων αποδίδεται σε αυτά είτε µε διοικητικές πράξεις (αφιέρωση στην κοινή χρήση) είτε µε την βούληση του κυρίου είτε µε την de facto παράδοση στην κοινή χρήση και την µακροχρόνια κοινοχρησία 11. Στο µέτρο που η καθιέρωση ενός πράγµατος ως κοινοχρήστου γίνεται µε διοικητική πράξη, ταυτόχρονα η ιοίκηση αποκτά την αρµοδιότητα να ρυθ- µίζει µε κανονιστικές διατάξεις την κοινή χρήση του πράγµατος, µε σκοπό την διασφάλιση της κοινοχρησίας. Οι κανόνες που ρυθµίζουν τον τρόπο χρήσεως του κοινοχρήστου πράγµατος, στην ουσία προσδιορίζουν και το αντίστοιχο δικαίωµα των πολιτών (δηλαδή όλων). Θα µπορούσαµε να υποστηρίξουµε την άποψη ότι ιδρύεται ένα υποκειµενικό δικαίωµα δηµοσίου δικαίου, στρεφόµενο κατά του ηµοσίου, µε βάση το οποίο ο καθένας έχει αξίωση να χρησιµοποιεί τα κοινόχρηστα πράγµατα σύµφωνα µε τους θεσµοθετηµένους όρους χρήσεως αυτών 12. Γίνεται δεκτό τόσο από την θεωρία 13 όσο και από τη νοµολογία 14 ότι ταυτόχρονα ιδρύεται να ένα δικαίωµα ιδιωτικού δικαίου, το οποίο έχει καθένας και συνίσταται στην αξίωση χρήσεως των κοινοχρήστων πραγµάτων. Το δικαίωµα χρήσεως των κοινοχρήστων πραγµάτων απορρέει από το γενικό δικαίωµα της προσωπικότητας. Ο Ι. Καράκωστας στη µονογραφία του «Περιβάλλον και Αστικό ίκαιο 15» επεσήµανε ότι τα κοινόχρηστα πράγµατα και τα κοινά σε όλους ταυτίζονται σε µεγάλο βαθµό µε τα περιβαλλοντικά αγαθά. Υποστήριξε λοιπόν την άποψη, ότι το δικαίω- µα χρήσεως των κοινοχρήστων πραγµάτων πρέπει να το δούµε υπό το φως της προ- 11. Για την κτήση και απώλεια της ιδιότητας κοινοχρήστου πράγµατος βλ. Ι. Καράκωστα, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 151 επ. Π. αγτόγλου, Γενικό ιοικητικό ίκαιο (1997), 692 επ. 12. Στο γερµανικό δίκαιο το δικαίωµα χρήσεως των κοινοχρήστων πραγµάτων αναγνωρίζεται όχι ως δικαίωµα ιδιωτικού δικαίου αλλά ως υποκειµενικό δικαίωµα δηµοσίου δικαίου (subjektives öffentliches Recht) βλ. BVerwGE 4, 342 (343). Βλ. επίσης: Forsthoff, Verwaltungsrecht, 20, S. 391 Salzwedel, in: Münch, Allgemeines Verwaltungsrecht, 46 II, S. 442 ff. Soergel/Mühl, Kommentar zum BGB Vor 90, Rdnr. 46. Στο ελληνικό δίκαιο την ίδια άποψη υποστηρίζει και ο αγτόγλου, Γενικό ιοικητικό ίκαιο, σελ. 662, ο οποίος όµως επισηµαίνει και τον ιδιωτικό χαρακτήρα του δικαιώµατος χρήσεως τω κοινοχρήστων πραγµάτων, ως έκφανση του δικαιώµατος της προσωπικότητας. 13. Καράκωστας, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 157 Καρακατσάνης, σε Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, ΑΚ 57, αριθ. 7 Π. αγτόγλου, Γενικό ιοικητικό ίκαιο, σελ. 663 επ. 14. ΑΠ 630/1968, ΑρχΝ ΚΑ, 352 ΑΠ 776/1977, ΝοΒ 27, 561 ΑΠ 286/1987, Ελ 29, Όλες αυτές οι αποφάσεις δέχονται, ότι αν προσβληθεί το δικαίωµα του ιδιώτη να κάνει ελεύθερη χρήση κοινοχρήστου πράγµατος (οδού), προσβάλλεται η ίδια του η προσωπικότητα. 15. Ι. Καράκωστας, Περιβάλλον και Αστικό ίκαιο (1986), σελ. 23 και passim. 01/07/05 Digesta ΡΕΝΑ Φωτοστοιχειοθεσία Α. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 7 ΤΗΛ FAX

6 Τεύχος Γ Ρύπανση του περιβάλλοντος και αστική ευθύνη Digesta στασίας του ανθρώπου ως θεµελιώδους συνταγµατικής επιταγής (άρθρο 2 1 του Σ) και της ανάπτυξης της προσωπικότητας (άρθρο 5 1 του Σ) αλλά και της συνταγµατικής επιταγής του άρθρου 24 1 του Σ., µε την οποία η προστασία του περιβάλλοντος ανάγεται σε υποχρέωση του κράτους 16. Τα κοινόχρηστα πράγµατα ταυτίζονται µε τα στοιχεία του ζωτικού χώρου του ανθρώπου, δηλαδή αποτελούν το υλικό πλαίσιο µέσα στο οποίο γεννιέται, ζει και αναπτύσσεται η προσωπικότητα και πραγµατοποιείται η συµµετοχή στην κοινωνική και οικονοµική ζωή. Αφού λοιπόν το δικαίωµα χρήσεως των κοινοχρήστων πραγµάτων αποτελεί έκφανση του γενικότερου δικαιώµατος της προσωπικότητας, το περιεχόµενό του θα πρέπει να δια- µορφωθεί λαµβάνοντας υπόψη ότι στο µέτρο που αυτά ταυτίζονται µε τα περιβαλλοντικά αγαθά και είναι αναγκαία για την επιβίωση, την υγιεινή διαβίωση και την εξασφάλιση της ποιότητας ζωής ο άνθρωπος δεν έχει απλώς δικαίωµα να χρησιµοποιεί τα κοινόχρηστα πράγµατα, αλλά έχει δικαίωµα να χρησιµοποιεί τα περιβαλλοντικά αγαθά σύµφωνα µε το φυσικό προορισµό τους και κυρίως να απολαµβάνει τις ωφέλειες αυτών. Το δικαίωµα χρήσεως µολυσµένων υδάτων ή αποπνικτικού ατµοσφαιρικού αέρα είναι κατ επίφαση δικαίωµα αφού ο δικαιούχος (δηλ. καθένας) όχι µόνο δεν έχει ενδιαφέρον ασκήσεώς αυτού, αλλά αντίθετα η τυχόν χρήση βλάπτει τη ζωή, την υγεία και εν τέλει την προσωπικότητά του. Η αξία του ανθρώπου είναι συνυφασµένη µε τον φυσικό, κοινωνικό, οικονοµικό και πολιτιστικό χώρο, µέσα στον οποίο γεννάται και αναπτύσσεται η προσωπικότητά του. Χωρίς την ταυτόχρονη προστασία του περιβάλλοντος, που αποτελεί την υποδοµή για την ελεύθερη και υγιή ανάπτυξη της προσωπικότητας, σε τελική ανάλυση δεν µπορεί να εξασφαλιστεί η ίδια η προσωπικότητα. Προσωπικότητα και περιβάλλον, παρά την συνταγµατική διάκριση, αποτελούν αδιάσπαστη ενότητα, µε την έννοια ότι κάθε υποβάθµιση του περιβάλλοντος, συνεπάγεται και προσβολή της αξίας του ανθρώπου και της προσωπικότητάς του 17. Με βάση αυτές τις γόνιµες σκέψεις ο Ι. Καράκωστας θεωρεί ότι το ιδιωτικό δικαίωµα χρήσεως των κοινών σε όλους και των κοινοχρήστων, πρέπει να το αντιλαµβανόµαστε ως δικαίωµα στο ζωτικό χώρο του ανθρώπου, δηλ. σε όλα τα περιβαλλοντικά αγαθά, τόσο του φυσικού, όσο και του τεχνητού περιβάλλοντος. Αγαθά που δεν µπορούν να υπαχθούν, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, στα κοινά σε όλους ή τα κοινόχρηστα πράγµατα, όπως π.χ. η διατήρηση της βιοποικιλότητας, η αισθητική του τοπίου, η διατήρηση της άγριας πανίδας κ.λπ., πρέπει να ενταχθούν στο δικαίωµα της προσωπικότητας. Η επιταγή της σφαιρικής προστασίας του περιβάλλοντος χάριν του ανθρώπου συνεκτιµάται κατά την οριοθέτηση του δικαιώµατος της προσωπικότητας επιτρέποντας την προβολή 16. Βλ. Γ. Παπαδηµητρίου, Το άρθρο 24 του Συντάγµατος µετά την αναθεώρησή του (2002) passim επίσης Ι. Καράκωστα, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 174 επ. 17. Ι. Καράκωστα, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ Παρόµοιες απόψεις διατυπώνει και ο Αλεξ. Σακελλαρόπουλος, Σκέψεις για το πρόβληµα του περιβάλλοντος, σε Τιµ. Τόµο ΣτΕ (1982), σελ. 291.

7 270 Digesta 2003 Θεόδωρος Σ. Λύτρας Τεύχος Γ αξίωσης προστασίας κάθε στοιχείου του ζωτικού χώρου που είναι απαραίτητο για την ελεύθερη και ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας του ανθρώπου 18. Με τις σκέψεις αυτές ο Ι. Καράκωστας καταλήγει στην παραδοχή ενός ιδιωτικού δικαιώµατος στον ζωτικό χώρο του ανθρώπου, το οποίο δεν περιλαµβάνει µόνο ένα δικαίωµα χρήσεως των κοινών σε όλους και κοινοχρήστων πραγµάτων, αλλά πολύ περισσότερο, περιέχει και την αξίωση προστασίας των περιβαλλοντικών αγαθών, τόσο του φυσικού, όσο και του τεχνητού και του πολιτιστικού περιβάλλοντος. Θεµέλιο λοιπόν αυτού του δικαιώµατος στον ζωτικό χώρο αποτελεί το ευρύτερο δικαίωµα της προσωπικότητας, εµπλουτισµένο από τις συνταγµατικές επιταγές των άρθρων 2, 5 και 24 του Σ. Η προστασία του δικαιώµατος στον ζωτικό χώρο είναι όµοια µε την προστασία του ευρύτερου δικαιώµατος της προσωπικότητας. Όταν έχουµε παράνοµη προσβολή του δικαιώµατος της προσωπικότητας µε βάση την ΑΚ 57, ο προσβληθείς έχει αξίωση για άρση της προσβολής, ανεξάρτητα από την υπαιτιότητα του δράστη καθώς και αξίωση για παράλειψη της προσβολής στο µέλλον 19. Αν στην συγκεκριµένη περίπτωση συντρέχουν και οι προϋποθέσεις του άρθρου 914 ΑΚ, τότε ο προσβληθείς έχει και αξίωση για αποζηµίωση καθώς και αξίωση για χρηµατική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης 20 (άρθρα 59, 932 ΑΚ). Η νοµολογία είχε ήδη την ευκαιρία να λάβει θέση και να αξιοποιήσει την θεωρητική πρόταση του Ι. Καράκωστα, εντάσσοντας σηµαντικές πτυχές της προστασίας του περιβάλλοντος στο ιδιωτικό δίκαιο και ειδικότερα στο δικαίωµα της προσωπικότητας, µε την έκφανση του ως δικαίωµα χρήσεως των κοινών σε όλους και κοινοχρήστων πραγµάτων ή των περιβαλλοντικών αγαθών. Έτσι όταν ο ενάγων ε- πικαλείται προσβολή του δικαιώµατος της προσωπικότητας υπό την έκφανση του δικαιώµατος χρήσεως των κοινών σε όλους ή κοινοχρήστων, τότε θεµελιώνεται 18. Ι. Καράκωστας, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ Βλ. Ι. Καράκωστα, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 182 επ. 20. Προϋπόθεση της αξίωσης για αποζηµίωση µε βάση τις διατάξεις περί αδικοπραξιών είναι η υπαιτιότητα του δράστη ως προς την προσβολή του δικαιώµατος της προσωπικότητας του ζηµιωθέντος. Η προϋπόθεση αυτή απαιτείται και για την αξίωση χρηµατικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης, όπως γίνεται δεκτό από τη νοµολογία, ΑΠ 706/1969, ΝοΒ 1970, 569 ΕφΑθ 3962/1982, Ελ 23, 489. Όµως στην θεωρία υποστηρίζεται η αντίθετη άποψη, σύµφωνα µε την οποία στις περιπτώσεις προσβολής της προσωπικότητας, άρα και στις περιπτώσεις προσβολής του δικαιώµατος στον ζωτικό χώρο ή τα περιβαλλοντικά αγαθά, η αξίωση για χρηµατική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης γεννάται ανεξάρτητα από την υπαιτιότητα του προσβολέα. Βλ. Απ. Γεωργιάδη, Ενοχικό ίκαιο, Γενικό Μέρος, σελ. 702 Π. Κορνηλάκη, Η ευθύνη από διακινδύνευση, σελ. 84 µε περαιτέρω παραποµπές, καθώς και Καρακατσάνη σε Γεωργιάδη/Σταθόπουλου ΑΚ 59, αριθ. 6 Ν. Παπαντωνίου, Γενικές Αρχές, 28 Στ. Πατεράκη, Η χρηµατική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης (1995), σελ. 226 επ. Ι. Καράκωστα, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 186 επ. Ι. Καράκωστα, Προσωπικότητα και Τύπος, σελ Μέρος της νεότερης νο- µολογίας ακολουθεί την κρατούσα στην θεωρία άποψη, όπως η ΕφΘεσ 3424/1989, Αρµ 42, /07/05 Digesta ΡΕΝΑ Φωτοστοιχειοθεσία Α. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 7 ΤΗΛ FAX

8 Τεύχος Γ Ρύπανση του περιβάλλοντος και αστική ευθύνη Digesta αρµοδιότητα των πολιτικών δικαστηρίων 21. Η δυνατότητα προσωρινής δικαστικής προστασίας µέσω της διαδικασίας των ασφαλιστικών µέτρων αποδεικνύεται στην πράξη ως πρόσφορος δικαστικός δρόµος για την αποτροπή ή τον περιορισµό περιβαλλοντικών ζηµιών. Οι περισσότερες αποφάσεις πολιτικών δικαστηρίων που αφορούν την προστασία περιβαλλοντικών αγαθών εκδόθηκαν µετά από αιτήσεις ασφαλιστικών µέτρων 22. Τα δικαστήρια έκαναν δεκτό ότι οι αιτούντες έχουν δικαίωµα χρήσεως των κοινών σε όλους και των κοινοχρήστων πραγµάτων 23, ως δικαίωµα α- πορρέον από το ευρύτερο δικαίωµα της προσωπικότητας που καθιερώνεται στο άρθρο 57 ΑΚ. Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι και σε περιπτώσεις που οι επιδράσεις στα περιβαλλοντικά αγαθά επέφεραν διακινδύνευση της υγείας, τα δικαστήρια επεσή- µαναν ότι οι αιτούντες στηρίζουν τις αιτήσεις τους για λήψη ασφαλιστικών µέτρων στην διάταξη του άρθρου 57 ΑΚ, αναγνωρίζοντας το δικαίωµα στα περιβαλλοντικά αγαθά ως έκφανση του δικαιώµατος της προσωπικότητας 24. Η αναγνώριση ενός δικαιώµατος στον ζωτικό χώρο του ανθρώπου, µε την έν- 21. Βλ. ΜΠρΒολ 1097/229/1989 (ασφ. µέτρα), ΝοΒ 38, 308 ΜΠρΚορ 301/1992 (ασφ. µέτρα), αδηµοσίευτη ΜΠρΑθ 14316/1995 (ασφ. µέτρα), Περ ικ 1997, 231 αντίθετα η ΜΠρΧαλκ 336/1992 (ασφ. µέτρα), αδηµοσίευτη. 22. ΜΠρΒολ 1097/1989, ΝοΒ 38, 308 ΜΠρΝαυπλ 163/1991, ΝοΒ 39, 786 ΜΠρΙωαν 471/1996, Περ ικ 1997, 84 ΜΠρΜεσολ 134/1997, Περ ικ 1997, 207. Βλ. επίσης ΜΠρΜεσολ 361/2002, ΝοΒ 50, 2042 µε σηµείωµα Π. Χριστακάκου ΜΠρΚορ 2145/2002, Περ ικ 2002, 773 ΜΠρΘεσ 13776/2002, Περ ικ 2002, 360 ΜΠρΆρτας 805/2001, Περ ικ 2002, 352 ΜΠρΚορ 2536/2001, Περ ικ 2002, 584 ΜΠρΣύρου 438/2001, Περ ικ 2002, 304 ΜΠρΤρικ 496/2001, Περ ικ 2001, 572 ΜΠρΠατρών 3421/ 200, Περ ικ 2001, 88 ΜΠρΑθ 1727/2001, Περ ικ 2001, 567 ΜΠρΤρικ. 420/1998, Περ ικ 2000, Η νοµολογία δέχεται ότι και οι αρχαιότητες συγκαταλέγονται στα κοινόχρηστα πράγµατα και αναγνωρίζει ένα ιδιόρρυθµο δικαίωµα, το οποίο απορρέει από το δικαίωµα της προσωπικότητας και περιλαµβάνει την προστασία, διάσωση και απόλαυση των αρχαιολογικών θησαυρών και µνηµείων της χώρας. Βλ. ΜΠρΑθ 10961/1997, Περ ικ 1997, 379 µε σχόλιο Ι. Καράκωστα ΜΠρΘεσ 1796/1993, Νό- µος και Φύση 1994, 571. Η νοµολογία δέχθηκε επίσης ότι όταν διαταράσσεται ή καταργείται η κοινή ωφέλεια που πηγάζει από την κοινή χρήση των υγροτόπων, προσβάλλεται το δικαίωµα της προσωπικότητας. Όταν λοιπόν υπάρχουν παρεµβάσεις ή οχλούσες δραστηριότητες που αναιρούν ή περιορίζουν σηµαντικά την κοινή χρήση υγροτόπων σύµφωνα µε τον φυσικό προορισµό τους, τότε υπάρχει παράνοµη προσβολή του δικαιώµατος της προσωπικότητας (άρθρο 57 ΑΚ), όπως αυτό εµπλουτίζεται από το άρθρο 24 του Σ. και τις ρυθµίσεις της ιεθνούς Συµβάσεως του Ραµσάρ. Βλ. ΜΠρΙωαν 471/1996 (ασφ. µέτρα), Περ ικ 1997, 85 ΜΠρΜεσολ 134/1997 (ασφ.µέτρα), Περ ικ 1997, 111. Για την προστασία των υγροτόπων βλ. Γ. Παπαδηµητρίου (επιµέλεια), Η προστασία των υγροτόπων στην Ελλάδα - Πρακτικά Συνεδρίου (1998). Βλ. επίσης τις πολύ ενδιαφέρουσες αποφάσεις του ΜΠρΧαλκ 336/1992 (αδηµ.) και ΕιρΤήνου 19/1992, ΕιρΤήνου 30/1991 (αδηµ.) που αναφέρονται στο δικαίωµα χρήσης και απόλαυσης των δασών και των αλσών. Στις αποφάσεις αυτές παραπέµπει µε σχόλια ο Ι. Καράκωστας, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 217 επ. 24. Πρόκειται κυρίως για αποφάσεις ασφαλιστικών µέτρων µε αφορµή αιτήσεις περιοίκων που ζητούσαν την αποτροπή εγκαταστάσεων ραδιοεπικοινωνίας για την εξυπηρέτηση συνδροµητών κινητής τηλεφωνίας. Βλ. ΜΠρΑθ , Περ ικ 1997, 231 ΜΠρΑθ , Περ ικ 1997, 233.

9 272 Digesta 2003 Θεόδωρος Σ. Λύτρας Τεύχος Γ νοια ενός ιδιόρρυθµου δικαιώµατος χρήσεως και απολαύσεως των κοινών σε όλους και κοινοχρήστων πραγµάτων (δηλ. των αγαθών του φυσικού, τεχνητού και πολιτιστικού περιβάλλοντος) ασφαλώς και αφορά όλους τους ανθρώπους. Αναγκαίο αποτέλεσµα της αναγνώρισης του δικαιώµατος στα περιβαλλοντικά αγαθά είναι η παραδοχή της λαϊκής αγωγής (actio popularis) αφού κατ αρχή καθένας θα µπορεί να επικαλεστεί ότι προσβάλλεται το δικαίωµα της προσωπικότητάς του, ως δικαίωµα χρήσης και απόλαυσης των περιβαλλοντικών αγαθών, από δραστηριότητες που ε- πιβαρύνουν το περιβάλλον. Το δίκαιό µας είναι γενικά επιφυλακτικό στη λαϊκή α- γωγή για δικαιοπολιτικούς λόγους και κυρίως για λόγους ασφαλείας δικαίου. Παρά ταύτα η δικαιολογηµένη επιφυλακτικότητα απέναντι στην actio popularis δεν αναιρεί την δογµατική βάση και την πρακτική σηµασία της διεύρυνσης του δικαίου της προσωπικότητας µε την αναγνώριση δικαιώµατος χρήσης και απόλαυσης των περιβαλλοντικών αγαθών. Με δεδοµένη την αποσπασµατικότητα του δηµοσίου δικαίου προστασίας του περιβάλλοντος, το γνωστό έλλειµµα στη αποτελεσµατική δράση της δηµόσιας διοίκησης αλλά και τις δοµικές αδυναµίες του ελληνικού διοικητικού δικαίου, ιδίως της διοικητικής δικονοµίας, το ιδιωτικό δίκαιο έρχεται να προσφέρει λύσεις σε σύγχρονα προβλήµατα, εξελίσσοντας την θεωρία και εµπλουτίζοντας τα δικαιώµατα των προσώπων. Το σύστηµα προσωρινής δικαστικής προστασίας των ιδιωτικών δικαιωµάτων, όπως το γνωρίζει ο ΚΠολ µε την ειδική διαδικασία των ασφαλιστικών µέτρων, προσφέρει αποτελεσµατική δικονοµική διέξοδο, την οποία η νοµολογία αξιοποιεί µε προφανείς θετικές επιπτώσεις για τη προστασία του περιβάλλοντος εν γένει. Οι δυνατότητες που ανοίγονται στο ιδιωτικό δίκαιο ασφαλώς και δεν µπορούν να υποκαταστήσουν τον καθοριστικό ρόλο του δηµοσίου δικαίου στην επίτευξη της προστασίας του περιβάλλοντος. Το ιδιωτικό δίκαιο µπορεί να παράσχει έµµεσα προστασία στα περιβαλλοντικά αγαθά, στο µέτρο που η επιβάρυνσή τους θεωρείται ότι αποτελεί προσβολή ιδιωτικών δικαιωµάτων. Η διάταξη του άρθρου 57 ΑΚ έχει ως προϋπόθεση ότι η προσβολή του δικαιώµατος της προσωπικότητας είναι παράνοµη. Πότε ακριβώς προσβάλλεται το δικαίωµα χρήσης και απόλαυσης των περιβαλλοντικών αγαθών, αποτελεί ένα σοβαρό ζήτηµα, στο οποίο δεν µπορεί να δοθεί απάντηση εκ των προτέρων, δεδοµένου ότι κάθε φορά από µε βάση τα δεδοµένα και τις περιστάσεις της συγκεκριµένης περιπτώσεως θα πρέπει να γίνεται στάθµιση συµφερόντων και καταστάσεων. Το γεγονός ότι καθένας οδηγεί το ιδιωτικό του αυτοκίνητο στην Αθήνα, µε την γνωστή επιβάρυνση του ατµοσφαιρικού αέρα από τα καυσαέρια, δεν σηµαίνει άνευ άλλου ότι προσβάλλει το δικαίωµα χρήσεως και α- πολαύσεως του ατµοσφαιρικού αέρα των υπολοίπων. Το ίδιο ισχύει και για όλες τις κεντρικές θερµάνσεις των κτηρίων της Αθήνας. Η καθηµερινή ζωή είναι άρρηκτα δεµένη µε επιβαρύνσεις του περιβάλλοντος, στις οποίες µπορεί πολλοί να συνδρά- µουν µε ελάχιστη ποσότητα ρύπων, όµως το άθροισµα των επιβαρύνσεων να δη- µιουργεί σοβαρό πρόβληµα. 01/07/05 Digesta ΡΕΝΑ Φωτοστοιχειοθεσία Α. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 7 ΤΗΛ FAX

10 Τεύχος Γ Ρύπανση του περιβάλλοντος και αστική ευθύνη Digesta Η νοµολογία δεν έχει δώσει απαντήσεις και σε άλλα ζητήµατα, όπως η αναγκαία περαιτέρω εξειδίκευση του δικαιώµατος χρήσης αλλά και απόλαυσης των περιβαλλοντικών αγαθών. ικαίωµα χρήσης και απόλαυσης των ωφελειών από την λίµνη των Ιωαννίνων δεν έχουν µόνο οι κάτοικοι της πόλης των Ιωαννίνων, αλλά κάθε επισκέπτης. Θα µπορούσε λοιπόν να θεωρήσει ο επισκέπτης από τα Χανιά της Κρήτης ότι προβάλλεται το δικαίωµά του για χρήση και απόλαυση της ωφέλειας της λίµνης επειδή κάποιο τυροκοµείο διοχετεύει σε αυτήν τα απόβλητά του; Έχει δικαίωµα χρήσης της λίµνης ο κάθε επισκέπτης, δηλ. να κάνει ελεύθερα µπάνιο ή να ψαρεύει ή να αντλεί νερό ή να κατασκηνώνει στην όχθη της ή να κάνει βαρκάδα για την αναψυχή του; Πως ακριβώς θα µπορούσαµε να προσδιορίσουµε το δικαίω- µα απόλαυσης της ωφελείας από την λίµνη των Ιωαννίνων ή την λίµνη Κερκίνη; Βεβαίως σε πολλές περιπτώσεις η κοινή χρήση των κοινοχρήστων πραγµάτων ρυθ- µίζεται από ειδικές κανονιστικές διατάξεις, οπότε οι απαντήσεις σε πολλά από παρόµοια ερωτήµατα δίδεται από τον ίδιο το νόµο. Ως προς το δικαίωµα απόλαυσης της ωφελείας των περιβαλλοντικών αγαθών, ο ακριβής προσδιορισµός του περιεχοµένου και της έκτασης του δικαιώµατος σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι εύκολος, ιδίως όταν ο ενάγων ισχυρίζεται ότι προσεβλήθη το δικαίωµά του για χρήση και απόλαυση των περιβαλλοντικών αγαθών διότι διαταράχθηκε η οικολογική ι- σορροπία ή βεβηλώθηκε η αισθητική του τοπίου µιας περιοχής φυσικού κάλλους, ή διότι απλώς η συµπεριφορά κάποιου άλλου εγκυµονεί κινδύνους για την οικολογική ισορροπία ή την υγεία των ανθρώπων, χωρίς όµως να έχει επέλθει ο κίνδυνος. Η άσκηση του δικαιώµατος χρήσης και απόλαυσης των περιβαλλοντικών αγαθών σε ορισµένες περιπτώσεις θα µπορούσε να εµφανίσει ενδιαφέροντα δικονοµικά ζητήµατα. ικαιούται ο κάτοικος της Ρόδου να εγείρει αγωγή ισχυριζόµενος ότι προσβάλλεται το δικαίωµα της προσωπικότητάς του διότι διοχετεύονται απόβλητα στη λίµνη Κερκίνη ή ο κάτοικος της Αλεξανδρούπολης διότι εκχερσώνεται τµήµα του δάσους στο Ταΰγετο; Αν υποθέσουµε ότι δικαιώνεται ο ενάγων για την παράνοµη ρύπανση του Παγασητικού ή του Κορινθιακού κόλπου, τότε ως προς το παράνοµο της προσβολής δηµιουργείται δεδικασµένο ή αν τυχόν εγερθεί και άλλη αγωγή από άλλον πολίτη η υπόθεση θα πρέπει να εξετασθεί και πάλι; Αν κριθεί ότι ο ενάγων δικαιούται χρηµατική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, διότι µία βιοµηχανία διοχέτευσε παρανόµως απόβλητα και προκάλεσε ρύπανση στον παρακείµενο ποταµό, τότε τι θα γίνει ως προς τις αξιώσεις για χρηµατική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης ενδεχοµένως χιλιάδων άλλων προσώπων που θεωρούν ότι προσεβλήθη για τον ίδιο λόγο η προσωπικότητά τους; Νοµικά πρόσωπα έχουν δικαίωµα χρήσης και απόλαυσης της ωφελείας από τα περιβαλλοντικά αγαθά όµοιο µε τα φυσικά πρόσωπα; Βεβαίως ο ενάγων νοµιµοποιείται στην έγερση αγωγής όταν έχει έννοµο συµφέρον (άρθρο 68 ΚΠολ ), το οποίο πρέπει ειδικώς να θεµελιωθεί όταν ο ενάγων δεν βρίσκεται σε κάποια τοπική (τουλάχιστον) σχέση µε το βλαπτόµενο περι-

11 274 Digesta 2003 Θεόδωρος Σ. Λύτρας Τεύχος Γ βαλλοντικό αγαθό 25. Θα µπορούσε να υποστηριχθεί η άποψη ότι τελικά νοµιµοποιείται στην άσκηση της αγωγής µόνο όποιος µπορεί να ισχυριστεί µία οικολογική γειτνίαση µε το προσβαλλόµενο περιβαλλοντικό αγαθό Ρύπανση του περιβάλλοντος και γειτονικό δίκαιο Ο Αστικός Κώδικας αποτυπώνει στις διατάξεις του γειτονικού δικαίου (ΑΚ ) την επιδίωξη του νοµοθέτη να ρυθµίσει τα αντικρουόµενα συµφέροντα των κυρίων γειτονικών ακινήτων µε τρόπο που να εξυπηρετεί την καλύτερη οικονοµική εκµετάλλευση αυτών, προς όφελος της οικονοµίας εν γένει. Από τις διατάξεις αυτές οι πιο ενδιαφέρουσες σε σχέση µε την προστασία του περιβάλλοντος, είναι οι διατάξεις των που αφορούν τις εκποµπές 27. Η βασική διάταξη του άρθρου 1003 ΑΚ θεσπίζει περιορισµό του δικαιώµατος της κυριότητας, στο µέτρο που υποχρεώνει τον κύριο του βλαπτοµένου ακινήτου να ανέχεται εκποµπές από γειτονικά ακίνητα, εφ όσον αυτές δεν παραβλάπτουν ουσιωδώς την χρήση του δικού του ακινήτου ή είναι εκποµπές που προέρχονται από χρήση του βλάπτοντος α- κινήτου συνηθισµένη στην περιοχή που βρίσκεται αυτό. Εκποµπές που παραβλάπτουν ουσιωδώς την χρήση του γειτονικού ακινήτου ή προσβάλλουν το δικαίωµα χρήσεως και ωφελείας των περιβαλλοντικών αγαθών, δεν µπορεί να θεωρηθούν νόµιµες, απλώς και µόνο επειδή προέρχονται από χρήση του βλάπτοντος ακινήτου που είναι συνηθισµένη στην περιοχή που βρίσκεται αυτό. Θα ήταν αντιφατικό ο κύριος ενός ακινήτου να υποχρεώνεται να ανεχθεί εκποµπές ή παρόµοιες επενέργειες από το γειτονικό ακίνητο, έστω και αν αυτές προσβάλλουν το δικαίωµα της προσωπικότητάς του, υπό την έκφανσή του ως δικαιώµατος χρήσεως και ωφελείας των περιβαλλοντικών αγαθών. Αν αυτό γινόταν δεκτό ο κύριος του βλαπτοµένου ακινήτου θα είχε ένα περιορισµένο δικαίωµα χρήσεως και ωφελείας των περιβαλλοντικών αγαθών σε σχέση µε όλους τους άλλους που δεν θα είχαν την ιδιότητα του κυρίου. Αυτό όµως θα αποτελούσε αδικαιολόγητη ανισότητα και θα προσέκρουε ευθέως στο άρθρο 4 του Σ που επιβάλλει την ισότητα των πολιτών έναντι του νόµου. Συνεπώς ο κύριος του βλαπτοµένου ακινήτου δεν έχει υποχρέωση ανοχής εκποµπών που προσβάλλουν το δικαίωµα της προσωπικότητάς του. 25. Έτσι και Ι. Καράκωστας, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ Οι δικονοµικοί περιορισµοί φαίνονται εν τούτοις να αντιφάσκουν µε την απόλυτη φύση του δικαιώµατος της προσωπικότητας, έκφανση του οποίου αποτελεί το ιδιόρρυθµο δικαίωµα χρήσης και άντλησης της ωφέλειας των περιβαλλοντικών αγαθών. Τούτο ισχύει ιδίως ως προς την χρήση των κοινών σε όλους. Γιατί άραγε η ρύπανση της Κερκίνης να προσβάλλει το δικαίωµα της προσωπικότητας του κατοίκου της περιοχής (οικολογικού γείτονα) και όχι του επισκέπτη, κατοίκου άλλης πόλης της Ελλάδος ή του εξωτερικού; 27. Για την έννοια των εκποµπών βλ. Απ. Γεωργιάδη, Εµπράγµατο ίκαιο Ι, σελ. 291 επ. Ι. Καράκωστα, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 229 επ., αµφότεροι µε περαιτέρω παραποµπές στη βιβλιογραφία και τη νοµολογία. 01/07/05 Digesta ΡΕΝΑ Φωτοστοιχειοθεσία Α. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 7 ΤΗΛ FAX

12 Τεύχος Γ Ρύπανση του περιβάλλοντος και αστική ευθύνη Digesta Η άποψη αυτή ενισχύεται και από την ερµηνεία των διατάξεων των άρθρων 1000, 1003 και 1108 ΑΚ υπό το φως των συνταγµατικών επιταγών των άρθρων 2 1, 5 1 και 24 1 του Συντάγµατος. Στο µέτρο δε που ο κύριος ή ο χρήστης του βλάπτοντος ακινήτου µπορεί να περιορίσει τις εκποµπές που προέρχονται από την ασκούµενη, έστω και συνηθισµένη, χρήση µε την λήψη ειδικών µέτρων, η εκ µέρους του επίκληση της νοµιµότητας των βλαπτικών εκποµπών θα µπορούσε να αποκρουσθεί µε την ένσταση του άρθρου 281 ΑΚ 28 αλλά και από την συναλλακτική υποχρέωση προστασίας της ζωής, υγείας αλλά και του δικαιώµατος της προσωπικότητας των βλαπτοµένων τρίτων, οι οποίοι εµποδίζονται στην άσκηση του δικαιώµατος χρήσεως και ωφελείας των περιβαλλοντικών αγαθών. Οι διατάξεις των άρθρων 1004 και 1005 ΑΚ αναφέρονται στις περιπτώσεις ε- πενεργειών από γειτονικό ακίνητο που οφείλονται στην λειτουργία εγκαταστάσεων. Με την διάταξη του άρθρο 1004 ΑΚ ο κύριος ακινήτου δικαιούται να απαγορεύσει την κατασκευή η διατήρηση εγκαταστάσεων στο γειτονικό ακίνητο, όταν από την ύπαρξη ή λειτουργία της εγκαταστάσεων προβλέπονται µε βεβαιότητα παράνοµες επενέργειες στο δικό του ακίνητο. Πρόκειται για µία προληπτική αρνητική αγωγή 29 που ο νόµος χορηγεί για να αποτρέψει βλαπτικές ενέργειες στα γειτονικά ακίνητα από την ύπαρξη ή λειτουργία εγκαταστάσεων σε γειτονικό ακίνητο. Η διάταξη του άρθρου 1005 ΑΚ περιορίζει την έκταση της παραπάνω προληπτικής προστασίας, προκειµένου να εξυπηρετηθεί η οικονοµική αξιοποίηση ακινήτων. Όταν η εγκατάσταση στο γειτονικό ακίνητο γίνεται κατόπιν αδείας της αρχής ή κατόπιν τηρήσεως ειδικών όρων που προβλέπονται στο νόµο, ο κύριος του γειτονικού ακινήτου µπορεί να ζητήσει την άρση της εγκαταστάσεως µόνο αφότου πραγµατικά επήλθαν ε- πιβλαβείς επενέργειες στο ακίνητό του. Η διοικητική άδεια για την κατασκευή ή λειτουργία εγκαταστάσεως δεν καθιστά νόµιµες τις οποιεσδήποτε επενέργειες στα γειτονικά ακίνητα. Υποχρέωση ανοχής υφίσταται µόνο όταν οι επενέργειες είναι επουσιώδεις, δηλ. δεν παρεµποδίζουν σηµαντικά την χρήση του γειτονικού ακινήτου. Πέραν τούτου όµως δεν µπορεί να θεωρηθεί ότι υφίσταται υποχρέωση ανοχής, όταν οι επενέργειες από την κατασκευή ή λειτουργία εγκαταστάσεως κατόπιν αδείας της αρχής προσβάλλουν το δικαίωµα χρήσεως και ωφελείας των περιβαλλοντικών αγαθών ή όταν οι επενέργειες µπορούν να εκλείψουν ή να περιοριστούν µε την λήψη µέτρων προστασίας. Από όσα περιληπτικά εξετέθησαν παραπάνω προκύπτει ότι τελικά δεν υπάρχει υποχρέωση ανοχής εκποµπών από τα γειτονικά ακίνητα, όταν αυτές προσβάλλουν το δικαίωµα της προσωπικότητας. Η κατά περίπτωση ακριβής οριοθέτηση του δικαιώ- 28. Έτσι και Απ. Γεωργιάδης, Εµπράγµατο ίκαιο Ι, σελ. 296 Ι. Καράκωστας, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 239 επ. 29. Βλ. Απ. Γεωργιάδη, Εµπράγµατο ίκαιο Ι, σελ. 300.

13 276 Digesta 2003 Θεόδωρος Σ. Λύτρας Τεύχος Γ µατος χρήσεως και απολαύσεως των ωφελειών των περιβαλλοντικών αγαθών αποτελεί όριο και για την νοµιµότητα των εκποµπών µε βάση τα άρθρα ΑΚ. 5. Ρύπανση του περιβάλλοντος και αδικοπρακτική ευθύνη Στο µέτρο που από την ρύπανση των περιβαλλοντικών αγαθών, δηλ. κυρίως το ατµοσφαιρικού αέρα, των υδάτων ή του εδάφους επέρχονται ζηµίες στα απόλυτα αγαθά ή την περιουσία τρίτων, τίθεται ζήτηµα αποζηµιώσεως του ζηµιωθέντος από τον ρυπαίνοντα µε βάση τις διατάξεις των άρθρων 914 επ. ΑΚ. Προϋπόθεση της αδικοπρακτικής ευθύνης για ζηµίες από την ρύπανση του περιβάλλοντος είναι, ε- κτός από την ζηµία, η παράνοµη και υπαίτια συµπεριφορά του δράστη (ρυπαίνοντος) καθώς και ο αιτιώδης σύνδεσµος ανάµεσα στην παράνοµη και υπαίτια ρυπογόνο συµπεριφορά και την επελθούσα ζηµία 30. Οι ζηµίες από την ρύπανση του περιβάλλοντος εµφανίζουν σηµαντικές ιδιο- µορφίες, που καθιστούν τον καταλογισµό της αδικοπρακτικής ευθύνης δυσχερή. Συνήθως η ρυπογόνος συµπεριφορά απέχει τοπικά και χρονικά από την εµφάνιση της ζηµίας. Είναι δυνατόν η πηγή των ρυπογόνων εκποµπών να απέχει αρκετά χιλιόµετρα από τον τόπο εµφανίσεως της ζηµίας, αφού ο ατµοσφαιρικός αέρας ή τα νερά (ποταµοί, υπόγεια ύδατα) λειτουργούν ως µέσο µεταφοράς των επικίνδυνων εκποµπών ή αποβλήτων. Επίσης στα περιβαλλοντικά αγαθά (αέρα, νερά, έδαφος) είναι δυνατόν να επενεργούν ταυτόχρονα ή διαδοχικά πολλές οµοειδείς ή και τελείως διαφορετικές πηγές ρύπανσης, µε αποτέλεσµα η άθροιση οµοίων ρύπων ή η συνέργεια διαφορετικών ειδών ρύπανσης να προκαλεί ζηµίες 31. Από τα πολλά ζητήµατα που γεννώνται στις περιπτώσεις αδικοπρακτικής ευθύνης για ζηµίες από την ρύπανση του περιβάλλοντος, θα αναφερθούµε επιγραµµατικά κυρίως στο ζήτηµα του παρανόµου και της αιτιώδους συναφείας. Η χρονική και τοπική απόσταση που χωρίζει την ρυπογόνα συµπεριφορά του δράστη από την εµφάνιση της ζηµίας θέτει µε ανάγλυφο τρόπο το ζήτηµα της παρανοµίας της συµπεριφοράς και του αποτελέσµατος (Erfolgs - und Handlungsunrecht 32 ). Ο γεγονός ότι επήλθε προσβολή της υγείας ή της κυριότητας του ζηµιωθέντος, δεν αρκεί για να απαντήσουµε στην ερώτηση, αν στον ζηµιώσαντα (ρυπαίνοντα) αποδίδεται συγκεκριµένη παράνοµη συµπεριφορά. Η παρανοµία του επελθό- 30. Για τις προϋποθέσεις της αδικοπρακτικής ευθύνης σύµφωνα µε το άρθρο 914 ΑΚ βλ. αντί άλλων Απ. Γεωργιάδη, σε Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, ΑΚ 914 αριθ. 7 επ. και ειδικά για τις περιπτώσεις ζη- µιών από την ρύπανση του περιβάλλοντος Ι. Καράκωστα, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 270 επ. 31. Για την πολυµορφία των µορφών ρύπανσης βλ. Lytras, Zivilrechtliche Haftung für Umweltschäden, 1 II, S. 29 ff, 12 S. 384 ff. 32. Για τον αντίστοιχο προβληµατισµό στη γερµανική θεωρία βλ. E. Deutsch, Haftungsrecht, 14 III 1, S. 203 ff. K. Larenz, Schuldrecht II, 72 I - RGRK/Steffen, 823 Rdnr Για τον ειδικότερο προβληµατισµό στις περιπτώσεις ζηµιών από την ρύπανση του περιβάλλοντος, βλ. Lytras, Zivilrechtliche Haftung für Umweltschäden, 10 I 1, S. 277 ff. 01/07/05 Digesta ΡΕΝΑ Φωτοστοιχειοθεσία Α. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 7 ΤΗΛ FAX

14 Τεύχος Γ Ρύπανση του περιβάλλοντος και αστική ευθύνη Digesta ντος ζηµιογόνου αποτελέσµατος δεν µας επιτρέπει να αποφανθούµε για την παρανοµία της αποδιδόµενης στον δράστη ρυπογόνου συµπεριφοράς. Πράγµατι στην πράξη, το πρώτο που αµφισβητείται από τους δράστες είναι ότι ενήργησαν παρανόµως. Συνήθως οι πηγές ρύπανσης που λειτουργούν επιβαρύνοντας το φυσικό περιβάλλον λαµβάνουν διοικητικές άδειες και η λειτουργία τους στηρίζεται σε ειδικές διατάξεις διοικητικών νόµων που αποβλέπουν στην προστασία της υγείας των ανθρώπων και την προστασία του περιβάλλοντος. Τίθεται λοιπόν το απλό ερώτηµα: Όποιος ρυπαίνει τηρώντας τους όρους της αδείας που έχει λάβει από τις αρµόδιες αρχές και τηρώντας τους ειδικούς διοικητικούς νόµους, ενεργεί παράνοµα, µε την έννοια του 914 ΑΚ, επειδή από τους εκλυόµενους ρύπους επήλθε ζηµία σε περιουσιακά αγαθά τρίτων; Το παράνοµο κρίνεται µε άλλα µέτρα στο διοικητικό δίκαιο και άλλα στο αστικό δίκαιο; Η απάντηση στο εύλογο αυτό ερώτηµα δεν είναι απλή. Πρέπει όµως ευθύς εξ αρχής να επισηµανθεί ότι το δηµόσιο δίκαιο και ιδίως το διοικητικό δίκαιο προστασίας του περιβάλλοντος επιδιώκει κατά κύριο λόγο την εξυπηρέτηση γενικών σκοπών δηµοσίου συµφέροντος, είτε αυτό αφορά γενικά την δηµόσια υγεία είτε την προστασία του περιβάλλοντος. Το δίκαιο της αποζηµιώσεως µε βάση τις διατάξεις περί αδικοπραξιών έχει ως κύριο σκοπό τον καταλογισµό της ζηµίας σε πρόσωπο άλλο από εκείνον που την υπέστη. Το κεντρικό λοιπόν ζήτηµα είναι αν τελικά ο ζηµιώσας πρέπει να υποµείνει την ζηµία ή αν κάποιος άλλος (δηλ. ο δράστης - ρυπαίνων) θα πρέπει τελικά να φέρει το οικονοµικό βάρος της επελθούσης ζηµίας. Οι δηµοσίου δικαίου διατάξεις δεν µπορεί να λειτουργούν δεσµευτικά για τον χαρακτηρισµό της ρυπογόνου συµπεριφοράς του δράστη στην συγκεκριµένη περίπτωση. εδοµένου ότι η προστασία του γενικού δηµοσίου συµφέροντος γίνεται µε κανόνες που έχουν λάβει υπόψη το συνήθως συµβαίνον, τότε είναι εύλογο η παραβίαση των κανόνων δηµοσίου δικαίου να θεωρείται ως συµπεριφορά παράνοµη και µε την έννοια του άρθρου 914 ΑΚ, αφού ο νόµος επέλεξε να χαρακτηρίσει ως παράνοµη την συγκεκριµένη συµπεριφορά (πράξη ή παράλειψη) ως επικίνδυνη για το δηµόσιο συµφέρον. Αντίθετα όταν ο δράστης τηρεί τις διατάξεις του δηµοσίου δικαίου, ερευνητέο είναι αν στην συγκεκριµένη περίπτωση και υπό τις συγκεκριµένες περιστάσεις η συµπεριφορά του ανταποκρινόταν στην επιβαλλόµενη από τις συναλλαγές επιµέλεια που αυτός έπρεπε να επιδείξει. Με άλλα λόγια εξετάζουµε αν ο δράστης παραβίασε καθήκοντα πρόνοιας και επιµέλειας 33 που επιβαλλόταν από την καλή πίστη στην συγκεκριµένη περίπτωση. Ειδικό ζήτηµα τίθεται σε σχέση µε την ενδεχόµενη παραβίαση εκ µέρους του δράστη του δικαιώµατος του ζηµιώσαντος για χρήση και απόλαυση των περιβαλ- 33. Έτσι και Ι. Καράκωστας, Περιβάλλον και Αστικό ίκαιο, σελ. 272 επ. Για τους αντίστοιχους προβληµατισµούς στο γερµανικό δίκαιο της ευθύνης από αδικοπραξία για ζηµίες από την ρύπανση του περιβάλλοντος, πρβλ. Lytras, Zivilrechtliche Haftung für Umweltschäden, 10 ΙΙ 5, S. 307 ff.

15 278 Digesta 2003 Θεόδωρος Σ. Λύτρας Τεύχος Γ λοντικών αγαθών, δηλ. για τυχόν προσβολή του δικαιώµατος της προσωπικότητος αυτού, ως ειδικότερο δικαίωµα στον ζωτικό χώρο. Στην έρευνα από αυτή την σκοπιά ανακύπτουν και πάλι οι προβληµατισµοί σχετικά µε τον ακριβή καθορισµό τόσο του περιεχοµένου του ιδιόρρυθµου αυτού δικαιώµατος όσο και των περιπτώσεων προσβολής του. Τέλος ως προς το σηµαντικότατο ζήτηµα του αιτιώδους συνδέσµου το πρόβλη- µα εντοπίζεται κυρίως στα προβλήµατα απόδειξης. Ο Ι. Καράκωστας 34 για την επίλυση των δυσχερών προβληµάτων απόδειξης του αιτιώδους συνδέσµου στο πεδίο του περιβαλλοντικού αδικοπρακτικού δικαίου προτείνει την παροχή δικονοµικών διευκολύνσεων στον ζηµιώσαντα, ο οποίος συνήθως βρίσκεται σε αποδεικτικώς δυσχερή θέση, διότι δεν γνωρίζει την παραγωγική διαδικασία στην πηγή της ρύπανσης, π.χ. στην εγκατάσταση του ρυπαίνοντος, ούτε µπορεί να εισέλθει σε αυτή για να αντλήσει πληροφορίες 35. Αποδεικτικές διευκολύνσεις προς τον ζηµιώσαντα πρέπει να γίνουν δεκτές και ως προς την απόδειξη της παρανοµίας της αποδιδόµενης στον δράστη συµπεριφοράς και ως προς την υπαιτιότητα του. Για τον λόγο αυτό προτείνεται η αξιοποίηση της θεωρίας των σφαιρών, όπως αναπτύχθηκε στην ευθύνη του παραγωγού 36 καθώς και στην πρόταση για ανάλογη εφαρµογή της ΑΚ 925 στο πεδίο του περιβαλλοντικού αδικοπρακτικού δικαίου Ι. Καράκωστας, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 297 επ. 35. Για τον προβληµατισµό της απόδειξης του συγκεκριµένου αιτιώδους συνδέσµου στο γερµανικό δίκαιο βλ. Lytras, Zivilrechtliche Haftung für Umweltschäden, 9 και 11, S. 230, 341 ff. 36. Βλ. σχετικό προβληµατισµό στον Ι. Καράκωστας, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 291 επ. 37. Ι. Καράκωστας, Περιβάλλον και ίκαιο, σελ. 295 επ. 01/07/05 Digesta ΡΕΝΑ Φωτοστοιχειοθεσία Α. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 7 ΤΗΛ FAX

ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ * Θεόδωρος Σ. Λύτρας Λέκτορας Νομικής Παν/μίου Αθηνών - Δικηγόρος. 1. Εισαγωγή

ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ * Θεόδωρος Σ. Λύτρας Λέκτορας Νομικής Παν/μίου Αθηνών - Δικηγόρος. 1. Εισαγωγή 1. Εισαγωγή ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ * Θεόδωρος Σ. Λύτρας Λέκτορας Νομικής Παν/μίου Αθηνών - Δικηγόρος Το φυσικό περιβάλλον ήταν πάντα εκτεθειμένο στις φυσικές καταστροφές, ό- πως μεγάλες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016 ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016 Ευθύνη του Δημοσίου Έννοια ευθύνης του Δημοσίου υποχρέωση του Δημοσίου, των ΟΤΑ, των ΝΠΔΔ, να αποζημιώσουν τρίτα πρόσωπα για ζημίες που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002 ΠολΠρωτΑθ 528/2002 Προστασία καταναλωτή. Προστασία προσωπικών δεδομένων. Τράπεζες. Συλλογική αγωγή. Ενώσεις καταναλωτών. Νομιμοποίηση. (..) Ι. Από τις συνδυασμένες διατάξεις των αρ. 4 παρ. 2, 6, 12 παρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Ευρετήριο βασικών συντομογραφιών ελληνικών και ξενόγλωσσων. Πρόλογος... 19

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Ευρετήριο βασικών συντομογραφιών ελληνικών και ξενόγλωσσων. Πρόλογος... 19 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ευρετήριο βασικών συντομογραφιών ελληνικών και ξενόγλωσσων περιοδικών... 11 Πρόλογος... 19 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Η σημασία του συγκριτικού δικαίου περιβάλλοντος... 23 2. Σκοπός, αντικείμενο, διάρθρωση...

Διαβάστε περισσότερα

Το δικαίωµα στο νερό: Νοµικό Πλαίσιο Προστασίας Ευγενία ακορώνια Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Πανεπιστηµίου Αθηνών

Το δικαίωµα στο νερό: Νοµικό Πλαίσιο Προστασίας Ευγενία ακορώνια Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Πανεπιστηµίου Αθηνών AQUA 2010, Σάββατο 23 Οκτωβρίου 2010 ΕΙ ΙΚΗ ΣΥΝΕ ΡΙΑ: Το Νερό και τα Ανθρώπινα ικαιώµατα στο πλαίσιο της εκπαίδευσης για την Αειφόρα Ανάπτυξη Το δικαίωµα στο νερό: Νοµικό Πλαίσιο Προστασίας Ευγενία ακορώνια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Ι. Προστασία κατά το Σύνταγμα Το περιβάλλον προστατεύεται από το Σύνταγμα (άρθρ. 24), το οποίο κατοχυρώνει ρητά ένα

ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Ι. Προστασία κατά το Σύνταγμα Το περιβάλλον προστατεύεται από το Σύνταγμα (άρθρ. 24), το οποίο κατοχυρώνει ρητά ένα ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Ι. Προστασία κατά το Σύνταγμα Το περιβάλλον προστατεύεται από το Σύνταγμα (άρθρ. 24), το οποίο κατοχυρώνει ρητά ένα δικαίωμα του καθενός στο φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Εισαγωγικό Μέρος... 1 1. Εισαγωγή στο αντικείμενο της έρευνας... 1 Ι. Μεθοδολογική προσέγγιση και νομικό πλαίσιο της παρούσας μελέτης... 1 ΙΙ. Διάρθρωση της ύλης... 4 2. Ο καταλογισμός

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ.

Διοικητικό Δίκαιο. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η γενική αρχή του σεβασµού και της προστασίας της ανθρώπινης αξίας

Η γενική αρχή του σεβασµού και της προστασίας της ανθρώπινης αξίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου Μεταπτυχιακό ίπλωµα ηµοσίου ικαίου Μάθηµα : Συνταγµατικό ίκαιο Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Χουρδάκης Ευστράτιος Σελίδα 1

Περιεχόμενα. Χουρδάκης Ευστράτιος Σελίδα 1 Περιεχόμενα Τεκμήριο νομιμότητας... 2 Διοικητικός καταναγκασμός... 2 Παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας... 2 Σύνθετη διοικητική ενέργεια:... 3 Αρχή της νομιμότητας της διοίκησης.... 3 Αρχή της υπεροχής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ «ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ 2000»

ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ «ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ 2000» ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ «ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ 2000» Συμμετοχή στη στρογγυλή τράπεζα με θέμα «Πολιτιστικά τοπία σε περιοχές Natura 2000 Προκλήσεις και προοπτικές» 1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις. Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ Δίκαιο: είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων, που ρυθμίζουν, κατά τρόπο υποχρεωτικό, την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων (βλ. σελ. 5) Δημόσιο Δίκαιο:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ. Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ. Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗΣ Ι ΑΣΚΟΥΣΑ : ρ. Μαρία Π. Θεοδωροπούλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ξέφρενη ανάπτυξη της τεχνολογίας την τελευταία πεντηκονταετία είχε και έχει σαν επακόλουθο εκτεταµένες οικολογικές καταστροφές που προέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών ΕΝΟΧΗ Α. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΝΟΧΗΣ Έννοια. Ενοχή είναι η νομική σχέση μεταξύ δύο προσώπων, του οφειλέτη αφ ενός και του δανειστή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα εργασίας. Η ερµηνεία του άρθρου 8 παρ. 1 του Συντάγµατος

Θέµα εργασίας. Η ερµηνεία του άρθρου 8 παρ. 1 του Συντάγµατος Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου Μεταπτυχιακό ίπλωµα ηµοσίου ικαίου Μάθηµα : Συνταγµατικό ίκαιο Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Πάνος Κορνηλάκης Καθηγητής του Αστικού Δικαίου στο Τμήμα Νομικής του ΑΠΘ

Πάνος Κορνηλάκης Καθηγητής του Αστικού Δικαίου στο Τμήμα Νομικής του ΑΠΘ Η ΑΞΙΩΣΗ ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟ ΝΕΟ ΑΡΘΡΟ 543 ΑΚ * Πάνος Κορνηλάκης Καθηγητής του Αστικού Δικαίου στο Τμήμα Νομικής του ΑΠΘ Ι. Προϋποθέσεις Η Οδηγία 1999/44/ΕΚ δεν προέβλεπε δικαίωμα αποζημίωσης σε περίπτωση

Διαβάστε περισσότερα

Λ. ΑΛΕΞΑΝ ΡΑΣ 144, 114 71 ΑΘΗΝΑ / ΤΗΛ.:210 6460284, 210 6460734, ΦΑΞ:

Λ. ΑΛΕΞΑΝ ΡΑΣ 144, 114 71 ΑΘΗΝΑ / ΤΗΛ.:210 6460284, 210 6460734, ΦΑΞ: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Πληροφορίες: Ανδρέας Μαντζουράνης Ειδικός Επιστήµονας Ηλεκτρον. /νση: amantzouranis@synigoroskatanaloti.gr Αθήνα, 13 Ιουλίου 2010 Αριθ. Πρωτ. : 1580 ΠΡΟΣ:... 2. ΕΥ ΑΠ Α.Ε. Ωρωπού 156

Διαβάστε περισσότερα

94/14.04.2014) προστασίας και αξιοποίησης

94/14.04.2014) προστασίας και αξιοποίησης Άρθρο 23 του 94/14.04.2014) ν. 4258/2014 Ακίνητα του Δημοσίου Περιφερειακών Πάρκων προστασίας και αξιοποίησης (ΦΕΚ Α Δημιουργία περιβαλλοντικής 1. Ακίνητα που ανήκουν κατά πλήρη κυριότητα, νομή και κατοχή

Διαβάστε περισσότερα

«Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία»

«Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία» «Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία» Γιώργος Δ. Κωνσταντινόπουλος Δικηγόρος παρ Αρείω Πάγω Ειδικός Εμπειρογνώμονας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999 ΟλΑΠ 18/1999 Παροχή δικηγορικών υπηρεσιών. Ευθύνη δικηγόρου για ζημία πελάτη. - Η παροχή δικηγορικών υπηρεσιών δεν υπάγεται στο ν. 2251/1994. Η ευθύνη των δικηγόρων για ζημία που προκλήθηκε κατά την παροχή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. 1.1.Χαρακτηριστικά του Δικαίου Ετερόνομοι κανόνες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑ Ερωτάται αν αν είναι στα πλαίσια ή όχι του Συντάγματος η εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου 139 του Κώδικα Δικαστικών Επιμελητών με την έκδοση της προβλεπόμενης Υπουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα εργασίας. Η Θεσµική Προσαρµογή των Συνταγµατικών ικαιωµάτων ΙΙ (ΣτΕ 438/2001)

Θέµα εργασίας. Η Θεσµική Προσαρµογή των Συνταγµατικών ικαιωµάτων ΙΙ (ΣτΕ 438/2001) Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου Μεταπτυχιακό ίπλωµα ηµοσίου ικαίου Μάθηµα : Συνταγµατικό ίκαιο Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΧΕΙΡΟΥΜΕΝΟ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΤΟΥ «ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΑΠΟ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ»

ΑΠΟΦΑΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΧΕΙΡΟΥΜΕΝΟ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΤΟΥ «ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΑΠΟ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ» ΟΛΟΜΕΛΕΙΑ ΠΡΟΕΔΡΩΝ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΧΕΙΡΟΥΜΕΝΟ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΤΟΥ «ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΑΠΟ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ» Αθήνα, 8-10-2012 Με άρθρο στο

Διαβάστε περισσότερα

Δίκτυο Υπηρεσιών Πληροφόρησης & Συμβουλευτικής Εργαζομένων

Δίκτυο Υπηρεσιών Πληροφόρησης & Συμβουλευτικής Εργαζομένων Δίκτυο Υπηρεσιών Πληροφόρησης & Συμβουλευτικής Εργαζομένων Ιούλιος 2017 Η ευθύνη του εργοδότη κατά το Ν. 551/1915 Η ευθύνη του εργοδότη κατά τη νομοθεσία του ΙΚΑ-ΕΤΑΜ ΙΝΕ - ΓΣΕΕ www.inegsee.gr info@inegsee.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Σχολιασµός της υπ αριθµ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Η Αρχή της φορολογικής ισότητας

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173)

Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173) Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173) Ψηφίστηκε προ ολίγων ημερών από τη Βουλή ο νέος νόμος 3886/2010 σε σχέση με την

Διαβάστε περισσότερα

Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα.

Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Ο κατάλογος των δικαιωμάτων αυτών αποτελεί τη βασική κατοχύρωση

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα : Αστική ευθύνη Δήμου. Μείωση αξίας ακινήτου από ανέγερση οικοδομής σε επαφή με κοινό όριο

Θέμα : Αστική ευθύνη Δήμου. Μείωση αξίας ακινήτου από ανέγερση οικοδομής σε επαφή με κοινό όριο Τρ. ΔΠρΠειρ 2649/2009 (Τμ. 1ο) Θέμα : Αστική ευθύνη Δήμου. Μείωση αξίας ακινήτου από ανέγερση οικοδομής σε επαφή με κοινό όριο Περίληψη : Από την παράνομη συμπεριφορά των αρμοδίων πολεοδομικών οργάνων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΤΑΧΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ,ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ,ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ,ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΙΠΛΩΜΑ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ:ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ,2003-2004

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο. Εισαγωγή στο Διοικητικό Δίκαιο 1 ο Μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ.

Διοικητικό Δίκαιο. Εισαγωγή στο Διοικητικό Δίκαιο 1 ο Μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Εισαγωγή στο 1 ο Μέρος Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Η ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗ ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΠΕΡΓΙΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Η ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗ ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΠΕΡΓΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Προλογικό σημείωμα... Αντί προλόγου... ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 1 1. Έννοια του δικαιώματος της απεργίας... 1 Εννοιολογικά γνωρίσματα... 2 α. Αποχή από την εργασία... 2 β. Συλλογική αποχή... 2 γ. Αγωνιστικός

Διαβάστε περισσότερα

Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό. ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα

Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό. ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα Θέμα: Θρησκευτική Ελευθερία Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα αναφορικά με το περιεχόμενο του δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας

Διαβάστε περισσότερα

Κλεοπάτρα Καλλικάκη Εφέτης Δ.Δ. Απόφαση URGENTA. Μια νέα προοπτική για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής;

Κλεοπάτρα Καλλικάκη Εφέτης Δ.Δ. Απόφαση URGENTA. Μια νέα προοπτική για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής; Κλεοπάτρα Καλλικάκη Εφέτης Δ.Δ. Απόφαση URGENTA Μια νέα προοπτική για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής; Διάγραμμα ύλης ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΕΡΟΣ Α Η από 24-6-2016 απόφαση του Περιφερειακού Δικαστηρίου της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ο διαγωνισμός της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης προϋποθέτει, ως γνωστόν, συνδυασμό συνδυαστικής γνώσης της εξεταστέας ύλης και θεμάτων πολιτικής και οικονομικής επικαιρότητας. Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια

Διαβάστε περισσότερα

Digesta OnLine Νοµικά ζητήµατα από το δίκαιο της ενέργειας

Digesta OnLine Νοµικά ζητήµατα από το δίκαιο της ενέργειας ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΙΔΙΟΚΤΗΤΩΝ ΑΚΙΝΗΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΑΓΩΓΟΥ ΑΕΡΙΟΥ (ΑΡΘΡ. 165-166 Ν. 4001/2011) & ΕΝΔΙΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΠΟΥ ΤΙΣ ΕΠΙΒΑΛΛΟΥΝ Μαρία Σαββίδου Μ.Δ.Ε Νοµικής Σχολής Δ.Π.Θ.

Διαβάστε περισσότερα

D.A.S. HELLAS Ασφάλειες Νοµικής Προστασίας Εισαγωγή - Ιστορικά Η ασφάλιση Νοµικής Προστασίας είναι ένας από τους νεώτερους ασφαλιστικούς κλάδους. Στην Ευρώπη εµφανίστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα στη Γαλλία,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ. Bρυξέλλες, 20 εκεµβρίου 2001 (11.01) (OR. en) 15525/01 DROIPEN 113 ENV 678 ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ. Bρυξέλλες, 20 εκεµβρίου 2001 (11.01) (OR. en) 15525/01 DROIPEN 113 ENV 678 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ Bρυξέλλες, 20 εκεµβρίου 2001 (11.01) (OR. en) 15525/01 DROIPEN 113 ENV 678 ΣΗΜΕΙΩΜΑ της : Γραµµατείας προς : την Επιτροπή των Μόνιµων Αντιπροσώπων αριθ. προηγ. εγγρ. : 10031/01

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Προλογικό σημείωμα... Εισαγωγικές παρατηρήσεις... 1

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Προλογικό σημείωμα... Εισαγωγικές παρατηρήσεις... 1 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Προλογικό σημείωμα...... VII Εισαγωγικές παρατηρήσεις............ 1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Οι υποχρεώσεις εχεμύθειας και μη ανταγωνισμού κατά τη διάρκεια της σύμβασης εργασίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Μελίνα Σώτου Δικηγόρος - Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Νομικής ΔΠΘ Βασίλης Σωτηρόπουλος Δικηγόρος - Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Νομικής Παν/μίου Αθηνών

Επιμέλεια: Μελίνα Σώτου Δικηγόρος - Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Νομικής ΔΠΘ Βασίλης Σωτηρόπουλος Δικηγόρος - Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Νομικής Παν/μίου Αθηνών ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Επιμέλεια: Μελίνα Σώτου Δικηγόρος - Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Νομικής ΔΠΘ Βασίλης Σωτηρόπουλος Δικηγόρος - Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Νομικής Παν/μίου Αθηνών Οι αποφάσεις σχετικά με

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική Πολιτική και Βιώσιμη Ανάπτυξη

Περιβαλλοντική Πολιτική και Βιώσιμη Ανάπτυξη ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Περιβαλλοντική Πολιτική και Βιώσιμη Ανάπτυξη Ενότητα 11: Οικονομικά Εργαλεία της Περιβαλλοντικής Πολιτικής Ι Πολυξένη Ράγκου Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΙΣΗΣ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΝΟΜΟ Προοίμιο. Επίσημη Εφημερίδα Ε.Ε.: L 204 της 26/07/2006, σελ. 23. Για σκοπούς εναρμόνισης

Διαβάστε περισσότερα

Χ. Βλ. Γκόρτσος Επίκ. Καθηγητής Διεθνούς Οικονομικού Δικαίου Γενικός Γραμματέας ΕΕΤ

Χ. Βλ. Γκόρτσος Επίκ. Καθηγητής Διεθνούς Οικονομικού Δικαίου Γενικός Γραμματέας ΕΕΤ Περιβαλλοντική ευθύνη αναφορικά με την πρόληψη και αποκατάσταση περιβαλλοντικής ζημίας: Προβληματισμοί σε σχέση με την εφαρμογή των διατάξεων της Οδηγία 2004/35/ΕΚ στα πιστωτικά ιδρύματα Χ. Βλ. Γκόρτσος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟ Αγ. Στέφανος: 23.5.13 ΓΝΩΜΟ ΟΤΗΣΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟ Αγ. Στέφανος: 23.5.13 ΓΝΩΜΟ ΟΤΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟ Αγ. Στέφανος: 23.5.13 ΝΟΜΟΣ ΑΤΤΙΚΗΣ Αρ. Πρωτ: ΗΜΟΣ ΙΟΝΥΣΟΥ ΓΡΑΦΕΙΟ ΗΜΑΡΧΟΥ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: IΩΑΝΝΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ-δικηγόρος Ταχ. /νση : Λεωφ. Λίµνης Μαραθώνος 29 Τηλ:2132030600 FAX:2132030630

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΞΙΣ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ: της 16 Ιουνίου 1982

ΠΡΑΞΙΣ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ: της 16 Ιουνίου 1982 ΠΡΑΞΙΣ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ: της 16 Ιουνίου 1982 Αντιµετώπιση έκτακτων επεισοδίων ρύπανσης του περιβάλλοντος και ρύθµιση συναφών θεµάτων. (ΦΕΚ 73/Α/18-6-82) Έχοντας υπόψη: Ο ΠΡΟΕ ΡΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Οικονομικό Δίκαιο

Διοικητικό Οικονομικό Δίκαιο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διοικητικό Οικονομικό Δίκαιο Ειδικές μορφές στέρησης της ιδιοκτησίας και λοιποί θεμιτοί περιορισμοί της/ρήτρες συλλογικής διαπραγμάτευσης

Διαβάστε περισσότερα

849 Ν. 105(Ι)/95. Ε.Ε. Παρ. 1(1) Αρ. 3028, 29.12.95

849 Ν. 105(Ι)/95. Ε.Ε. Παρ. 1(1) Αρ. 3028, 29.12.95 Ε.Ε. Παρ. 1(1) Αρ. 3028, 29.12.95 849 Ν. 105(Ι)/95 Ο περί Ελαττωματικών Προϊόντων (Αστική Ευθύνη) Νόμος του 1995 εκδίδεται με δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα της Κυπριακής Δημοκρατίας σύμφωνα με το Άρθρο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΚΕΝΤΡΟ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΚΕΝΤΡΟ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΕΝΩΠΙΟΝ ΤΟΥ ΠΟΛΥΜΕΛΟΥΣ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΑΓΩΓΗ Της αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρίας με την επωνυμία «ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΚΙΝΗΜΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ», και τον διακριτικό τίτλο «ΠΑΚΟΕ», που εδρεύει στην Αθήνα,

Διαβάστε περισσότερα

1.Κατεύθυνση «ΑΣΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ»

1.Κατεύθυνση «ΑΣΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ» 1.Κατεύθυνση «ΑΣΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ» Αστικό Δίκαιο Ενωσιακής προέλευσης (Κοινοτικό Αστικό Δίκαιο) Ερμηνεία των Νομών και Δικαιοπραξιών Ειδικά θέματα στο σύστημα της Αδικοπρακτικής Ανώμαλη εξέλιξη των συμβάσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ : Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΑΝΑΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΛΟΥΚΟΥ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΘΗΝΑ ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2003

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ : Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΑΝΑΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΛΟΥΚΟΥ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΘΗΝΑ ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2003 Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου --------------------------------------------------------------------------------------------------

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο Ι. Μαθητική σχέση έννομη σχέση δημόσιου διοικητικού δικαίου. Αντικείμενο Διοικητικού Δικαίου Διοίκηση

Διοικητικό Δίκαιο Ι. Μαθητική σχέση έννομη σχέση δημόσιου διοικητικού δικαίου. Αντικείμενο Διοικητικού Δικαίου Διοίκηση Διοικητικό Δίκαιο Ι Διοικητικό Δίκαιο: Κομμάτι δικαίου που μας συνοδεύει από τη γέννηση μέχρι το θάνατο μας. Είναι αδύνατον να μην βρεθούμε μέσα σε έννομες σχέσεις διοικητικού δικαίου. Μαθητική σχέση έννομη

Διαβάστε περισσότερα

Χρήσιμες Ερωτήσεις- Απαντήσεις για την Περιβαλλοντική Ευθύνη. Σε ποιες περιπτώσεις εφαρμόζεται η ευθύνη για περιβαλλοντική ζημιά;

Χρήσιμες Ερωτήσεις- Απαντήσεις για την Περιβαλλοντική Ευθύνη. Σε ποιες περιπτώσεις εφαρμόζεται η ευθύνη για περιβαλλοντική ζημιά; Χρήσιμες Ερωτήσεις- Απαντήσεις για την Περιβαλλοντική Ευθύνη Σε ποιες περιπτώσεις εφαρμόζεται η ευθύνη για περιβαλλοντική ζημιά; Ζημιά σε προστατευόμενα είδη και φυσικούς οικοτόπους, ήτοι οποιαδήποτε ζημία

Διαβάστε περισσότερα

Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και

Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και LEGAL INSIGHT ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΝΟΜΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟ ΟΤΗΜΕΝΗΣ ΠΩΛΗΣΗΣ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΟΥ Γιώργος Ψαράκης Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ (ΤΕΕ, )

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ (ΤΕΕ, ) ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ (ΤΕΕ, 12-14.12.2012) ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ 2004/35/ΕΚ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΟΝ ΕΛΛΑΔΙΚΟ ΧΩΡΟ Δ. Χατζηδάκης*, I. Παναγόπουλος*,

Διαβάστε περισσότερα

Γ Ν Ω Μ Ο Δ Ο Τ Η Σ Η

Γ Ν Ω Μ Ο Δ Ο Τ Η Σ Η ΠΑΝΟ ΕΤΓΟΤΡΖ-ΓΗΚΖΓΟΡΟ ΑΘΖΝΩΝ ΝΟΜΗΚΟ ΤΜΒΟΤΛΟ ΚΔΝΣΡΗΚΖ ΔΝΩΖ ΓΖΜΩΝ ΚΑΗ ΚΟΗΝΟΣΖΣΩΝ ΔΛΛΑΓΟ ΜΠΟΤΜΠΟΤΛΗΝΑ 9-11 (2 ος όροφος) ΑΘΖΝΑ ΣΖΛ:210-8259140-1-FAX: 210-8259235 ΚΗΝ:6977506705 E-mail: pzygouris@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Καλλιθέα ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΕΣΟΔΩΝ ΑΠΟΦΑΣΗ Ο ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΣ ΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΙΛΥΣΗΣ ΔΙΑΦΟΡΩΝ

Καλλιθέα ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΕΣΟΔΩΝ ΑΠΟΦΑΣΗ Ο ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΣ ΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΙΛΥΣΗΣ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ Καλλιθέα ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΕΣΟΔΩΝ 15-3-2016 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΛΥΣΗΣ ΔΙΑΦΟΡΩΝ Αριθμός απόφασης: 923 Ταχ. Δ/νση : Αριστογείτονος 19 Ταχ. Κώδικας : 176 71 - Καλλιθέα

Διαβάστε περισσότερα

Σελίδα 1 από 5. Τ

Σελίδα 1 από 5. Τ Σελίδα 1 από 5 ΔΕΟ 10 ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ- ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΤΟΜΟΙ Α & Α1 & Β ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ 1. Τι είναι κράτος; Κράτος: είναι η διαρκής σε νομικό πρόσωπο οργάνωση λαού

Διαβάστε περισσότερα

«Απονοµή τίτλου ειδικότητας Γενικής Ιατρικής σύµφωνα µε τις κοινοτικές οδηγίες 16/1993 και 19/2001»

«Απονοµή τίτλου ειδικότητας Γενικής Ιατρικής σύµφωνα µε τις κοινοτικές οδηγίες 16/1993 και 19/2001» 05/09/2005 Αριθµ. Πρωτ.: *****/2005 ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ «Απονοµή τίτλου ειδικότητας Γενικής Ιατρικής σύµφωνα µε τις κοινοτικές οδηγίες 16/1993 και 19/2001» Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Πατρίνα Παπαρρηγοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

Για τους σκοπούς του παρόντος νόμου ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί: 3) «αιτούν κράτος-μέλος»: το κράτος-μέλος από το έδαφος του οποίου έχει

Για τους σκοπούς του παρόντος νόμου ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί: 3) «αιτούν κράτος-μέλος»: το κράτος-μέλος από το έδαφος του οποίου έχει Σχέδιο νόμου «Προσαρμογή της ελληνικής νομοθεσίας προς τις διατάξεις της Οδηγίας 2014/60/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 15 ης Μαΐου 2014 σχετικά με την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Θέμα 2 ον : Η δικαστική λειτουργία αποτελεί μία από τις τρεις θεμελιώδεις λειτουργίες του κράτους.

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓOΣ... 13 ΣΥΝΤΟΜΟΡΑΦΙΕΣ... 15 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 19 I. Άδικο: θεωρητικές βάσεις και ερµηνευτικές προεκτάσεις... 19 II. εοντοκρατία και τελεολογία... 22 1. εοντοκρατία και αδικοπραξία... 22 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, LL.M., Υπ. Δ.Ν. ΕΝΟΤΗΤΑ : «ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ-ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ» - 1 - Οι δημόσιοι υπάλληλοι περαιτέρω οφείλουν να

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΜΕΙΩΜΕΝΗ ΝΟΗΤΙΚΗ ΕΠΑΡΚΕΙΑ * Ελένη Ζερβογιάννη ΔρΝ - Δικηγόρος

Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΜΕΙΩΜΕΝΗ ΝΟΗΤΙΚΗ ΕΠΑΡΚΕΙΑ * Ελένη Ζερβογιάννη ΔρΝ - Δικηγόρος Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΜΕΙΩΜΕΝΗ ΝΟΗΤΙΚΗ ΕΠΑΡΚΕΙΑ * Ελένη Ζερβογιάννη ΔρΝ - Δικηγόρος Ι. Με αφορμή την πρόσφατη απόφαση 314/2007 του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης (ΕΣΡ), με την οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Αναφορών 1.9.2009 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ Αναφορά 0586/2005, του Ιωάννη Βουτινόπουλου, ελληνικής ιθαγένειας, σχετικά με εικαζόμενες παράνομες χρηματιστηριακές συναλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟ ΟΤΗΣΗ. ΥΠ ΟΨΙΝ: 1. κ. ηµάρχου & Προέδρου Οικονοµικής Επιτροπή 2. /νση Οικ/κου-Τµηµα Λογιστηρίου

ΓΝΩΜΟ ΟΤΗΣΗ. ΥΠ ΟΨΙΝ: 1. κ. ηµάρχου & Προέδρου Οικονοµικής Επιτροπή 2. /νση Οικ/κου-Τµηµα Λογιστηρίου ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟ Αγ. Στέφανος: 20.2.15 ΝΟΜΟΣ ΑΤΤΙΚΗΣ Αρ. Πρωτ: 5124 ΗΜΟΣ ΙΟΝΥΣΟΥ ΓΡΑΦΕΙΟ ΗΜΑΡΧΟΥ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: IΩΑΝΝΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ-δικηγόρος Ταχ. /νση : Λεωφ. Λίµνης Μαραθώνος 29 Τηλ:2132030600

Διαβάστε περισσότερα

24 Ιανουαρίου 2013 Αριθ. Πρωτ.: 161564/3036/2013 Πληροφορίες: κα Ευγενία Παπαδοπούλου. ΗΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ Γραφείο ηµάρχου Κύπρου 10, Τ.Θ.1195 65403 - Καβάλα

24 Ιανουαρίου 2013 Αριθ. Πρωτ.: 161564/3036/2013 Πληροφορίες: κα Ευγενία Παπαδοπούλου. ΗΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ Γραφείο ηµάρχου Κύπρου 10, Τ.Θ.1195 65403 - Καβάλα 24 Ιανουαρίου 2013 Αριθ. Πρωτ.: 161564/3036/2013 Πληροφορίες: κα Ευγενία Παπαδοπούλου ΗΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ Γραφείο ηµάρχου Κύπρου 10, Τ.Θ.1195 65403 - Καβάλα Θέµα: Αδυναµία άσκησης δικαιώµατος εκµετάλλευσης περιπτέρου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγµατος ΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγµατος ΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΛΟΓΙΚΗ ΔΟΜΗ Καθαρότητα στη σκέψη Σαφήνεια στην έκφραση Η μία σκέψη να εισάγει την άλλη Η προηγούμενη σκέψη να τεκμηριώνει την επόμενη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 Α. ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή...25 ΙΙ. Ιστορική επισκόπηση του θεσμού της ασφάλισης και των νομοθετικών μέτρων που τιμωρούν την απάτη

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ : ηµοτικοί ή κοινοτικοί οδοί είναι αυτοί που εξυπηρετούν τις πάσης φύσεως ανάγκες ενός ήµου ή µιας Κοινότητας

Α. ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ : ηµοτικοί ή κοινοτικοί οδοί είναι αυτοί που εξυπηρετούν τις πάσης φύσεως ανάγκες ενός ήµου ή µιας Κοινότητας ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟ Αγ. Στέφανος: 4.6.13 ΝΟΜΟΣ ΑΤΤΙΚΗΣ Αρ. Πρωτ: 17832 ΗΜΟΣ ΙΟΝΥΣΟΥ ΓΡΑΦΕΙΟ ΗΜΑΡΧΟΥ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: IΩΑΝΝΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ-δικηγόρος Ταχ. /νση : Λεωφ. Λίµνης Μαραθώνος 29 Τηλ:2132030600

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/1381/ Α Π Ο Φ Α Σ Η 25/2014

Αθήνα, Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/1381/ Α Π Ο Φ Α Σ Η 25/2014 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 27-02-2014 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/1381/27-02-2014 Α Π Ο Φ Α Σ Η 25/2014 Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση Τµήµατος, στην

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝ: α) Γρ. κ. Υπουργού β) Γρ. κ. Υφυπουργού γ) Γρ. κας Γεν. Γραμματέως

ΚΟΙΝ: α) Γρ. κ. Υπουργού β) Γρ. κ. Υφυπουργού γ) Γρ. κας Γεν. Γραμματέως ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΊΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ΤΜΗΜΑ Α' Ταχ. Δ/νση : Πλ. Κάνιγγος Ταχ. Κώδικας : 101 81 Αθήνα Πληροφορίες : Δ. Κυριακοπούλου Τηλέφωνο

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 3 Ιανουαρίου 2007 Α.Π. : 605

Αθήνα 3 Ιανουαρίου 2007 Α.Π. : 605 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΟΤΑ ΤΜΗΜΑ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΟ Πληροφορίες: Α. Κωστοπούλου Ταχ. /νση: Σταδίου

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Ικανότητα δικαίου έχει κάθε πρόσωπο, φυσικό και νομικό. Η φράση αυτή σημαίνει ότι όλα τα φυσικά και νομικά πρόσωπα

Διαβάστε περισσότερα

Γενικοί και Ειδικοί Όροι Κάλυψης Νοµικής Προστασίας (Ολοκληρωµένης ).

Γενικοί και Ειδικοί Όροι Κάλυψης Νοµικής Προστασίας (Ολοκληρωµένης ). Γενικοί και Ειδικοί Όροι Κάλυψης Νοµικής Προστασίας (Ολοκληρωµένης ). ΙΣΧΥΟΥΝ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ ΚΛΑ ΟΥΣ ΑΣΦΑΛΙΣΕΩΣ ΝΟΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΟΥΣ ΕΚΑΣΤΟΤΕ ΕΙ ΙΚΟΥΣ ΟΡΟΥΣ. Σε οποιαδήποτε περίπτωση ο ασφαλισµένος

Διαβάστε περισσότερα

Η Προστασία των προσωπικών δεδομένων στην επιστημονική έρευνα

Η Προστασία των προσωπικών δεδομένων στην επιστημονική έρευνα Η Προστασία των προσωπικών δεδομένων στην επιστημονική έρευνα Ευγενία Αλεξανδροπούλου-Αιγυπτιάδου Καθηγήτρια Πανεπιστήμιο Μακεδονίας ealex@uom.gr Σύγκρουση Δικαιωμάτων Δικαίωμα συμμετοχής στην Κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3828, 31/3/2004 Ο ΠΕΡΙ ΙΣΗΣ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΑΣΧΕΤΑ ΑΠΟ ΦΥΛΕΤΙΚΗ Ή ΕΘΝΟΤΙΚΗ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2004

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3828, 31/3/2004 Ο ΠΕΡΙ ΙΣΗΣ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΑΣΧΕΤΑ ΑΠΟ ΦΥΛΕΤΙΚΗ Ή ΕΘΝΟΤΙΚΗ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2004 Ο ΠΕΡΙ ΙΣΗΣ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΑΣΧΕΤΑ ΑΠΟ ΦΥΛΕΤΙΚΗ Ή ΕΘΝΟΤΙΚΗ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2004 Για σκοπούς μερικής εναρμόνισης με την πράξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τίτλο: «Οδηγία 2000/43/ΕΚ του Συμβουλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑΔΑΣ

ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑΔΑΣ 12, 13 και 14 Δεκεμβρίου 2012 Ίδρυμα Ευγενίδου, Αθήνα 2 Η ΕΝΟΤΗΤΑ: Ο ρόλος του κράτους στη διαμόρφωση εργαλείων επιτάχυνσης ολοκληρωμένης αναπτυξιακής περιβαλλοντικής πολιτικής

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο

Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 204-209 ΚΕΙΜΕΝΑ ΠΟΥ ΕΓΚΡΙΘΗΚΑΝ P8_TA(206)0260 Επικύρωση και προσχώρηση στο πρωτόκολλο του 200 της σύμβασης επικινδύνων και επιβλαβών ουσιών με εξαίρεση τις πτυχές δικαστικής συνεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑ ΑΣ ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ. Αθήνα, 4 Μαΐου Προς τον Πρόεδρο του ΤΕΕ Κ. Γιάννη Αλαβάνο

ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑ ΑΣ ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ. Αθήνα, 4 Μαΐου Προς τον Πρόεδρο του ΤΕΕ Κ. Γιάννη Αλαβάνο ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑ ΑΣ ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ Αθήνα, 4 Μαΐου 2006 Προς τον Πρόεδρο του ΤΕΕ Κ. Γιάννη Αλαβάνο Με το αριθµ. πρωτ. 121/14-3-2006 έγγραφο της Ενωσης Μηχανικών ηµοσίων Υπαλλήλων ιπλωµατούχων

Διαβάστε περισσότερα

Τα μαθήματα που θα προσφερθούν στις κατευθύνσεις του ΠΜΣ της Νομικής Σχολής είναι τα ακόλουθα:

Τα μαθήματα που θα προσφερθούν στις κατευθύνσεις του ΠΜΣ της Νομικής Σχολής είναι τα ακόλουθα: Τα μαθήματα που θα προσφερθούν στις κατευθύνσεις του ΠΜΣ της Νομικής Σχολής είναι τα ακόλουθα: 1.Κατεύθυνση «ΑΣΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ» Αστικό Δίκαιο Ενωσιακής προέλευσης (Κοινοτικό Αστικό Δίκαιο) Ερμηνεία των Νομών

Διαβάστε περισσότερα

Συνταγματικό Δίκαιο Ενότητα 2: Κράτος Δικαίου 2

Συνταγματικό Δίκαιο Ενότητα 2: Κράτος Δικαίου 2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 2: Κράτος Δικαίου 2 Λίνα Παπαδοπούλου, Αν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Σχολής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

31987L0344. EUR-Lex L EL. Avis juridique important

31987L0344. EUR-Lex L EL. Avis juridique important Avis juridique important 31987L0344 Οδηγία 87/344/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 22ας Ιουνίου 1987 για το συντονισμό των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων σχετικά με την ασφάλιση νομικής προστασίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΥΠΟ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ 40/1998 ΑΠ

Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΥΠΟ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ 40/1998 ΑΠ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΙΠΛΩΜΑ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ» Ι ΑΣΚΩΝ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΧΡΥΣΟΥΛΑ ΕΙΡΗΝΗ ΜΑΛΛΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ 3 η Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΥΠΟ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ 40/1998 ΑΠ Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 5 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η εφαρµογή του δικαιώµατος της επικοινωνίας στον οικογενειακό χώρο» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 5 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η εφαρµογή του δικαιώµατος της επικοινωνίας στον οικογενειακό χώρο» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

βιβλίου. ββ ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ

βιβλίου. ββ ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ Τεχνολογική προστασία & ψηφιακή διαχείριση του βιβλίου. ββ Τετάρτη 19 Ιανουαρίου 2011, EKEBI Ευαγγελία Βαγενά, ΔΝ, DEA ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ vagena@dsa.gr Από τον Γουτεμβέργιο ως τον Bill

Διαβάστε περισσότερα

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν ΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ο χώρος µπορεί να διακριθεί σε 2 κατηγορίες το δοµηµένοαστικόχώρο και το µη αστικό, µη δοµηµένο ύπαιθρο αγροτικό ή δασικό χώρο. Αστικός χώρος = ήλιος, αέρας, το νερό, η πανίδα, η χλωρίδα,

Διαβάστε περισσότερα

Αρχή της ισότητας: ειδικές μορφές

Αρχή της ισότητας: ειδικές μορφές ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 9 η : Αρχή της ισότητας: ειδικές μορφές Λίνα Παπαδοπούλου Aν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο. Λήξη ισχύος διοικητικής πράξης, ανάκληση διοικητικής πράξης. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ.

Διοικητικό Δίκαιο. Λήξη ισχύος διοικητικής πράξης, ανάκληση διοικητικής πράξης. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Λήξη ισχύος διοικητικής πράξης, ανάκληση διοικητικής πράξης Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΗΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΣΕ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΙΚΑΣΤΙΚΗ ΙΑΤΑΓΗ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΘΕΜΑΤΑ ΙΑΜΟΝΗΣ ΑΛΛΟ ΑΠΩΝ

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΗΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΣΕ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΙΚΑΣΤΙΚΗ ΙΑΤΑΓΗ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΘΕΜΑΤΑ ΙΑΜΟΝΗΣ ΑΛΛΟ ΑΠΩΝ Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΗΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΣΕ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΙΚΑΣΤΙΚΗ ΙΑΤΑΓΗ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΘΕΜΑΤΑ ΙΑΜΟΝΗΣ ΑΛΛΟ ΑΠΩΝ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Επιµέλεια εγγράφου: Χάρης Σιµόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΆΡΘΡΟ 1 ΣΚΟΠΟΣ. (άρθρο 1 και άρθρο 12 της οδηγίας)

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΆΡΘΡΟ 1 ΣΚΟΠΟΣ. (άρθρο 1 και άρθρο 12 της οδηγίας) ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΟΔΗΓΙΑΣ 2010/41/ΕΕ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ 7 Ης ΙΟΥΛΙΟΥ 2010 Για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών που ασκούν αυτοτελή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ; ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ; Πίνακας 1.1. Παράδειγμα περιβαλλοντικής καταστροφής: Κορώνεια, η λίμνη-φάντασμα Πώς έγινε ένα «ρηχό πιάτο» και μάλιστα μολυσμένο από αστικά λύματα

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.»

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» Από τη δευτεροβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση με την επωνυμία «ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» τέθηκαν υπόψη μου το εξής περιστατικά: Οκτώ (8) από τα είκοσι ένα (21) μέλη του Δ.Σ., το

Διαβάστε περισσότερα