Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Πώς μπορούμε να έχουμε συναντήσεις που να διαρκούν; Ο Αλτουσέρ και το ερώτημα του υποκειμένου Παναγιώτης Σωτήρης

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Πώς μπορούμε να έχουμε συναντήσεις που να διαρκούν; Ο Αλτουσέρ και το ερώτημα του υποκειμένου Παναγιώτης Σωτήρης"

Transcript

1 ΠΩΣ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΕΧΟΥΜΕ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΝΑ ΔΙΑΡΚΟΥΝ; Ο ΑΛΤΟΥΣΕΡ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ του Παναγιώτη Σωτήρη 1. Εισαγωγή Μία από τις πιο διαδεδομένες κριτικές ενάντια στον Αλτουσέρ είναι ότι τόσο η θεωρία του για την ιδεολογία όσο και ο τρόπος που ορίζει την ιστορία ως μια διαδικασία χωρίς υποκείμενο, υποτιμούν το ερώτημα του υποκειμένου και υπονομεύουν θεωρητικά κάθε προσπάθεια να κατακτήσουμε μια κριτική υποκειμενικότητα. Ωστόσο, το έργο του Αλτουσέρ, από την αρχική του έμφαση στη συγκυρία ως μια ενική συμπύκνωση επικαθορισμένων αντιφάσεων, έως τα ύστερα γραπτά του πάνω στο ερώτημα των συναντήσεων που διαρκούν, φέρνουν στο προσκήνιο το ερώτημα του φορέα της πολιτικής παρέμβασης. Στις σημειώσεις που ακολουθούν θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε την περιπλοκότητα και την ανισότητα της θεωρητικοποίησης των πολιτικών πρακτικών από τον Αλτουσέρ, να σταθούμε κριτικά απέναντι σε πρόσφατες τοποθετήσεις υπέρ του αιτήματος μιας κριτικής υποκειμενικότητας και τελικά θα εξετάσουμε την πιθανότητα μιας αγωνιστικής και κριτικής μη-υποκειμενιστικής σύλληψης της πολιτικής δράσης, στηριζόμενοι τόσο στην αλτουσεριανή παράδοση όσο και στη σύλληψη του πολιτικού κόμματος όχι ως «υποκειμένου» αλλά ως μιας ανοιχτής και συλλογικής διαδικασίας παραγωγής γνώσης, σύλληψη την οποία μπορούμε να δούμε στο έργο του Λένιν, του Γκράμσι και του Μάο. 2. Αλτουσέρ: Τοποθεσία (topique) και πολιτική πρακτική Σε μια πολύ ενδιαφέρουσα επιστολή στη Φράνκα Μαντόνια, ο Αλτουσέρ κάνει μια αρκετά εκτεταμένη αναφορά στην έννοια της τοποθεσίας και τη σημασία της τόσο για τον Μαρξ όσο και για τον Φρόιντ. Κατά τον Αλτουσέρ η ιδιαιτερότητα του Μαρξισμού και της Ψυχανάλυσης είναι ότι και οι δύο επιστήμες έχουν ως αντικείμενό τους το υποκείμενο της εκφοράς τους και αυτός είναι ο λόγος της ιδιαίτερης δομής τους και του τρόπου που συμπεριλαμβάνουν την τοποθεσία των διαφόρων στιγμών της κοινωνικής και της ψυχολογικής ολότητας και των αντίστοιχων μορφών καθορισμού τους. Ο Αλτουσέρ δεν περιορίζει την ανάλυσή του στο γεγονός ότι αυτοί οι θεωρητικοί κλάδοι έχουν ως αντικείμενό τους τις πρακτικές λόγου, συμπεριλαμβανομένων και των ίδιων των επιστημονικών λόγων τους. Επιμένει ότι αυτή η ιδιαίτερη τοποθεσία προσφέρει τη δυνατότητα μιας θεωρίας της δράσης. «Η θεωρία του Μαρξ και η θεωρία του Φρόιντ παρουσιάζονται ως τοποθεσίες. Είναι οι μόνες δύο επιστήμες (μαζί με τη φιλοσοφία που δεν είναι επιστήμη) που έχουν αυτή την ιδιαιτερότητα, που κανείς δεν παρατήρησε. Υπάρχει στον Μαρξ, όπως και στον Φρόιντ, μια τοποθεσία στιγμώνπου συνδυάζεται με μια διαλεκτική (Μαρξ) και μια θεωρία δυνάμεων / οικονομίας (Φρόιντ). Σε τι αντιστοιχεί αυτή η παράξενη δομή; Μου φαίνεται ότι αντιστοιχεί στον ακόλουθο λόγο: ο Μαρξισμός, όπως και η Ψυχανάλυση, είναι μη θεωρησιακέςεπιστήμες και κατά συνέπεια το «υποκείμενο» που τις εκφέρει πρέπει όπως και κάθε επιστημονικό υποκείμενο να εξαφανιστεί από αυτή την εκφορά όμως από τη στιγμή που αυτό το υποκείμενο είναι τμήματου αντικειμένου μέσα στο πεδίο (τοποθεσία) με το οποίο ασχολούμαστε, η θέση και η λειτουργία του ορίζονται μεταφορικά από τη διάταξη ( dispositif) αυτού του θεωρητικού κλάδου με τη μορφή μιας τοποθεσίας. Αυτό επιτρέπει σε αυτές τις επιστήμες να αποφεύγουν το κοσμοείδωλο, την ερμηνεία του κόσμου και να εγγράφουν στη δομή τουςτον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους, ότι δηλαδή είναι επιστήμες που δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς να ενσωματώνουν τη στιγμή της δράσης στο εσωτερικό τους: να είναι την ίδια στιγμή η αρχή της κατανοησιμότητας (όπως και με τις άλλες επιστήμες) και η αρχή της δράσης. Ο Λένιν επέμεινε σε αυτό στα πρώτα έργα του που αντιπαραθέτουν τον αντικειμενισμό(παθητικό, ουδέτερο, της αστικής κοινωνιολογίας) στην αντικειμενικότητα (ενεργητική, στρατευμένη, αγωνιστική) της μαρξιστικής κοινωνιολογίας» ( Althusser 1997: 766). Η θεωρητική ανάπτυξη της έννοιας της τοποθεσίας βρίσκεται κυρίως στο μεγάλο χειρόγραφο του Αλτουσέρ Σελίδα 1 / 12

2 Για την Αναπαραγωγή( Althusser 1995 a), από το οποίο άντλησε και το γνωστό άρθρο για την «Ιδεολογία και τους Ιδεολογικούς μηχανισμούς του κράτους». Εκεί, ο Αλτουσέρ στέκεται περισσότερο στην ανάγνωση που κάνει στη μεταφορά «βάση - εποικοδόμημα» και υποστηρίζει ότι η χωρική μεταφορά έχει το πλεονέκτημα να παρουσιάζει όλες τις διαφορετικές μορφές και βαθμούς καθορισμού. «[Τ]ο μεγάλο θεωρητικό πλεονέκτημα της μαρξιστικής τοποθεσίας, της χωρικής δηλαδή μεταφοράς του οικοδομήματος (βάση και υπερδομή), είναι να αναδείξει τη σπουδαιότητα του ζητήματος του καθορισμού (ή δείκτη αποτελεσματικότητας) και συγχρόνως να δείξει πώς η βάση καθορίζει, σε τελευταία ανάλυση, ολόκληρο το οικοδόμημα και κατά συνέπεια να οδηγήσει αναγκαστικά στο να τεθεί το θεωρητικό πρόβλημα του τύπου της παράγωγης αποτελεσματικότητας της υπερδομής, δηλαδή να μας υποχρεώσει να σκεφτούμε αυτό που η μαρξιστική παράδοση υποδηλώνει σα σχετική αυτονομία της υπερδομής, και σαν αναδραστική αντίδραση της υπερδομής προς τη βάση» (Αλτουσέρ 1978: 77). Ο Αλτουσέρ παρουσιάζει στη συνέχεια το γνωστό σχήμα του για τη μεταφορά του οικοδομήματος, την κατεξοχήν χωρική, «τοπογραφική» μεταφορά του, επιμένοντας στη σημασία του καθορισμού σε τελική ανάλυση από την οικονομία και την ίδια στιγμή στον επικαθοριστικό ρόλο των εποικοδομημάτων, μια θεωρητική κατεύθυνση που υπάρχει ήδη στα κείμενα της περιόδου Μια ανάλογη ανάλυση εμφανίζεται και στα Στοιχεία Αυτοκριτικήςόπου ο Αλτουσέρ επιμένει ότι είναι ακριβώς η συμπερίληψη μιας τοποθεσίαςστη σύλληψη του Μαρξ για την κοινωνία και την ιστορία που σηματοδοτεί την απομάκρυνσή του από τον Χέγκελ. Μάλιστα, επιμένει ότι «πουθενά δεν βλέπουμε τον Χέγκελνα σκέφτεται με το σχήμα μιας Τοποθεσίας» (Αλτουσέρ 1983: 60). Θεωρεί ότι είναι ακριβώς η αναφορά στις διαφορετικές υλικές στιγμές και επίπεδα σε αυτή τη φιλοσοφική μεταφορά που προσφέρει τη δυνατότητα μιας υλιστικής διαλεκτικής. «Το συμπέρασμα είναι ολοφάνερο: η θέση της μαρξιστικής Τοποθεσίας αποκλείει στη διαλεκτική το ιδεαλιστικό παραλήρημα της παραγωγής της δικής της ύλης: αντίθετα, της επιβάλλει την υποχρεωτική αναγνώριση των υλικών προϋποθέσεων της δραστικότητάς της. Οι προϋποθέσεις αυτές εξαρτώνται από τον προσδιορισμό των πεδίων (των σφαιρών ), από τα όριά τους, και από τον τρόπο καθορισμού τους μέσα στην ολότητα ενός κοινωνικού σχηματισμού» (Αλτουσέρ 1983: 61-62). Ωστόσο, το απόσπασμα από τα Γράμματα στη Φράνκαπου σχολιάσαμε πιο πάνω δείχνει ότι ο Αλτουσέρ θεωρούσε αυτή την αναφορά στην τοποθεσίαως κάτι παραπάνω από μια μεταφορά για τον επικαθορισμό και την ιδιαιτερότητα της μαρξιστικής διαλεκτικής σε αντίθεση προς την ιδεαλιστική διαλεκτική. Θεωρούσε ότι είναι ο κρίσιμος θεωρητικός κόμβος για μια θεωρία της κοινωνικής και πολιτικής δράσης ή / και υποκειμενικότητας. Αυτή η σχέση ανάμεσα στην τοποθεσία της κοινωνικής πραγματικότητας και τα ερωτήματα σχετικά με την κοινωνική και πολιτική δράση, το φορέα δράσης και την υποκειμενικότητα, επίσης αναδύεται στα γραπτά του Αλτουσέρ πάνω στην Ψυχανάλυση. Ιδιαίτερη σημασία έχει η θέση του Αλτουσέρ ότι ο Μαρξισμός και η Ψυχανάλυση είναι ιδιαίτερες και αναγκαστικά συγκρουσιακές και σχισματικές επιστήμες (Αλτουσέρ 1991). Αυτό το αποδίδει τόσο στο γεγονός ότι συμπεριλαμβάνουν το συγκρουσιακό και ανταγωνιστικό χαρακτήρα των αντικειμένων τους (αντίστοιχα της κοινωνικής ολότητας και του ψυχικού κόσμου) όσο και στο γεγονός ότι ως επιστήμες έρχονται σε σύγκρουση με τον πυρήνα της ιδεολογίας. Ο Αλτουσέρ αναπτύσσει ένα θέμα που επανέρχεται στα κείμενά του της δεκαετίας του 1970, δηλαδή την επιμονή του ότι κάποιου είδους ταξική μεροληψία είναι μια επιστημολογική προϋπόθεση για την αντικειμενικότητα. Είναι αυτό που ορίζει ως η ανάγκη να καταλάβουμε μια προλεταριακή πολιτική και θεωρητική τοποθέτηση, εάν θέλουμε να διαμορφώσουμε μια επαρκή θεωρία της κοινωνικής πραγματικότητας ως ταξικού ανταγωνισμού: «Θα παραδεχόταν βέβαια κανείς ότι η μαρξιστική θεωρία εντάσσεται αναγκαστικά στην ταξική πάλη και ότι η σύγκρουση που την θέτει αντιμέτωπη με την αστική ιδεολογία είναι αναπόφευκτη. Δεν θα παραδεχόταν όμως κανείς με την ίδια ευκολία ότι η συγκρουσιακότητα [...] της μαρξιστικής θεωρίας είναι συστατική της επιστημονικότητας, της αντικειμενικότητάς της. Θα επανερχόταν, δηλαδή, σε θετικιστικές και οικονομιστικές αντιλήψεις και θα θεωρούσε τους συγκρουσιακούς όρους ύπαρξης της επιστήμης ως τυχαίουςσε σχέση με τα επιστημονικά αποτελέσματά της. Αυτό σημαίνει ότι δεν βλέπει κανείς ότι η μαρξιστική επιστήμη και ο μαρξιστής ερευνητής οφείλουν να πάρουν θέσηστη σύγκρουση, αντικείμενο της οποίας είναι η μαρξιστική θεωρία, ότι για να συγκροτήσουν και να αναπτύξουν περαιτέρω την επιστήμη τους πρέπει να υιοθετήσουν (προλεταριακές) θεωρητικές ταξικές θέσεις, οι οποίες είναι ανταγωνιστικές προς κάθε θεωρητική θέση της αστικής τάξης. Ποιες είναι, όμως, οι απολύτως απαραίτητες για τη συγκρότηση και περαιτέρω ανάπτυξη της μαρξιστικής θεωρίας προλεταριακές θεωρητικές ταξικές θέσεις; Είναι υλιστικές και διαλεκτικές φιλοσοφικές θέσεις, που επιτρέπουν Σελίδα 2 / 12

3 να δούμε αυτό που η αστική ιδεολογία υποχρεωτικά συγκαλύπτει: την ταξική δομή και την ταξική εκμετάλλευση που υπάρχει σε κάθε κοινωνικό σχηματισμό. Αλλά αυτές οι φιλοσοφικές θέσεις είναι πάντοτε και αναγκαία ανταγωνιστικές απέναντι στις αστικές θέσεις» (Αλτουσέρ 1991: 55-56) Για τον Αλτουσέρ αυτό προκύπτει από το ίδιο το γεγονός ότι οι κοινωνίες είναι συγκρουσιακές, που σημαίνει ότι δεν υπάρχει κάποιο «Αρχιμήδειο σημείο» εκτός κοινωνίας από το οποίο να μπορούμε να κοιτάξουμε την κοινωνική πραγματικότητα. Μόνο όσες και όσοι καταλαμβάνουν θέσεις ανταγωνιστικές προς τις κυρίαρχες κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις μπορούν να έχουν μια περισσότερο αντικειμενική εικόνα της κοινωνικής πραγματικότητας. Με αυτή την έννοια, το ίδιο το γεγονός ότι είναι πλήρως ενσωματωμένοι μέσα στο πεδίο του αγώνα, καταλαμβάνοντας θέσεις ενάντια στους φορείς εξουσίας, είναι επίσης η προϋπόθεση μιας αγωνιστικής και κατά συνέπεια κριτικής και μη-ιδεολογικής αυτοαναγνώρισης και επίγνωσης. Κατά τη γνώμη μου, αυτό σίγουρα αποτελεί συμβολή σε μια δυνητική θεωρία μιας αγωνιστικής και στρατευμένης υποκειμενικότητας. «Η αντίληψη αυτή στηρίζεται στο ότι είναι απολύτως απαραίτητο να έχει υιοθετήσει κανείς προλεταριακές ταξικές θέσεις προκειμένου να μπορέσει πολύ απλά να δει και να κατανοήσειτι συμβαίνει σε μια ταξική κοινωνία. Στηρίζεται στην απλή διαπίστωση ότι σε μια πραγματικότητα που κατ ανάγκην χαρακτηρίζεται από συγκρούσεις, όπως συμβαίνει σε μια τέτοια κοινωνία, δεν μπορεί κανείς να δει από παντού τα πάντα. Μπορεί κανείς να διακρίνει την υφή αυτής της συγκρουσιακής πραγματικότητας μόνο εάν υιοθετήσει μέσα στην ίδια τη σύγκρουση ορισμένες θέσεις και όχι κάποιες άλλες, διότι το να υιοθετήσει παθητικά κάποιες άλλες θέσεις θα σήμαινε ότι εμπλέκεται στη λογική των ταξικών ψευδαισθήσεων, η οποία πρέπει να ονομασθεί κυρίαρχη ιδεολογία» (Αλτουσέρ 1991: 56) Ωστόσο, υπάρχει το ανοιχτό ερώτημα της αναφοράς στη δράσηστην επιστολή στη Φράνκα. Νομίζω ότι αυτό πρέπει να συνδεθεί με την αναφορά του Αλτουσέρ στα κείμενα του 1965, ότι μόνο μια θεωρία του επικαθορισμένου χαρακτήρα της κοινωνικής πραγματικότητας μπορεί να προσφέρει μια θεωρία της δυνατότητας της πολιτικής. Είναι η περίφημη αναφορά του στο Να Διαβάσουμε το Κεφάλαιοότι δεν μπορεί να υπάρξει μια εγελιανή πολιτική ( Althusser etal.2003: 309). Όμως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ένα από τα όρια των κειμένων του Αλτουσέρ μέχρι το 1965 ήταν ακριβώς η δυσκολία να έχει μια θεωρία της πολιτικής πρακτικής και κατά συνέπεια της πολιτικής υποκειμενικότητας. Αυτό απαιτούσε την πολιτική και θεωρητική αυτοκριτική του Αλτουσέρ μετά το 1966 και τη νέα έμφαση πάνω στην υλική δραστικότητα της ταξικής πάλης. Ένα ιδιαίτερο σημείο είναι ότι ο Αλτουσέρ δεν αναφέρεται ευθέως στο ερώτημα του πολιτικού υποκειμένου, στο γράμμα στη Φράνκα που αναφέραμε πιο πάνω. Αναφέρεται στο ερώτημα του υποκειμένου στο βαθμό που το υποκείμενο, τόσο στη γενική του έννοια, όσο και με την έννοια του υποκειμένου της εκφοράς του συγκεκριμένου επιστημονικού λόγου, είναι επίσης τμήμα του ίδιου του πεδίου της επιστημονικής έρευνας, αλλά και στο ερώτημα της δράσης. Νομίζω ότι αυτό προσφέρει έναν τρόπο να ξανασκεφτούμε το ερώτημα του υποκειμένου και της πολιτικής υποκειμενικότητας. 3. Ο Αλτουσέρ και το ανοιχτό ερώτημα του υποκειμένου Είναι προφανές ότι ο Αλτουσέρ προσπαθούσε να αποφύγει τον παραδοσιακό τρόπο της εκκίνησης από το υποκείμενο. Δοκίμασε να ξανασκεφτεί τη δυνατότητα της διαμόρφωσης του υποκειμένου και της πολιτικής δράσης και την ίδια στιγμή να παραμείνει μέσα στα όρια του θεωρητικού αντιανθρωπισμού. Αυτό που ορίζει την πρωτοτυπία του Αλτουσέρ στο στοχασμό του πάνω στο υποκείμενο και την πολιτική υποκειμενικότητα είναι η επιμονή του ότι το υποκείμενο είναι ένα πρόβλημαπου πρέπει να αντιμετωπιστεί και όχι ένα σημείο αφετηρίας. Με αυτή την έννοια, η ίδια η συνθετότητα της κοινωνικής ολότητας, την οποία υποδεικνύει η μεταφορά της τοποθεσίας, είναι η συνθήκη δυνατότητας για τη διαμόρφωση υποκειμένων. Οι φορείς ( Träger) των ανταγωνιστικών κοινωνικών σχέσεων οικονομικών, πολιτικών και ιδεολογικών αναγκαστικά παίρνουν τη μορφή υποκειμένων, με τους αιτιώδεις μηχανισμούς για τη διαμόρφωση υποκειμένων να είναι οι ιδεολογικές κοινωνικές σχέσεις και όχι τα μεμονωμένα ανθρώπινα όντα. Η κρίσιμη πλευρά είναι η ιδεολογία που όντως τους «εγκαλεί» ως υποκείμενα και το υποκείμενο που διαμορφώνεται ως ο κατεξοχήν ιδεολογικός σχηματισμός. Ωστόσο, στις επεξεργασίες του για την ιδεολογία και την ιδεολογική έγκληση ο Αλτουσέρ πάντα αντιμετωπίζει τις διαδικασίες υποκειμενοποίησης με τρόπο αρνητικό: το να εγκαλείται κάποια/ος ως υποκείμενο αναγκαστικά σημαίνει ότι το εν λόγω υποκείμενο κυριαρχείται από μια ιδεολογία και κατά συνέπεια βρίσκεται σε μια κατάσταση παραγνώρισης της κοινωνικής πραγματικότητας που είναι αναγκαία για την αναπαραγωγή μορφών κοινωνικής κυριαρχίας. Σε αυτή τη σύλληψη της ιδεολογίας οι εναλλακτικές μορφές υποκειμενικότητας είναι μόνο οριακές περιπτώσεις. Τα «κακά υποκείμενα» (Αλτουσέρ 1978: 116 μτφ. τροποποιημένη) φαίνεται ότι Σελίδα 3 / 12

4 είναι σχετικά σπάνια και τα χειρίζονται οι κατασταλτικοί μηχανισμοί. Όμως, πιστεύω ότι εάν ορίσουμε το υποκείμενο απλώς ως το αποτέλεσμα της ιδεολογικής έγκλησης και ως μορφή παραγνώρισης, απλώς θα αναπαράγαμε τις κρίσιμες αφετηρίες του θεωρητικού αντιανθρωπισμού. Δεν θα κάναμε καμιά πρόοδο ως προς το ερώτημα για το πώς αναδύονται πολιτικές πρακτικές, συλλογικότητες και κατά συνέπεια μορφές υποκειμενικότητας. Το ανοιχτό ερώτημα είναι πώς να συνδέσουμε το ερώτημα του υποκειμένου με τη δυνατότητα συλλογικής δράσης. Μελετητές του έργου του Αλτουσέρ, όπως ο G. M. Goshgarian, έχουν υποστηρίξει ότι μια κρίσιμη πλευρά της προσπάθειας του Αλτουσέρ να ξεπεράσει την αρχική του δυσκολία να στοχαστεί την πολιτική και τη συλλογική πολιτική δράση ήταν ο στοχασμός του πάνω στην έννοια της συνάντησης, ή για να είμαστε πιο ακριβείς ο στοχασμός του γύρω από την έννοια της συνάντησης ( Goshgarian 2006). Πιστεύω, επίσης, ότι θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε την έννοια της συνάντησης ως πλευρά μιας ευρύτερης θεωρητικής προβληματικής και όχι με την πιο στενή έννοια της ταύτισης της συνάντησης με την ενδεχομενικότητα και το αστάθμητο που συναντάμε στα ύστερα κείμενα του Αλτουσέρ. Νομίζω ότι από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 και μετά ο Αλτουσέρ προσπαθούσε να στοχαστεί μορφές αιτιώδους καθορισμού μέσα στην κοινωνική ολότητα με τρόπο μη τελεολογικό και μη ουσιοκρατικό, αρνούμενος κάθε έννοια λανθανουσών δομών ως «βαθύτερων» αιτιωδών μηχανισμών. Αυτό γίνεται σαφές στη στροφή του από ένα στοχασμό των δομών προς ένα στοχασμό των πρακτικών και των μηχανισμών. Πρόκειται για μια σύλληψη της κοινωνικής ολότητας που είναι περισσότερο ανοιχτή, περισσότερο διαλεκτική και περιέχει τη δυνατότητα της δράσης, με την έννοια μιας συνάντησης ανάμεσα σε συνθήκες και καθορισμούς. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναφορά του Αλτουσέρ στην ανάγκη για συναντήσεις που να διαρκούν. Πώς διαρκούνοι συναντήσεις; Το ενδεχόμενο μια συνάντηση να μην διαρκέσει είναι ένα θέμα που επανέρχεται στα κείμενά του. Για παράδειγμα στην Αντιπαράθεση πάνω στον ανθρωπισμό, ένα ανέκδοτο χειρόγραφο του 1967, υπάρχει ένα εντυπωσιακό απόσπασμα που αναφέρεται ακριβώς σε αυτό το ζήτημα. «Νομίζω ότι το κείμενο του Μαρξ υποδεικνύει ότι ο καπιταλισμός είναι ένα αποτέλεσμα και ότι, όπως κάθε άλλο αποτέλεσμα, είναι το αποτέλεσμα μιας ιστορικής διαδικασίας. Σε ό,τι έχουμε γράψει, το ερώτημα ήταν πάντοτε η Ιστορία, αυτό που εκείνοι αποκαλούν, στη δική τους γλώσσα, γένεση. Τίνος το αποτέλεσμα; Ο Μαρξ μας το λέει πολλές φορές: το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας συνάντησηςπολλών διακριτών, καθορισμένων, αναντικατάστατων στοιχείων, που ενσωματώθηκαν στην προηγούμενη ιστορική διαδικασία μέσα από διαφορετικές γενεαλογίεςπου είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους και μπορούν επιπλέον να αναχθούν σε διαφορετικές και πιθανές απαρχές : συσσώρευση χρηματικού κεφαλαίου, ελεύθερη εργατική δύναμη, τεχνικές καινοτομίες κ.ο.κ. Για να το πούμε καθαρά, ο καπιταλισμός δεν είναι το αποτέλεσμα μιας γένεσηςπου μπορεί να αναχθεί πίσω στο φεουδαρχικό τρόπο παραγωγής ως εάν αυτός να είναι η απαρχή του, το καθαυτό του, η εμβρυακή μορφή του κ.λπ., αλλά είναι το αποτέλεσμα μιας σύνθετης διαδικασίας που παράγει, σε μια δοσμένη στιγμή, τη συνάντηση ενός αριθμού στοιχείων που είναι επιρρεπή στο [...] να το συγκροτήσουν μέσα στην ίδια τους τη συνάντηση» ( Althusser 1995: 519). Περίπου 15 χρόνια αργότερα, στο Υπόγειο Ρεύμα του Υλισμού της Συνάντησης, ο Αλτουσέρ ξαναπιάνει το ερώτημα της συνάντησης επιμένοντας πάνω στη δυνατότητα να μη λάβει χώρα μια συνάντηση και επομένως αναδεικνύοντας το ερώτημα πώς μπορούμε να έχουμε μια συνάντηση που διαρκεί: «[Τ]ο όλο που προκύπτει από την εμπέδωση της συνάντησης δεν είναι προγενέστερο, αλλά μεταγενέστερο της εμπέδωσης των στοιχείων, και συνεπώς θα μπορούσε να μην πιάσει και, πολύ περισσότερο, η συνάντηση θα μπορούσε να μη λάβει χώρα. Όλα αυτά λέγονται, με μισόλογα βέβαια, αλλά ωστόσο λέγονται στη διατύπωση του Μαρξ, τη στιγμή που μας μιλά τόσο συχνά για τη συνάντηση ( das Vorgefundene) ανάμεσα στον άνθρωπο των σκούδων και τη γυμνή εργασιακή δύναμη. Μπορούμε ακόμη να πάμε πιο πέρα και να υποθέσουμε ότι η συνάντηση έλαβε χώρα στην ιστορία πολλές φορές πριν να πιάσει στη Δύση, αλλά δεν έπιασε τότε, ελλείψει ενός στοιχείου ή της διάταξης των στοιχείων. Το μαρτυρούν τα ιταλικά κράτη της κοιλάδας του Πάδου του δεκάτου τρίτου και του δεκάτου τετάρτου αιώνα, όπου όντως υπήρχε ο άνθρωπος των σκούδων, η τεχνολογία και η ενέργεια (μηχανές κινούμενες από την υδραυλική δύναμη του ποταμού), και τα εργατικά χέρια (οι άνεργοι χειροτέχνες), και όπου, ωστόσο, το φαινόμενο δεν έπιασε» (Αλτουσέρ 2004: 88) Αν και ο Αλτουσέρ αναφέρεται κυρίως στο ερώτημα της ιστορικής μετάβασης και στην ανάγκη να απορρίψουμε κάθε τελεολογία, νομίζω ότι αυτή η αναφορά στις συναντήσεις που διαρκούν αφορά και το ερώτημα μιας πολιτικής του μετασχηματισμού και της χειραφέτησης. Και βέβαια υπάρχει μια σαφής συμμετρία ανάμεσα στο ερώτημα μιας κοινωνικής μορφής που μπορεί να διαρκέσει και μιας οργανωτικής μορφής που Σελίδα 4 / 12

5 μπορεί να διαρκέσει και μιας διαδικασίας κοινωνικού μετασχηματισμού που μπορεί να διαρκέσει (ή μιας ακολουθίας κοινωνικού μετασχηματισμού). Η ανάδυση μιας πολιτικής συλλογικότητας που μπορεί να είναι όντως σε θέση να επηρεάσει και να αλλάξει το συσχετισμό των κοινωνικών δυνάμεων, είναι κάτι που επίσης μπορούμε να στοχαστούμε με όρους συνάντησης ανάμεσα σε διαφορετικά στοιχεία και περιστάσεις, Η ανάδυση ενός κατάλληλου πολιτικού υποκειμένου, που να χαρακτηρίζεται από την πιστότητασε μια διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού, για να χρησιμοποιήσουμε μια έννοια από τον Μπαντιού, είναι επίσης μια αναγκαία συνθήκη μιας συνάντησης που διαρκεί. Έτσι έχουμε την πρόκληση των συναντήσεων που διαρκούν και το ερώτημα του πολιτικού υποκειμένου και στις δύο πλευρές της σχέσης. Το ερώτημα που προκύπτει όμως είναι: συναντούμε εδώ τα όρια του στοχασμού του Αλτουσέρ πάνω στο ερώτημα του υποκειμένου; 4. Μια επιστροφή του υποκειμένου; Η έμφαση του Αλτουσέρ ότι το υποκείμενο είναι το αποτέλεσμα κοινωνικών διαδικασιών παραγνώρισης που είναι αναγκαίες για την αναπαραγωγή των σχέσεων εξουσίας, ήταν τμήμα μιας συνολικότερης θεωρητικής τάσης που αμφισβήτησε την παραδοσιακή μεταφυσική του υποκειμένου. Το κυρίαρχο, αναστοχαστικό και με αυτοσυνείδηση υποκείμενο του Διαφωτισμού αμφισβητήθηκε τόσο από τη μαρξιστική θεωρία της ιδεολογίας όσο και από την φροϊδική τοπογραφία του ψυχικού κόσμου, οδηγώντας σε όλες τις παραλλαγές των «αντι-ανθρωπιστικών» θεωριών που εμφανίστηκαν μετά το Β Παγκόσμιο Πόλεμο και επέμειναν ότι οι κοινωνικές διεργασίες είναι διαδικασίες χωρίς υποκείμενα. Όπως έχει υποστηρίξει και ο Μπαλιμπάρ, αυτή η νέα έμφαση στις δομές αναφερόταν σε «ένα μηχανισμό αντιστροφής του συγκροτούντος υποκειμένου σε συγκροτούμενη υποκειμενικότητα, βασισμένο σε μια αποδόμηση της ανθρωπιστικής αποδόμησης του υποκειμένου» ( Balibar 2003: 11). Με τρόπο ανάλογο, ο Μλάντεν Ντόλαρ έχει υποστηρίξει ότι: «Η γενική στρατηγική που προωθήθηκε από το δομισμό μπορούσε, με έναν πάρα πολύ απλουστευμένο τρόπο, να περιγραφεί ως μια προσπάθεια να έρθει στο προσκήνιο το επίπεδο μιας μη υποκειμενικής δομής σε αντιπαράθεση με την αυτοκατανόηση του υποκειμένου. Υπάρχει μια μη υποκειμενική συμβολική διάσταση με το υποκείμενο να μην είναι παρά το αποτέλεσμά της, η οποία αναγκαστικά παραβλέπεται στη φαντασιακή αυτοκατανόηση του υποκειμένου» ( Dollar 1998: 13). Το πρόβλημα είναι ότι στις περισσότερες ριζοσπαστικές θεωρητικές παραδόσεις, συμπεριλαμβανομένων και των περισσότερων παραλλαγών του μαρξισμού, παρ όλες τις αναφορές στον κοινωνικό μετασχηματισμό ως αποτέλεσμα αντικειμενικών διαδικασιών, υπάρχει πάντοτε μια αναφορά σε πολιτικές συλλογικότητες που αναδύονται στην ιστορική σκηνή λίγο πολύ ως υποκείμενα, ακόμη και εάν τα θεωρήσουμε «κακά» υποκείμενα. Με βάση τα παραπάνω, είναι αναγκαίο να δούμε τις πιο κριτικές αναγνώσεις της θεωρίας του Αλτουσέρ για τη διαμόρφωση των υποκειμένων μέσω ιδεολογικής έγκλησης. Αυτές οι αναγνώσεις αναφέρονται όχι μόνο στη συνθετότητα των διαδικασιών της καθυπόταξης και της υποκειμενοποίησης, αλλά και αμφισβητούν την αντιμετώπιση του υποκειμένου απλώς ως ενός ιδεολογικού σχηματισμού. Η Τζούντιθ Μπάτλερ έχει αναδείξει τα προβλήματα που περιβάλλουν την ίδια την έννοια του υποκειμένου και το γεγονός ότι αναφέρεται τόσο στο υποκείμενο που υπόκειται στις σχέσεις εξουσίας όσο και το υποκείμενο που είναι σε θέση να αμφισβητήσει αυτές τις σχέσεις. «Ο όρος καθυπόταξη περιγράφει τόσο τη διαδικασία μέσω της οποίας υποτάσσεται κανείς σε μια εξουσία, όσο και τη διαδικασία μέσω της οποίας γίνεται υποκείμενο» ( Butler 2009: 10). Η Μπάτλερ στην ανάγνωση που κάνει πάνω στη διαλεκτική της καθυπόταξης και της υποκειμενοποίησης στη θεωρία του Αλτουσέρ για την ιδεολογία, εντοπίζει το πρόβλημα σε μια διαδικασία έγκλησης ενός υποκειμένου που πρέπει πάντα να έχει ήδη υπάρξει ως υποκείμενο για να μπορέσει να εγκληθεί. Για τη Μπάτλερ αυτό κάνει τη θεωρία του Αλτουσέρ να έχει μια ορισμένη κυκλικότητα: αυτή η κυκλικότητα είναι συμπτωματική μιας «αποτυχίας» που είναι εγγενής στη διαδικασία, καθώς το υποκείμενο είναι ταυτόχρονα προϋπόθεση και αποτέλεσμα της ιδεολογικής έγκλησης και της διαμόρφωσης του υποκειμένου. «Είναι μειονέκτημα του Αλτουσέρ ότι δεν προϋποθέτει το υποκείμενο προ της διαμόρφωσής του, ή μήπως αυτή η αποτυχία υποδεικνύει απλώς ότι οι γραμματικές απαιτήσεις της αφήγησης αντιβαίνουν στην περιγραφή της διαμόρφωσης του υποκειμένου στην οποία αποσκοπεί το αφήγημα; Αν θεωρήσουμε κυριολεκτική τη γραμματική απαίτηση του υποκειμένου, ή αν της αποδώσουμε έναν οντολογικό χαρακτήρα, θα έχουμε υποθέσει μια μιμητική σχέση μεταξύ γραμματικής και οντολογίας, υπόθεση που αδυνατεί να κατανοήσει, τόσο από αλτουσεριανή όσο και από λακανική άποψη, ότι οι προσδοκίες της γραμματικής εγκαθίστανται πάντα και μόνο αναδρομικά. Η γραμματική που διέπει την αφήγηση της διαμόρφωσης του υποκειμένου υποθέτει ότι ο γραμματικός τόπος του υποκειμένου έχει ήδη καθιδρυθεί. Επομένως, η γραμματική που απαιτεί το αφήγημα Σελίδα 5 / 12

6 προκύπτει εν πολλοίς από το ίδιο το αφήγημα. Το αφήγημα της διαμόρφωσης του υποκειμένου είναι επομένως μια διπλή μυθοπλασία που συγκρούεται με τον εαυτό της και προδίδει κατ επανάληψη χαρακτήρα συμπτώματος σε οτιδήποτε αντιστέκεται στην αφήγηση». ( Butler 2009: 148). Η διερεύνηση από τη Μπάτλερ του ερωτήματος του υποκειμένου και η κριτική αντιπαράθεσή της με τη θεωρία του Αλτουσέρ για το υποκείμενο είναι όντως πολύ ενδιαφέρουσα και φέρνει στο προσκήνιο αντιφατικές πλευρές της θεωρίας του Αλτουσέρ που είχαν υποτιμηθεί αρχικά στη σχετική συζήτηση. Αυτό μπορεί να το δει κανείς στον τρόπο που αναδεικνύει τη σχέση ανάμεσα στη διαμόρφωση του υποκειμένου, το Νόμο και την ενοχή στη διαδικασία έγκλησης κατά τον Αλτουσέρ. «Συνεπώς, η υπακοή κάποιου στους κανόνες της κυρίαρχης ιδεολογίας μπορεί να γίνει κατανοητή ως υπακοή στην αναγκαιότητα απόδειξης της αθωότητάς του ενώπιον μιας κατηγορίας, ως υπακοή στην απαίτηση για απόδειξη, ως έμπρακτη εκτέλεση αυτής της απόδειξης, και ως απόκτηση του καθεστώτος του υποκειμένου βάσει και μέσω μιας συμμόρφωσης προς τον ανακρίνοντα νόμο. Ως εκ τούτου κάποιος γίνεται υποκείμενο αφού πρώτα θεωρήθηκε ένοχος, ώστε εν συνεχεία να προσαχθεί σε δίκη και να δηλώσει αθώος. Επειδή αυτή η δήλωση δεν είναι μια μεμονωμένη πράξη αλλά ένα αδιαλείπτως αναπαραγόμενοκαθεστώς, συνάγεται ότι για να γίνει κανείς υποκείμενο πρέπει να είναι συνεχώς σε διαδικασία απαλλαγής του εαυτού του από την κατηγορία ενοχής. [...] Ωστόσο, επειδή η ενοχή καθορίζει το υποκείμενο, αποτελεί την προϊστορία της καθυπόταξης στον νόμο μέσω της οποίας παράγεται το υποκείμενο. Θα μπορούσε κάλλιστα να εικάσει κανείς ότι οι ελάχιστες αναφορές του Αλτουσέρ σε κακά υποκείμενα εξηγούνται από το γεγονός ότι αυτή η έκφραση τείνει να αποτελέσει σχήμα οξύμωρο. Αν είναι κανείς κακός, συνάγεται ότι δεν είναι ακόμη υποκείμενο, ότι δεν έχει ακόμη απαλλαγεί από την κατηγορία της ενοχής» ( Butler 2009: ). Ωστόσο, γνώμη μου είναι ότι η Μπάτλερ ασχολείται περισσότερο με το πώς θα αναπτύξει μια ιδιαίτερα πρωτότυπη επιτελεστική θεωρία μιας κριτικής και ηθικά προσανατολισμένης υποκειμενικότητας, παρά με μια θεωρία της συλλογικής πολιτικής δράσης. Και όντως προσπαθεί να επανεισάγει μια μορφή κριτικού αναστοχασμού που να μην καταλήγει σε κάποια μορφή παραδοσιακής ιδεαλιστικής σύλληψης της αυτοσυνείδησης. Αναδεικνύει τα όρια και τις αντιφάσεις του σχήματος του Αλτουσέρ, αλλά δεν προσφέρει έναν τρόπο να στοχαστούμε εκ νέου μια μη μεταφυσική σύλληψη των φορέων της συλλογικής πολιτικής δράσης. Αυτή η έμφαση στην κριτική και ηθικά προσανατολισμένη υποκειμενικότητα, όσο καλοδεχούμενη και εάν είναι εάν τη συγκρίνουμε με τον μεταμοντέρνο εγωιστικό φιλελεύθερο κυνισμό, μπορεί επίσης να οδηγήσει σε μια κυκλικότητα άλλου τύπου. Είναι αλήθεια ότι στην περίπτωση του Αλτουσέρ το πρόβλημα είναι το κενό που διαχωρίζει τη ριζοσπαστική πολιτική δράση και την υποκειμενικότητα ως ιδεολογική καθυπόταξη και κατά συνέπεια η δυσκολία να ορίσει τις συνθήκες με τις οποίες μπορούν να αναδυθούν συλλογικά «κακά» υποκείμενα με κάποιο τρόπο που να φαντάζει εφικτός και να μην είναι η απλή επίκληση της συνάντησης με το Μαρξισμό ως επιστήμης. Όμως, το ίδιο πρόβλημα υπάρχει, με εξίσου επίμονο τρόπο, και εάν προσπαθήσουμε να γειώσουμε τη δυνατότητα της συλλογικής πολιτικής δράσης σε κάποια μορφή ηθικής υποκειμενικότητας. Πώς είναι δυνατή μια τέτοια υποκειμενικότητα; Είναι ζήτημα ατομικής διαφώτισης, απόφασης και άσκησης; Είναι το αποτέλεσμα της συνάντησης με μια σωστή θεωρία ή έστω με μια ηθική με ισχυρά θεμέλια, είτε φορμαλιστικά είτε νατουραλιστικά; Είναι εμφανές ότι έχουμε να κάνουμε με ανοιχτά ερωτήματα. Ένα άλλο νήμα προσέγγισης του ζητήματος έρχεται από τη λακανική παράδοση, ειδικά στην ανάγνωση του cogito και κατ επέκταση του υποκειμένου από στοχαστές όπως ο Ζίζεκ ή ο Ντόλαρ. Εκεί κανείς μπορεί να βρει μια νέα έμφαση στην κεντρικότητα του υποκειμένου, όχι με την έννοια ενός κυρίαρχου ηθικού υποκειμένου με αυτοσυνείδηση και αναστοχασμό, αλλά με την περισσότερο «αλγεβρική» έννοια της διάκρισης του Λακάν ανάμεσα στο υποκείμενο και το «Εγώ» ( Zizek [ ed.] 1998). Αν και είναι μια χρήσιμη υπενθύμιση του πόσο κεντρικό και αναπόδραστο είναι το υποκείμενο ως μορφή τόσο σε ό,τι αφορά τον ψυχικό κόσμο όσο και σε σχέση με το ιδεολογικό πεδίο, παρ όλα αυτά δεν μπόρεσε να προσφέρει μια απάντηση στα ερωτήματα που αφορούν την ανάδυση των πολιτικών υποκειμένων ως συλλογικοτήτων που εμπλέκονται στην πολιτική της χειραφέτησης. Υπάρχει, βέβαια, και η επί μακρόν ενασχόληση του Αλαίν Μπαντιού με το ερώτημα του υποκειμένου, μια ενασχόληση που ως αφετηρία έχει το κατ εξοχήν πολιτικό υποκείμενο, δηλαδή το πολιτικό κόμμα. Ξεκινώντας με τη Θεωρία του Υποκειμένου ( Badiou 2010) και μετά προχωρώντας στον κύκλο των έργων πάνω στο Είναι το Συμβάν( Badiou 2005 Badiou 209), ο Μπαντιού έχει προσφέρει μια εξαιρετικά πρωτότυπη θεωρία του πολιτικού υποκειμένου που το ορίζει ως πλευρά της κατάστασης και της συμβαντικής τοποθεσίας και όχι ως «υποκειμενική» στάση. Ωστόσο, υπάρχουν άλλες πλευρές του γενικότερου οντολογικού σχήματός του τις οποίες μπορούμε επίσης να Σελίδα 6 / 12

7 διαβάσουμε ως μια υπερβολική έμφαση στις υποκειμενικές αποφάσεις ως αφετηρίες των πολιτικών ακολουθιών (Σωτήρης 2011). 5. Μια μη υποκειμενιστική θεωρία της υποκειμενικότητας Επομένως, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Πώς μπορούμε να συλλάβουμε το πολιτικό υποκείμενο με ένα μη υποκειμενιστικό τρόπο, χωρίς να καταφύγουμε σε μια ανασύνθεση μιας κλασικής μεταφυσικής σύλληψης του κυρίαρχου υποκειμένου και την ίδια στιγμή να αποφύγουμε να αντιμετωπίσουμε την πολιτική του κοινωνικού ανταγωνισμού μόνο υπό το πρίσμα απρόσωπων δομικών τάσεων; Ένας τρόπος να αντιμετωπίσουμε αυτό το ερώτημα είναι να ξαναστοχαστούμε την αντίληψη του Αλτουσέρ για την τομή με την ιδεολογία. Η επιμονή του Αλτουσέρ ότι η επιστήμη είναι το αντίθετο της ιδεολογίας μπορεί να διαβαστεί και ως μια αναφορά στη δυνατότητα ενός λόγου ή εκφοράς που είναι σε σαφή αντίθεση με τις τροπικότητες του ιδεολογικού. Αν και ο Αλτουσέρ εγκατέλειψε την αρχική και φιλοσοφικά αλαζονική σύλληψη μιας κάθετης τομής και την επιμονή στη δυνατότητα μιας Θεωρίας της θεωρητικής πρακτικήςπου να είναι σε θέση να προσφέρει τα πρωτόκολλα αυτής της τομής, παρ όλα αυτά επέμεινε ότι η επιστήμη και η ιδεολογία έχουν διαφορετικές τροπικότητες λόγου. Επιπλέον, πρότεινε τη θέση ότι η ίδια η διαδικασία που παράγει το κείμενο της επιστήμης, δηλαδή η ενεργός εμπλοκή στη διαδικασία έρευνας και η αναμέτρηση με την υλικότητα του αντικειμένου της επιστήμης, παράγει έναν ιδιαίτερο τύπο λόγου. Αυτό φαίνεται στην υπεράσπιση της αυθόρμητης υλιστικής θέσης που κατά τη γνώμη του είναι συχνά εγγενής στον επιστημονικό λόγο. Σύμφωνα με τον Αλτουσέρ στην αυθόρμητη φιλοσοφία των επιστημόνων μπορούμε να βρούμε ένα «ενδο-επιστημονικό» υλιστικό στοιχείο. «Στην πιο διάχυτη μορφή του, αυτό το στοιχείο αντιπροσωπεύει αντιλήψεις και πεποιθήσεις που εκπηγάζουν από την ίδια την εμπειρία της επιστημονικής πρακτικής στην ίδια της την αμεσότητα: είναι αυθόρμητο. Εάν τύχει φιλοσοφικής επεξεργασίας, αυτό το στοιχείο μπορεί φυσικά να πάρει τη μορφή Θέσεων. Αυτές οι πεποιθήσεις Θέσεις είναι υλιστικού και αντικειμενιστικού τύπου. Μπορούν να αναλυθούν με τον ακόλουθο τρόπο: (1) πίστη στην πραγματική, εξωτερική και υλική ύπαρξη του αντικειμένουτης επιστημονικής γνώσης (2) πίστη στην ύπαρξη και αντικειμενικότητα των επιστημονικών γνώσεωνπου επιτρέπουν τη γνώση του αντικειμένου (3) πίστη στην ορθότητα και αποτελεσματικότητα των διαδικασιών επιστημονικού πειραματισμού ή της επιστημονικής μεθόδου, που είναι σε θέση να παράγουν επιστημονική γνώση» ( Althusser 1990: ). Επομένως, μπορούμε να πούμε ότι ο Αλτουσέρ τείνει προς τη δυνατότητα ενός λόγου που αν και είναι το αποτέλεσμα ενός συγκεκριμένου υποκειμένου (του επιστήμονα ή της ομάδας των επιστημόνων), παρ όλα αυτά παίρνει τη μορφή ενός λόγου χωρίς υποκείμενο. Αν και τα υποκείμενα είναι το σημάδι της δραστικότητας του ιδεολογικού, υπάρχουν ορισμένες «συγκυρίες λόγων» όπου αυτά τα υποκείμενα γίνονται το υποκείμενο της εκφοράς ενός λόγου που δεν επικεντρώνεται στο υποκείμενο. Ο Michel Pê cheux έχει προτείνει ότι το έργο του Αλτουσέρ σηματοδοτεί την αναζήτηση μιας «μη υποκειμενιστικής θεωρίας της υποκειμενικότητας» ( Pê cheux 1975: 121). Η ανάγνωση που έκανε της θεωρίας του Αλτουσέρ για την ιδεολογία είναι σημαντική, ιδίως ως προς το τρόπο που συνδέει τη μορφή υποκείμενο με την ιδεολογία και κατά συνέπεια με τον ιδεαλισμό. «[Ο] ιδεαλισμός δεν είναι πρώτα και κύρια μια επιστημολογική τοποθέτηση, αλλά πάνω από όλα η αυθόρμητη δράση της μορφής υποκείμενο» ( Pê cheux 1975: 148). O Pê cheux προσέφερε μια ισχυρή υποστήριξη της θέσης ότι ο επιστημονικός λόγος είναι το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας χωρίς υποκείμενο, με την έννοια ότι παράγεταισε μια διαδικασία διαμόρφωσης εννοιών και πειραματισμού, αλλά και ταυτόχρονα είναι ένας λόγος που αναφέρεται σε φυσικά ή κοινωνικά φαινόμενα ως «διαδικασίες χωρίς υποκείμενο». Είναι: «[Τ]ο παράδοξο [...] μιας σκέψης από την οποία κάθε υποκείμενο είναι απόν καθαυτό, έτσι που οι έννοιες της επιστήμης καθαυτές δεν έχουν εάν το δούμε αυστηρά ένα νόημα, αλλά περισσότερο μια λειτουργία σε μια διαδικασία. Είναι το παράδοξο ενός λόγου και μιας κατασκευής (πειραματικές διατάξεις) χωρίς υποκείμενο που [...] έχει ως αποτέλεσμα τη συνειδητοποίηση ότι στην εννοιολογική διαδικασία της γνώσης, ο καθορισμός του πραγματικού (το εξωτερικό ) και η αναγκαιότητά του, μια αναγκαιότητα ανεξάρτητη από τη σκέψη, υλοποιείται στη μορφή ενός αρθρωμένου σώματος εννοιών που ταυτόχρονα επιδεικνύεικαι αναστέλλειτην τυφλή δράση αυτού του ίδιου καθορισμού ως αποτέλεσμα υποκείμενο (επικέντρωση - απαρχή - νόημα), δηλαδή ως εσωτερικό χωρίς εξωτερικό ή στο οποίο το εξωτερικό είναι υποτελές που παράγεται από τον καθορισμό του πραγματικού ( εξωτερικού ) και ειδικότερα από τον καθορισμό του δια-λόγου ( intediscours) ως πραγματικού ( εξωτερικού )» ( Pecheux 1975: 174). Για τον Pê cheux το ίδιο ισχύει για τον ιστορικό υλισμό, «την πειραματική επιστήμη της ιστορίας» ( Pê cheux 1975: 188) που μετασχηματίζει την ίδια την έννοια της πολιτικής πρακτικής και τη δραστικότητα της μορφής Σελίδα 7 / 12

8 υποκείμενο. Το αποτέλεσμα της μορφής υποκείμενο δεν εξαφανίζεται απλώς αλλά μετασχηματίζεται και μετατοπίζεται. Με αυτή την έννοια η προλεταριακή πολιτική δεν αφορά απλώς υποκειμενικές τοποθετήσεις: «Με άλλα λόγια, οι εμπειρικές και αυθόρμητες υποκειμενικές μορφές της πολιτικής πρακτικής λειτουργούν διαφορικά σε συνάρτηση με τις ταξικές τοποθετήσεις στις οποίες ανταποκρίνονται και συγκροτούν το σημείο εφαρμογής μιας πολιτικής πρακτικής νέου τύπου (μια μη υποκειμενική πρακτική πειραματισμού και μετασχηματισμού της ιστορίας που αναπτύσσεται από τις μάζες μέσα από τις μορφές οργάνωσής τους).» ( Pê cheux 1975: 191). Επομένως, εάν θέλουμε να επεκτείνουμε αυτό το σημείο σε ερωτήματα που αφορούν την πολιτική πρακτική του κοινωνικού μετασχηματισμού, μπορούμε να υποθέσουμε ότι σε συγκεκριμένες πρακτικές γνώσης αναδύεται ένας μη υποκειμενικός λόγος και κατά συνέπεια μια μη υποκειμενική θεώρηση της κοινωνικής πραγματικότητας. Είναι μια διαδικασία, που περιλαμβάνει συγκεκριμένα υποκείμενα, ατομικά και συλλογικά, και όχι μια «υποκειμενική κατάσταση». Μια ανάλογη επιχειρηματολογία έχει προταθεί και από τον Ετιέν Μπαλιμπάρ στην ανάγνωσή του της θεωρίας του Μαρξ για την επανάσταση. «Η προλεταριακή επανάσταση δεν συλλαμβάνεται ως ενέργημα, το ενέργημα του προλεταριάτου που πραγματοποιεί το δικό του πρόγραμμα ή σχέδιο, ακόμη και εάν είναι όντως η πολιτική πρακτική του προλεταριάτου αυτή που πραγματοποιεί την επανάσταση [...] Η επανάσταση δεν συλλαμβάνεται ως ένα ενέργημα αλλά ως μια αντικειμενική διαδικασία» ( Balibar 1974: 79). Ο ίδιος ο Αλτουσέρ κάνει μια κρίσιμη διάκριση στην Απάντηση στον Τζων Λιούις. Εκεί επιμένει ότι δεν μπορούμε να αντιμετωπίζουμε τις μάζες ως ένα υποκείμενο με όλους τους ιδεαλιστικούς επιτονισμούς που αυτό θα είχε, αλλά ως κάτι ριζικά διαφορετικό. «[ O]ι μάζες είναι πολλέςκοινωνικές τάξεις, στρώματα και κατηγορίες συναθροισμένες σ ένα σύνολο, σύνθετο και κινούμενοταυτόχρονα (οι θέσεις των διαφόρων τάξεων και στρωμάτων, και των διαφόρων τμημάτων των τάξεων στο εσωτερικό των τάξεων, μεταβάλλονταιμες στη ροή μιας και της αυτής ιστορικής και επαναστατικής διαδικασίας). Και τούτο για τις δικές μας χώρες σημαίνει δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπων και για την Κίνα εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπων! Ας περιοριστούμε σ αυτό και μόνο το απλό επιχείρημα: μπορούμε ακόμα να θεωρούμε πως έχουμε να κάνουμε μ ένα υποκείμενο, που προσδιορίζεται από την ενότητατης προσωπικότητάς του; Δίπλα στο υποκείμενο του Τζων Λιούις, τον άνθρωπο, απλόν κι ισχνό σαν το καλάμι του ψαρέματος ή σαν την γκραβούρα της μόδας που μπορούμε να πιάσουμε στα χέρια μας ή να δείξουμε με το δάκτυλο, το υποκείμενο / μάζεςβάζει τρομερά προβλήματα σχετικά με την ταυτότητά του, τον προσδιορισμό του. Υποκείμενο είναι, ακόμα, ένα ον για το οποίο μπορούμε να πούμε: Να το. Αυτό είναι. Για το υποκείμενο /μάζες, πώς μπορούμε να πούμε Να το. Αυτόείναι ;» (Αλτουσέρ 1977: 63-64). Για τον Αλτουσέρ το σημαντικό είναι να μην ξεχνάμε ότι εάν και οι μάζες κάνουν την ιστορία, είναι η ταξική πάλη που είναι η κινητήρια δύναμη της ιστορίας. Αυτή η μετατόπιση από την κεντρικότητα του υποκειμένου στην κεντρικότητα μιας ανταγωνιστικής και εγγενώς αντιφατικής διαδικασίας ορίζει κατά τη γνώμη μου τη σημασία της έννοιας «διαδικασία χωρίς υποκείμενο». Νομίζω ότι η έννοια της «διαδικασίας χωρίς υποκείμενο» ορίζει μια κρίσιμη θεωρητική και εννοιολογική καινοτομία. Δεν είναι η απλή αναπαραγωγή της λειτουργιστικής και δομιστικής έμφασης στο συστημικό χαρακτήρα της κοινωνικής πραγματικότητας. Αντίθετα, αυτό που υποδηλώνει είναι ότι αυτό που βρίσκουμε στο κέντρο του κοινωνικού όλου δεν είναι ένας απλός αιτιακός μηχανισμός, ούτε η απόφαση ενός υποκειμένου, ατομικού ή συλλογικού, αλλά μια ανοιχτή μορφή ανταγωνισμού. Αυτός ο ανταγωνισμός δεν αποκλείει τη διαμόρφωση συλλογικών υποκειμένων, αλλά αυτά δεν είναι αυτάρκεις οντότητες, καθώς διαρκώς καθορίζονται από τους όρους του αγώνα. Με αυτή την έννοια, οι όποιες συλλογικότητες εμπλέκονται στην κοινωνική ή πολιτική διαπάλη, και οι οποίες έχουν περιγραφεί με διάφορους τρόπους στην ιστορία του Μαρξισμού, δεν είναι «υποκείμενα», αλλά ιδιαίτερα συλλογικά «μη υποκείμενα». Στο ίδιο πλαίσιο, ένα άλλο σημαντικό σημείο είναι οι επεξεργασίες του Αλτουσέρ πάνω στην επίδραση του μαρξισμού στην προλεταριακή ιδεολογία. Στη δεκαετία του 1970 ο Αλτουσέρ επέμεινε ότι η ανάδυση του μαρξισμού δεν οδηγεί μόνο σε μια νέα επιστήμη, αλλά έχει επιπτώσεις και ως προς τις μαζικές ιδεολογικές αναγνωρίσεις. Είναι δυνατό να έχουμε ιδεολογικές εγκλήσεις, δηλαδή εγκλήσεις ατόμων ως υποκειμένων, που όμως μετασχηματίζονται από έναν επιστημονικό και μη ιδεολογικό λόγο, το λόγο του ιστορικού υλισμού. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε συλλογικά μη υποκείμενα που αποκτούν μια μετασχηματισμένη υποκειμενικότητα, μια διαφορετική υποκειμενική επίγνωση της κοινωνικής πραγματικότητας. Στη «Σημείωση σχετικά με τους Ιδεολογικούς Μηχανισμούς του Κράτους (ΙΜΚ)» του 1976, ο Αλτουσέρ επέμεινε στη «θέση της Σελίδα 8 / 12

9 πρωτοκαθεδρίας, της πάλης των τάξεων πάνω στην κυρίαρχη ιδεολογία και τους ΙΜΚ» (Αλτουσέρ 1987) και στη δυνατότητα της προλεταριακής ιδεολογίας να είναι μια διαφορετική ιδεολογία εξαιτίας του εμπλουτισμού της με στοιχεία από το μαρξισμό ως επιστημονική γνώση αλλά και από τις συγκεκριμένες ιστορικές εμπειρίες των ταξικών αγώνων. Για τον Αλτουσέρ η προλεταριακή ιδεολογία, μετά την ανάδυση του μαρξισμού, είναι μια ειδική μορφή ιδεολογίας. Είναι ιδεολογία, με την έννοια της έγκλησης ατόμων ως υποκειμένων, για την ακρίβεια «υποκείμενα αγωνιστές» (Αλτουσέρ 1987), αλλά ταυτόχρονα διαμορφώνεται τόσο από τις ιστορικές εμπειρίες των προλεταριακών αγώνων αλλά και από τη μαρξιστική θεωρία. «Πρόκειται λοιπόν για μια πολύ ιδιαίτερη ιδεολογία: πρόκειται πράγματι για μια ιδεολογία, γιατί στο επίπεδο των μαζών λειτουργεί όπως κάθε άλλη ιδεολογία (με το να εγκαλεί τα άτομα ως υποκείμενα), αλλά διαπερνάται ταυτόχρονα από ιστορικές εμπειρίες, οι οποίες φωτίζονται από τις επιστημονικές αρχές της ανάλυσης. Παρουσιάζεται έτσι ως μια μορφή της συγχώνευσης του εργατικού κινήματος με τη μαρξιστική θεωρία» (Αλτουσέρ 1987). Ωστόσο, ο Αλτουσέρ δεν ανέπτυξε περισσότερο το πώς αυτή η σύλληψη της ιδεολογίας και της μαρξιστικής θεωρίας και της προτεραιότητας της ταξικής πάλης στη θεωρία και την ιδεολογία συσχετιζόταν με το ερώτημα του κόμματος, εκτός από την έκκληση να ανοίξει το κόμμα στις αντιφάσεις και τις διαφορετικές γνώμες που διαπερνούν την ίδια την κομματική βάση (Αλτουσέρ 1978α). 6. Το κόμμα ως γνωστική διαδικασία και ως μορφή συλλογικής διανοητικότητας Όλα αυτά μας φέρνουν στο κρίσιμο ζήτημα της διανοητικότητας της πολιτικής, της πολιτικής ως μορφής διανοητικότητας. Έχει ενδιαφέρον ότι αυτό το νήμα μπορούμε να το βρούμε ακόμη και στον Σπινόζα όταν συσχετίζει τη δημοκρατική πολιτική διαδικασία με τη διαδικασία παραγωγής ορθών εκτιμήσεων και απόψεων «Οι διανοητικές ικανότητες των ανθρώπων είναι πολύ ισχνές για να μπορούν να διεισδύουν διαμιάς σε όλα εξετάζοντας όλες τις πιθανές λύσεις οι άνθρωποι καταλήγουν στις ιδανικές, σ αυτές με τις οποίες όλοι συμφωνούν και που κανείς δεν είχε σκεφτεί προηγουμένως» (Σπινόζα 1996: 230). Ως προς τη μαρξιστική παράδοση αξίζει να ξαναγυρίσουμε στη σύλληψη του Λένιν και του Γκράμσι για το κόμμα. Γνώμη μου είναι ότι μπορούμε να βρούμε στα γραπτά τους μια σύλληψη του κόμματος ως διαδικασίας γνώσης. Στην περίπτωση του Λένιν αυτό μπορεί να προκύψει μέσα από την ανάγνωση των κλασικών κειμένων του πάνω στην ανάγκη για ρήξη με τον οικονομισμό και τον αυθορμητισμό. Νομίζω ότι μπορούμε να διακρίνουμε σε κείμενα όπως το Τι να κάνουμε; (Λένιν 1986) στοιχεία μιας ορισμένης πολιτικής θεωρίας της γνώσης ή μιας θεωρίας της πολιτικής γνώσης. Με βάση αυτή την ανάγνωση, η έμφαση στο κόμμα και στην ανάγκη για μια διακριτή οργάνωση «επαγγελματιών επαναστατών» δεν είναι η σύλληψη ενός κόμματος σιδερένιας πειθαρχίας. Ούτε είναι κυρίως μια ελιτίστικη σύλληψη για το πώς η επαναστατική θεωρία εισάγεται από έξω στο εργατικό κίνημα. Κυρίως είναι μια σύλληψη για μια πολιτική στρατηγική που καθορίζεται από τη σωστή γνώση στο πεδίο του ταξικού αγώνα, που με τη σειρά της είναι η ίδια ένα επίδικο του ταξικού αγώνα, των διαρκώς αναπαραγόμενων επιδράσεων της κυρίαρχης ιδεολογίας. Σ αυτό απαντά το κόμμα ως ένας ιδιαίτερος μηχανισμός, ως υλική διάταξη και διαδικασία. Είναι η ένταξη στο κόμμα, οι απαιτήσεις που αυτή συνεπάγεται και ο τρόπος που οι πολιτικές στρατηγικές αναπτύσσονται μέσα στο κόμμα, που ορίζει τη δυνατότητα να αντιπαλέψουμε την αστική ιδεολογία και να κάνουμε πράξη μια επαναστατική μορφή πολιτικής. Μ αυτή την έννοια το κόμμα δεν είναι ένα υποκείμενο, είναι ένας μηχανισμός και μια διαδικασία που παράγειγνώση, στρατηγική και πεπαιδευμένες μορφές υποκειμενικότητας. Μια ακόμη πιο προωθημένη αντίληψη του πολιτικού κόμματος όχι ως «υποκειμένου» αλλά ως συλλογικήςδιαδικασίας γνώσης μπορεί να βρεθεί στο έργο του Γκράμσι, του κατεξοχήν στοχαστή της διανοητικότηταςστην πολιτική. Ο Γκράμσι συλλαμβάνει το πολιτικό κόμμα ως ένα σύγχρονο Ηγεμόνα και σηματοδοτεί ακριβώς την αποστασιοποίησή του από μια παραδοσιακή σύλληψη της πολιτικής υποκειμενικότητας. «[Ο] πρωταγωνιστής του νέου Ηγεμόνα δεν μπορεί στη σύγχρονη εποχή να είναι ένα άτομο - ήρωας, αλλά μόνο το πολιτικό κόμμα» ( Gramsci 1971: 147). Θέλω να επιμείνω ότι στο λόγο του Γκράμσι το κόμμα είναι πάντα κάτι περισσότερο από ένα υποκείμενο ή μια συλλογικότητα. Είναι πάντα ένας μηχανισμός, μια σύνθετη διαδικασία, ακόμη και εάν οι διατυπώσεις του Γκράμσι μπορεί να θεωρηθεί ότι παραπέμπουν στη θέση του κόμματος-υποκειμένου. Το γνωστό απόσπασμα για το «πολιτικό κόμμα» ( Gramsci 1971: ) με όλες τις αναφορές στα αναγκαία στοιχεία και λειτουργίες που το κόμμα πρέπει να επιτελεί, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της τοποθέτησής του. Η επιμονή του Γκράμσι ότι η διανοητικότητα είναι μια αναγκαία πλευρά όλων των μορφών ανθρώπινης πρακτικής δραστηριότητας. είναι ιδιαίτερα σημαντική. «Δεν υπάρχει καμία ανθρώπινη δραστηριότητα από την οποία να μπορεί να απουσιάζει Σελίδα 9 / 12

10 κάθε μορφή διανοητικής συμμετοχής». Η αναγκαία ανάδυση ενός «ενός νέου στρώματος διανοουμένων συνίσταται, επομένως, στην κριτική επεξεργασία της διανοητικής δραστηριότητας που υπάρχει στον καθένα» ( Gramsci 1971: 9). Γι αυτό το λόγο το πολιτικό κόμμα είναι ακριβώς ο μηχανισμός που επιτρέπει αυτό το είδος κριτικής μαζικής διανοητικότητας. «Το πολιτικό κόμμα για μια κοινωνική ομάδα δεν είναι τίποτε άλλο από τον συγκεκριμένο τρόπο για να διαμορφώσουν τη δική τους κατηγορία οργανικών διανοουμένων άμεσα στο πολιτικό και φιλοσοφικό πεδίο [...] είναι υπεύθυνο για το πώς δένονται μεταξύ τους οι οργανικοί διανοούμενοι μιας δεδομένης ομάδας της κυρίαρχης και οι παραδοσιακοί διανοούμενοι [...] Ότι όλα τα μέλη ενός πολιτικού κόμματος πρέπει να θεωρούνται διανοούμενοι είναι μια θέση που εύκολα μπορεί να οδηγήσει σε κοροϊδία και καρικατούρες. Όμως, εάν κανείς το σκεφτεί, τίποτε δεν μπορεί να είναι περισσότερο ακριβές» ( Gramsci 1971: 15-16). Ο Γκράμσι υπογραμμίζει τη σημασία αυτής της κριτικής μαζικής διανοητικότητας και την ανάγκη να δούμε τη διαλεκτική θεωρίας και πράξης. Το πολιτικό κόμμα είναι κατεξοχήνένα κριτικό εργαστήριοτων νέων μορφών διανοητικότητας. Αυτή η έννοια του κόμματος ως επεξεργαστήκαι εργαστηρίουορίζει μια διαδικαστική σύλληψη της σχέσης ανάμεσα στην πολιτική και τη διανοητικότητα ή πιο σωστά της ίδιας της πολιτικής ως διανοητικότητας. «Κανείς πρέπει να υπογραμμίσει την ιδιαίτερη σημασία που έχουν τα πολιτικά κόμματα στο σύγχρονο κόσμο για την επεξεργασία και διάχυση των κοσμοαντιλήψεων, επειδή αυτό που κάνουν ουσιαστικά είναι να επεξεργαστούν την ηθική και την πολιτική που αναλογούν σε αυτές τις κοσμοαντιλήψεις και να λειτουργήσουν ως το ιστορικό τους εργαστήρι [...] Η σχέση της θεωρίας και της πράξης γίνεται ακόμη πιο στενή όσο αυτή η κοσμοαντίληψη είναι πιο ζωτικά και ριζοσπαστικά καινοτόμα και αντίθετη στους παλιούς τρόπους σκέψης. Γι αυτό το λόγο μπορεί κανείς να πει ότι τα κόμματα είναι οι επεξεργαστές των νέων ολοκληρωμένων και καθολικών διανοητικοτήτων και τα χωνευτήρια για την ενοποίηση της θεωρίας και της πράξης, εάν την κατανοήσουμε ως μια ιστορική διαδικασία» ( Gramsci 1971: 335 μτφ. τροποποιημένη). Τον Γκράμσι απασχολεί ιδιαίτερα η μαζική κριτική διανοητικότητα ως ένα διακύβευμα στην πολιτική της χειραφέτησης. Ο μαζικός χαρακτήρας αναφέρεται τόσο στη διαδικασία διαμόρφωσης αυτής της διανοητικότητας, όσο και στα αποτελέσματα που παράγει, με την έννοια μιας αλλαγής στον ιδεολογικό, «ηθικό» και διανοητικό συσχετισμό δύναμης. «Το να οδηγηθεί μια μάζα ανθρώπων στο να σκέφτεται με συνοχή και με τον ίδιο συνεκτικό τρόπο για τον πραγματικό κόσμο είναι ένα φιλοσοφικό γεγονός πολύ πιο σημαντικό και πρωτότυπο από την ανακάλυψη από κάποια φιλοσοφική ιδιοφυΐα μιας αλήθειας που παραμένει η ιδιοκτησία μιας μικρής ομάδας διανοουμένων» ( Gramsci 1971: 325). Αυτό, με τη σειρά του, σχετίζεται με το πώς αντιλαμβάνεται ο Γκράμσι την πολιτική πρακτική και την πολιτική δράση. Η έμφασή του είναι σε συλλογικότητες, σε ιστορικά μπλοκ και όχι σε πολιτικά «υποκείμενα» με την παραδοσιακή έννοια του όρου. «Μια ιστορική πράξη μπορεί να επιτελεστεί από ένα συλλογικό άνθρωπο και αυτό προϋποθέτει να επιτευχθεί μια πολιτιστική κοινωνική ενότητα μέσα από την οποία μια πλειάδα διασκορπισμένων βουλήσεων, με ετερογενείς σκοπούς, ενώνονται σε ένα κοινό σκοπό, στη βάση μιας ίσης και κοινής σύλληψης του κόσμου, τόσο γενικής όσο και ειδικής, λειτουργώντας σε μεταβατικά ξεσπάσματα (με συναισθηματικό τρόπο) ή μόνιμα (σε αυτή την περίπτωση η διανοητική βάση είναι καλά ριζωμένη, ενσωματωμένη και βιωμένη, έτσι ώστε να γίνει πάθος)» ( Gramsci 1971: 349). Γι αυτό το λόγο απαιτείται ένα νέο είδος διανοουμένων. Η βασική διάκριση έχει να κάνει με την επίγνωση που πρέπει να έχουν των ορίων της υποκειμενικότητάς τους και την ανάγκη να εμπλέκονται σε συλλογικές πολιτικές πρακτικές και πρακτικές γνώσης που είναι οι αναγκαίες συνθήκες για την κριτική διανοητική τους δραστηριότητα. Αυτή η σύλληψη μιας μη υποκειμενικής ή μετα-υποκειμενικής συνθήκης διανοητικότητας γίνεται ακόμη πιο φανερή στις επεξεργασίες του Γκράμσι πάνω στον δημοκρατικό φιλόσοφο. «[Η] ιστορική προσωπικότητα ενός μεμονωμένου φιλοσόφου δίνεται ακόμη από την ενεργή σχέση που υπάρχει ανάμεσα σε αυτόν και το πολιτιστικό περιβάλλον που προτείνει να τροποποιήσει. Το περιβάλλον με τη σειρά του αναδρά πάνω στο φιλόσοφο και επιβάλλεται σε αυτόν σε μια συνεχή διαδικασία αυτοκριτικής. [Έ]χουμε την ιστορική πραγματοποίηση ενός νέου τύπου φιλοσόφου, τον οποίο μπορούμε να ονομάσουμε δημοκρατικό φιλόσοφο, με την έννοια ότι δεν είναι μια προσωπικότητα που περιορίζεται στον εαυτό του ως ένα άτομο με τη βιολογική έννοια αλλά ως μια ενεργή κοινωνική σχέση τροποποίησης του πολιτιστικού Σελίδα 10 / 12

11 περιβάλλοντος» ( Gramsci 1971: 350). Είναι ακριβώς αυτή η έννοια του διανοουμένου ως μιας ενεργού κοινωνικής σχέσης τροποποίησης του κοινωνικού περιβάλλοντοςπου σηματοδοτεί την κρίσιμη πρωτοτυπία της σύλληψης του Γκράμσι για τη διανοητικότητα και τη σχέση της με μαζικές πολιτικές πρακτικές και διαδικασίες πολιτικής οργάνωσης. Όπως σημειώνει και ο Peter Thomas: «Ως ένας ιστορικός πειραματιστής στη φιλοσοφία, εξίσου εκπαιδευόμενος και εκπαιδευτής, η μορφή του δημοκρατικού φιλοσόφου αντιπροσωπεύει τη μέγιστη συγκέντρωση και εντατικοποίηση των καθοριστικών παραμέτρων μιας προλεταριακής διανοητικότητας που είναι ικανή να απορροφήσει και να προσφέρει κατεύθυνση στις εμπειρίες της τάξης της» ( Thomas 2009: 435). Μια ανάλογη σύλληψη του κόμματος ως διαδικασίας γνώσης βρίσκεται και στα γραπτά του Μάο πάνω στην ανάγκη συνεχούς επιστροφής στις μάζες, τις ιδέες και τις εμπειρίες τους ως έναν τρόπο ώστε να παραχθεί όντως πολιτική γνώση. «Σε όλη την πρακτική δουλειά του Κόμματός μας, μια ορθή καθοδήγηση πρέπει απαραίτητα να στηρίζεται στην αρχή: να ξεκινάμε από τις μάζες και να επιστρέφουμε στις μάζες. Αυτό σημαίνει: να παίρνουμε τις ιδέες των μαζών (σκόρπιες και ασυστηματοποίητες ιδέες) και να τις διαμορφώνουμε (με τη μελέτη να τις γενικεύουμε και να τις συστηματοποιούμε) και να επιστρέφουμε στις μάζες, να τις προπαγανδίζουμε να τις εξηγούμε, να τις κάνουμε χτήμα των μαζών έτσι ώστε να τις υπερασπίζουν και να τις εφαρμόζουν και ταυτόχρονα να επαληθεύσουμε την ορθότητά τους με την πρακτική δράση των μαζών. Και πάλι να παίρνουμε τις ιδέες των μαζών και πάλι να τις συνοψίζουμε και να τις ξαναπηγαίνουμε στις μάζες και αυτός ο κύκλος να γίνεται με συνέχεια και σταθερότητα έτσι που κάθε φορά οι ιδέες θα γίνονται πιο σωστές, πιο ζωντανές και όλο και πιο πλούσιες. Αυτή είναι η μαρξιστική θεωρία της γνώσης» (Μάο 1975: 9). Επίσης σημαντική είναι και η σύλληψη του Μάο για την αυτοκριτική. Δεν είναι μια μορφή εργαλειακής πρακτικής προσπάθειας διόρθωσης της πολιτικής γραμμής. Νομίζω ότι αποτελεί ένα πιο βαθύ στοχασμό των ορίων που αναγκαστικά έχει η πολιτική γνώση μέσα στο ίδιο το πεδίο του κοινωνικού ανταγωνισμού, μέσα σε συνθήκες ιδεολογικής ταξικής πάλης, μέσα στο αναπόφευκτο της παρέκκλισης, μέσα στην αδυναμία να βρεθούν «αρχιμήδεια σημεία» μέσα σε μια δοσμένη πολιτική και κοινωνική συγκυρία. Κατά συνέπεια ο καθένας πρέπει να φέρεται ως εάν ήδη τείνει να διαπράξει κάποιο σφάλμα και κατά συνέπεια πρέπει να είναι έτοιμος να δεχτεί κριτική και να κάνει αυτοκριτική. Αυτή είναι μια ιδιαίτερη ηθική της πολιτικής υποκειμενικότητας, μια ηθική που θα επέμεινε στην ανάγκη πάντα να θυμόμαστε τα όρια της πολιτικής πρακτικής και να προσπαθούμε να τα ξεπεράσουμε, μια ηθική που ενσωματώνει τις μετατοπίσεις που είναι πάντα εγγενείς σε μια πολιτική διαδικασία που τη διαπερνά ο ταξικός ανταγωνισμός. Εκτιμώ πως αυτό που προκύπτει από μια κριτική ανάγνωση των κειμένων του Λένιν, του Γκράμσι και του Μάο πάνω στο ζήτημα του κόμματος είναι ένας νέος τρόπος να στοχαστούμε την πολιτική δράση και υποκειμενικότητα. Σε αυτή τη σύλληψη είναι η ίδια η διαδικασία της δημιουργίας μορφών πολιτικής δράσης και παρέμβασης που καθορίζει την πολιτική υποκειμενικότητα, με ένα μη γραμμικό τρόπο που περιλαμβάνει τη συνεχή αναμέτρηση με το πεδίο του αγώνα, τη διαρκή παραγωγή νέας γνώσης και τις επαναλαμβανόμενες διαδικασίες αυτοκριτικής και διόρθωσης. Είναι μια συλλογική διαδικασία παραγωγής αγωνιστικών υποκειμενικοτήτων, που δεν στηρίζεται σε μια παραλλαγή του κυρίαρχου αναστοχαστικού υποκειμένου του Διαφωτισμού, αλλά στη μόνιμη επίγνωση των ορίων και μετατοπίσεων της πολιτικής υποκειμενικότητας και της ανάγκης να υποβάλλουμε τους εαυτούς μας σε διαδικασίες συλλογικής στράτευσης και δράσης. 7. Συμπέρασμα Παρά τα όρια και τις αντιφάσεις της θεωρητικοποίησης της πολιτικής υποκειμενικότητας από τον Αλτουσέρ, μια απλή επιστροφή σε μια ηθική του υποκειμένου θα ήταν μια θεωρητική υποχώρηση. Η εναλλακτική λύση δεν μπορεί να είναι μια μηχανιστική σύλληψη του απλού δομικού καθορισμού, αλλά η επιστροφή στη δυνατότητα μιας θεωρίας της παραγωγήςτης πολιτικής γνώσης και υποκειμενικότητας μέσα σε μορφές συλλογικής πολιτικής αγωνιστικής στράτευσης και δράσης. Βιβλιογραφία Αλτουσέρ, Λ Απάντηση στον Τζων Λιούις. Αθήνα: Θεμέλιο. Αλτουσέρ, Λ Θέσεις. Αθήνα: Θεμέλιο. Αλτουσέρ, L. 1978α, Τι πρέπεί ν αλλάξει στο κομμουνιστικό κόμμα, Αθήνα: Αγώνας Αλτουσέρ, Λ Στοιχεία αυτοκριτικής. Αθήνα: Πολύτυπο Αλτουσέρ, Λ «Σημείωση σχετικά με τους Ιδεολογικούς Μηχανισμούς του Κράτους (ΙΜΚ)». Θέσειςτ Althusser, L Philosophyandthe Spontaneous Philosophy of the Scientists and other Essays. London: Verso. Αλτουσέρ, Λ. 1991, Σελίδα 11 / 12

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική*

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* 2 Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* Πιστεύω, σ αυτό είμαστε όλοι σύμφωνοι, ότι ο προσδιορισμός του περιεχομένου της παρούσης ιστορικής περιόδου και, ειδικά, η ανάπτυξη του ύστερου καπιταλισμού

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Συγκρουσιακές Θεωρήσεις Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 5ο (σελ. 128 136) Οι θέσεις του Althusser Οι θέσεις του Gramsci 2 Karl Marx (1818-1883)

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Δομή και συγκυρία στο έργο του Αλτουσέρ Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Δομή και συγκυρία στο έργο του Αλτουσέρ Παναγιώτης Σωτήρης ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΑΛΤΟΥΣΕΡ του Παναγιώτη Σωτήρη[1] Εισαγωγή Αν και ο μαρξισμός έχει κυρίως συνδεθεί με το στοχασμό της ιστορίας στη μακρά διάρκεια, το ερώτημα της θεωρητικής προσέγγισης της

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: 2

ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: 2 ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: 2 Η ιστορία της φιλοσοφίας από την Αρχαία Ελλάδα μέχρι σήμερα μπορεί να θεωρηθεί ως μια διαδικασία αναζήτησης μιας απάντησης στο ερώτημα, «τι είναι γνώση;» Οι Δυτικοί φιλόσοφοι

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 9η: Ο λόγος της Πολιτικής Οικολογίας 2 Γιάννης Σταυρακάκης, Καθηγητής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική και Ταξική Ανάλυση. Επιμέλεια: Άννα Κουμανταράκη

Πολιτική και Ταξική Ανάλυση. Επιμέλεια: Άννα Κουμανταράκη Πολιτική και Ταξική Ανάλυση Επιμέλεια: Άννα Κουμανταράκη Τι καταλαβαίνουμε με τον όρο «κοινωνική ανισότητα»; Πλούσιοι και φτωχοί; Προνομιούχοι ή άνθρωποι με ιδιαίτερα χαρίσματα και ταλέντα; Κυρίαρχοι και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ.

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. 2 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Ι) ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ; Στο μάθημα «Κοινωνική Θεωρία της Γνώσης (I)» (όπως και στο (ΙΙ) που ακολουθεί) παρουσιάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 5: Η Έννοια της Κριτικής Συνειδητοποίησης Γιώργος Κ. Ζαρίφης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΗΘΙΚΩΝ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΣΚΡΕΚΑ ΝΑΤΑΛΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

τι είναι αυτό που κάνει κάτι αληθές; τι κριτήρια έχουμε, για να κρίνουμε πότε κάτι είναι αληθές;

τι είναι αυτό που κάνει κάτι αληθές; τι κριτήρια έχουμε, για να κρίνουμε πότε κάτι είναι αληθές; ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΑΛΗΘΕΙΑ; τι είναι αυτό που κάνει κάτι αληθές; τι κριτήρια έχουμε, για να κρίνουμε πότε κάτι είναι αληθές; ποια είναι η σχέση των πεποιθήσεών μας με την πραγματικότητα, για να είναι αληθείς και

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Ενότητα 8: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Οντολογία και πολιτική στο έργο του Alain Badiou Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Οντολογία και πολιτική στο έργο του Alain Badiou Παναγιώτης Σωτήρης ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ALAIN BADIOU 1 του Παναγιώτη Σωτήρη Παρότι ο Αλαίν Μπαντιού διατυπώνει τις φιλοσοφικές του θέσεις με όρους γενικής οντολογίας, η στροφή του προς μια οντολογία του συμβάντος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ENA, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών Ζαλοκώστα 8, 2ος όροφος T enainstitute.org

ENA, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών Ζαλοκώστα 8, 2ος όροφος T enainstitute.org Ιδρυτική Διακήρυξη 1. 2. 3. Το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών - ΕΝΑ ενεργοποιείται σε μια κρίσιμη για την Ελλάδα περίοδο. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι κοινωνικοί και πολιτικοί θεσμοί λειτουργούν

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 11: Κριτικός Στοχασμός και Ενδυνάμωση Γιώργος Κ. Ζαρίφης Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ (μάθημα επιλογής) Α τάξη Γενικού Λυκείου Α) Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών (ΑΠΣ) Στο πλαίσιο της διδασκαλίας του μαθήματος επιλογής «Ελληνικός και Ευρωπαϊκός πολιτισμός»,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας Ηγεσία και Διοικηση Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας 1. Η έννοια της αποτελεσματικής ηγεσίας Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε πως η έννοια της ηγεσίας δεν είναι ταυτόσημη με τις έννοιες της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 3η: Η κοινωνική κατασκευή της πραγματικότητας και ο ρόλος του λόγου Γιάννης Σταυρακάκης, Καθηγητής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307)

Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307) Ενότητα #4: Λειτουργικός και Κριτικός Γραμματισμός Διδάσκων: Κατσαρού Ελένη ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

GEORGE BERKELEY ( )

GEORGE BERKELEY ( ) 42 GEORGE BERKELEY (1685-1753) «Ο βασικός σκοπός του Berkeley δεν ήταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη των εξωτερικών αντικειμένων, αλλά να υποστηρίξει την άποψη ότι τα πνεύματα ήταν τα μόνα ανεξάρτητα όντα,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην κοινωνική έρευνα. Earl Babbie. Κεφάλαιο 2. Έρευνα και θεωρία 2-1

Εισαγωγή στην κοινωνική έρευνα. Earl Babbie. Κεφάλαιο 2. Έρευνα και θεωρία 2-1 Εισαγωγή στην κοινωνική έρευνα Earl Babbie Κεφάλαιο 2 Έρευνα και θεωρία 2-1 Σύνοψη κεφαλαίου Μερικά παραδείγματα της κοινωνικής επιστήμης Επιστροφή σε δύο συστήματα λογικής Παραγωγική συγκρότηση θεωρίας

Διαβάστε περισσότερα

Δεοντολογία Επαγγέλματος Ηθική και Υπολογιστές

Δεοντολογία Επαγγέλματος Ηθική και Υπολογιστές Δεοντολογία Επαγγέλματος Ηθική και Υπολογιστές ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Τ.Ε.Ι. ΚΑΒΑΛΑΣ ΠΑΛΑΙΓΕΩΡΓΙΟΥ Γ. Ηθική Φορτισμένος και πολυσήμαντος όρος Εικόνα μιας «βαθύτερης εσωστρεφούς πραγματικότητας»

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μέθοδοι Έρευνας Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα Βύρων Κοτζαμάνης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας & Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 8: Η Σχολή της Φρανκφούρτης και η Κριτική Θεωρία Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα Ενότητα 1: Εισαγωγή στην ιστορία των πολιτικών ιδεολογιών Σπύρος Μαρκέτος

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 7- Πρόσθετο Υλικό: Πολυπλοκότητα Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Εισαγωγή 1 H γοητεία της δουλειάς του ιστορικού είναι ότι έχει να αντιμετωπίσει

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα... 17

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα... 17 11 Προλογικό Σημείωμα... 17 Ενότητα Ι: Δημιουργική Αναζήτηση... 19 Δ01 Ο Ιωνικός Διαφωτισμός και η Ανάδυση της Επιστημονικής Σκέψης...21 Δ1.1 Ο Ιωνικός Διαφωτισμός... 21 Δ1.2 Η Επιστημονική Σκέψη... 22

Διαβάστε περισσότερα

η αντικειμενική πραγματικότητα και η οικολογική αριστερά ζητήματα θεμελίωσης του οικολογικού λόγου

η αντικειμενική πραγματικότητα και η οικολογική αριστερά ζητήματα θεμελίωσης του οικολογικού λόγου η αντικειμενική πραγματικότητα και η οικολογική αριστερά ζητήματα θεμελίωσης του οικολογικού λόγου γνωστική ιδιοποίηση του κόσμου οτρόπος με τον οποίο η σκέψη ιδιοποιείται τον κόσμο η απόσταση του πραγματικού

Διαβάστε περισσότερα

3. Κριτική προσέγγιση

3. Κριτική προσέγγιση Επιστημολογική προσέγγιση της σχέσης θεωρίας και πράξη 3. Κριτική προσέγγιση Καθηγητής Κώστας Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΕΑΠΗ e.mail:kchrys@ecd.uoa.gr Θεωρία και Πράξη Κριτική Προσέγγιση Οι θετικιστικές

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 3ο (σελ. 67-79) 2 Talcott

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Mea culpa (?) Γιώργος Η. Οικονομάκης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Mea culpa (?) Γιώργος Η. Οικονομάκης MEA CULPA (?) του Γιώργου Η. Οικονομάκη Κύριε Διευθυντή. Μέχρι τη στιγμή που γράφω το σημείωμα τούτο γνωρίζω ότι για μια, τουλάχιστο, διατύπωση - θέση του τελευταίου άρθρου μου στο περιοδικό έγινα αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 8η: Ο λόγος της Πολιτικής Οικολογίας 1 Γιάννης Σταυρακάκης, Καθηγητής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Θέματα διάλεξης Η σημασία της αυτοαντίληψης Η φύση και το περιεχόμενο της αυτοαντίληψης Η ανάπτυξη της αυτοαντίληψης Παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

H φιλοσοφία γίνεται εύκολα μια νοσταλγική άσκηση. Άλλωστε, η σύγχρονη φιλοσοφία έχει την τάση να προβάλλει αυτή τη νοσταλγία. Σχεδόν πάντα, δηλώνει

H φιλοσοφία γίνεται εύκολα μια νοσταλγική άσκηση. Άλλωστε, η σύγχρονη φιλοσοφία έχει την τάση να προβάλλει αυτή τη νοσταλγία. Σχεδόν πάντα, δηλώνει H φιλοσοφία γίνεται εύκολα μια νοσταλγική άσκηση. Άλλωστε, η σύγχρονη φιλοσοφία έχει την τάση να προβάλλει αυτή τη νοσταλγία. Σχεδόν πάντα, δηλώνει πως κάτι έχει ξεχαστεί ή έχει σβηστεί, πως κάτι λείπει.

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ιδεολογία. Διάγραμμα ενός αμφισβητούμενου πεδίου Δημήτρης Δημούλης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ιδεολογία. Διάγραμμα ενός αμφισβητούμενου πεδίου Δημήτρης Δημούλης ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ. ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΝΟΣ ΑΜΦΙΣΒΗΤΟΥΜΕΝΟΥ ΠΕΔΙΟΥτου Δημήτρη Δημούλη Οι σκέψεις που ακολουθούν αποβλέπουν στο να δοθεί ένα περίγραμμα στις συζητήσεις για την ιδεολογία. Επιχειρούν να μεσολαβήσουν ανάμεσα

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία 1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία Ο διδακτικός σχεδιασμός (instructional design) εμφανίσθηκε στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην κατάρτιση την περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αναζητώντας τη γραμμή του υλισμού. (Υποθέσεις για μια έρευνα). Μέρος Β Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αναζητώντας τη γραμμή του υλισμού. (Υποθέσεις για μια έρευνα). Μέρος Β Παναγιώτης Σωτήρης ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΓΡΑΜΜΗ ΤΟΥ ΥΛΙΣΜΟΥ (ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ)του Παναγιώτη Σωτήρη Πρόλογος Το κείμενο που ακολουθεί περιλαμβάνει μια σειρά από προγραμματικές υποθέσεις για τη σημασία που εξακολουθεί να

Διαβάστε περισσότερα

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal)

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ορισμός Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) είναι ένα σταδιακά αναπτυσσόμενο κείμενο στον οποίο καταγράφονται παρατηρήσεις και αντιδράσεις σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ Λογικοθυμική προσέγγιση (Rational-Emotive Therapy) Αναπτύχθηκε από τον Albert Ellis τη δεκαετία του 1950. Πεποίθηση πως οι συναισθηματικές δυσκολίες οφείλονται σε λανθασμένες

Διαβάστε περισσότερα

Το Έλλειμμα της Διεπιστημονικότητας της Σάσας Λαδά*

Το Έλλειμμα της Διεπιστημονικότητας της Σάσας Λαδά* Το Έλλειμμα της Διεπιστημονικότητας της Σάσας Λαδά* Το έλλειμμα της διεπιστημονικότητας και η μονοεπιστημονική παράδοση του ελληνικού πανεπιστημίου λειτουργούν ως σημαντική τροχοπέδη στην ανάπτυξη των

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος Αναπαράσταση του κλασικού: Το κλασικό παρελθόν δεν ανασκάπτεται ώστε να μελετηθεί ως αυτόνομη ιστορική οντότητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Κουσερή Γεωργία

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Κουσερή Γεωργία ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑς ΤΟΥς ΕΦΗΒΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Κουσερή Γεωργία Φιλόλογος Δρ. Πανεπιστημίου Θεσσαλίας ΚΕΡΚΥΡΑ ΜΑΙΟΣ 2017 Περιεχόμενα της παρουσίασης Το ιστορικό ερώτημα Το

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Διδακτική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διδακτική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ενότητα 01: Προβληματική της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Πολυξένη Ράγκου Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Ενότητα 6: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΠΡΙΑΜΗ ΒΑΓΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ...

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Ο σχεδιασμός για προστασία της «παλιάς πόλης» ως σχεδιασμός της «σημερινής πόλης»

Ο σχεδιασμός για προστασία της «παλιάς πόλης» ως σχεδιασμός της «σημερινής πόλης» ΒΑΣΙΛΗΣ ΓΚΑΝΙΑΤΣΑΣ' Ο σχεδιασμός για προστασία της «παλιάς πόλης» ως σχεδιασμός της «σημερινής πόλης» Α. ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Το θέμα του συνεδρίου, Ήέες πόλεις πάνω σε παλιές", είναι θέμα με πολλές

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

21 Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ Δρ. Νάσια Δακοπούλου

21 Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ Δρ. Νάσια Δακοπούλου 21 Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ Δρ. Νάσια Δακοπούλου Υποστήριξη στην αποτελεσματική διαχείριση του αναλυτικού προγράμματος μέσα από την υλοποίηση ενεργητικών διδακτικών τεχνικών. Γνωριμία

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 9: Φραγμοί στην Κριτικο-στοχαστική Πρακτική Γιώργος Κ. Ζαρίφης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Kεφάλαιο Τρίτο. Θεωρητική θεμελίωση. Έννοιες, Ορισμοί, Πεδίο. Το πρόβλημα της επιστημονικής ταυτότητας της ΣΕ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Kεφάλαιο Τρίτο. Θεωρητική θεμελίωση. Έννοιες, Ορισμοί, Πεδίο. Το πρόβλημα της επιστημονικής ταυτότητας της ΣΕ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή... 11 Kεφάλαιο Πρώτο Θεωρητική θεμελίωση. Έννοιες, Ορισμοί, Πεδίο. Το πρόβλημα της επιστημονικής ταυτότητας της ΣΕ 1.1. Η Σύγκριση. Έννοια και περιεχόμενο... 14 1.2. Η Συγκριτική Εκπαίδευση.

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 6: Η κουλτούρα στην κοινωνιολογική θεωρία Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης. Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης. Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Θεωρίες τις Αναπαραγωγής: : Bowles & Gintis Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 6ο (σελ. 136 150) Διαφοροποιημένες κατευθύνσεις στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 3: Η εθνολογική θεώρηση Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150 Παιδαγωγικό Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού ή Διοίκηση Προσωπικού. Οργανωσιακή Κουλτούρα

Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού ή Διοίκηση Προσωπικού. Οργανωσιακή Κουλτούρα Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού ή Διοίκηση Προσωπικού Οργανωσιακή Κουλτούρα Οργανωσιακή Κουλτούρα, Εννοιολογικός Προσδιορισμός O Ο όρος Οργανωσιακή Κουλτούρα πρωτοεμφανίστηκε στην αμερικάνικη ακαδημαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:

Περιγραφή ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: Περιγραφή Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία αποτελεί τη διδακτική έκφραση της προβληματικής του σύγχρονου σχολείου, το οποίο επιδιώκει να αναπτύξει τον ολοκληρωμένο και αυτόνομο δημοκρατικό πολίτη, που θα

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογική ηθική ως μέρος της απελευθερωτικής ηθικής και το ζήτημα της θεμελίωσης. Η συμβολή ορισμένων Ελλήνων: Καστοριάδης, Τερζάκης, Φωτόπουλος.

Η οικολογική ηθική ως μέρος της απελευθερωτικής ηθικής και το ζήτημα της θεμελίωσης. Η συμβολή ορισμένων Ελλήνων: Καστοριάδης, Τερζάκης, Φωτόπουλος. Η οικολογική ηθική ως μέρος της απελευθερωτικής ηθικής και το ζήτημα της θεμελίωσης. Η συμβολή ορισμένων Ελλήνων: Καστοριάδης, Τερζάκης, Φωτόπουλος. Γ. Μπλιώνης Κύκλος συζητήσεων για την Περιβαλλοντική

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα σώματος και ψυχής κατά τον Max Scheler

Ενότητα σώματος και ψυχής κατά τον Max Scheler Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών Τμήμα Φιλοσοφίας Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Ακαδημαϊκό Έτος 2015-2016 Εαρινό Εξάμηνο Ενότητα σώματος και ψυχής κατά τον Max Scheler

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Για την έννοια του συλλογικού εργάτη Ηλίας Ιωακείμογλου

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Για την έννοια του συλλογικού εργάτη Ηλίας Ιωακείμογλου του Ηλία Ιωακείμογλου Στα δύο προηγούμενα τεύχη των θέσεων ο αναγνώστης μπόρεσε ίσως να παρακολουθήσει μία προσπάθεια προσέγγισης και χρήσης της Εννοίας συλλογικός εργάτης. Ο στόχος αυτής της προσπάθειας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Η Ουσία και το Δώρο του Ανθρώπινου Σχεδιασμού. Συντάχθηκε απο τον/την Spyraggelos Marketos Vlaikoudis Τρίτη, 11 Οκτωβρίου :27

Η Ουσία και το Δώρο του Ανθρώπινου Σχεδιασμού. Συντάχθηκε απο τον/την Spyraggelos Marketos Vlaikoudis Τρίτη, 11 Οκτωβρίου :27 Μου κάνουν συχνά ερωτήσεις σχετικά με το Ανθρώπινο Σχέδιο. Και μια από τις πιο βασικές ερωτήσεις που κάνει κάποιος που πρωτακούει για το Ανθρώπινο Σχέδιο, είναι το τι κάνει πραγματικά, τι μπορεί να κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στις πολιτισμικές σπουδές

Εισαγωγή στις πολιτισμικές σπουδές Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Εισαγωγή στις πολιτισμικές σπουδές Ενότητα 8: Είδη έρευνας, παράμετροι και οδηγίες συγγραφής (ΜΕΡΟΣ Β) Αν. Καθηγήτρια: Ι. Βαμβακίδου e-mail: ibambak@uowm.gr

Διαβάστε περισσότερα

Άρης Στυλιανού: Ο Σπινόζα και η Δημοκρατία. Αθήνα: Πόλις 2016, 214 σ., 15.

Άρης Στυλιανού: Ο Σπινόζα και η Δημοκρατία. Αθήνα: Πόλις 2016, 214 σ., 15. 2017-05 Στυλιανού: Σπινόζα Άρης Στυλιανού: Ο Σπινόζα και η Δημοκρατία. Αθήνα: Πόλις 2016, 214 σ., 15. Κρίνει ο Κωνσταντίνος Λαπαρίδης (Υπ. Δρ Φιλοσοφίας ΑΠΘ) laparidaros14@yahoo.gr Το σύγγραμμα Ο Σπινόζα

Διαβάστε περισσότερα

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Η εκπαίδευση ως θεσμός κοινωνικοπολιτισμικής μεταβίβασης δομολειτουργισμός και ως θεσμός κοινωνικού μετασχηματισμού κριτική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΥΠΑΝΑΠΤΥΞΗΣ : ανέπτυξε τη θεωρία περί «άνισης ανταλλαγής». Η θεωρία του αποτελεί μέρος μιας πιο λεπτομερούς ερμηνείας της μεταπολεμικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ. Δρ. Γεώργιος Θερίου

ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ. Δρ. Γεώργιος Θερίου ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ Δρ. Γεώργιος Θερίου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του μαθήματος: Η μελέτη διαστάσεων επιχειρηματικής κοινωνικής ευθύνης και ηθικής. Ανάπτυξη της φιλοσοφίας και ηθικής όπως αυτά τα θέματα αναπτύχθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Τα τελευταία χρόνια από διάφορες

Τα τελευταία χρόνια από διάφορες OYTOPIA 17X24 (TEYXOS 88):Layout 1 3/9/10 1:16 PM Page 186 186 ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ γνώστη ένα σημαντικό βοήθημα, όχι προφανώς για την υποκατάσταση του κόπου που οφείλει ο ίδιος να καταβάλλει στην προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ο Υπουργός Απασχόλησης και Κοινωνικής Προστασίας κ. Βασίλης Μαγγίνας μίλησε σήμερα Δευτέρα 16 Ιουλίου στο Όγδοο Διακυβερνητικό Συμβούλιο

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομική Κοινωνιολογία

Οικονομική Κοινωνιολογία Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Οικονομικής Επιστήμης Εαρινό Εξάμηνο 2016-17 Οικονομική Κοινωνιολογία Διδάσκων: Δημήτρης Λάλλας Μαρξική Οικονομική Κοινωνιολογία: Ο καπιταλισμός στη σκέψη του Καρλ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιογνωστική θεωρία Social Cognitive Theory

Κοινωνιογνωστική θεωρία Social Cognitive Theory Κοινωνιογνωστική θεωρία Social Cognitive Theory Πακλατζόγλου Σοφία Μουράτογλου Νικόλαος Καρολίδου Σωτηρία Παζάρσκη Γεωργία Γιολάντα ΠΕΣΥΠ 3 Απριλίου 2017 Θεσσαλονίκη Η μάθηση είναι διαδικασία πρόσκτησης

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

1)Στην αρχαιότητα δεν υπήρχε διάκριση των κοινωνικών επιστημών από τη φιλοσοφία. Σ Λ

1)Στην αρχαιότητα δεν υπήρχε διάκριση των κοινωνικών επιστημών από τη φιλοσοφία. Σ Λ 1.2.1 1)α)Σε ποιους, ας τους πούμε κλάδους, διαιρούσε ο Αριστοτέλης τη Φιλοσοφία (6 μονάδες); β)ποιο ήταν το περιεχόμενο κάθε κλάδου από αυτούς; β)ποιος από αυτούς ασχολούνταν, έστω και έμμεσα, με την

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ Είμαστε τυχεροί που είμαστε δάσκαλοι Α ΛΥΚΕΙΟΥ 20\ 11\2016 ΚΕΙΜΕΝΟ: Υπάρχει ιδανικός ομιλητής της γλώσσας; Δεν υπάρχει στη γλώσσα «ιδανικός ομιλητής». Θα διατυπώσω εδώ μερικές σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Η Συνδυαστική προσέγγιση του Basil Bernstein Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 13ο (σελ. 282 302) 2 Η συνδυαστική Προσέγγιση του Bernstein

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Λειτουργίες της εργασίας και αντιλήψεις περί εργασίας

1.3 Λειτουργίες της εργασίας και αντιλήψεις περί εργασίας 1.3 Λειτουργίες της εργασίας και αντιλήψεις περί εργασίας Η εργασία επιτελεί τέσσερεις βασικές λειτουργίες στις σύγχρονες κοινωνίες: την παραγωγή του πλούτου της κοινωνίας την αναπαραγωγή των ατόμων την

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση

Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση Πολυπολιτισμικότητα και Εκπαίδευση Κωδικός μαθήματος: ΚΕΠ 302 Διδάσκων: Δημήτρης Θ. Ζάχος Πιστωτικές μονάδες: 10 Χρόνος και τόπος διεξαγωγής: Τετάρτη 6-9 αίθουσα 907 Εισαγωγικά Η επιτυχής συμμετοχή σ ένα

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική Κοινωνιολογία

Αγροτική Κοινωνιολογία Αγροτική Κοινωνιολογία Θεματική ενότητα 1: Θεωρητική συγκρότηση της Αγροτικής Κοινωνιολογίας 1/3 Όνομα καθηγητή: Χαράλαμπος Κασίμης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Εκπαιδευτικοί στόχοι Στόχος

Διαβάστε περισσότερα

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο ΣΧΟΛΗ Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ω Ν Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ω Ν Τ Ο Μ Ε Α Σ Π Ο Λ Ε Ο Δ Ο Μ Ι Α Σ Κ Α Ι Χ Ω Ρ Ο Τ Α Ξ Ι Α Σ Πατησίων 42, 10682 Αθήνα τηλ. 30(1) 772 3818

Διαβάστε περισσότερα