Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία"

Transcript

1 Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία Δημήτρης Κουτσογιάννης Τομέας Υδατικών Πόρων, Υδραυλικών και Θαλάσσιων Έργων, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Ηρώων Πολυτεχνείου 5, 57 Ζωγράφου Σύνδεση υδρολογίας και πιθανοθεωρίας Υπάρχουν τρεις τουλάχιστον λόγοι για τους οποίους η πιθανοθεωρία και η στατιστική αποτελούν το βασικό επιστημονικό εργαλείο της τεχνικής υδρολογίας, σε βαθμό που να θεωρείται η τεχνική υδρολογία ως ιδεώδες πεδίο εφαρμογής αυτών των μαθηματικών κλάδων:. Η τύχη ενυπάρχει σε όλα τα φαινόμενα της υδρολογίας, ξεκινώντας από την καταιγίδα ή την ανομβρία και καταλήγοντας στην πλημμύρα και την ξηρασία. Έτσι οι νόμοι των πιθανοτήτων κυβερνούν σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό αυτά τα φαινόμενα. Ο όρος τύχη χρησιμοποιείται εδώ με την έννοια της μη (αιτιοκρατικής) προβλεψιμότητας. Το θέμα αυτό αναλύεται περισσότερο αμέσως πιο κάτω, στην ένθετη ενότητα Μη προβλεψιμότητα και τύχη 2. Η υδρολογική πληροφορία απαρτίζεται από μετρήσεις υδρολογικών διεργασιών, η επεξεργασία των οποίων προϋποθέτει τη χρήση στατιστικών μεθόδων. Ο έλεγχος των σφαλμάτων των μετρήσεων και η συμπλήρωση των ελλείψεων ιστορικών δειγμάτων είναι δύο τυπικές περιπτώσεις που αντιμετωπίζονται με χρήση στατιστικών μεθόδων. 3. Στην Τεχνική Υδρολογία η λήψη τεχνικο-οικονομικών αποφάσεων, που αναφέρονται είτε στο σχεδιασμό έργων είτε στη λειτουργία τους, γίνεται πάντα υπό καθεστώς αβεβαιότητας. Η ορθολογικότερη προσέγγιση-ποσοτικοποίηση της αβεβαιότητας επιτυγχάνεται με τη θεωρία πιθανοτήτων. Επισημαίνεται, ωστόσο, με έμφαση ότι και οι τελειότερες στατιστικές τεχνικές δεν μπορούν να υποκαταστήσουν: την έλλειψη ή ανεπάρκεια της ιστορικής πληροφορίας (μετρήσεων της φυσικής διεργασίας), άρα και την ανεκτίμητη αξία της, την έλλειψη αξιοπιστίας της ιστορικής πληροφορίας, η οποία εξαρτάται από τη σοβαρότητα με την οποία οι αρμόδιες υπηρεσίες αντιμετωπίζουν τη συλλογή, καταγραφή, ταξινόμηση και επεξεργασία της, και την έξυπνη προσέγγιση των προβλημάτων, δηλαδή το συνδυασμό κοινής λογικής με μια ευρύτητα πνεύματος που κατευθύνει τη μαθηματική ανάλυση και σύνθεση, αποφεύγοντας την αδέξια εφαρμογή τυποποιημένων λύσεων. Μη προβλεψιμότητα και τύχη Ένα φυσικό φαινόμενο, που διέπεται από προσδιοριστικούς (ντετερμινιστικούς) νόμους, είναι πάντα προβλέψιμο; Η φυσική μας διαίσθηση απαντά θετικά στο ερώτημα αυτό, με την προϋπόθεση ότι είναι γνωστοί οι νόμοι που διέπουν το φαινόμενο. Ίσως γιατί η διαίσθηση μας βασίζεται σε συστήματα που διέπονται από γραμμικούς νόμους. Ωστόσο η πραγματικότητα για την πλειονότητα των φυσικών συστημάτων είναι διαφορετική. Τις τελευταίες δεκαετίες έχει διερευνηθεί μια μεγάλη ποικιλία μη γραμμικών συστημάτων, φυσικών ή μαθηματικών, τα οποία εμφανίζουν μη περιοδική, ακανόνιστη, απρόβλεπτη, τυχαία συμπεριφορά, αν και διέπονται από προσδιοριστικούς νόμους. Η συμπεριφορά αυτή έχει γίνει γνωστή με τον όρο προσδιοριστικό χάος. Τα υδρολογικά και μετεωρολογικά συστήματα είναι τυπικοί αντιπρόσωποι αυτής της συμπεριφοράς, από το μικροσκοπική κλίμακα (π.χ. τύρβη) μέχρι τη μακροσκοπική (πλημμύρες, ξηρασίες κτλ.).

2 2 Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία Ο πρώτος που αναγνώρισε αυτή τη συμπεριφορά των μη γραμμικών συστημάτων ήταν ο διάσημος φυσικομαθηματικός Henri Poincaré που πριν από περίπου χρόνια έγραφε στο Επιστήμη και μέθοδος (από τον Stewart, 99): Μια πολύ ανεπαίσθητη αιτία, η οποία μας διαφεύγει, καθορίζει ένα αξιοσημείωτο φαινόμενο που δεν μπορούμε να μη δούμε, και τότε λέμε ότι το φαινόμενο αυτό οφείλεται στην τύχη. Αν μπορούσαμε να ξέρουμε επακριβώς τους νόμους της φύσης και την κατάσταση του σύμπαντος στην αρχική του στιγμή, θα μπορούσαμε να προβλέψουμε επακριβώς την κατάσταση αυτού του ίδιου του σύμπαντος σε μια μεταγενέστερη χρονική στιγμή. Αλλά, ακόμα και αν οι φυσικοί νόμοι δεν είχαν άλλα μυστικά από εμάς, θα μπορούσαμε να ξέρουμε την αρχική κατάσταση μόνο κατά προσέγγιση. Αν αυτό μας επιτρέπει να προβλέψουμε τη μεταγενέστερη κατάσταση με τον ίδιο βαθμό προσέγγισης, αυτό αρκεί να πούμε ότι το φαινόμενο είχε προβλεφθεί, ότι υπόκειται σε νόμους. Όμως, το ζήτημα δεν είναι πάντοτε έτσι: υπάρχει περίπτωση οι πολύ λεπτές διαφορές στις αρχικές συνθήκες να παράγουν πολύ μεγαλύτερες διαφορές στα τελικά φαινόμενα, ένα ελάχιστο σφάλμα στην αρχή να προκαλεί ένα τεράστιο σφάλμα στο τέλος. Η πρόβλεψη τότε γίνεται αδύνατη κι έτσι έχουμε το φαινόμενο της τύχης. Γιατί άραγε οι μετεωρολόγοι συναντούν τόσο μεγάλες δυσκολίες στην πρόβλεψη του καιρού; Γιατί οι βροχές και οι καταιγίδες μας φαίνονται ότι έρχονται στην τύχη, με αποτέλεσμα πολλοί άνθρωποι να θεωρούν εντελώς φυσικό να προσεύχονται για να μην έρθει βροχή ή για να σταματήσει, ενώ τους φαίνεται γελοίο να προσευχηθούν για μια έκλειψη; Παρατηρούμε ότι οι μεγάλες διαταραχές συμβαίνουν γενικά σε περιοχές όπου η ατμόσφαιρα βρίσκεται σε ασταθή ισορροπία. Οι μετεωρολόγοι γνωρίζουν ότι αυτή η ισορροπία είναι ασταθής, ότι εμφανίζεται κάπου ένας κυκλώνας όμως δεν μπορούν να ξέρουν πού. Ένα δέκατο του βαθμού περισσότερο ή λιγότερο σε κάποιο σημείο και ο κυκλώνας ξεσπά εδώ και όχι εκεί, σπέρνοντας τον όλεθρο σε χώρες που θα τον είχαν αποφύγει. Αυτό θα μπορούσαμε να το προβλέψουμε αν ξέραμε αυτό το δέκατο του βαθμού, οι παρατηρήσεις όμως δεν είναι αρκετά πυκνές ούτε αρκετά ακριβείς και για το λόγο αυτό όλα φαίνονται να οφείλονται στον παράγοντα τύχη. Ας σημειωθεί ότι ο Poincarι ασχολήθηκε κυρίως με κινήσεις αστρικών σωμάτων, όπου και κει, αντίθετα με την κρατούσα αντίληψη που θέλει να επικρατεί πλήρης τάξη και περιοδικότητα, ανακάλυψε χαοτικά φαινόμενα (βλ. π.χ. Schroeder, 99). Οι ανακαλύψεις του Poincarι, ωστόσο, έμειναν ανεξερεύνητες μέχρι τη δεκαετία του 96, οπότε η εισαγωγή των ηλεκτρονικών υπολογιστών επέτρεψε την πληρέστερη μελέτη των μη γραμμικών συστημάτων. Στις αρχές της δεκαετίας του 96 ο μετεωρολόγος Edward Lorenz τελείως τυχαία, κάνοντας ένα πείραμα σε ηλεκτρονικό υπολογιστή, επιβεβαίωσε τη χαοτική συμπεριφορά της εξέλιξης του καιρού. Ο Lorenz κατάρτισε ένα απλοποιημένο μοντέλο που προσέγγιζε τα φαινόμενα μεταφοράς στην ατμόσφαιρα, το οποίο αποτελείται από τρεις συνήθεις μη γραμμικές διαφορικές εξισώσεις (βλ. Cooper, 989). Τις εξισώσεις αυτές τις επέλυε αριθμητικά με έναν από τους πρώτους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Ο ίδιος περιγράφει την ανακάλυψή του με τον ακόλουθο τρόπο: Κατά τη διάρκεια των υπολογισμών μας αποφασίσαμε να εξετάσουμε μια από τις λύσεις σε μεγαλύτερη λεπτομέρεια, και διαλέξαμε κάποιες ενδιάμεσες συνθήκες που είχαν εκτυπωθεί από τον υπολογιστή, τις οποίες εισαγάγαμε ως νέες αρχικές συνθήκες. Όταν γυρίσαμε στον υπολογιστή, μια ώρα αργότερα, και αυτός είχε προσομοιώσει περίπου δύο μήνες καιρού, ανακαλύψαμε ότι υπήρχε πλήρης διαφωνία με την προηγούμενη λύση. Στην αρχή αυτό το αποδώσαμε σε πρόβλημα της μηχανής, πράγμα που δεν ήταν ασυνήθιστο, αλλά γρήγορα αντιληφθήκαμε ότι οι δύο λύσεις προέρχονταν από τις ίδιες συνθήκες. Οι υπολογισμοί έγιναν με υπολογιστική ακρίβεια περίπου έξι δεκαδικών ψηφίων, αλλά οι εκτύπωση περιείχε μόνο τρία, έτσι ώστε οι νέες αρχικές συνθήκες αποτελούνταν από τις παλιές συν ορισμένες μικρές αποκλίσεις (διαταραχές). Αυτές οι αποκλίσεις μεγεθύνονταν σχεδόν εκθετικά, και διπλασιάζονταν σε περίπου τέσσερις μέρες, έτσι που σε δύο μήνες οι δύο λύσεις έπαιρναν ξεχωριστούς δρόμους. Ένα πολύ απλό παράδειγμα για να δούμε τη μεγέθυνση των διαταραχών στην εξέλιξη ενός μη γραμμικού φαινομένου δίνεται στο Σχήμα. Ας θεωρήσουμε ένα σύστημα το οποίο περιγράφεται από μια μοναδική μεταβλητή x(t), όπου t είναι ο χρόνος που στο παράδειγμα θεωρείται διακριτός. Θεωρούμε ότι η κατάσταση του συστήματος στην τρέχουσα χρονική στιγμή t εξαρτάται από την κατάστασή του στην αμέσως προηγούμενη χρονική στιγμή t -, και ότι η μετάβαση από τη μια στιγμή στην άλλη περιγράφεται από την εξίσωση.

3 Σύνδεση υδρολογίας και πιθανοθεωρίας 3 ( t ) [ x( ) ] x ( t) = k x t () όπου k είναι αριθμητική σταθερά. Η εξίσωση αυτή είναι γνωστή στη βιβλιογραφία (βλ. π.χ. Cooper, 989, Schroeder, 99, Stewart, 99, όπου υπάρχει αναλυτικότερη μελέτη της εξίσωσης) ως λογιστική απεικόνιση και βέβαια είναι μια από τις απλούστερες μη γραμμικές εξισώσεις. Τονίζεται ότι το σύστημα που περιγράφει η εξίσωση είναι πλήρως κλειστό και προσδιοριστικό δηλαδή δεν μεσολαβεί στην εξέλιξή του κανένας εξωτερικός παράγοντας. ούτε προστίθεται καμιά τυχαία συνιστώσα. Παρατηρούμε ότι μετά από κάποιο αρχικό χρόνο (3 χρονικές μονάδες στο παράδειγμα μας) δύο λύσεις που αρχικά έχουν ασήμαντη απόκλιση, μόνο * -6 για t =, αποκλίνουν τελείως και κάθε μια ακολουθεί το δικό της ανεξάρτητο δρόμο. Εύκολα συμπεραίνουμε ότι η προσδιοριστική πρόγνωση είναι πολύ αποτελεσματική για μικρά χρονικά διαστήματα (οι αποκλίσεις των δύο λύσεων στο Σχήμα είναι δυσδιάκριτες) αλλά οδηγεί σε πολύ σημαντικά σφάλματα για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Για τα μεγάλα διαστήματα η στατιστική πρόγνωση είναι πιο αποτελεσματική, αφού και μόνο η στατιστική μέση τιμή δίνει μικρότερο σφάλμα στην εκτίμηση της πραγματικής εξέλιξης της x(t) από το σφάλμα που δίνει η x (t). Επιπλέον, η στατιστική προσέγγιση έχει τη δυνατότητα να προσδιορίζει όρια μέσα στα οποία κυμαίνεται μια μεταβλητή, για καθορισμένη πιθανότητα. x(t), x (t) (α) Χρόνος, t Δx = x(t) - x (t) (β) Χρόνος, t Σχήμα Εξέλιξη της λογιστικής απεικόνισης (εξίσωση ) για σταθερά k = 3.7. Στο διάγραμμα (α) εμφανίζεται με χοντρή συνεχή γραμμή η πραγματική εξέλιξη της x(t) για αρχική τιμή x() =.66. και με διακεκομμένη η εξέλιξη x (t) αν η αρχική τιμή ληφθεί (π.χ. για λόγους στρογγύλευσης) ίση με.66 (η διαφορά από την πραγματική τιμή είναι μόνο * -6 ). Στο διάγραμμα (β) δίνεται η διαφορά των x(t) και x (t) συναρτήσει του t. Και στα δύο διαγράμματα έχει απεικονιστεί επίσης η μέση τιμή της περιόδου 3 t 6 (συνεχείς ευθείες) και το μέσο σφάλμα γύρω από τη μέση τιμή (διακεκομμένες ευθείες). Το μέσο σφάλμα είναι.9 για το διάγραμμα (α) και.3 για το διάγραμμα (β) Βεβαίως τα φυσικά υδρομετεωρολογικά συστήματα είναι απείρως πολυπλοκότερα από το σύστημα του παραπάνω παραδείγματος. Εύκολα λοιπόν μπορεί να συναγάγει κανείς την αδυναμία

4 4 Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία πλήρους προσδιοριστικής προσέγγισής τους και την αναγκαιότητα της πιθανοθεωρητικής προσέγγισης. 2 Γενικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων 2. Θεμελίωση θεωρίας πιθανοτήτων Η σύγχρονη προσέγγιση της θεωρίας πιθανοτήτων βασίζεται στη θεωρία συνόλων και είναι πολύ απλή. Δομείται από ορισμένες θεμελιώδεις έννοιες και τρία αξιώματα., όπως αναπτύσσονται παρακάτω. Δειγματικός χώρος Ορίζεται ως το σύνολο του οποίου τα στοιχεία ω αντιστοιχούν στις δυνατές εκβάσεις ενός πειράματος, ή μιας παρατήρησης ή μέτρησης (συμβολικά Ω). Γεγονός Είναι κάθε υποσύνολο του δειγματικού χώρου. Στοιχειώδες είναι ένα γεγονός με ένα μόνο στοιχείο. Βέβαιο γεγονός είναι ο δειγματικός χώρος (Ω). Αδύνατο γεγονός είναι το κενό σύνολο ( ). Οικογένεια γεγονότων Είναι μια συλλογήf υποσυνόλων (γεγονότων) A του Ω. Πιθανότητα Ορίζεται αξιωματικά. ως μια συνάρτηση P επί της οικογένειας γεγονότων F. Μέσω αυτής, σε κάθε γεγονός A αντιστοιχίζουμε έναν αριθμό P(A) που λέγεται πιθανότητα του γεγονότος A. Αξιώματα της θεωρίας πιθανοτήτων Αποτελούν συνθήκες τις οποίες οφείλει να ικανοποιεί η συνάρτηση P, και είναι τα ακόλουθα: I. PA () II. P ( Ω) = IIIα. P ( A B) = P( A) + P( B), με την προϋπόθεση ότι A B = (2) P = IIIβ. A = P( A ) i i, με την προϋπόθεση ότι Ai Aj=, i j i= i Σημειώνεται ότι το αξίωμα IIIβ αποτελεί επέκταση του IIIα για άπειρο αριθμό γεγονότων, αλλά δεν είναι συνέπεια του IIIα, γι' αυτό και εισάγεται ως ανεξάρτητο αξίωμα. Υπενθυμίζεται ότι η ένωση δύο γεγονότων (συμβολικά A B, ή A+B, διαβάζεται A ή B ) είναι επίσης ένα γεγονός που πραγματοποιείται αν πραγματοποιηθεί ένα από τα δύο γεγονότα. Αντίστοιχα, η τομή δύο γεγονότων (συμβολικά A B, ή AB, διαβάζεται A και B ) είναι ένα γεγονός που πραγματοποιείται αν πραγματοποιηθούν ταυτόχρονα και τα δύο γεγονότα. Τέλος δύο γεγονότα που η τομή τους είναι το αδύνατο γεγονός (όπως τα A και B στο αξίωμα ΙΙΙα) λέμε ότι είναι αμοιβαία αποκλειόμενα. Τυχαία μεταβλητή Είναι μια συνάρτηση ορισμένη επί του δειγματικού χώρου. Μέσω αυτής, σε κάθε δυνατή έκβαση ω αντιστοιχίζουμε, βάσει ενός προκαθορισμένου κανόνα, έναν αριθμό (ω). Η τυχαία μεταβλητή μπορεί να είναι διακριτή ή συνεχής, ανάλογα αν ο δειγματικός χώρος είναι διακριτός (π.χ. πεπερασμένο σύνολο ή άπειρο αλλά αριθμήσιμο) ή συνεχής (άπειρο μη αριθμήσιμο σύνολο). Για λόγους απλοποίησης στο συμβολισμό μιας τυχαίας μεταβλητής παραλείπουμε το στοιχείο ω στο οποίο αντιστοιχεί και γράφουμε απλώς.

5 2 Γενικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων 5 Συνάρτηση κατανομής Είναι η συνάρτηση της πραγματικής μεταβλητής x, που δίνεται από την εξίσωση F () x = P( x) : (3) όπου Χ είναι οποιαδήποτε τυχαία μεταβλητή. Η συνάρτηση κατανομής ορίζεται για κάθε πραγματικό αριθμό x, από - μέχρι +. Είναι πάντα αύξουσα συνάρτηση, συνεχής από δεξιά, και υπακούει στη σχέση = F ( ) F ( x) F ( + ) = (4) Συχνά αποκαλείται και αθροιστική συνάρτηση κατανομής ή και πιθανότητα μη υπέρβασης. Πιθανότητα υπέρβασης Είναι η παράσταση F () x : P( > x) = F ( ) = (5) x που είναι φθίνουσα συνάρτηση και υπακούει στη σχέση = F ( ) F () x F ( + ) = (6) Συνάρτηση πυκνότητας πιθανότητας Είναι η παράγωγος της συνάρτησης κατανομής, ήτοι η () x df f () x : = (7) dx Για συνεχείς τυχαίες μεταβλητές η συνάρτηση αυτή ορίζεται παντού, δε συμβαίνει όμως το ίδιο στην περίπτωση των διακριτών μεταβλητών. Οι βασικές της ιδιότητες που προκύπτουν άμεσα από τον ορισμό της είναι () x, f () x dx = f (8) Σημειώνεται ότι η συνάρτηση πυκνότητας πιθανότητας δεν παριστάνει πιθανότητα και γι' αυτό μπορεί να πάρει τιμές μεγαλύτερες της μονάδας. Η σχέση της με την πιθανότητα προσδιορίζεται από την εξίσωση Εφαρμογή 2. f () x ( x x + x) P = lim (9) x x Για καλύτερη κατανόηση των βασικών εννοιών της θεωρίας πιθανοτήτων δίνουμε το ακόλουθο παράδειγμα από το χώρο της υδρολογίας. Σε ένα συγκεκριμένο τόπο και μια συγκεκριμένη περίοδο του έτους μας ενδιαφέρει η μαθηματική περιγραφή του ενδεχομένου αν βρέχει κατά τη διάρκεια μιας μέρας ή όχι. Θεωρούμε το φυσικό αυτό φαινόμενο ως ισοδύναμο με ένα πείραμα τύχης με δύο δυνατές εκβάσεις: βροχερή μέρα (συμβολικά Β) και στεγνή μέρα (συμβολικά Σ). Ο δειγματικός χώρος είναι βέβαια πεπερασμένος και διακριτός. Συγκεκριμένα { Β Σ} Ω =, Αντίστοιχα, η οικογένεια γεγονότων περιλαμβάνει όλα τα υποσύνολα του δειγματικού χώρου, άρα {, {}{} Β, Σ Ω} F =, Για να ορίσουμε την πιθανότητα επί του F φτάνει να ορίσουμε την πιθανότητα ενός από τα δύο ενδεχόμενα, έστω την P(Β). Για να γίνει αυτό με αξιόπιστο τρόπο χρειάζεται να έχουμε στη διάθεσή μας ιστορικά δεδομένα και να χρησιμοποιήσουμε τις αρχές της στατιστικής. Για την ώρα, ας

6 6 Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία θεωρήσουμε αυθαίρετα ότι P(Β) =.2. Οι υπόλοιπες πιθανότητες προκύπτουν με βάση τα αξιώματα. Έτσι έχουμε P( ) = και P(Ω) =. Δεδομένου ότι τα Β και Σ είναι αμοιβαία αποκλειόμενα ισχύει P(B) + P(Σ) = P(Β+Σ) = P(Ω) =, άρα P(Σ) =.8. Ας ορίσουμε την τυχαία μεταβλητή με τον ακόλουθο τρόπο ( Σ) =, ( Β) = Μπορούμε τώρα να υπολογίσουμε εύκολα τη συνάρτηση κατανομής της. Για x < έχουμε F x = P x = (δεδομένου ότι η, όπως την ορίσαμε, δεν μπορεί να πάρει αρνητικές τιμές). () ( ) Για x < έχουμε () x = P( x) = P( = ) =. 8 () x = P( x) = P( = ) + P( = ) = F F. Τέλος για x έχουμε. Η γραφική παράσταση της συνάρτησης κατανομής φαίνεται στο Σχήμα 2. Το κλιμακωτό σχήμα είναι χαρακτηριστικό για διακριτές τυχαίες μεταβλητές. Αντίθετα, για συνεχείς τυχαίες μεταβλητές η συνάρτηση κατανομής είναι παντού συνεχής. F (x) x Σχήμα 2 Συνάρτηση κατανομής της εφαρμογής.2. Κλείνουμε την εφαρμογή αυτή με δύο παρατηρήσεις. Πρώτον, η πιθανότητα βροχερής ημέρας και κατά συνέπεια και η συνάρτηση κατανομής εξαρτάται από τη συγκεκριμένη περίοδο του έτους (π.χ. μήνας), καθώς επίσης και από το συγκεκριμένο τόπο, στον οποίο αναφερόμαστε. Δεύτερον, στο συγκεκριμένο πιθανοθεωρητικό μοντέλο που κατασκευάσαμε δε γίνεται καθόλου αναφορά στην αλληλουχία βροχερών-στεγνών ημερών. Αυτό βέβαια δεν είναι λάθος, απλώς περιορίζει την προγνωστική αξία του μοντέλου. Ένα πληρέστερο μοντέλο θα περιέγραφε π.χ. ξεχωριστά την πιθανότητα μιας στεγνής μέρας που ακολουθεί αμέσως μετά από επίσης στεγνή μέρα, η οποία, όπως εμπειρικά γνωρίζουμε, είναι αυξημένη σε σχέση με την πιθανότητα στεγνής μέρας ύστερα από βροχερή μέρα. Τέτοιου είδους μοντέλα, που λαμβάνουν υπόψη τη χρονική αλληλουχία γεγονότων, στηρίζονται στη θεωρία των στοχαστικών ανελίξεων και ανήκουν στον ιδιαίτερο κλάδο της στοχαστικής υδρολογίας, η ανάπτυξη του οποίου ξεφεύγει από το σκοπό αυτού του κειμένου. Ανεξάρτητα γεγονότα Δύο γεγονότα A και B λέγονται ανεξάρτητα (ή στοχαστικώς ανεξάρτητα), αν ( A B) P( A) P( B) P = () Σε αντίθετη περίπτωση τα γεγονότα λέγονται στοχαστικώς εξαρτημένα. Ο ορισμός της στοχαστικής ανεξαρτησίας επεκτείνεται και για μια πολλαπλότητα γεγονότων A, A 2,, τα οποία λέγονται ανεξάρτητα αν ισχύει P ( A A A ) = P( A ) P( A ) P( A ) i () i2 in i i2 i n για κάθε πεπερασμένο σύνολο διακεκριμένων δεικτών i, i 2,, i n. 2.2 Αναμενόμενες τιμές, ροπές, άλλες παράμετροι κατανομών Αν είναι συνεχής τυχαία μεταβλητή και g() είναι συνάρτηση της, τότε ορίζεται ως αναμενόμενη τιμή ή προσδοκία της g() το μέγεθος

7 2 Γενικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων 7 E [ g( )] g() x f () x : = dx (2) Η αντίστοιχη σχέση για διακριτή τυχαία μεταβλητή, που παίρνει τις τιμές x, x 2, είναι Ειδικότερα: i= [ g( )]: = g( x ) P( = ) E (3) i x i. Για g() = r, όπου r =,, 2,, το μέγεθος m () := E r (4) ονομάζεται ροπή περί την αρχή (ή απλώς ροπή)τάξης r της. g =, το μέγεθος 2. Για ( ) ( ) r Μέση τιμή m ( r) ονομάζεται κεντρική ροπή τάξης r της. Για g() =, το μέγεθος r [( m ) ] r µ := E (5) m := E (6) (δηλαδή η ροπή τάξης ) ονομάζεται αναμενόμενη τιμή ή μέση τιμή της. Εναλλακτικά για τη μέση τιμή χρησιμοποιείται και το σύμβολο µ. Διασπορά g =, το μέγεθος m Για ( ) ( ) 2 [( m ) ] 2 2 (2) : = µ = E σ (7) (δηλαδή η κεντρική ροπή τάξης 2) ονομάζεται διασπορά της. Η διασπορά συμβολίζεται ακόμη και ως Var. Παράμετροι θέσης Η μέση τιμή ουσιαστικά περιγράφει τη θέση του κέντρου βάρους του σχήματος που ορίζει η συνάρτηση πυκνότητας πιθανότητας με τον οριζόντιο άξονα (βλ. Σχ. 3α). Είναι επίσης ισοδύναμη με τη στατική ροπή περί τον κατακόρυφο άξονα του εν λόγω γεωμετρικού σχήματος (δεδομένου ότι το εμβαδό του σχήματος είναι ίσο με ). Άλλες παράμετροι θέσης είναι. Η πιθανότερη τιμή ή κορυφή, συμβολικά x p, είναι η τιμή της μεταβλητής x για την οποία η f (x) γίνεται μέγιστη, προκειμένου για συνεχείς μεταβλητές, ή που έχει τη μεγαλύτερη πιθανότητα να συμβεί, αν η μεταβλητή είναι διακριτή.. 2. Η διάμεσος, συμβολικά x m, eίναι εκείνη η τιμή της μεταβλητής για την οποία ισχύει P( x m ) = P( x m ) = /2. * Έτσι, η διάμεσος αντιστοιχεί στο σημείο που χωρίζει την καμπύλη πυκνότητας πιθανότητας σε δύο ισοδύναμα τμήματα με εμβαδό /2. Γενικά η μέση τιμή, η κορυφή και η διάμεσος δεν ταυτίζονται, εκτός αν η κατανομή είναι συμμετρική και μονοκόρυφη. * Αυστηρά η σχέση αυτή ισχύει μόνο για συνεχείς μεταβλητές. Κατ' αναλογία προσδιορίζεται η διάμεσος σε διακριτές μεταβλητές.

8 8 Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία.6 f (x).6 f (x).4 () () (α).4 () (β).2.2 () x 8 f (x).6 () (2).4 (γ).2 () x x 8 f (x).6 ().4 (δ) (2).2 () x 8 Σχήμα 3 Σχέση των χαρακτηριστικών παραμέτρων κατανομής με το σχήμα της συνάρτησης πυκνότητας πιθανότητας: (α) Επίδραση της μέσης τιμής. Οι καμπύλες () και () έχουν μέσες τιμές 4 και 2, αντίστοιχα, ενώ και οι δύο έχουν τυπική απόκλιση, συντελεστή ασυμμετρίας και συντελεστή κύρτωσης 4.5. (β) Επίδραση της τυπικής απόκλισης. Οι καμπύλες () και () έχουν τυπική απόκλιση και 2 αντίστοιχα, ενώ και οι δύο έχουν μέση τιμή 4, συντελεστή ασυμμετρίας και συντελεστή κύρτωσης 4.5. (γ) Επίδραση του συντελεστή ασυμμετρίας. Οι καμπύλες (), () και (2) έχουν συντελεστή ασυμμετρίας, +.33 και -.33 αντίστοιχα, ενώ και οι τρεις έχουν μέση τιμή 4 και τυπική απόκλιση (ο συντελεστής κύρτωσης είναι 3 για την καμπύλη () και 5.67 για τις καμπύλες () και (2)). (δ) Επίδραση του συντελεστή κύρτωσης. Οι καμπύλες (), () και (2) έχουν συντελεστή κύρτωσης 3, 5 και 2, αντίστοιχα, ενώ και οι τρεις έχουν μέση τιμή 4, τυπική απόκλιση και συντελεστή ασυμμετρίας. Παράμετροι διασποράς Η διασπορά μιας τυχαίας μεταβλητής δείχνει το μέγεθος της συγκέντρωσης της πυκνότητας πιθανότητας γύρω από τη μέση τιμή. Έτσι, μικρή διασπορά δείχνει συγκεντρωμένη κατανομή (βλ. Σχ. 3β). Η οριακή τιμή μηδενικής διασποράς αντιστοιχεί σε μεταβλητή που παίρνει μία μόνο τιμή με πλήρη βεβαιότητα (αρνητική τιμή της διασποράς είναι αδύνατη). Το γεωμετρικό αντίστοιχο της διασποράς είναι η ροπή αδρανείας περί τον κατακόρυφο κεντροβαρικό άξονα του σχήματος που ορίζει η συνάρτηση πυκνότητας πιθανότητας με τον οριζόντιο άξονα. Η τετραγωνική ρίζα της διασποράς, σ = Var (8) που έχει διαστάσεις ίδιες με την τυχαία μεταβλητή, λέγεται τυπική απόκλιση. Η αδιάστατη παράμετρος

9 2 Γενικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων 9 Cv := σ (9) m λέγεται συντελεστής μεταβλητότητας. Εναλλακτική παράμετρος διασποράς, που πάντως δεν χρησιμοποιείται πολύ συχνά, είναι το κεντρικό πλάτος που ορίζεται ως η διαφορά x.75 x.25, δηλαδή η διαφορά των τιμών της μεταβλητής που αντιστοιχούν σε τιμές της συνάρτησης κατανομής.75 και.25. Το εμβαδό της συνάρτησης πυκνότητας πιθανότητας ανάμεσα σε αυτές τις δύο θέσεις είναι ίσο με.5. Παράμετροι ασυμμετρίας Η τρίτη κεντρική ροπή χρησιμοποιείται για την περιγραφή της ασυμμετρίας της κατανομής. Μηδενική τιμή της τρίτης ροπής δείχνει συμμετρική κατανομή. Αν η τρίτη ροπή είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη από το μηδέν λέμε ότι η κατανομή είναι θετικά ασύμμετρη ή αρνητικά ασύμμετρη, αντίστοιχα (βλ. Σχ. 3γ). Στην περίπτωση θετικά ασύμμετρης μονοκόρυφης κατανομής ισχύει xp xm m ενώ η ανάστροφη ανισότητα ισχύει για αρνητικά ασύμμετρη κατανομή. Αποτελεσματικότερο μέτρο της ασυμμετρίας της κατανομής είναι ο αδιάστατος συντελεστής ασυμμετρίας που ορίζεται από τη σχέση () C s : = µ 3 σ 3 (2) Παράμετροι κύρτωσης Ο όρος κύρτωση περιγράφει το πόσο αιχμηρή ή όχι είναι η συνάρτηση πυκνότητας πιθανότητας γύρω από την αιχμή της. Μέτρο αυτής της ιδιότητας είναι η τέταρτη κεντρική ροπή, ή καλύτερα ο αδιάστατος συντελεστής κύρτωσης που ορίζεται μέσω της τελευταίας από τη σχέση () C k : = µ 4 σ 4 (2) Ο συντελεστής αυτός συνήθως συγκρίνεται με την τιμή 3, η οποία αντιστοιχεί στην κανονική κατανομή (βλ. ενότητα 5). Τιμή του συντελεστή μεγαλύτερη του 3 αντιστοιχεί σε λεπτόκυρτη (αιχμηρή) κατανομή ενώ τιμή μικρότερη του 3 αντιστοιχεί σε πλατύκυρτη (επίπεδη) κατανομή (βλ. Σχ. 3γ). Εφαρμογή 2.2 Κατά τις μέρες που βρέχει το ημερήσιο ύψος βροχής,, μετρημένο σε συγκεκριμένο σταθμό και εκφρασμένο σε mm βρέθηκε ότι ακολουθεί την εκθετική κατανομή με συνάρτηση κατανομής F λ x () x = e, x όπου λ=.5 mm -. * Ζητείται ο υπολογισμός των παραμέτρων θέσης, διασποράς, ασυμμετρίας και κύρτωσης της κατανομής. Παραγωγίζοντας τη συνάρτηση κατανομής υπολογίζουμε τη συνάρτηση πυκνότητας πιθανότητας f λx () x = λ e, x Προκειμένου να υπολογίσουμε τη μέση τιμή, εφαρμόζουμε την εξίσωση (2) για g() = και έχουμε και μετά τις πράξεις m = E [ ] = xf x) dx = λx ( λ xe dx * Επειδή η τυχαία μεταβλητή στο παράδειγμα ορίζεται μόνο για τις μέρες που βρέχει, η κατανομή της είναι συνεχής παντού. Αν ορίζονταν για όλες τις μέρες, και τις μη βροχερές, τότε η τιμή = θα είχε συγκεκριμένη πιθανότητα διαφορετική από το μηδέν, και έτσι η συνάρτηση κατανομής θα είχε πήδημα στη θέση x =.

10 Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία Με παρόμοιο τρόπο βρίσκουμε για τυχόν r m = /λ = 2 mm () m r = E r = r!/ λ r και τελικά, εφαρμόζοντας τις εξισώσεις (7) και (5) σ = / λ = 4 mm, µ = 2/ λ = 6 mm µ = 9/ λ = 44 mm Η πιθανότερη τιμή είναι προφανώς μηδέν (βλ. Σχ, 4). Η διάμεσος τιμή προσδιορίζεται από τη σχέση λx ( x ) = / 2 e = / 2 x = ln 2 / λ = 3.9 mm m F m Παρατηρούμε ότι ισχύει η ανισοτική σχέση xp xm m που χαρακτηρίζει τις θετικά ασύμμετρες κατανομές. Η τυπική απόκλιση είναι σ = 2 mm και ο συντελεστής μεταβλητότητας C v =. Αυτή η τιμή του συντελεστή μεταβλητότητας δείχνει πολύ μεγάλη διασπορά της κατανομής. 3 3 Ο συντελεστής ασυμμετρίας υπολογίζεται από τη σχέση (2) και είναι C = ( 2/ λ )/(/ λ ) = 2. Αυτό επιβεβαιώνει τη θετική ασυμμετρία της κατανομής, πράγμα που επιβεβαιώνεται επίσης και από το Σχήμα 4. Ειδικότερα, παρατηρούμε ότι η συνάρτηση πυκνότητας πιθανότητας του παραδείγματος έχει σχήμα ανεστραμμένου J, σε αντίθεση με τις συνηθέστερες κατανομές (π.χ. στο Σχ. 3) που έχουν κωδωνοειδές σχήμα. Ο συντελεστής κύρτωσης υπολογίζεται από τη σχέση (2) και είναι C k = 9/ λ4 /(/ λ4) = 9. Αυτό m s d i δείχνει ότι η κατανομή είναι λεπτόκυρτη, όπως επιβεβαιώνεται και από το Σχήμα f (x) x p x m m x (mm) F (x) x (mm) Σχήμα 4 Συνάρτηση πυκνότητας πιθανότητας και συνάρτηση κατανομής του ημερήσιου ύψους βροχής της εφαρμογής 2.4 Χρονική κλίμακα και σχήμα κατανομής Στο παραπάνω παράδειγμα είδαμε ότι η κατανομή ενός φυσικού μεγέθους έντονα τυχαίου, όπως είναι η βροχόπτωση, σε μια μικρή χρονική κλίμακα, όπως είναι η ημερήσια, εμφανίζει μεγάλη διασπορά, έντονη θετική ασυμμετρία και σχήμα πυκνότητας πιθανότητας τύπου ανεστραμμένου J. Αυτό συμβαίνει επειδή το κύριο σώμα των τιμών του μεγέθους εμφανίζεται κοντά στο μηδέν, ενώ παράλληλα εμφανίζονται και εξαιρετικά μεγάλες (θετικές) τιμές του μεγέθους, με μικρή βέβαια πιθανότητα. Το γεγονός ότι οι αρνητικές τιμές του φυσικού μεγέθους αποκλείονται οδηγεί σε θετικά ασύμμετρες κατανομές, με μεγάλη ουρά προς τα δεξιά, που είναι και οι συχνότερες στην υδρολογία. Ωστόσο, καθώς προχωρούμε σε μεγαλύτερες χρονικές κλίμακες, π.χ. από την ημερήσια στην μηνιαία, η μέση τιμή του μεγέθους αυξάνει, χωρίς αντίστοιχου βαθμού αύξηση των μεγαλύτερων ροπών, πράγμα που οδηγεί σε μικρότερους συντελεστές διασποράς, ασυμμετρίας και κύρτωσης. Έτσι οι κατανομές έχουν πια κωδωνοειδές σχήμα και τείνουν να είναι συμμετρικές. Υπάρχουν σοβαροί θεωρητικοί λόγοι που οδηγούν σε αυτή τη συμπεριφορά για τις μεγάλες χρονικές κλίμακες, οι οποίοι μαθηματικά περιγράφονται από το κεντρικό οριακό θεώρημα.

11 2 Γενικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων 2.3 Από κοινού και περιθώριες συναρτήσεις κατανομής Στα παραπάνω εδάφια αναπτύχθηκαν οι έννοιες της θεωρίας πιθανοτήτων που αναφέρονται σε μια μεμονωμένη τυχαία μεταβλητή. Συχνά όμως ενδιαφέρει η ταυτόχρονη μελέτη δύο μεταβλητών. Έστω το ζεύγος τυχαίων μεταβλητών (, Y) που, σύμφωνα με τα παραπάνω, είναι συναρτήσεις των δειγματικών χώρων (Ω, Ω Y ) αντίστοιχα. Η τομή γεγονότων { x} { Y y} = { x, Y y} είναι επίσης γεγονός του δειγματικού χώρου Ω Y = Ω Ω Y. Βάσει αυτού του γεγονότος ορίζεται η από κοινού συνάρτηση κατανομής του ζεύγους μεταβλητών (, Y) ως η συνάρτηση των πραγματικών μεταβλητών (x, y): F Y ( x y) := P( x, Y y), (22) Οι δείκτες, Y συχνά παραλείπονται, εφόσον δεν υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης. Με την προϋπόθεση ότι η F Y είναι παραγωγίσιμη, η συνάρτηση f Y ( x, y) : 2 ( x y) FY, = (23) x y είναι η από κοινού συνάρτηση πυκνότητας πιθανότητας των μεταβλητών. Προφανώς ισχύει F Y x y ( x y) = f ( ξ, ω) dωdξ, (24) Αναμενόμενες τιμές - ροπές Η αναμενόμενη τιμή ή προσδοκία της συνάρτησης g(, Y) ορίζεται από την p q Y [ g( Y )]: g( x, y) f ( x y) E, = Y, dydx (25) Το μέγεθος E [ Y ] ονομάζεται από κοινού ροπή τάξης p + q των και Y. Αντίστοιχα, το μέγεθος E[( m )( Y m )] ονομάζεται από κοινού κεντρική ροπή τάξης p + q των και Y. p Y q Συνδιασπορά Από τις κεντρικές ροπές συχνότερα χρησιμοποιείται η Y [( m )( Y my )] = E[ Y ] m my σ := E (26) που ονομάζεται και συνδιασπορά των και Y. Εναλλακτικά η συνδιασπορά συμβολίζεται ως Cov Y,. Συντελεστής συσχέτισης Διαιρώντας τη συνδιασπορά με τις τυπικές αποκλίσεις σ και σ Y παίρνουμε το συντελεστή συσχέτισης ρ Y CovY, σ : = Y Var VarY σσy (27) ο οποίος είναι αδιάστατος και με τιμές ρ Y. O συντελεστής αυτός αποτελεί σημαντική παράμετρο για τη μελέτη της συσχέτισης μεταξύ δύο μεταβλητών. Ανεξαρτησία μεταβλητών Οι μεταβλητές (, Y) λέγονται ανεξάρτητες αν για κάθε ζεύγος τιμών (x, y) ισχύει Σε αυτή την περίπτωση ισχύει επίσης η F ( x y) F ( x) F ( y), (28) Y = Y

12 2 Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία f ( x y) f ( x) f ( y), (29) Y = η οποία είναι ισοδύναμη με την (28), καθώς και οι ακόλουθες σy = ρy = EY = E EY (3) οι οποίες αποτελούν απλές συνέπειες της (28) και όχι ικανές συνθήκες για να είναι ανεξάρτητες οι μεταβλητές (, Y). Δύο μεταβλητές (, Y) για τις οποίες ισχύει η (3) λέγονται ασυσχέτιστες. 2.4 Η έννοια της στοχαστικής ανέλιξης Η θεωρία των στοχαστικών ανελίξεων αποτελεί ιδιαίτερο κλάδο της θεωρίας πιθανοτήτων, ο οποίος μάλιστα είναι από τους πιο προχωρημένους. Ο σκοπός μας εδώ δεν είναι να δώσουμε πλήρη εικόνα αυτού του κλάδου, αλλά μόνο ορισμένες εισαγωγικές έννοιες που είναι χρήσιμες για την ορθή κατανόηση της μαθηματικής περιγραφής των υδρολογικών διεργασιών και των προϋποθέσεων στις οποίες στηρίζεται αυτή η περιγραφή. Οι έννοιες αυτές και η σύνδεση τους με την τεχνική υδρολογία θα διασαφηνιστούν στο εδάφιο 4.. Οι στοχαστικές ανελίξεις αποτελούν οικογένειες τυχαίων μεταβλητών, όπως αυτές του προηγούμενου εδαφίου, που, όμως, μπορεί να είναι και απειροπληθείς. Έτσι, στοχαστική ανέλιξη ονομάζεται μια οικογένεια μεταβλητών t όπου t είναι παράμετρος που παίρνει τιμές από ένα κατάλληλο σύνολο T (Papoulis, 965, Taylor and Karlin, 984). Εναλλακτικά χρησιμοποιείται και ο συμβολισμός (t) αντί του t. Αν και γενικά το δεικτοσύνολο T μπορεί να είναι οποιοδήποτε σύνολο, συχνότατα παριστάνει χρόνο. Σε περίπτωση που το δεικτοσύνολο αντιστοιχεί σε διακριτές μονάδες χρόνου, T ={,, 2, }, έχουμε μια ανέλιξη σε διακριτό χρόνο. Αντίστοιχα, αν το δεικτοσύνολο αντιστοιχεί σε συνεχή χρόνο, δηλαδή T = [, ), μιλούμε για ανέλιξη σε συνεχή χρόνο. Χρονοσειρά Μια υλοποίηση της στοχαστικής ανέλιξης, δηλαδή ένα σύνολο παρατηρήσεων x(t) της (t), για μεταβαλλόμενο χρόνο t, ονομάζεται δειγματοσυνάρτηση ή χρονοσειρά της ανέλιξης. Ροπές - αυτοσυνδιασπορά - αυτοσυσχέτιση Οι ροπές ορίζονται και εδώ με τον ίδιο τρόπο όπως στις προηγούμενες ενότητες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν:. Η μέση τιμή της ανέλιξης, δηλαδή η αναμενόμενη τιμή της μεταβλητής (t): () t : E[ () t ] = x f ( x; t) Y µ = dt (3) 2. Η αυτοσυνδιασπορά της ανέλιξης, δηλαδή η συνδιασπορά των τυχαίων μεταβλητών (t ) και (t 2 ): ( t, t ): Cov[ ( t ) ( t )] = E[ ( ( t ) µ ( t ))( ( t ) ( t )] C = µ (32) 2, 2 Σημειώνεται ότι η διασπορά της ανέλιξης, δηλαδή η διασπορά της μεταβλητής (t), είναι Var[(t)] = C(t, t). Κατά συνέπεια ο συντελεστής αυτοσυσχέτισης, δηλαδή ο συντελεστής συσχέτισης των τυχαίων μεταβλητών (t ) και (t 2 ) ορίζεται από τη σχέση [ ( t), ( t2 )] [ ( t )] Var[ ( t )] 2 2 C( t, t2 ) ( t, t ) C( t, t ) Cov ρ ( t, t2 ): = = (33) Var C Στασιμότητα Στη γενική περίπτωση οι στατιστικές παράμετροι μιας στοχαστικής ανέλιξης, π.χ. η μέση τιμή και η διασπορά της, είναι συναρτήσεις του χρόνου και κατά συνέπεια μεταβάλλονται με τη μεταβολή του χρόνου. Μια ειδική κατηγορία ανελίξεων, σαφώς απλούστερων στη μελέτη, είναι οι στάσιμες 2 2 2

13 3 Γενικές έννοιες στατιστικής (επιγραμματικά) 3 ανελίξεις στις οποίες δεν υπάρχει μεταβολή των στατιστικών χαρακτηριστικών με την πάροδο του χρόνο. Έτσι, μια στοχαστική ανέλιξη λέγεται στάσιμη με την αυστηρή έννοια, ή απλώς στάσιμη, όταν η συνάρτηση κατανομής της δεν επηρεάζεται από τη μετατόπιση του χρόνου, δηλαδή αν, για τυχούσα χρονική μετατόπιση τ, η συνάρτηση κατανομής οποιασδήποτε τάξης της (t + τ) ταυτίζεται με τη συνάρτηση κατανομής της ίδιας τάξης της (τ). Λέγεται δε στάσιμη με την ευρεία (ή ελαστική) έννοια αν η μέση τιμή της είναι σταθερή και η αυτοσυνδιασπορά της εξαρτάται μόνο από τη διαφορά του χρόνου, δηλαδή αν [ () t ] µ = σταθερό [( ( t) µ )( ( t + τ ) µ )] C( τ ) E = = (34) Eργοδικότητα Η έννοια της εργοδικότητας μιας στοχαστικής ανέλιξης έχει σχέση με το πρόβλημα του προσδιορισμού της κατανομής της από μια απλή σειρά παρατηρήσεών της. Έτσι μια στάσιμη στοχαστική ανέλιξη είναι εργοδική αν κάθε παράμετρος της κατανομής μπορεί να προσδιοριστεί από μια απλή δειγματοσυνάρτηση της ανέλιξης. Δεδομένου ότι οι παράμετροι υπολογίζονται ως χρονικές μέσες τιμές, ο παραπάνω ορισμός εκφράζεται και με τον εξής τρόπο: Μια ανέλιξη είναι εργοδική αν οι χρονικοί μέσοι είναι ίσοι με τους συνολικούς μέσους (δηλαδή τις αναμενόμενες τιμές). Για παράδειγμα, μια ανέλιξη είναι εργοδική ως προς τη μέση τιμή αν E [ t) ] = lim () t N ( (για ανέλιξη διακριτού χρόνου) N N t= (35) E T ( ( t) dt (για ανέλιξη συνεχούς χρόνου) T T [ t) ] = lim Το αριστερό μέλος των παραπάνω παριστάνει το συνολικό μέσο, δηλαδή την αναμενόμενη τιμή, ενώ το δεξιό μέλος παριστάνει το χρονικό μέσο, στην οριακή περίπτωση άπειρου χρόνου. Ας σημειωθεί ότι ενώ το αριστερό μέλος είναι παράμετρος και όχι τυχαία μεταβλητή, το δεξιό μέλος είναι τυχαία μεταβλητή (ως άθροισμα ή ολοκλήρωμα τυχαίων μεταβλητών). Η εξίσωση λοιπόν μιας παραμέτρου με μια τυχαία μεταβλητή υπονοεί ότι η τυχαία μεταβλητή έχει μηδενική διασπορά. Αυτή ακριβώς είναι και η προϋπόθεση που κάνει την ανέλιξη εργοδική, προϋπόθεση που, ας σημειωθεί, δεν ισχύει απαραίτητα για κάθε στοχαστική ανέλιξη. 3 Γενικές έννοιες στατιστικής (επιγραμματικά) Στατιστικός πληθυσμός Στη στατιστική ο όρος πληθυσμός αναφέρεται σε κάθε συλλογή αντικειμένων, των οποίων ενδιαφέρουν οι μετρικές ιδιότητες. Οι πληθυσμοί μπορεί να είναι πεπερασμένοι (και συγκεκριμένοι), όπως για παράδειγμα ο πληθυσμός όλων των ποταμών της Ελλάδας, ή άπειροι (και, κατά κανόνα, αφαιρετικά ορισμένοι). Στην στατιστική υδρολογία, συνήθως οι πληθυσμοί που ενδιαφέρουν ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία, πχ. ο πληθυσμός των δυνατών παρατηρήσεων της παροχής ενός ποταμού. Στατιστικό δείγμα Είναι ένα πεπερασμένο υποσύνολο του πληθυσμού, για παράδειγμα οι παροχές που μετρήθηκαν σε ένα ποταμό μια δεδομένη περίοδο. Το δείγμα χαρακτηρίζεται τυχαίο όταν κάθε στοιχείο του πληθυσμού έχει την ίδια πιθανότητα να συμπεριληφθεί σε αυτό. Τα βασικά προβλήματα της στατιστικής Τα βασικά προβλήματα της στατιστικής είναι τα ακόλουθα δύο:

14 4 Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία. η ποσοτική περιγραφή του πληθυσμού, δηλαδή η εξαγωγή ποσοτικών συμπερασμάτων για τον πληθυσμό από το διαθέσιμο δείγμα, και 2. η ποσοτικοποίηση της αβεβαιότητας, δηλαδή η ποσοτικοποίηση της πληροφορίας την οποία παρέχει το δείγμα για τον πληθυσμό, σε όρους βαθμού αβεβαιότητας. Εκτιμήτριες και εκτιμήσεις Ένας μαθηματικός τύπος ή, γενικότερα, μια διαδικασία για την περιγραφή των ιδιοτήτων ενός πληθυσμού ονομάζεται εκτιμήτρια. Το αριθμητικό αποτέλεσμα της διαδικασίας ονομάζεται εκτίμηση. Εκτιμήτριες τυπικών στατιστικών παραμέτρων Με δεδομένο ένα δείγμα που περιλαμβάνει n δεδομένα, καθένα από τα οποία περιγράφεται ποσοτικά από την τυχαία μεταβλητή i (i =,..., n), οι ακόλουθες εκτιμήτριες εφαρμόζονται προκειμένου να εκτιμηθούν οι βασικές στατιστικές παράμετροι του πληθυσμού Μέση τιμή Διασπορά Κεντρική ροπή τάξης k n = (36) i= n i n n 2 2 (37) i= i= S2 2 n : = ( n i ) = n i n n k k Mˆ ( ) = ( i ) (38) n 4 Ειδικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων στην υδρολογία 4. Πιθανοθεωρητική περιγραφή υδρολογικών διεργασιών i= Από την οπτική γωνία της θεωρίας πιθανοτήτων οι υδρολογικές διεργασίες είναι στοχαστικές ανελίξεις. Ας πάρουμε για παράδειγμα την παροχή σε μια συγκεκριμένη θέση ενός ποταμού. Σε κάθε χρονική στιγμή t μέσα στο συνεχή χρόνο η παροχή (t) είναι μια τυχαία μεταβλητή, με την έννοια ότι δεν υπάρχει προσδιοριστική μέθοδος καθορισμού της τιμής της παροχής με πλήρη βεβαιότητα. Έτσι λοιπόν η (t), σύμφωνα με τον ορισμό που δόθηκε παραπάνω, είναι στοχαστική ανέλιξη σε συνεχή χρόνο, ενώ μια σειρά μετρήσεών της σε τακτά χρονικά διαστήματα αποτελεί μια χρονοσειρά. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να δώσουμε ορισμένες διευκρινήσεις προκειμένου να αποφευχθούν παρανοήσεις στις οποίες είναι εύκολο να οδηγηθεί κανείς από την εισαγωγή της έννοιας της στοχαστικής ανέλιξης για την περιγραφή μιας φυσικής διεργασίας. Κατ αρχήν, το γεγονός ότι μια φυσική φυσική διεργασία περιγράφεται από μια στοχαστική ανέλιξη δεν σημαίνει ότι η πρώτη δεν υπακούει σε κανενός είδους αιτιοκρατία. Αντίθετα, είναι γνωστό ότι τα υδρολογικά μεγέθη εμφανίζουν περιοδικές διακυμάνσεις μέσα στη διάρκεια ενός έτους, οι οποίες προφανώς οφείλονται στην ετήσια περιστροφή του άξονα της γης και στα μετεωρολογικά φαινόμενα που αυτή επισύρει. Αυτές οι περιοδικές διακυμάνσεις αποτελούν την ονομαζόμενη προσδιοριστική συνιστώσα των διεργασιών. Η στοχαστική ανέλιξη (t) δεν έχει δυσκολία να συμπεριλάβει και να περιγράψει μαθηματικά και αυτή τη συνιστώσα. Συχνά μάλιστα γίνεται διάκριση των δύο συνιστωσών θεωρώντας ότι

15 4 Ειδικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων στην υδρολογία 5 () t D() t + Ξ() t = (39) όπου D(t) είναι η προσδιοριστική (εν προκειμένω περιοδική) συνιστώσα και Ξ(t) είναι η στοχαστική συνιστώσα. Στο Σχήμα 5 παρουσιάζεται η μεταβολή της παροχής ενός ποταμού στη διάρκεια δύο ετών, όπου είναι εμφανής η ετήσια περιοδικότητα. Σε πολλά κείμενα υδρολογίας (π.χ. Haan, 977, Kottegoda, 98) στην προσδιοριστική συνιστώσα συγκαταλέγονται ακόμη οι τάσεις, δηλαδή οι μακροχρόνιες, πολυετείς, βαθμιαίες μεταβολές των μέσων χαρακτηριστικών της (t), καθώς και τα άλματα, δηλαδή οι απότομες αλλαγές στα μέσα χαρακτηριστικά της (t), οι οποίες εν συνεχεία διατηρούνται επίσης για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Ωστόσο, εκτός από σπάνιες περιπτώσεις, οι μηχανισμοί που προκαλούν αυτές τις τάσεις και τα άλματα δεν είναι γνωστοί. Κατά συνέπεια, δεν είναι προβλέψιμος ο τόπος με τον οποίο θα εξελιχθούν αυτά τα φαινόμενα, αντίθετα με τα φαινόμενα που οφείλονται στην περιοδικότητα της γης, τα οποία είναι βέβαια προβλέψιμα. Με αυτή την έννοια, στο κείμενο αυτό οι τάσεις και τα άλματα θεωρούνται κατά κανόνα ως τυχαίες διακυμάνσεις, παρά ως προσδιοριστικές, οι οποίες όμως συντελούνται σε πολύ μεγαλύτερη χρονική κλίμακα (π.χ. δεκαετιών, αιώνων κοκ) από την κλίμακα των συνήθων τυχαίων διακυμάνσεων Ειδικότερα, το στοχαστικό μέρος της ανέλιξης δεν είναι πλήρως τυχαίο, αλλά, όπως λέμε, έχει στοχαστική δομή ή μνήμη. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει στοχαστική εξάρτηση των τιμών της ανέλιξης σε γειτονικές χρονικές στιγμές, ή διαφορετικά, ισχυρός συντελεστής αυτοσυσχέτισης της ανέλιξης. Για παράδειγμα, αν η τιμή της παροχής ενός ποταμού στο χρόνο t είναι (t ) = 5 m 3 /s, είναι απίθανο να είναι μετά από ένα μικρό χρονικό διάστημα t π.χ. ώρα (t + t) =.5 m 3 /s. Το πιθανότερο είναι ότι θα κυμανθεί γύρω από μια τιμή κοντά στα 5 m 3 /s. Παροχή (m 3 /s) Χρόνος (ημέρες) Σχήμα 5 Διακύμανση της ημερήσιας παροχής του ποταμού Ευήνου στη θέση Πόρος Ρηγανίου (υδρολογικά έτη και έναρξη χρόνου..97). Με διακεκομμένη γραμμή φαίνονται οι υπερετήσιες μέσες τιμές για κάθε μήνα υπολογισμένες από το ιστορικό δείγμα 97-7 μέχρι Ανελίξεις σε διακριτό χρόνο Η μελέτη της πλήρους ανέλιξης σε συνεχή χρόνο μιας υδρολογικής μεταβλητής (t) είναι αρκετά δύσκολο πρόβλημα, αλλά και δεν είναι απαραίτητη για τα περισσότερα από τα πρακτικά προβλήματα του μηχανικού. Για το λόγο αυτό ξεφεύγει από τους στόχους αυτού του κειμένου. Θα εντοπίσουμε την προσοχή μας σε ορισμένες παράγωγες ανελίξεις, οι οποίες αναφέρονται σε διακριτό χρόνο και αναλύονται ευκολότερα. Πριν προχωρήσουμε στον ορισμό αυτών των ανελίξεων, ας ορίσουμε δύο χρονικά μεγέθη. Το πρώτο είναι το υδρολογικό έτος, μέσα στο οποίο πραγματοποιείται ένας πλήρης κύκλος περιοδικών υδρολογικών διακυμάνσεων. Η διάρκειά του D ταυτίζεται με τη διάρκεια του

16 6 Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία ημερολογιακού έτους, συνήθως όμως ξεκινάει όχι στις Ιανουαρίου, αλλά στην αρχή της βροχερής περιόδου του έτους. Έτσι, στην Ελλάδα, κατά σύμβαση, το υδρολογικό έτος ξεκινάει στις Οκτωβρίου. Το δεύτερο είναι το χρονικό βήμα, δηλαδή το χρονικό παράθυρο μέσα από το οποίο βλέπουμε την ανέλιξη. Σε αντίθεση με το υδρολογικό έτος, το χρονικό βήμα δεν είναι σταθερό, αλλά εξαρτάται από τη συγκεκριμένο πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε. Συνήθως κυμαίνεται από μερικά λεπτά της ώρας μέχρι ένα υδρολογικό έτος. Βοηθητικό για τους ορισμούς που θα ακολουθήσουν είναι το Σχήμα 6 στο οποίο ο συνεχής χρόνος t (στον οριζόντιο άξονα) μετριέται σε υδρολογικά έτη, ενώ για σχεδιαστικούς λόγους έχει θεωρηθεί = D/4. Η πρώτη απλοποίηση της πλήρους ανέλιξης (t) (Σχ. 6()) αφορά στη διακριτοποίηση του χρόνου (Σχ. 6(2)). Το διακριτό χρόνο k τον ορίζουμε χωρίζοντας το συνεχή χρόνο σε διαστήματα μεγέθους. Έτσι οι τιμές k =, 2,, αντιστοιχούν στα χρονικά διαστήματα [, ), [, 2 ), κοκ. Ως τιμή της νέας ανέλιξης (k) στη χρονική θέση k ορίζουμε το χρονικό μέσο της (t) στο αντίστοιχο διάστημα, ήτοι k ( k ) : dt (4) () k = () t Αν για παράδειγμα η (t) παριστάνει τη στιγμιαία παροχή ποταμού, και το ληφθεί μία ημέρα ή ένας μήνας, τότε η (k) παριστάνει την ημερήσια (ακριβέστερα: τη μέση ημερήσια) ή τη μηνιαία (ακριβέστερα: τη μέση μηνιαία) παροχή, αντίστοιχα. Μερικές φορές ως παράγωγο μέγεθος παίρνουμε όχι το χρονικό μέσο αλλά το χρονικό άθροισμα στο αντίστοιχο διάστημα δηλαδή το μέγεθος k * = ( k ) () k () t : dt (4) Στο παραπάνω παράδειγμα το μέγεθος * (k) παριστάνει τον ημερήσιο ή το μηνιαίο όγκο απορροής. Αντίστοιχα αν η (t) παριστάνει τη στιγμιαία ένταση βροχής σε δεδομένο σημείο μιας λεκάνης απορροής, και το ληφθεί μία ημέρα ή ένας μήνας, τότε η * (k) παριστάνει το ημερήσιο ή το μηνιαίο ύψος βροχής, αντίστοιχα. Αν και η διακριτοποίηση του χρόνου είναι ένα βήμα προς την απλοποίηση της μελέτης μιας υδρολογικής διεργασίας, η μαθηματική περιγραφή της (k) ή της * (k) είναι ακόμη αρκετά πολύπλοκη, γιατί προϋποθέτει την ανάλυση της περιοδικότητας και της ισχυρής αυτοσυσχέτισης της ανέλιξης. Έτσι, η μελέτη και αυτού του τύπου των ανελίξεων δεν καλύπτεται από αυτό το εισαγωγικό εγχειρίδιο τεχνικής υδρολογίας και ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης παραπέμπεται στους Haan (977), Kottegoda (98) Bras and Rodriguez-Iturbe (985) και Salas et al. (988). Οι επόμενες απλοποιήσεις είναι αρκετά δραστικότερες και οι ανελίξεις που προκύπτουν είναι πολύ ευκολότερο να μελετηθούν αλλά και είναι πολύ χρησιμότερες στα πρακτικά προβλήματα του μηχανικού. Αν στην ανέλιξη (k) (ή την * (k)) θεωρήσουμε χρονικό βήμα ίσο με ένα υδρολογικό έτος ( = D) τότε παίρνουμε την ετήσια ανέλιξη συμβολικά D (τ), όπου χρησιμοποιήσαμε ως σύμβολο του διακριτού χρόνου, ο οποίος πλέον εκφράζεται σε ακέραιες μονάδες υδρολογικού έτους, το τ αντί του k (Σχ. 6(3)). Έτσι έχουμε τ ( τ ) τ * D () τ : = () t dt, D ( τ ): = () t dt (42) D ( τ ) Σε αυτή την ανέλιξη πλέον έχει εξαλειφθεί τελείως η περιοδικότητα, δεδομένου ότι δεν είναι ορατά χρονικά διαστήματα μικρότερα του έτους, και έχει περιοριστεί η αυτοσυσχέτιση σε μεγάλο βαθμό, λόγω του μεγάλου χρονικού βήματος ολοκλήρωσης. Εξ άλλου η ανέλιξη αυτή, η οποία που εκφράζει τη διαδοχή στα διάφορα υδρολογικά έτη μιας συνολικής ετήσιας υδρολογικής ποσότητας, είναι επαρκής για προβλήματα εκτίμησης υδατικού δυναμικού.

17 4 Ειδικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων στην υδρολογία 7 Ένας τρόπος για να πάμε σε μικρότερο από το ετήσιο χρονικό βήμα, εξαλείφοντας παράλληλα την περιοδικότητα και την αυτοσυσχέτιση, φαίνεται στο Σχήμα 6(4). Σε κάθε υδρολογικό έτος τ =, 2,, παίρνουμε ένα μόνο διάστημα μεγέθους, και συγκεκριμένα το [( τ ) D + ( k ),( τ ) D + k ). Το k εδώ είναι ένας δεδομένος ακέραιος με δυνατές τιμές k =, 2,, D/ (στο Σχ. 6(4) έχει ληφθεί k = ). Η προκύπτουσα ανέλιξη είναι: Y ( τ ) D+ k ( τ ) D+ k * τ dt, Y () τ : () t dt (43) ( τ ) D+ ( k ) ( τ ) D+ ( k ) (): = () t = Για παράδειγμα αν η η (t) παριστάνει τη στιγμιαία παροχή ποταμού, το ληφθεί ένας μήνας και το k =, τότε η Y (τ) είναι η σειρά των (μέσων) μηνιαίων παροχών του Οκτωβρίου κάθε έτους και ηy * (τ) είναι η σειρά των αντίστοιχων όγκων απορροής. Ανελίξεις ακροτάτων Σε πολλά προβλήματα αντί των μέσων ή των αθροιστικών μεγεθών δεδομένης διάρκειας ενδιαφέρουν τα ακρότατα μεγέθη, δηλαδή τα μέγιστα (για τη μελέτη πλημμυρών) ή τα ελάχιστα (για τη μελέτη ξηρασιών). Για τη μελέτη αυτών των μεγεθών σχηματίζουμε αντίστοιχες ανελίξεις. Έτσι, στο Σχήμα 6(5) έχει σχηματιστεί η ανέλιξη των στιγμιαίων ετήσιων μεγίστων Z (τ). Σε κάθε υδρολογικό έτος πήραμε μόνο μια τιμή, τη στιγμιαία μέγιστη τιμή που εμφανίζεται κατά τη διάρκεια όλου του υδρολογικού έτους, δηλαδή () τ { () t } Z : max (44) = τ t< τ Με αντίστοιχο τρόπο σχηματίζεται και η ανέλιξη των στιγμιαίων ετήσιων ελαχίστων. Αυτές οι ανελίξεις δεν εμφανίζουν περιοδικότητα (μια τιμή μόνο ανά έτος) ούτε αυτοσυσχέτιση (απομακρυσμένες χρονικά τιμές που προκύπτουν από τελείως διαφορετικά υδρομετεωρολογικά φαινόμενα) και γι' αυτό είναι εύκολο να μελετηθούν. Αν ενδιαφέρει η μέγιστη τιμή του μεγέθους μέσα σε μια δεδομένη διάρκεια, τότε ορίζουμε και μελετούμε αντίστοιχα τις ανελίξεις ετήσιων μεγίστων δεδομένης διάρκειας, ήτοι (Σχ. 6(6)) Z D s+ s+ * () τ max () t dt, Z ( τ ): = max () t dt : = D < < (45) τ s τ τ s τ s s Σημειώνεται ότι ο ορισμός των ανελίξεων αυτών βασίστηκε στη ανέλιξη συνεχούς χρόνου (t). Εναλλακτικά, αλλά με μικρότερη ακρίβεια, μπορούν να οριστούν από τις ανελίξεις διακριτού χρόνου (Σχ. 6(7)) με τις σχέσεις όπου k = ( τ ) D / +, k : = τ / () = max () k * * { }, α (): max { () k } α τ τ (46) : = k k k2 k k k2 : 2 D. Στα Σχήματα 6(6) και 6(7) είναι εμφανές ότι οι οι μεταβλητές Z (τ) και Z (τ) δεν ταυτίζονται ούτε ως προς το μέγεθος ούτε ως προς τη χρονική τοποθέτηση, χωρίς πάντως να διαφέρουν πολύ. Με ανάλογο τρόπο σχηματίζονται και οι ανελίξεις των ετήσιων ελαχίστων δεδομένης διάρκειας. Στα προβλήματα πλημμυρών και ξηρασιών οι τυπικές τιμές του χρονικού βήματος κυμαίνονται από μερικά λεπτά (π.χ. στις καταιγίδες σχεδιασμού δικτύων αποχέτευσης ομβρίων) μέχρι μερικές μέρες ή ακόμη και ένα μήνα (π.χ. στη μελέτη ποιότητας υδάτων ποταμού σε συνθήκες ξηρασίας). Μια τελευταία σειρά μεγίστων που ονομάζεται σειρά μερικής διάρκειας φαίνεται στο Σχήμα 6(8). Η σειρά αυτή, όπως και αυτή του Σχήματος 6(7), προκύπτει από την ανέλιξη διακριτού χρόνου (k). Αντί όμως να πάρουμε τη μέγιστη τιμή κάθε υδρολογικού έτους, σχηματίζουμε τη σειρά όλων των τιμών που υπερβαίνουν ένα κατώφλι c, ανεξάρτητα από τη θέση των τιμών αυτών στα διάφορα υδρολογικά έτη, δηλαδή

18 8 Πιθανοθεωρητικές και στατιστικές μέθοδοι στην τεχνική υδρολογία { () i i,2, }: = () k : () k { c, k,2 } = W, =, (47) (Αντίστοιχα ορίζεται και η ανέλιξη W * (i) από την * (k)). Εδώ η μεταβλητή i που επέχει θέση χρόνου στην πραγματικότητα αντιπροσωπεύει απλώς τον αύξοντα αριθμό που έχει η κάθε τιμή στη σειρά των χρονικά διαδοχικών τιμών. Το κατώφλι c συνήθως επιλέγεται έτσι ώστε κατά μέσο όρο να αντιστοιχεί μια τιμή μεγαλύτερη απο το κατώφλι ανά έτος. Έτσι, στο Σχήμα 6(8) το κατώφλι που αντιπροσωπεύεται από την οριζόντια διακεκομμένη γραμμή έχει επιλεγεί έτσι ώστε να υπάρχουν τρεις τιμές σε σύνολο τριών υδρολογικών ετών. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα βλέπουμε ότι στο πρώτο υδρολογικό έτος προκύπτουν δύο τιμές πάνω από το κατώφλι, ενώ στο δεύτερο καμιά. Το γεγονός ότι στις σειρές μερικής διάρκειας μπορεί να εμφανίζονται τιμές που αντιστοιχούν σε γειτονικές θέσεις του πραγματικού χρόνου (όπως οι δύο τιμές του πρώτου υδρολογικού έτους του παραδείγματος) ενδέχεται να εισάγει μη αμελητέα στοχαστική εξάρτηση στις διαδοχικές τιμές της ανέλιξης. Αν είναι επιθυμητή η κατασκευή σειράς ανεξάρτητων τιμών θα πρέπει είτε να τεθεί και ένα κατώφλι ελάχιστης χρονικής απόστασης διαδοχικών τιμών, είτε να χρησιμοποιηθούν άλλες εμπειρικές μέθοδοι (βλ. Kottegoda, 98, σ. 247). (t ) () Ζ ( τ ) (5) 2 t 3 2 t 3 ( k Δ ) (2) Ζ ( τ ) Δ (6) 2 t 3 2 t 3 ( τ ) D (3) Ζ ( ô ) Δ (7) 2 t 3 2 t 3 Y ( τ ) Δ (4) (8) W ( i) Δ 2 t 3 2 t 3 Σχήμα 6 Βοηθητικό σκαρίφημα για τον ορισμό των διάφορων τύπων ανελίξεων (βλ. περιγραφή στο κείμενο). Βασικές απλουστευτικές παραδοχές Πιο πάνω διευκρινήσαμε ότι στο εισαγωγικό αυτό κείμενο δεν καλύπτεται ούτε η μελέτη των ανελίξεων συνεχούς χρόνου, ούτε των πλήρων ανελίξεων διακριτού χρόνου. Ορίσαμε, ωστόσο, άλλους έξι τύπους ανελίξεων στις οποίες ο χρόνος είναι διακριτός και δεν ταυτίζεται κατ' ανάγκη με τον πραγματικό χρόνο. Επίσης, καθεμιά από τις ανελίξεις περιλαμβάνει ακριβώς μία τιμή ανά έτος,

19 4 Ειδικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων στην υδρολογία 9 εκτός από την ανέλιξη μερικής διάρκειας που περιλαμβάνει κατά μέσο μία τιμή ανά έτος. Για τη μελέτη μας θα κάνουμε από τώρα τις ακόλουθες παραδοχές:. Οι ανελίξεις είναι στάσιμες. Θεωρούμε ότι η κατανομή κάθε μεταβλητής παραμένει ίδια από έτος σε έτος. 2. Οι ανελίξεις είναι εργοδικές: Θεωρούμε ότι οι αναμενόμενες τιμές είναι ίσες με τους χρονικούς μέσους. 3. Οι μεταβλητές που αντιστοιχούν σε διαφορετικούς χρόνους είναι στοχαστικά ανεξάρτητες. Για να διαλευκάνουμε το νόημα αυτών των παραδοχών δίνουμε ένα παράδειγμα. Έστω ότι η (t) αντιπροσωπεύει τη στιγμιαία παροχή στο χρόνο t, οπότε σύμφωνα με τα παραπάνω η D (τ) είναι η μέση ετήσια παροχή του υδρολογικού έτους τ. Έστω ότι διαθέτουμε μετρήσεις 3 ετών, ξέρουμε δηλαδή τις τιμές x D (),, x D (3), των τυχαίων μεταβλητών D (),, D (3). Είναι βέβαια προφανές, αλλά ωστόσο τονίζουμε ότι για κάθε μεταβλητή μπορούμε να έχουμε μόνο μια τιμή (δεν μπορούμε να κάνουμε πολλαπλά πειράματα τύχης με διαφορετικές εκβάσεις ώστε να σχηματίσουμε ένα δείγμα πολλαπλών τιμών για την ίδια μεταβλητή, π.χ. την ετήσια παροχή του υδρολογικού έτους με αριθμό 25). Τίθεται τώρα το ερώτημα αν με αυτά τα δεδομένα μπορούμε να εκτιμήσουμε τη μέση τιμή της παροχής του επόμενου υδρολογικού έτους, του υπ' αριθμόν 3. Η απάντηση είναι αρνητική αν δεν ισχύει η πρώτη από τις παραπάνω παραδοχές. Αν η κατανομή της ετήσιας παροχής είναι διαφορετική κάθε έτος, τότε δεν μπορούμε να συνδέσουμε τα προηγούμενα χρόνια με το τρέχον. * Αλλά εξακολουθεί να είναι αρνητική και αν ακόμη ισχύει η πρώτη παραδοχή αλλά όχι η δεύτερη. Στην πραγματικότητα, αυτό που μπορούμε να υπολογίσουμε από τα διαθέσιμα δεδομένα είναι ο χρονικός μέσος όρος, δηλαδή η μέση υπερετήσια παροχή των προηγούμενων τριάντα ετών. Η εργοδικότητα μας εξασφαλίζει ότι αυτός ο χρονικός μέσος τείνει προς τη θεωρητική μέση τιμή της κάθε μεταβλητής. Έτσι οι δύο πρώτες παραδοχές είναι θεμελιώδεις. Η τρίτη παραδοχή, της ανεξαρτησίας, είναι λιγότερο σημαντική, αλλά βοηθά πολύ σε περιπτώσεις που μας ενδιαφέρει η πιθανότητα διαδοχικών γεγονότων, όπως στο παράδειγμα που ακολουθεί στο τέλος αυτού του εδαφίου. Τονίζουμε ότι η πρώτη από τις πιο πάνω παραδοχές αποτελεί απλώς μια προσέγγιση, δεδομένου ότι τα υδρομετεωρολογικά φαινόμενα δεν περιγράφονται με αυστηρώς στάσιμες ανελίξεις. Η ορθότητα της δεύτερης παραδοχής συναρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ορθότητα της πρώτης. Για την τρίτη παραδοχή έχει ήδη γίνει συζήτηση: οι ανελίξεις ετήσιων τιμών και μέγιστων τιμών μερικής διάρκειας δεν είναι πάντα απαλλαγμένες από στοχαστική εξάρτηση, η οποία πάντως είναι αρκετά μικρή και μπορεί να αγνοηθεί, ιδίως όταν μας ενδιαφέρει η περιθώρια συνάρτηση κατανομής ενός μεμονωμένου μεγέθους. Είναι απαραίτητο πάντως να τονίσουμε ότι στην υδρολογία δεν υπάρχουν γενικά αποδεκτές a priori παραδοχές και γι' αυτό πάντα θα πρέπει να γίνεται έλεγχος των παραδοχών a posteriori. Τελικό συμπέρασμα Οι παραδοχές της στασιμότητας, της εργοδικότητας και της ανεξαρτησίας που έγιναν για τις ετήσιες ανελίξεις ετησίων τιμών, μηνιαίων τιμών συγκεκριμένου μήνα, ετήσιων μεγίστων ή ελαχίστων (στιγμιαίων ή δεδομένης διάρκειας) και μεγίστων μερικής διάρκειας, οδηγούν σε μια τελική απλοποίηση που διευκολύνει πολύ τη μελέτη: Μπορούμε καθένα απ' αυτά τα μεγέθη να το θεωρήσουμε ως μια απλή τυχαία μεταβλητή, και τις τιμές του στα διάφορα υδρολογικά έτη να τις θεωρήσουμε ως διαφορετικές εμφανίσεις της ίδιας τυχαίας μεταβλητής. Έτσι μπορούμε να αντικαταστήσουμε την έννοια της ανέλιξης με την έννοια της απλής τυχαίας μεταβλητής. Για παράδειγμα, δεν μιλούμε για την ανέλιξη των ετήσιων παροχών αλλά για την τυχαία μεταβλητή της * Υπάρχουν πάντως τρόποι να αντιμετωπιστεί η μη στασιμότητα, οι οποίοι ξεφεύγουν από το σκοπό του παρόντος κειμένου.

Κεφάλαιο 1 Σύνδεση τεχνικής υδρολογίας και πιθανοθεωρίας

Κεφάλαιο 1 Σύνδεση τεχνικής υδρολογίας και πιθανοθεωρίας Κεφάλαιο 1 Σύνδεση τεχνικής υδρολογίας και πιθανοθεωρίας Υπάρχουν τρεις τουλάχιστον λόγοι για τους οποίους η πιθανοθεωρία και η στατιστική αποτελούν το βασικό μαθηματικό εργαλείο της τεχνικής υδρολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4 Ειδικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων στην υδρολογία 4.1 Πιθανοθεωρητική περιγραφή υδρολογικών διεργασιών

Κεφάλαιο 4 Ειδικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων στην υδρολογία 4.1 Πιθανοθεωρητική περιγραφή υδρολογικών διεργασιών Κεφάλαιο 4 Ειδικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων στην υδρολογία 4.1 Πιθανοθεωρητική περιγραφή υδρολογικών διεργασιών Από την οπτική γωνία της θεωρίας πιθανοτήτων οι υδρολογικές διεργασίες είναι στοχαστικές

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 Εισαγωγικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων 2.1 Αξιωματική θεμελίωση της θεωρίας πιθανοτήτων

Κεφάλαιο 2 Εισαγωγικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων 2.1 Αξιωματική θεμελίωση της θεωρίας πιθανοτήτων Κεφάλαιο Εισαγωγικές έννοιες θεωρίας πιθανοτήτων. Αξιωματική θεμελίωση της θεωρίας πιθανοτήτων Η σύγχρονη προσέγγιση της θεωρίας πιθανοτήτων (ή πιθανοθεωρίας) βασίζεται στη θεωρία συνόλων και είναι πολύ

Διαβάστε περισσότερα

Στοχαστικές Μέθοδοι στους Υδατικούς Πόρους Τυχαίες μεταβλητές, στοχαστικές ανελίξεις και χρονοσειρές

Στοχαστικές Μέθοδοι στους Υδατικούς Πόρους Τυχαίες μεταβλητές, στοχαστικές ανελίξεις και χρονοσειρές Στοχαστικές Μέθοδοι στους Υδατικούς Πόρους Τυχαίες μεταβλητές, στοχαστικές ανελίξεις και χρονοσειρές Δημήτρης Κουτσογιάννης Τομέας Υδατικών Πόρων και Περιβάλλοντος, Σχολή Πολιτικών Μηχανικών, Εθνικό Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

Περίπου ίση µε την ελάχιστη τιµή του δείγµατος.

Περίπου ίση µε την ελάχιστη τιµή του δείγµατος. 1. Η µέση υπερετήσια τιµή δείγµατος µέσων ετήσιων παροχών Q (m3/s) που ακολουθούν κατανοµή Gauss, ξεπερνιέται κατά µέσο όρο κάθε: 1/0. = 2 έτη. 1/1 = 1 έτος. 0./1 = 0. έτος. 2. Έστω δείγµα 20 ετών µέσων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ. Δημήτρης Κουτσογιάννης Επίκουρος Καθηγητής Τομέας Υδατικών Πόρων Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ. Δημήτρης Κουτσογιάννης Επίκουρος Καθηγητής Τομέας Υδατικών Πόρων Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ Δημήτρης Κουτσογιάννης Επίκουρος Καθηγητής Τομέας Υδατικών Πόρων Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Έκδοση 5 Αθήνα 016 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ Έκδοση 5 Copyright Δ. Κουτσογιάννης, 1995, 1996,

Διαβάστε περισσότερα

3. ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΚΑΤΑΝΟΜΩΝ

3. ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΚΑΤΑΝΟΜΩΝ 20 3. ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΚΑΤΑΝΟΜΩΝ ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΤΙΜΗΣ Μια πολύ σηµαντική έννοια στη θεωρία πιθανοτήτων και τη στατιστική είναι η έννοια της µαθηµατικής ελπίδας ή αναµενόµενης τιµής ή µέσης τιµής µιας τυχαίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ο Κεφάλαιο: Στατιστική ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΣΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Πληθυσμός: Λέγεται ένα σύνολο στοιχείων που θέλουμε να εξετάσουμε με ένα ή περισσότερα χαρακτηριστικά. Μεταβλητές X: Ονομάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ Πιθανοτική προσέγγιση των υδρολογικών μεταβλητών

ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ Πιθανοτική προσέγγιση των υδρολογικών μεταβλητών ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ Πιθανοτική προσέγγιση των υδρολογικών μεταβλητών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Πολιτικών Μηχανικών Εργαστήριο Υδρολογίας και Αξιοποίησης Υδατικών Πόρων ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΣ-ΕΠΑΓΩΓΗ (DEDUCTION

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα 1 ο (ΜΑΪΟΣ 2004, ΜΑΪΟΣ 2008) Να δείξετε ότι η παράγωγος της σταθερής συνάρτησης f (x) = c είναι (c) = 0. Απόδειξη

Θέμα 1 ο (ΜΑΪΟΣ 2004, ΜΑΪΟΣ 2008) Να δείξετε ότι η παράγωγος της σταθερής συνάρτησης f (x) = c είναι (c) = 0. Απόδειξη ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΛΑΦΑ 59 Θέμα 1 ο (ΜΑΪΟΣ 004, ΜΑΪΟΣ 008) Να δείξετε ότι η παράγωγος της σταθερής συνάρτησης f (x) = c είναι (c) = 0. Έχουμε f (x+h) - f (x) = c - c = 0 και για h 0 είναι f (x + h) - f (x) 0 m

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Τεχνολόγων Γεωπόνων-Κατεύθυνση Αγροτικής Οικονομίας Εφαρμοσμένη Στατιστική Μάθημα 4 ο :Τυχαίες μεταβλητές Διδάσκουσα: Κοντογιάννη Αριστούλα

Τμήμα Τεχνολόγων Γεωπόνων-Κατεύθυνση Αγροτικής Οικονομίας Εφαρμοσμένη Στατιστική Μάθημα 4 ο :Τυχαίες μεταβλητές Διδάσκουσα: Κοντογιάννη Αριστούλα Τμήμα Τεχνολόγων Γεωπόνων-Κατεύθυνση Αγροτικής Οικονομίας Εφαρμοσμένη Στατιστική Μάθημα 4 ο :Τυχαίες μεταβλητές Διδάσκουσα: Κοντογιάννη Αριστούλα Ορισμός τυχαίας μεταβλητής Τυχαία μεταβλητή λέγεται η συνάρτηση

Διαβάστε περισσότερα

Στοχαστικές Μέθοδοι στους Υδατικούς Πόρους Φασματική ανάλυση χρονοσειρών

Στοχαστικές Μέθοδοι στους Υδατικούς Πόρους Φασματική ανάλυση χρονοσειρών Στοχαστικές Μέθοδοι στους Υδατικούς Πόρους Φασματική ανάλυση χρονοσειρών Δημήτρης Κουτσογιάννης Τομέας Υδατικών Πόρων και Περιβάλλοντος, Σχολή Πολιτικών Μηχανικών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Αθήνα Επανέκδοση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Γ ΓΕΝΙΚΗΣ ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Γ ΓΕΝΙΚΗΣ ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Γ ΓΕΝΙΚΗΣ 1 ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ 1. Ένα σηµείο Α(χ, ψ) ανήκει στη γραφική παράσταση της f αν f(ψ)=χ. 2. Αν µια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα σε ένα διάστηµα A,

Διαβάστε περισσότερα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων Παράδειγμα Με πίνακες Με διαγράμματα Ονομαστικά δεδομένα Εδώ τα περιγραφικά μέτρα (μέσος, διάμεσος κλπ ) δεν έχουν νόημα Πήραμε ένα δείγμα από 25 άτομα και τα ρωτήσαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ. ΓΕΝΙΚΟΙ (περιέχουν όλες τις πληροφορίες που προκύπτουν από μια στατιστική έρευνα) ΕΙΔΙΚΟΙ ( είναι συνοπτικοί και σαφείς )

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ. ΓΕΝΙΚΟΙ (περιέχουν όλες τις πληροφορίες που προκύπτουν από μια στατιστική έρευνα) ΕΙΔΙΚΟΙ ( είναι συνοπτικοί και σαφείς ) Πληθυσμός (populaton) ονομάζεται ένα σύνολο, τα στοιχεία του οποίου εξετάζουμε ως προς τα χαρακτηριστικά τους. Μεταβλητές (varables ) ονομάζονται τα χαρακτηριστικά ως προς τα οποία εξετάζουμε έναν πληθυσμό.

Διαβάστε περισσότερα

Κασταλία Σύστηµα στοχαστικής προσοµοίωσης υδρολογικών µεταβλητών

Κασταλία Σύστηµα στοχαστικής προσοµοίωσης υδρολογικών µεταβλητών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Τοµέας Υδατικών Πόρων, Υδραυλικών και Θαλάσσιων Έργων Κασταλία Σύστηµα στοχαστικής προσοµοίωσης υδρολογικών µεταβλητών. Κουτσογιάννης Α. Ευστρατιάδης Φεβρουάριος 2002 Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ακαδ. Έτος 06-07 Διδάσκων: Βασίλης ΚΟΥΤΡΑΣ Επικ. Καθηγητής v.koutra@fme.aegea.gr Τηλ: 7035468 Θα μελετήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία στα Μαθηματικά κατεύθυνσης της Γ Λυκείου

Η Θεωρία στα Μαθηματικά κατεύθυνσης της Γ Λυκείου Η Θεωρία στα Μαθηματικά κατεύθυνσης της Γ Λυκείου wwwaskisopolisgr έκδοση 5-6 wwwaskisopolisgr ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 5 Τι ονομάζουμε πραγματική συνάρτηση; Έστω Α ένα υποσύνολο του Ονομάζουμε πραγματική συνάρτηση

Διαβάστε περισσότερα

Pr(10 X 15) = Pr(15 X 20) = 1/2, (10.2)

Pr(10 X 15) = Pr(15 X 20) = 1/2, (10.2) Κεφάλαιο 10 Συνεχείς τυχαίες μεταβλητές Σε αυτό το κεφάλαιο θα εξετάσουμε τις ιδιότητες που έχουν οι συνεχείς τυχαίες μεταβλητές. Εκείνες οι Τ.Μ. X, δηλαδή, των οποίων το σύνολο τιμών δεν είναι διακριτό,

Διαβάστε περισσότερα

Παρατηρήσεις για τη χρήση ενός κυκλικού διαγράμματος

Παρατηρήσεις για τη χρήση ενός κυκλικού διαγράμματος Παρατηρήσεις για τη χρήση ενός κυκλικού διαγράμματος Χρησιμοποιείται μόνο όταν οι τιμές της μεταβλητής έχουν ένα σταθερό άθροισμα (συνήθως 100%, όταν μιλάμε για σχετικές συχνότητες) Είναι χρήσιμο μόνο

Διαβάστε περισσότερα

Απλή Γραμμική Παλινδρόμηση και Συσχέτιση 19/5/2017

Απλή Γραμμική Παλινδρόμηση και Συσχέτιση 19/5/2017 Απλή Γραμμική Παλινδρόμηση και Συσχέτιση 2 Εισαγωγή Η ανάλυση παλινδρόμησης περιλαμβάνει το σύνολο των μεθόδων της στατιστικής που αναφέρονται σε ποσοτικές σχέσεις μεταξύ μεταβλητών Πρότυπα παλινδρόμησης

Διαβάστε περισσότερα

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Πληθυσμός Δείγμα Δείγμα Δείγμα Ο ρόλος της Οικονομετρίας Οικονομική Θεωρία Διατύπωση της

Διαβάστε περισσότερα

Βιοστατιστική ΒΙΟ-309

Βιοστατιστική ΒΙΟ-309 Βιοστατιστική ΒΙΟ-309 Χειμερινό Εξάμηνο Ακαδ. Έτος 2017-2018 Ντίνα Λύκα lika@biology.uoc.gr 1. Εισαγωγή Εισαγωγικές έννοιες Μεταβλητότητα : ύπαρξη διαφορών μεταξύ ομοειδών μετρήσεων Μεταβλητή: ένα χαρακτηριστικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΥΝΟΡΘΩΣΕΩΝ

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΥΝΟΡΘΩΣΕΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΥΝΟΡΘΩΣΕΩΝ Βασίλης Δ. Ανδριτσάνος Δρ. Αγρονόμος - Τοπογράφος Μηχανικός ΑΠΘ Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας 3ο εξάμηνο http://eclass.teiath.gr Παρουσιάσεις,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ

ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ - - ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών: ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ και ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ Θεματική Ενότητα: ΔΕΟ3 Ποσοτικές Μέθοδοι Ακαδημαϊκό Έτος: 009-0 ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ - - ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΥΝΟΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ. για τα οποία ισχύει y f (x) , δηλαδή το σύνολο, x A, λέγεται γραφική παράσταση της f και συμβολίζεται συνήθως με C

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ. για τα οποία ισχύει y f (x) , δηλαδή το σύνολο, x A, λέγεται γραφική παράσταση της f και συμβολίζεται συνήθως με C Επιμέλεια: Κ Μυλωνάκης ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΕΡΩΤΗΣΗ Τι ονομάζεται πραγματική συνάρτηση με πεδίο ορισμού το Α; Έστω Α ένα υποσύνολο του R Ονομάζουμε πραγματική συνάρτηση με πεδίο ορισμού το Α μια διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Χάϊδω Δριτσάκη. MSc Τραπεζική & Χρηματοοικονομική

Δρ. Χάϊδω Δριτσάκη. MSc Τραπεζική & Χρηματοοικονομική Ποσοτικές Μέθοδοι Δρ. Χάϊδω Δριτσάκη MSc Τραπεζική & Χρηματοοικονομική Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Δυτικής Μακεδονίας Western Macedonia University of Applied Sciences Κοίλα Κοζάνης 50100 Kozani GR

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

Α. Έστω δύο σύνολα Α και Β. Ποιά διαδικασία ονομάζεται συνάρτηση με πεδίο ορισμού το Α και πεδίο τιμών το Β;

Α. Έστω δύο σύνολα Α και Β. Ποιά διαδικασία ονομάζεται συνάρτηση με πεδίο ορισμού το Α και πεδίο τιμών το Β; σελ 1 από 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο Α. Έστω δύο σύνολα Α και Β. Ποιά διαδικασία ονομάζεται συνάρτηση με πεδίο ορισμού το Α και πεδίο τιμών το Β; 1. Σ-Λ Η σχέση με:, είναι συνάρτηση. 2. Σ-Λ Η σχέση είναι συνάρτηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ

ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΟΜΕΑΣ Υ ΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ, Υ ΡΑΥΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΩΝ ΕΡΓΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΣΤΟΧΑΣΤΙΚΗ Υ ΡΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΟ ΟΣ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2001 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ -----------------------------------------------------------------------------------

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ. ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ - ΘΕΜΑ Ο Έστω η συνάρτηση f( ) =, 0 ) Να αποδείξετε ότι f ( ). f( ) =. ) Να υπολογίσετε το όριο lm f ( )+ 4. ) Να βρείτε την εξίσωση της εφαπτομένης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο: ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΘΕΜΑ Α. α) Τι λέγεται δειγματικός χώρος και τι ενδεχόμενο ενός πειράματος τύχης;

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο: ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΘΕΜΑ Α. α) Τι λέγεται δειγματικός χώρος και τι ενδεχόμενο ενός πειράματος τύχης; ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο: ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΘΕΜΑ Α Ερώτηση θεωρίας α) Τι λέγεται δειγματικός χώρος και τι ενδεχόμενο ενός πειράματος τύχης; =. β) Για δύο συμπληρωματικά ενδεχόμενα Α και Α να αποδείξετε

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμοσμένη Στατιστική: Συντελεστής συσχέτισης. Παλινδρόμηση απλή γραμμική, πολλαπλή γραμμική

Εφαρμοσμένη Στατιστική: Συντελεστής συσχέτισης. Παλινδρόμηση απλή γραμμική, πολλαπλή γραμμική ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΕΡΟΣ B Δημήτρης Κουγιουμτζής e-mal: dkugu@auth.gr Ιστοσελίδα αυτού του τμήματος του μαθήματος: http://uer.auth.gr/~dkugu/teach/cvltraport/dex.html Εφαρμοσμένη Στατιστική:

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική είναι το σύνολο των μεθόδων και θεωριών που εφαρμόζονται σε αριθμητικά δεδομένα προκειμένου να ληφθεί κάποια απόφαση σε συνθήκες

Στατιστική είναι το σύνολο των μεθόδων και θεωριών που εφαρμόζονται σε αριθμητικά δεδομένα προκειμένου να ληφθεί κάποια απόφαση σε συνθήκες Ορισμός Στατιστική είναι το σύνολο των μεθόδων και θεωριών που εφαρμόζονται σε αριθμητικά δεδομένα προκειμένου να ληφθεί κάποια απόφαση σε συνθήκες αβεβαιότητας. Βασικές έννοιες Η μελέτη ενός πληθυσμού

Διαβάστε περισσότερα

Ελλιπή δεδομένα. Εδώ έχουμε 1275. Στον πίνακα που ακολουθεί δίνεται η κατά ηλικία κατανομή 1275 ατόμων

Ελλιπή δεδομένα. Εδώ έχουμε 1275. Στον πίνακα που ακολουθεί δίνεται η κατά ηλικία κατανομή 1275 ατόμων Ελλιπή δεδομένα Στον πίνακα που ακολουθεί δίνεται η κατά ηλικία κατανομή 75 ατόμων Εδώ έχουμε δ 75,0 75 5 Ηλικία Συχνότητες f 5-4 70 5-34 50 35-44 30 45-54 465 55-64 335 Δεν δήλωσαν 5 Σύνολο 75 Μπορεί

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Κουτσογιάννης. Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Τομέας Υδατικών Πόρων ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ

Δημήτρης Κουτσογιάννης. Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Τομέας Υδατικών Πόρων ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ Δημήτρης Κουτσογιάννης Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Τομέας Υδατικών Πόρων ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ Έκδοση 4 Αθήνα 1997 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΥΔΡΟΛΟΓΙΑ Δημήτρης Κουτσογιάννης Επίκουρος Καθηγητής Τομέας Υδατικών Πόρων

Διαβάστε περισσότερα

Α. α) ίνεται η συνάρτηση F(x)=f(x)+g(x). Αν οι συναρτήσεις f, g είναι παραγωγίσιµες, να αποδείξετε ότι: F (x)=f (x)+g (x).

Α. α) ίνεται η συνάρτηση F(x)=f(x)+g(x). Αν οι συναρτήσεις f, g είναι παραγωγίσιµες, να αποδείξετε ότι: F (x)=f (x)+g (x). Νίκος Σούρµπης - - Γιώργος Βαρβαδούκας ΘΕΜΑ ο Α. α) ίνεται η συνάρτηση F()=f()+g(). Αν οι συναρτήσεις f, g είναι παραγωγίσιµες, να αποδείξετε ότι: F ()=f ()+g (). β)να γράψετε στο τετράδιό σας τις παραγώγους

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Το Συμπτωτικό Πολυώνυμο

Κεφάλαιο 5. Το Συμπτωτικό Πολυώνυμο Κεφάλαιο 5. Το Συμπτωτικό Πολυώνυμο Σύνοψη Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται η ιδέα του συμπτωτικού πολυωνύμου, του πολυωνύμου, δηλαδή, που είναι του μικρότερου δυνατού βαθμού και που, για συγκεκριμένες,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 1.Έστω ο δειγματικός χώρος Ω = { 1,,, K,10} με ισοπίθανα απλά ενδεχόμενα. Να 4 βρείτε την πιθανότητα ώστε η συνάρτηση f ( x ) = x 4x + λ να

Διαβάστε περισσότερα

Β Γραφικές παραστάσεις - Πρώτο γράφημα Σχεδιάζοντας το μήκος της σανίδας συναρτήσει των φάσεων της σελήνης μπορείτε να δείτε αν υπάρχει κάποιος συσχετισμός μεταξύ των μεγεθών. Ο συνήθης τρόπος γραφικής

Διαβάστε περισσότερα

Στοχαστικότητα: μελέτη, μοντελοποίηση και πρόβλεψη φυσικών φαινομένων

Στοχαστικότητα: μελέτη, μοντελοποίηση και πρόβλεψη φυσικών φαινομένων Στοχαστικότητα: μελέτη, μοντελοποίηση και πρόβλεψη φυσικών φαινομένων Δρ. Τακβόρ Σουκισιάν Κύριος Ερευνητής ΕΛΚΕΘΕ Forecasting is very dangerous, especially about the future --- Samuel Goldwyn 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ. 1. α. Tι ονοµάζεται συνάρτηση από το σύνολο Α στο σύνολο Β; β. Tι ονοµάζεται πραγµατική συνάρτηση πραγµατικής µεταβλητής;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ. 1. α. Tι ονοµάζεται συνάρτηση από το σύνολο Α στο σύνολο Β; β. Tι ονοµάζεται πραγµατική συνάρτηση πραγµατικής µεταβλητής; Μαθηµατικά και Στοιχεία Στατιστικής ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο 1 : ιαφορικός Λογισµός 1. α. Tι ονοµάζεται συνάρτηση από το σύνολο Α στο σύνολο Β; β. Tι ονοµάζεται πραγµατική συνάρτηση πραγµατικής µεταβλητής; 2. Έστω µια

Διαβάστε περισσότερα

Για το Θέμα 1 στα Μαθηματικά Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου

Για το Θέμα 1 στα Μαθηματικά Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου Για το Θέμα 1 στα Μαθηματικά Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου Διαφορικός Λογισμός 1. Ισχύει f (g())) ) f ( = f (g())g () όπου f,g παραγωγίσιµες συναρτήσεις 2. Αν µια συνάρτηση f είναι παραγωγίσιµη σε ένα διάστηµα

Διαβάστε περισσότερα

Βιοστατιστική ΒΙΟ-309

Βιοστατιστική ΒΙΟ-309 Βιοστατιστική ΒΙΟ-309 Χειμερινό Εξάμηνο Ακαδ. Έτος 2015-2016 Ντίνα Λύκα lika@biology.uoc.gr 1. Εισαγωγή Εισαγωγικές έννοιες Μεταβλητότητα : ύπαρξη διαφορών μεταξύ ομοειδών μετρήσεων Μεταβλητή: ένα χαρακτηριστικό

Διαβάστε περισσότερα

4 Πιθανότητες και Στοιχεία Στατιστικής για Μηχανικούς

4 Πιθανότητες και Στοιχεία Στατιστικής για Μηχανικούς Πρόλογος Ο μηχανικός πρέπει να συνεχίσει να βελτιώνει την ποιότητα της δουλειάς του εάν επιθυμεί να είναι ανταγωνιστικός στην αγορά της χώρας του και γενικότερα της Ευρώπης. Μία σημαντική αναλογία σε αυτήν

Διαβάστε περισσότερα

i μιας μεταβλητής Χ είναι αρνητικός αριθμός

i μιας μεταβλητής Χ είναι αρνητικός αριθμός ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Σ Λ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Nα χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακoλουθούν γράφοντας στο τετράδιο σας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Ι. Ενότητα 2: Στατιστικά Μέτρα Διασποράς Ασυμμετρίας - Κυρτώσεως. Δρ. Γεώργιος Κοντέος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Γρεβενών

Στατιστική Ι. Ενότητα 2: Στατιστικά Μέτρα Διασποράς Ασυμμετρίας - Κυρτώσεως. Δρ. Γεώργιος Κοντέος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Γρεβενών Στατιστική Ι Ενότητα 2: Στατιστικά Μέτρα Διασποράς Ασυμμετρίας - Κυρτώσεως Δρ. Γεώργιος Κοντέος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Γρεβενών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Στοχαστικές Ανελίξεις (2) Αγγελική Αλεξίου

Στοχαστικές Ανελίξεις (2) Αγγελική Αλεξίου Στοχαστικές Ανελίξεις (2) Αγγελική Αλεξίου alexiou@unipi.gr 1 Στοχαστικές Διαδικασίες 2 Στοχαστική Διαδικασία Στοχαστικές Ανελίξεις Α. Αλεξίου 3 Στοχαστική Διαδικασία ως συλλογή από συναρτήσεις χρόνου

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά) Μάθημα: Στατιστική II Διάλεξη 1 η : Εισαγωγή-Επανάληψη βασικών εννοιών Εβδομάδα 1 η : ,

Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά) Μάθημα: Στατιστική II Διάλεξη 1 η : Εισαγωγή-Επανάληψη βασικών εννοιών Εβδομάδα 1 η : , Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά) Μάθημα: Στατιστική II Διάλεξη 1 η : Εισαγωγή-Επανάληψη βασικών εννοιών Εβδομάδα 1 η :1-0-017, 3-0-017 Διδάσκουσα: Κοντογιάννη Αριστούλα Σκοπός του μαθήματος Η παρουσίαση

Διαβάστε περισσότερα

3. Κατανομές πιθανότητας

3. Κατανομές πιθανότητας 3. Κατανομές πιθανότητας Τυχαία Μεταβλητή Τυχαία μεταβλητή (τ.μ.) (X) είναι μια συνάρτηση που σε κάθε σημείο (ω) ενός δειγματικού χώρου (Ω) αντιστοιχεί έναν πραγματικό αριθμό. Ω ω X (ω ) R Διακριτή τ.μ.

Διαβάστε περισσότερα

Τυχαία μεταβλητή (τ.μ.)

Τυχαία μεταβλητή (τ.μ.) Τυχαία μεταβλητή (τ.μ.) Τυχαία μεταβλητή (τ.μ.) είναι μια συνάρτηση X ( ) με πεδίο ορισμού το δειγματικό χώρο Ω του πειράματος και πεδίο τιμών ένα υποσύνολο πραγματικών αριθμών που συμβολίζουμε συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 Εισαγωγικές έννοιες στατιστικής

Κεφάλαιο 3 Εισαγωγικές έννοιες στατιστικής Κεφάλαιο 3 Εισαγωγικές έννοιες στατιστικής Η στατιστική είναι εφαρμοσμένος κλάδος της πιθανοθεωρίας ο οποίος ασχολείται με πραγματικά προβλήματα, επιδιώκοντας την εξαγωγή συμπερασμάτων βασισμένων σε παρατηρήσεις.

Διαβάστε περισσότερα

Αν Α και Β είναι δύο ενδεχόμενα ενός δειγματικού χώρου να αποδείξετε ότι: Αν Α Β τότε Ρ(Α) Ρ(Β)

Αν Α και Β είναι δύο ενδεχόμενα ενός δειγματικού χώρου να αποδείξετε ότι: Αν Α Β τότε Ρ(Α) Ρ(Β) ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΝΑΒΡΥΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ 04 ΘΕΜΑ ο Α. Πότε δύο ενδεχόμενα Α και Β ενός δειγματικού χώρου Ω ονομάζονται ασυμβίβαστα;

Διαβάστε περισσότερα

ν ν = 6. όταν είναι πραγµατικός αριθµός.

ν ν = 6. όταν είναι πραγµατικός αριθµός. Συνάρτηση: ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ λέγεται µια διαδικασία µε την οποία κάθε στοιχείο ενός συνόλου Α αντιστοιχίζεται σε ένα ακριβώς στοιχείο κάποιου άλλου συνόλου Β. Γνησίως αύξουσα: σε ένα διάστηµα του πεδίου

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. Πληθυσμός: Το συνόλου του οποίου τα στοιχεία εξετάζουμε ως προς ένα ή περισσότερα χαρακτηριστικά τους.

Α. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. Πληθυσμός: Το συνόλου του οποίου τα στοιχεία εξετάζουμε ως προς ένα ή περισσότερα χαρακτηριστικά τους. 1 Κεφάλαιο. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Α. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Στατιστική: ένα σύνολο αρχών και μεθοδολογιών για: το σχεδιασμό της διαδικασίας συλλογής δεδομένων τη συνοπτική και αποτελεσματική παρουσίασή τους την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ 9/10/009 ΤΕΙ ΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Η/Υ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ 3o ΜΑΘΗΜΑ Ι ΑΣΚΩΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Emal: gasl@math.auth.gr Ιστοσελίδα Μαθήματος: users.auth.gr/gasl

Διαβάστε περισσότερα

Διαστήματα εμπιστοσύνης, εκτίμηση ακρίβειας μέσης τιμής

Διαστήματα εμπιστοσύνης, εκτίμηση ακρίβειας μέσης τιμής Ενότητα 2 Διαστήματα εμπιστοσύνης, εκτίμηση ακρίβειας μέσης τιμής Ένας από τους βασικούς σκοπούς της Στατιστικής είναι η εκτίμηση των χαρακτηριστικών ενός πληθυσμού βάσει της πληροφορίας από ένα δείγμα.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2010 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2010 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 00 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α. Έστω t, t,..., t ν οι παρατηρήσεις µιας ποσοτικής µεταβλητής Χ ενός δείγµατος µεγέθους ν, που έχουν µέση τιµή x. Σχηµατίζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Έλεγχος υποθέσεων και διαστήματα εμπιστοσύνης

Έλεγχος υποθέσεων και διαστήματα εμπιστοσύνης 1 Έλεγχος υποθέσεων και διαστήματα εμπιστοσύνης Όπως γνωρίζουμε από προηγούμενα κεφάλαια, στόχος των περισσότερων στατιστικών αναλύσεων, είναι η έγκυρη γενίκευση των συμπερασμάτων, που προέρχονται από

Διαβάστε περισσότερα

1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης

1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης 1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης Στη συγκεκριμένη ενότητα εξετάζουμε θέματα σχετικά με την αριθμητική πεπερασμένης ακρίβειας που χρησιμοποιούν οι σημερινοί υπολογιστές και τα

Διαβάστε περισσότερα

Για να εκφράσουμε τη διαδικασία αυτή, γράφουμε: :

Για να εκφράσουμε τη διαδικασία αυτή, γράφουμε: : Η θεωρία στα μαθηματικά προσανατολισμού Γ υκείου Τι λέμε συνάρτηση με πεδίο ορισμού το σύνολο ; Έστω ένα υποσύνολο του Ονομάζουμε πραγματική συνάρτηση με πεδίο ορισμού το μία διαδικασία (κανόνα), με την

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμητική Ανάλυση και Εφαρμογές

Αριθμητική Ανάλυση και Εφαρμογές Αριθμητική Ανάλυση και Εφαρμογές Διδάσκων: Δημήτριος Ι. Φωτιάδης Τμήμα Μηχανικών Επιστήμης Υλικών Ιωάννινα 07-08 Πεπερασμένες και Διαιρεμένες Διαφορές Εισαγωγή Θα εισάγουμε την έννοια των διαφορών με ένα

Διαβάστε περισσότερα

Ποσοτικές Μέθοδοι., Εισηγητής: Ν.Κυρίτσης, MBA, Ph.D. Candidate,, e-mail: kyritsis@ist.edu.gr

Ποσοτικές Μέθοδοι., Εισηγητής: Ν.Κυρίτσης, MBA, Ph.D. Candidate,, e-mail: kyritsis@ist.edu.gr Ποσοτικές Μέθοδοι Εισηγητής: Ν.Κυρίτσης MBA Ph.D. Candidate e-mail: kyritsis@ist.edu.gr Εισαγωγή στη Στατιστική Διδακτικοί Στόχοι Μέτρα Σχετικής Διασποράς Κατανομές Πιθανοτήτων Η Κανονική Κατανομή Η Τυποποιημένες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ - ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ & ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ - ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ & ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ - ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ & ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ Επιμέλεια: Βασίλης Κράνιας wwwe-mathsgr ΑΝΑΛΥΣΗ Τι ονομάζουμε πραγματική συνάρτηση Έστω Α ένα υποσύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 8 Συνεχείς Κατανομές Πιθανοτήτων

Κεφάλαιο 8 Συνεχείς Κατανομές Πιθανοτήτων Κεφάλαιο 8 Συνεχείς Κατανομές Πιθανοτήτων Copyright 2009 Cengage Learning 8.1 Συναρτήσεις Πυκνότητας Πιθανοτήτων Αντίθετα με τη διακριτή τυχαία μεταβλητή που μελετήσαμε στο Κεφάλαιο 7, μια συνεχής τυχαία

Διαβάστε περισσότερα

x. Αν ισχύει ( ) ( )

x. Αν ισχύει ( ) ( ) ΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΗΣ 000 ΘΕΜΑ Α Α. Να αποδείξετε ότι η παράγωγος τις συνάρτησης c f είναι ίση με c f Θεωρία σχολικό σελίδα 0 Β. Έστω μια συνάρτηση f με πεδίο ορισμού το Α και Β το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Επιχειρήσεων Ι

Στατιστική Επιχειρήσεων Ι ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Στατιστική Επιχειρήσεων Ι Ενότητα 5: Παλινδρόμηση Συσχέτιση θεωρητική προσέγγιση Μιλτιάδης Χαλικιάς, Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14 Κεφάλαιο 2 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΕΝΑ ΕΠΙΠΕΔΟ 20 2.1 Οι συντεταγμένες

Διαβάστε περισσότερα

Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο ... ν παράγοντες

Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο ... ν παράγοντες 1 Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο Ερώτηση 1 : Τι ονομάζεται δύναμη α ν με βάση τον πραγματικό αριθμό α και εκθέτη το φυσικό αριθμό >1; H δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα φυσικό αριθμό ν, συμβολίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμός και Ιδιότητες

Ορισμός και Ιδιότητες ΚΑΝΟΝΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΜΗ Ορισμός και Ιδιότητες H κανονική κατανομή norml distriution θεωρείται η σπουδαιότερη κατανομή της Θεωρίας Πιθανοτήτων και της Στατιστικής. Οι λόγοι που εξηγούν την εξέχουσα θέση της,

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη Προέγκρισης Χωροθέτησης του Μικρού Υδροηλεκτρικού Σταθμού Βαλορέματος. Υδρολογική μελέτη

Μελέτη Προέγκρισης Χωροθέτησης του Μικρού Υδροηλεκτρικού Σταθμού Βαλορέματος. Υδρολογική μελέτη Περιεχόμενα Μελέτη Προέγκρισης Χωροθέτησης του Μικρού Υδροηλεκτρικού Σταθμού Βαλορέματος Υδρολογική μελέτη Εισαγωγή 1 Γενικά χαρακτηριστικά 1 Παραγωγή ημερήσιων παροχών στη θέση Σμίξη 2 Καμπύλες διάρκειας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Κ. Μ. 436

ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Κ. Μ. 436 ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Κ. Μ. 436 A εξάμηνο 2009-2010 Περιγραφική Στατιστική Ι users.att.sch.gr/abouras abouras@sch.gr sch.gr abouras@uth.gr Μέτρα θέσης Η θέση αντιπροσωπεύει τη θέση της κατανομής κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Nα χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακλουθούν γράφοντας στο τετράδιο σας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ν ν = 6. όταν είναι πραγµατικός αριθµός.

ν ν = 6. όταν είναι πραγµατικός αριθµός. Συνάρτηση: ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ λέγεται µια διαδικασία µε την οποία κάθε στοιχείο ενός συνόλου Α αντιστοιχίζεται σε ένα ακριβώς στοιχείο κάποιου άλλου συνόλου Β. Γνησίως αύξουσα: σε ένα διάστηµα του πεδίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ακαδ. Έτος 06-07 Διδάσκων: Βασίλης ΚΟΥΤΡΑΣ Λέκτορας v.koutras@fme.aegea.gr Τηλ: 7035468 Εκτίμηση Διαστήματος

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα της Ενότητας. Συνεχείς Τυχαίες Μεταβλητές. Συνεχείς Κατανομές Πιθανότητας. Συνεχείς Κατανομές Πιθανότητας.

Περιεχόμενα της Ενότητας. Συνεχείς Τυχαίες Μεταβλητές. Συνεχείς Κατανομές Πιθανότητας. Συνεχείς Κατανομές Πιθανότητας. Περιεχόμενα της Ενότητας Στατιστική Ι Ενότητα 5: Συνεχείς Κατανομές Πιθανότητας Δρ. Χρήστος Εμμανουηλίδης Επίκουρος Καθηγητής Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Συνεχείς Τυχαίες Μεταβλητές. Συνεχείς

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 00 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΘΕΜΑ Α Α. Έστω t,t,...,t ν οι παρατηρήσεις μιας ποσοτικής μεταβλητής Χ ενός δείγματος μεγέθους ν,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης 1. Ο κλάδος της περιγραφικής Στατιστικής: α. Ασχολείται με την επεξεργασία των δεδομένων και την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

1.4 Λύσεις αντιστρόφων προβλημάτων.

1.4 Λύσεις αντιστρόφων προβλημάτων. .4 Λύσεις αντιστρόφων προβλημάτων. Ο τρόπος παρουσίασης της λύσης ενός αντίστροφου προβλήµατος µπορεί να διαφέρει ανάλογα µε τη «φιλοσοφία» επίλυσης που ακολουθείται και τη δυνατότητα παροχής πρόσθετης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο. Βασικές έννοιες

ΜΑΘΗΜΑ 3ο. Βασικές έννοιες ΜΑΘΗΜΑ 3ο Βασικές έννοιες Εισαγωγή Βασικές έννοιες Ένας από τους βασικότερους σκοπούς της ανάλυσης των χρονικών σειρών είναι η διενέργεια των προβλέψεων. Στα υποδείγματα αυτά η τρέχουσα τιμή μιας οικονομικής

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμητική Ανάλυση & Εφαρμογές

Αριθμητική Ανάλυση & Εφαρμογές Αριθμητική Ανάλυση & Εφαρμογές Διδάσκων: Δημήτριος Ι. Φωτιάδης Τμήμα Μηχανικών Επιστήμης Υλικών Ιωάννινα 2017-2018 Υπολογισμοί και Σφάλματα Παράσταση Πραγματικών Αριθμών Συστήματα Αριθμών Παράσταση Ακέραιου

Διαβάστε περισσότερα

Σ ΤΑΤ Ι Σ Τ Ι Κ Η. Statisticum collegium Iii

Σ ΤΑΤ Ι Σ Τ Ι Κ Η. Statisticum collegium Iii Σ ΤΑΤ Ι Σ Τ Ι Κ Η i Statisticum collegium Iii Η Κανονική Κατανομή Λέμε ότι μία τυχαία μεταβλητή X, ακολουθεί την Κανονική Κατανομή με παραμέτρους και και συμβολίζουμε X N, αν έχει συνάρτηση πυκνότητας

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Συμπερασματολογία

Στατιστική Συμπερασματολογία Στατιστική Συμπερασματολογία Διαφάνειες 1 ου κεφαλαίου Βιβλίο: Κολυβά Μαχαίρα, Φ. & Χατζόπουλος Στ. Α. (2016). Μαθηματική Στατιστική, Έλεγχοι Υποθέσεων. [ηλεκτρ. βιβλ.] Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Υδατικών Πόρων

Διαχείριση Υδατικών Πόρων Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Διαχείριση Υδατικών Πόρων Γ.. Τσακίρης Μάθημα 3 ο Λεκάνη απορροής Υπάρχουσα κατάσταση Σενάριο 1: Μέσες υδρολογικές συνθήκες Σενάριο : Δυσμενείς υδρολογικές συνθήκες Μελλοντική

Διαβάστε περισσότερα

3.1 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ

3.1 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ : ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ Αιτιοκρατικό πείραμα ονομάζουμε κάθε πείραμα για το οποίο, όταν ξέρουμε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιείται, μπορούμε να προβλέψουμε με

Διαβάστε περισσότερα

Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας.

Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας. 7 ο ΜΑΘΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας. Προσδοκώμενα αποτελέσματα Όταν θα έχετε ολοκληρώσει τη μελέτη αυτού του κεφαλαίου

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική. Ενότητα 3 η : Χαρακτηριστικά Τυχαίων Μεταβλητών Θεωρητικές Κατανομές Πιθανότητας για Διακριτή Τυχαία Μεταβλητή

Στατιστική. Ενότητα 3 η : Χαρακτηριστικά Τυχαίων Μεταβλητών Θεωρητικές Κατανομές Πιθανότητας για Διακριτή Τυχαία Μεταβλητή ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 3 η : Χαρακτηριστικά Τυχαίων Μεταβλητών Θεωρητικές Κατανομές Πιθανότητας για Διακριτή Τυχαία Μεταβλητή Γεώργιος Ζιούτας Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

3. ΣΕΙΡΙΑΚΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗΣ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ

3. ΣΕΙΡΙΑΚΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗΣ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ 3. ΣΕΙΡΙΑΚΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗΣ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ Πρόβλημα: Ένας ραδιοφωνικός σταθμός ενδιαφέρεται να κάνει μια ανάλυση για τους πελάτες του που διαφημίζονται σ αυτόν για να εξετάσει την ποσοστιαία μεταβολή των πωλήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Είδη Μεταβλητών Κλίμακα Μέτρησης Οι τεχνικές της Περιγραφικής στατιστικής ανάλογα με την κλίμακα μέτρησης Οι τελεστές Π και Σ

Είδη Μεταβλητών Κλίμακα Μέτρησης Οι τεχνικές της Περιγραφικής στατιστικής ανάλογα με την κλίμακα μέτρησης Οι τελεστές Π και Σ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγικές Έννοιες 19 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 Η Μεταβλητότητα Η Στατιστική Ανάλυση Η Στατιστική και οι Εφαρμοσμένες Επιστήμες Στατιστικός Πληθυσμός και Δείγμα Το στατιστικό

Διαβάστε περισσότερα

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος xi 1 Αντικείμενα των Πιθανοτήτων και της Στατιστικής 1 1.1 Πιθανοτικά Πρότυπα και Αντικείμενο των Πιθανοτήτων, 1 1.2 Αντικείμενο της Στατιστικής, 3 1.3 Ο Ρόλος των Πιθανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Επιχειρήσεων ΙΙ

Στατιστική Επιχειρήσεων ΙΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Στατιστική Επιχειρήσεων ΙΙ Ενότητα #: Επαγωγική Στατιστική - Δειγματοληψία Μιλτιάδης Χαλικιάς Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ

2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ 1. Σφάλματα Κάθε μέτρηση ενός φυσικού μεγέθους χαρακτηρίζεται από μία αβεβαιότητα που ονομάζουμε σφάλμα, το οποίο αναγράφεται με τη μορφή Τιμή ± αβεβαιότητα π.χ έστω ότι σε ένα πείραμα

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα ενδοσχολικών εξετάσεων Άλγεβρας Α Λυκείου Σχ. έτος , Ν. Δωδεκανήσου ΘΕΜΑΤΑ ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΤΑΞΗ: Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ

Θέματα ενδοσχολικών εξετάσεων Άλγεβρας Α Λυκείου Σχ. έτος , Ν. Δωδεκανήσου ΘΕΜΑΤΑ ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΤΑΞΗ: Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ Θέματα ενδοσχολικών εξετάσεων Άλγεβρας Α Λυκείου Σχ. έτος 013-014, Ν. Δωδεκανήσου ΘΕΜΑΤΑ ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΤΑΞΗ: Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: 013-014 Επιμέλεια: Καραγιάννης Ιωάννης Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

Επεξεργασία Στοχαστικών Σημάτων

Επεξεργασία Στοχαστικών Σημάτων Επεξεργασία Στοχαστικών Σημάτων Σεραφείμ Καραμπογιάς Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Η Έννοια της τυχαίας Διαδικασίας Η έννοια της τυχαίας διαδικασίας βασίζεται στην επέκταση

Διαβάστε περισσότερα

Μια από τις σημαντικότερες δυσκολίες που συναντά ο φυσικός στη διάρκεια ενός πειράματος, είναι τα σφάλματα.

Μια από τις σημαντικότερες δυσκολίες που συναντά ο φυσικός στη διάρκεια ενός πειράματος, είναι τα σφάλματα. Εισαγωγή Μετρήσεις-Σφάλματα Πολλές φορές θα έχει τύχει να ακούσουμε τη λέξη πείραμα, είτε στο μάθημα είτε σε κάποια είδηση που αφορά τη Φυσική, τη Χημεία ή τη Βιολογία. Είναι όμως γενικώς παραδεκτό ότι

Διαβάστε περισσότερα

9. Παλινδρόμηση και Συσχέτιση

9. Παλινδρόμηση και Συσχέτιση 9. Παλινδρόμηση και Συσχέτιση Παλινδρόμηση και Συσχέτιση Υπάρχει σχέση ανάμεσα σε δύο ή περισσότερες μεταβλητές; Αν ναι, ποια είναι αυτή η σχέση; Πως μπορεί αυτή η σχέση να χρησιμοποιηθεί για να προβλέψουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. Το 1ο Θέμα στις πανελλαδικές εξετάσεις

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. Το 1ο Θέμα στις πανελλαδικές εξετάσεις Επιμέλεια Καραγιάννης Β. Ιωάννης Σχολικός Σύμβουλος Μαθηματικών ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Το ο Θέμα στις πανελλαδικές εξετάσεις Ερωτήσεις+Απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Διαγράμματα διασποράς (scattergrams) Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Η οπτική απεικόνιση δύο συνόλων δεδομένων μπορεί να αποκαλύψει με παραστατικό τρόπο πιθανές τάσεις και μεταξύ τους συσχετίσεις,

Διαβάστε περισσότερα

P A B P(A) P(B) P(A. , όπου l 1

P A B P(A) P(B) P(A. , όπου l 1 ΛΥΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ, ΜΑΡΤΙΟΥ 07 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ Α Α. Να αποδείξετε ότι για δύο ενδεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα