Η ΔΙΑΝΟΗΣΗ ΥΠΟ ΤΗ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΣΗΜΕΡΑ 1 του Βασίλη Λιόση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΔΙΑΝΟΗΣΗ ΥΠΟ ΤΗ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΣΗΜΕΡΑ 1 του Βασίλη Λιόση"

Transcript

1 1 Η ΔΙΑΝΟΗΣΗ ΥΠΟ ΤΗ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΣΗΜΕΡΑ 1 του Βασίλη Λιόση Ο περισσότερος κόσμος στο άκουσμα της λέξης διανόηση προσλαμβάνει την εν λόγω έννοια μάλλον με έναν περιορισμένο τρόπο. Ταυτίζει το διανοούμενο με τον άνθρωπο που παράγει πνευματική σκέψη, την αποτυπώνει στο χαρτί, τη δημοσιοποιεί και είναι σχετικά αναγνωρίσιμος. Έτσι, ως διανοούμενος θεωρείται κυρίως ο φιλόσοφος, ο συγγραφέας, ο ποιητής, ο πολιτικός αναλυτής, ο καλλιτέχνης, αλλά όλοι αυτοί δεν είναι παρά ένα μέρος της διανόησης. Στο κείμενο που ακολουθεί παραθέτουμε α) τη μαρξική και λενινιστική προσέγγιση της έννοιας των τάξεων, β) τη μαρξιστική προσέγγιση της έννοιας της διανόησης, γ) την ιστορική διαδρομή της διανόησης και την προσέγγιση του Γκράμσι και της Τσέτκιν, δ) τις μικροαστικές και αστικές προσεγγίσεις της έννοιας και του ρόλου της διανόησης, ε) την άποψή μας για το σύγχρονο ρόλο της διανόησης και στ) η παρέμβασή μας θα κλείσει με ορισμένα στατιστικά στοιχεία που αφορούν στην ελληνική διανόηση. I. Οι Μαρξ, Ένγκελς και Λένιν για τις τάξεις Οι Μαρξ και Ένγκελς σε διάφορα σημεία του έργου τους επιχείρησαν να οριοθετήσουν εννοιολογικά την τάξη. Έτσι, γράφουν στη Γερμανική Ιδεολογία: «[ ] Τα ξεχωριστά άτομα διαμορφώνουν μια τάξη μονάχα εφόσον έχουν να διεξάγουν έναν κοινό αγώνα εναντίον μιας άλλης τάξης [ ] Από την άλλη μεριά, η τάξη με τη σειρά της αποκτάει μιαν ανεξάρτητη ύπαρξη και απέναντι στα άτομα, έτσι που τα τελευταία βρίσκουν τους όρους της ύπαρξής τους προδιαγραμμένους, και επομένως η θέση τους στη ζωή και η προσωπική τους εξέλιξη έχουν προσδιοριστεί από την τάξη τους, έχουν υποταχθεί σε αυτή.» 2. Η παραπάνω τοποθέτηση των κλασικών βρίσκεται σε ένα υψηλό επίπεδο αφαίρεσης. Ωστόσο, φρόντισαν να μας δώσουν διατυπώσεις περισσότερο συγκεκριμένες, όπως η παρακάτω: «Με τη λέξη αστική τάξη εννοούμε την τάξη των σύγχρονων καπιταλιστών, που είναι κάτοχοι των μέσων παραγωγής και που εκμεταλλεύονται τη μισθωτή εργασία. Με τη λέξη προλεταριάτο, εννοούμε την τάξη των σύγχρονων μισθωτών εργατών που, επειδή δεν κατέχουν καθόλου δικά τους μέσα παραγωγής, είναι αναγκασμένοι να πουλούν την εργατική τους δύναμη για να μπορέσουν να ζήσουν» 3. Υπάρχουν και άλλα σημεία διάσπαρτα στο μαρξικό έργο, από τα οποία μπορεί κάποιος να αντλήσει θεωρητικά αποφθέγματα σε σχέση με τις τάξεις. Όπως είναι γνωστό, ο Μαρξ δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει το Κεφάλαιο κι έτσι δε μας έδωσε μια πιο μεθοδική ανάλυση σε σχέση με τις τάξεις. Είχε, όμως, θέσει τα θεμέλια για μια υλιστικοδιαλεκτική προσέγγιση, τα οποία αξιοποίησε ο Λένιν. Έτσι, ο Λένιν στον πληρέστερο ορισμό που έχει δοθεί θεωρεί πως: «Τάξεις ονομάζονται μεγάλες ομάδες ανθρώπων που ξεχωρίζουν μεταξύ τους από τη θέση που κατέχουν μέσα σ ένα ιστορικά καθορισμένο σύστημα της κοινωνικής παραγωγής, από τη σχέση τους (στο μεγαλύτερο μέρος κατοχυρωμένη και διατυπωμένη σε νόμους) προς τα μέσα 1. Περίληψη αυτού του κειμένου παρουσιάστηκε στο επιστημονικό τριήμερο του ΜΑΧΩΜΕ με θέμα «Ταξική διάρθρωση της ελληνικής κοινωνίας - ταξική συνείδηση και πολιτική διαπάλη». 2. Μαρξ Καρλ-Ένγκελς Φρίντριχ, Η γερμανική ιδεολογία, τ.1, σελ. 62, εκδ. Gutenberg, Μαρξ Καρλ-Ένγκελς Φρίντριχ, Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, σελ. 25, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1994.

2 2 παραγωγής, από το ρόλο τους στην κοινωνική οργάνωση της εργασίας, και συνεπώς, από τους τρόπους που ιδιοποιούνται τη μερίδα του κοινωνικού πλούτου που διαθέτουν και από το μέγεθος αυτής της μερίδας. Τάξεις είναι οι ομάδες εκείνες ανθρώπων, που η μία μπορεί να ιδιοποιείται την δουλειά της άλλης χάρη στη διαφορά της θέσης που κατέχει μέσα σ ένα καθορισμένο σύστημα της κοινωνικής οικονομίας» 4. Επομένως, με βάση τα λενινιστικά κριτήρια αστός είναι αυτός που κατέχει μέσα παραγωγής, ιδιοποιείται υπεραξία, έχει διευθυντικό ρόλο στην παραγωγή και το ύψος του εισοδήματός του είναι υψηλό, τέτοιο που να μπορεί να ζει άνετα ο ίδιος και τα μέλη της οικογένειάς του ή/και να του δίνει τη δυνατότητα να αυτοαξιοποιήσει το κεφάλαιό του, θα συμπληρώναμε. Από την άλλη, προλετάριος είναι εκείνος που δεν έχει στην κατοχή του μέσα παραγωγής, δεν ιδιοποιείται υπεραξία, ζει πουλώντας την εργατική του δύναμη, δεν έχει διευθυντικό ρόλο στην παραγωγή και το εισόδημά του τον φτάνει οριακά ή δεν τον φτάνει για να αναπαράγει την εργατική του δύναμη με την υποσημείωση ότι η αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης διέπεται από ιστορικότητα 5. Προφανώς ανάμεσα στον αστό και τον προλετάριο υπάρχουν «γκρίζες» ζώνες. Έτσι, τα μεσαία στρώματα, έχουν στην κατοχή τους μέσα παραγωγής αλλά όχι αρκετά και τόσα, ώστε αναγκάζονται να εργάζονται και τα ίδια, οι διαστάσεις του εργατικού δυναμικού από το οποίο ιδιοποιούνται την υπεραξία δεν είναι τέτοιες που να τους εξασφαλίζουν τη διευρυμένη αναπαραγωγή κεφαλαίου. Από τα παραπάνω γίνεται εμφανές ότι στην παραγωγή παίζουν διευθυντικό κι εκτελεστικό ρόλο ταυτόχρονα και το ύψος του εισοδήματός τους παλινδρομεί ανάμεσα στο αστικό και το προλεταριακό. Εκτός των μεσαίων στρωμάτων υπάρχουν ακόμη το λούμπεν προλεταριάτο (εξαθλιωμένα τμήματα του λαού) 6, οι μισοπρολετάριοι (επιβιώνουν μέσω της μισθωτής εργασίας, ενώ μπορεί να έχουν μικρά εισοδήματα είτε από ενοίκια, είτε ως ελεύθεροι επαγγελματίες κ.ά.) 7, η εργατική αριστοκρατία (εργάτες που απολαμβάνουν υψηλότερων από το μέσο εργατικό εισόδημα απολαβών και κατέχουν υψηλόβαθμες συνδικαλιστικές θέσεις κ.λπ.) 8, η υψηλόβαθμη κρατική γραφειοκρατία (που είναι ουσιαστικά τμήμα της αστικής τάξης). Ορισμένες παρατηρήσεις: 4. Λένιν Β.Ι., Η Μεγάλη Πρωτοβουλία, Άπαντα, τ. 39, σελ. 35, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Για το ζήτημα των αναγκών της εργατικής τάξης, βλέπε Πολυμερίδης Γιώργος, Το σύστημα των αναγκών της εργατικής τάξης, σελ , στο: ΚΜΕ, Προσεγγίσεις στην κατάσταση της εργατικής τάξης στην Ελλάδα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Για την έννοια του λούμπεν προλεταριάτου βλέπε αναλυτικότερα α) Μαρξ Καρλ, Ταξικοί αγώνες στη Γαλλία, σελ. 68, εκδ. Ειρήνη, 1975, β) Μαρξ Καρλ, Η 18η Μπρυμαίρ τον Λουδοβίκου Βοναπάρτη, σελ , εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1983 γ) Λένιν Β. Ι., Άπαντα, τ. 3, σελ. 528, τ. 5, σελ. 326, τ. 7, σελ. 139, τ. 17, σελ. 117, τ. 35, σελ. 267, εκδ. Σύγχρονη Εποχή. 7. Για την έννοια του μισοπρολετάριου βλέπε Παπαδόπουλος Περικλής, Η ΤΑΞΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ, σελ , εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Για την έννοια της εργατικής αριστοκρατίας βλέπε αναλυτικότερα: α) Μαρξ Καρλ, Το Κεφάλαιο, τ. ΙΙΙ, σελ. 248, σελ , σελ , σελ. 1087, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1986, β) Λένιν Β. Ι., Άπαντα, τ. 27, σελ. 314, σελ. 366, σελ. 409, σελ. 413, τ. 30, σελ , σελ. 175, τ. 39, σελ. 15, τ. 41, σελ

3 3 α) Η εφαρμογή των λενινιστικών κριτηρίων πρέπει να γίνεται στο σύνολό τους. Ωστόσο, το καθοριστικό είναι η κατοχή των μέσων παραγωγής, γιατί η σφαίρα της παραγωγής είναι η καρδιά του καπιταλιστικού συστήματος. β) Υπάρχουν ορισμένες εξαιρέσεις κατά τις οποίες ένα από τα κριτήρια και μάλιστα όχι το καθοριστικό (κατοχή μέσων παραγωγής) μπορεί να προσδιορίσει την ταξική θέση. Για παράδειγμα υπάρχουν επαγγέλματα στην αστική κοινωνία που το ύψος του εισοδήματος τους καθορίζει και την ταξική θέση π.χ. μεγαλογιατροί. γ) Η κοινωνική διαίρεση σε τάξεις δε συνεπάγεται και την ομοιομορφία των τάξεων τόσο από άποψη ιδεολογικής και πολιτικής στάσης, όσο και από την άποψη του αντικειμενικού τους ρόλου στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Για παράδειγμα, ένας εργάτης μπορεί να είναι παραγωγικός με την έννοια ότι παράγει άμεσα υπεραξία στη σφαίρα της υλικής παραγωγής, να συμβάλλει στην αυτοαξιοποίηση του κεφαλαίου αλλά όχι στη σφαίρα της υλικής παραγωγής, να είναι παραγωγικός σε ένα μεγάλο εργοστάσιο ή σε μια βιοτεχνία ή απλώς να είναι μη παραγωγικός. Όλοι οι παραπάνω είναι εργάτες, αλλά με διαφορετικό ειδικό βάρος στον αντικειμενικό ρόλο τους στην κοινωνική εξέλιξη. II. Μια απόπειρα ορισμού της έννοιας στρώμα και της έννοιας διανόηση με υλιστικά κριτήρια Εκτός των τάξεων υπάρχουν και τα στρώματα. Η έννοια στρώμα χρησιμοποιείται με διττή σημασία. Αντιστοιχεί σε μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων που απαρτίζεται από μέλη διαφορετικών τάξεων αλλά αυτά χαρακτηρίζονται από ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά ή αντιστοιχεί σε ομάδα ανθρώπων που βρίσκεται ανάμεσα στις δυο βασικές τάξεις και κάποια μέλη της είτε συμπιέζονται και μεταβαίνουν ή τείνουν να μεταβούν στην χαμηλότερη κοινωνική κατηγορία, είτε ανεβαίνουν στην παραπάνω 9. Όταν μιλάμε για τη διανόηση στη μονοπωλιακή βαθμίδα του καπιταλισμού, τότε αυτή υπάγεται στην πρώτη έννοια του στρώματος: η διανόηση είναι ένα στρώμα εντός του οποίου συναντώνται και οι δυο βασικές τάξεις, αλλά και κάποια μεσαία στρώματα. Ωστόσο η διανόηση δεν υπήρξε με ενιαία μορφή στην κοινωνική εξέλιξη. Άλλη μορφή και άλλο ρόλο είχε στην προκαπιταλιστική κοινωνία και στη μη μονοπωλιακή βαθμίδα του καπιταλισμού κι άλλη στη μονοπωλιακή. Ποιο είναι όμως το κοινό χαρακτηριστικό που «κουβαλά» διαχρονικά; Είναι γνωστό ότι ο πιο χαρακτηριστικός καταμερισμός εργασίας είναι αυτός ανάμεσα στην πνευματική και χειρωνακτική εργασία που συνοδεύεται και από την αντίθεση την οποία παράγει. Η πνευματική εργασία είναι ο κοινός παρονομαστής της διανόησης σε όλες τις φάσεις της κοινωνικής εξέλιξης. Αυτή η παρατήρηση δεν αποτελεί βεβαίως έναν ορισμό της έννοιας διανόηση. Ο Λένιν επιχείρησε να δώσει μια σκιαγράφηση της εν λόγω έννοιας γράφοντας τα εξής: «[ ] Ο καπιταλισμός σε όλους τους τομείς της λαϊκής εργασίας αυξάνει με εξαιρετική ταχύτητα τον αριθμό των υπαλλήλων, παρουσιάζει όλο και μεγαλύτερη ζήτηση διανοουμένων. Οι διανοούμενοι αυτοί κατέχουν μια ιδιόμορφη θέση ανάμεσα στις άλλες τάξεις, προσκολλημένοι εν μέρει στην αστική τάξη εξαιτίας των δεσμών τους, των αντιλήψεών τους κτλ., κι εν μέρει στους μισθωτούς εργάτες, στο βαθμό που ο καπιταλισμός αφαιρεί ολοένα και περισσότερο από το διανοούμενο την αυτοτέλειά του, τον μετατρέπει σε εξαρτημένο 9. Για την έννοια στρώμα, βλέπε αναλυτικότερα Κιουράνοφ Τσιάβνταρ, Κοινωνικές τάξεις και κοινωνική διαφοροποίηση, σελ , εκδ. Ειρήνη, 1988.

4 4 μισθωτό και απειλεί να υποβιβάσει το βιοτικό του επίπεδο» 10 (η υπογράμμιση στο πρωτότυπο). Μια πιο σύγχρονη απόπειρα υλιστικοδιαλεκτικού ορισμού της διανόησης δόθηκε από τον Π.Π. Άμελιν: «Διανόηση είναι μια ιδιαίτερη κοινωνική κατηγορία (στρώμα), που αποτελείται από άτομα για τα οποία η υψηλή ειδίκευση και η ειδικευμένη διανοητική εργασία σε οποιοδήποτε τομέα της κοινωνικοϊστορικής δραστηριότητας, είναι επάγγελμα και το μοναδικό ή τουλάχιστον το κύριο μέσο συντήρησής τους. Τα άτομα αυτής της κοινωνικής κατηγορίας (στρώματος), εξυπηρετώντας ποικίλες ανάγκες και συμφέροντα μιας ορισμένης τάξης ή τάξεων του δοσμένου κοινωνικού καθεστώτος, αποκτούν για τον εαυτό τους τα μέσα για τη ζωή χρησιμοποιώντας τις διανοητικές ικανότητες. Η επαγγελματική διανοητική εργασία για τους διανοούμενους δεν αποτελεί επουσιώδη, αλλά βασικό τομέα της δράσης τους στη ζωή. Στον τομέα αυτό εκδηλώνονται πριν απ όλα οι τάσεις και τα χαρίσματά τους, καλλιεργούνται οι δημιουργικές τους ροπές και τα κοινωνικά τους ιδανικά, αποκρυσταλλώνονται οι πολιτικοί και ηθικοί κανόνες και προσανατολισμοί τους, διαμορφώνονται και επιβάλλονται ως προσωπικότητες» 11. Σε μεγάλο βαθμό ο παραπάνω ορισμός προσεγγίζει με ακρίβεια την έννοια της διανόησης, αλλά, όπως κάθε ορισμός που είναι μια αφαίρεση, δεν μπορεί να αποδώσει την έννοια στην ολότητά της. Για παράδειγμα, δεν παίρνει υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της διανόησης στην ιμπεριαλιστική βαθμίδα του καπιταλισμού και ιδιαίτερα τη σημερινή φάση που οι τεχνολογίες παίζουν έναν ακόμη πιο βαρύνοντα ρόλο σε σχέση με παρελθούσες εποχές του καπιταλισμού. Επιπλέον, θα πρέπει να διευκρινίσουμε πως η έννοια της διανόησης δεν ταυτίζεται με την έννοια της ιντελιγκέντσιας. Η ιντελιγκέντσια ορίζεται ως «μία ιδιαίτερη ομάδα περισσότερων ή λιγότερων εκπαιδευμένων προσώπων, έντονα διαπνεόμενων από ηθικές και ιδεολογικές αρχές και αφοσιωμένων στην υπόθεση της κοινωνικής και πολιτικής χειραφέτησης του λαού» 12. Αυτό σημαίνει πως η ιντελιγκέντσια δε απασχολείται απαραίτητα στον τομέα της πνευματικής εργασίας και δεν έχει απαραίτητα σπουδές στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η ιντελιγκέντσια αφορά στην κοινωνική δραστηριότητα και όχι στη θέση που έχει κάποιος στην παραγωγή και το είδος εργασίας του. Για να το πούμε σε μαθηματική γλώσσα το σύνολο της διανόησης με το σύνολο της ιντελιγκέντσιας, δεν είναι ίσα, αλλά έχουν τομή διαφορετική του κενού. III. Ιστορική διαδρομή της διανόησης και η προσέγγιση του Γκράμσι και της Τσέτκιν Κατά τη μετάβαση από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό ο ρόλος της διανόησης ήταν αυτός του ιδεολογικού εκπροσώπου της άρχουσας τάξης. Αποτελούσε τη συνέχεια των ιδεολογικών «κλειστών τάξεων» που δημιουργήθηκαν προκαπιταλιστικά από το διαχωρισμό ανάμεσα στις κυρίαρχες τάξεις και τους ιδεολογικούς εκπροσώπους τους 13. Η ολοένα και αμεσότερη εφαρμογή των νέων τεχνολογιών στην παραγωγή και η ταχεία καπιταλιστικοποίηση της οικονομίας, δημιούργησε ανάγκες στην παραγωγή για στελέχωσή της με μια πλειάδα ειδικευμένων εργαζομένων, τεχνικών, επιστημόνων 10. Λένιν Β. Ι., Κριτική στο βιβλίο του κ. Κάουτσκι «Ο Μπερνστάιν και το σοσιαλδημοκρατικό πρόγραμμα. Αντικριτική», Άπαντα, τ. 4, σελ. 213, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αναφέρεται στο: Συλλογικό, Η ΔΙΑΝΟΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, ΤΑΞΙΚΗ ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ, σελ. 15, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Χρύσης Αλέξανδρος, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ & ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ, Το ζήτημα των διανοούμενων από τον Marx ως την Οκτωβριανή Επανάσταση, σελ. 173, εκδ. Ιδεοκίνηση, Βλέπε αναλυτικότερα ό.π., σελ. 22.

5 5 κ.λπ. Αυτό σήμανε και το πέρασμα της διανόησης από τη μια έννοια του στρώματος στην άλλη. Από στρώμα-ιδεολογικός εκπρόσωπος της άρχουσας τάξης μετατράπηκε σε διαταξικό στρώμα με αστικοποιημένα, μεσαία και προλεταριοποιημένα τμήματα. Ο Γκράμσι, εντόπισε στις αναλύσεις του δυο είδη διανοούμενων: τους παραδοσιακούς και τους οργανικούς. Για το μεν πρώτο τύπο αναφέρει: «Η κατηγορία των εκκλησιαστικών μπορεί να θεωρηθεί ως κατηγορία διανοούμενων που ήταν οργανικά δεμένη με την αριστοκρατία της γης. Ήταν νομικά ίση με την αριστοκρατία που με αυτήν μοιραζόταν το δικαίωμα της φεουδαλικής ιδιοκτησίας της γης και τη χρήση των κρατικών προνομίων, που απορρέουν από την ιδιοκτησία.»μα το μονοπώλιο του εποικοδομήματος από μέρους των εκκλησιαστικών δεν ασκήθηκε χωρίς πάλη και περιορισμούς, κι ως εκ τούτου είχαμε τη γέννηση με διάφορες μορφές [ ] κι άλλων κατηγοριών, που ευνοήθηκαν κι ενισχύθηκαν από το δυνάμωμα της κεντρικής εξουσίας του μονάρχη ως τον απολυταρχισμό. Έτσι σχηματίστηκε η αριστοκρατία της τηβέννου με τα προνόμιά της, μια κατηγορία διαχειριστών κ.λπ., επιστήμονες, θεωρητικοί, μη εκκλησιαστικοί φιλόσοφοι κ.λπ.» 14. Όσον αφορά στο δεύτερο τύπο του διανοούμενου ο Γκράμσι γράφει: «Κάθε κοινωνική ομάδα, που γεννιέται στο πρωταρχικό πεδίο μιας ουσιαστικής λειτουργίας στον κόσμο της οικονομικής παραγωγής, δημιουργεί μαζί της οργανικά, ένα ή περισσότερα στρώματα διανοούμενων, που της προσδίνουν ομοιογένεια και συνείδηση της αποστολής της, όχι μόνο στο οικονομικό πεδίο αλλά και στο κοινωνικό και στο πολιτικό: Ο καπιταλίστας επιχειρηματίας φέρνει μαζί του τον τεχνικό της βιομηχανίας, τον επιστήμονα της πολιτικής οικονομίας, τον οργανωτή μιας νέας παιδείας, ενός νέου δικαίου κ.λπ. [ ]» 15. Τελικά ποια είναι η ασυμμετρία ανάμεσα στους δυο τύπους διανοούμενων; Ο Γκράμσι την εντοπίζει επικαλούμενος τη διαφοροποίηση Βορά-Νότου: «Στο Βορά, σε διάκριση από το Νότο, ο δεσμός ανάμεσα στην εργατική τάξη και το κράτος δεν εξαρτιόταν από ένα ολότελα νέο στρώμα διανοούμενων, αλλά από τις συνδικαλιστικές οργανώσεις και τα πολιτικά κόμματα» 16. Τι σημαίνει αυτή η παρατήρηση του Γκράμσι; Ότι ο νέος τύπος διανοούμενου που βρίσκεται στην πόλη δεν αποτελεί πλέον τον ιδεολογικό υπηρέτη του κεφαλαίου που εξασφαλίζει την κοινωνική συναίνεση, αλλά σύμφωνα με άλλες του παρατηρήσεις είναι πλέον στενά δεμένος με τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, χωρίς να αποκλείεται και αυτός ο ρόλος του ιδεολογικού υπηρέτη, θα συμπληρώναμε εμείς. Οι παρατηρήσεις του Γκράμσι ασφαλώς και δεν είχαν ακαδημαϊκό χαρακτήρα, αλλά άμεσα πολιτικό. Μια μεταγενέστερη ανάλυση, αν και όχι ιδιαίτερα χρονικά απομακρυσμένη, είναι αυτή της Κλάρα Τσέτκιν, όπως την παρέθεσε στο 5 ο συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς (ΚΔ), στην οποία βρίσκουμε επίσης πολύ ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις. Η Τσέτκιν παρατηρεί την ύπαρξη χάσματος ανάμεσα στη συνείδηση της διανόησης και του αντικειμενικού συμφέροντός της. Ενώ οι διανοούμενοι πιστεύουν πως βρίσκονται σε αγεφύρωτη αντίθεση με το προλεταριάτο και ότι είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι με την αστική τάξη, κατά την Τσέτκιν ισχύει ακριβώς το αντίθετο Γκράμσι Αντόνιο, Οι διανοούμενοι, σελ , εκδ. Στοχαστής, Ό.π., σελ Αναφέρεται στο: Μπισίν-Γκλυκσμάν Κριστίν, Ο ΓΚΡΑΜΣΙ ΚΑΙ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ, σελ. 39, εκδ. Θεμέλιο, Τσέτκιν Κλάρα, Το ζήτημα των διανοούμενων, σελ. 10, εκδ. Πορεία, 1977.

6 6 Σπεύδει, όμως, να διευκρινίσει πως η διανόηση δεν είναι ενιαία ταξικά. Διακρίνει τρία στρώματα: το ένα χαρακτηρίζεται ως ανώτερο και βρίσκεται κοντά στην μπουρζουαζία είτε ως ενταγμένο σε αυτήν είτε τείνοντας να ενταχθεί, ένα δεύτερο είναι εκείνο το στρώμα που ζει με την παραδοσιακή μικροαστική άνεση που συνυπάρχει με τη μικροαστική στενότητα τόσο από οικονομική όσο και από πολιτιστική έννοια και τέλος ένα τρίτο στρώμα που βρίσκεται στα όρια του κουρελοπρολεταριάτου 18. Η Τσέτκιν επιχειρεί επιπλέον να ερμηνεύσει την αύξηση της διανόησης στις καπιταλιστικές συνθήκες και σημειώνει ότι πρόκειται για μια αντικειμενική ανάγκη του καπιταλισμού και συγκεκριμένα αντικειμενική ανάγκη της καπιταλιστικής παραγωγής. Καθώς υπήρχε η ανάγκη η καπιταλιστική παραγωγή να ανέβει επίπεδο (βλέπε μεγιστοποίηση κερδοφορίας και κατάκτηση νέων αγορών) γεννιόταν και η ανάγκη για ένα νέο στρατό επιστημόνων και τεχνικών. Η αύξηση αυτή καθεαυτή καθώς και η επιδίωξη της αστικής τάξης να συμπιέσει το εισόδημα της διανόησης ενέτεινε την κοινωνική διαίρεση του στρώματος της διανόησης 19. Η Τσέτκιν συνειδητοποιεί πως η συμμαχία προλεταριάτου-διανόησης είναι μείζονος σημασίας. Μάλιστα, εφοδιασμένη με την εμπειρία της ρώσικης επανάστασης και τις σοβαρές δυσκολίες που προέκυψαν τα πρώτα χρόνια εξαιτίας της καθυστέρησης της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, σημειώνει τη σημασία της ύπαρξης ενός πλατιού στρώματος επιστημόνων και τεχνικών σε συνθήκες κατάληψης της εξουσίας από την εργατική τάξη 20. Έτσι, καλεί από το βήμα την ΚΔ να εργαστεί προκειμένου να εξασφαλίσει τη συμμαχία διανόησης-εργατικής τάξης. Για τούτο προτείνει οι κομμουνιστές να δουλέψουν σε δυο επίπεδα: ένα ιδεολογικό, με βάση το οποίο πρέπει να γνωστοποιήσουν στη διανόηση την κομμουνιστική ιδεολογία (επί της ουσίας αναπαράγει τη λενινιστική άποψη για επαναστατικοποίηση της συνείδησης της εργατικής τάξης «από τα έξω») κι ένα οικονομικό, στο οποίο δε θα πρέπει να παραβλεφτούν οι ανάγκες και τα αιτήματα των διανοούμενων, δίχως όμως να υπάρχει υπόκλιση στον όποιο συντεχνιασμό. Και η Τσέτκιν συνεχίζει προτείνοντας τη στελέχωση των κομμουνιστικών κομμάτων με διανοούμενους, αλλά υπό την προϋπόθεση ότι οι τελευταίοι έχουν συνειδητοποιήσει την ιστορική αποστολή της εργατικής τάξης 21. IV. Μικροαστικές και αστικές προσεγγίσεις της έννοιας και του ρόλου της διανόησης Είναι αυτόδηλο πως η αριθμητική αύξηση της διανόησης στην αυγή του καπιταλισμού και ιδιαίτερα στο ιμπεριαλιστικό του στάδιο, η αυξάνουσα ειδική βαρύτητά της, οι ταξικές διαιρέσεις εντός της, η επιδίωξη να κερδηθεί ιδεολογικά από την αστική τάξη, δε θα μπορούσαν παρά να προκαλέσουν και τη διαμόρφωση αστικών ιδεολογικών σχημάτων σχετικών με την έννοια και το ρόλο της διανόησης. Τα σχήματα αυτά είτε υπάρχουν ως γνήσια προϊόντα της αστικής ιδεολογίας είτε ως υποπροϊόντα των μικροαστικών εκφράσεών της. Τα αστικά θεωρητικά σχήματα που σχετίζονται με τη διανόηση είναι ένα μίγμα τεχνοειδυλλιακών και τεχνοκρατικών απόψεων κι εδράζονται φιλοσοφικά στον πραγματισμό που ταυτίζει την αλήθεια με την ωφελιμότητα, υπηρετώντας έτσι με σκληροπυρηνικό τρόπο τη λογική του κέρδους. 18. Βλέπε αναλυτικότερα ό.π., σελ Βλέπε αναλυτικότερα ό.π., σελ Βλέπε αναλυτικότερα ό.π., σελ Βλέπε αναλυτικότερα ό.π., σελ

7 7 Ο Γκάλμπρεϊθ υπήρξε ένας εκ των επιφανέστερων εκπροσώπων των αστικών τεχνοκρατικών απόψεων. Το σχήμα του έχει ως εξής: οι μεγάλες επιχειρήσεις κατακερματίζονται ιδιοκτησιακά και ανήκουν σε ένα πλήθος μετόχων, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός είδους λαϊκού καπιταλισμού. Μέλημα των μικρομετόχων δεν είναι η διοίκηση της επιχείρησης, αλλά η αποκόμιση κάποιων κερδών. Ο τομέας της διοίκησης και οργάνωσης έχει περιέλθει σε μια ομάδα τεχνικών με εξειδικευμένες γνώσεις. Αυτό συνιστά μια τρόπον τινά δυαδική εξουσία στην επιχείρηση. Οι τεχνικοί εξαιτίας της θέσης και του ρόλου τους νιώθουν ως μια ξεχωριστή, σε σχέση με τους μετόχους, ομάδα, με δικούς της σκοπούς και συμφέροντα. Αυτή η δομή που διαμορφώνεται από τους εξειδικευμένους επιστήμονες και τεχνικούς (τεχνοδομή) επιδιώκει να διαφυλάξει την ανεξαρτησία της από τους μετόχους, το κράτος και τις άλλες επιχειρήσεις και αυτονομείται κοινωνικά. Η «τεχνοδομή» για να επιτύχει τελικά τους σκοπούς της βρίσκεται σε μια αέναη προσπάθεια διεύρυνσης των επιχειρήσεων και μεγιστοποίησης της κερδοφορίας τους 22. Έτσι, ο Γκάλμπρεϊθ ανακαλύπτει μιαν αντίθεση ανάμεσα στην ιδιοκτησία και τη διοίκηση που αν υπάρχει, ασφαλώς και δεν μπορεί παρά να είναι τριτεύουσα, ενώ δίνει έναν ιδιαίτερο ρόλο στην «τεχνοδομή», οδηγώντας μας στο συμπέρασμα ότι αυτή είναι που κινεί τα νήματα της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Ο Φουραστιέ κινήθηκε στο ίδιο μήκος κύματος με τον Γκάλμπρεϊθ γράφοντας: «Σε όλες τις χώρες οι άνθρωποι αρχίζουν να βλέπουν όλο και πιο ξεκάθαρα ότι καθοριστικοί παράγοντες του πολιτισμού δεν είναι, όπως πιστεύαμε για μεγάλο διάστημα, ο δικαστικός ή πολιτικός παράγοντας, η ιδιοκτησία, οι σχέσεις παραγωγής, η στρατιωτική ή πολιτική εξουσία, αλλά η τεχνολογία της παραγωγής» 23. Τόσο ο Γκάλμπρεϊθ όσο και ο Φουραστιέ θεωρούν πως κοινωνική πρωτοπορία είναι όχι ακριβώς η διανόηση στο σύνολό της αλλά αυτή που σχετίζεται με το δευτερογενή τομέα. Έτσι, αποκρύπτουν τον ιστορικό ρόλο της εργατικής τάξης κι εξασφαλίζουν τη συμμαχία των τμημάτων της αστικής τάξης. Ο Τζέιμς Μπέρνχαμ σε μια παραλλαγή των παραπάνω ιδεολογικών σχημάτων υποστήριξε πως αν οι φεουδάρχες αντικαταστάθηκαν από τους κεφαλαιοκράτες, στον καπιταλισμό οι δεύτεροι δε θα αντικατασταθούν από την εργατική τάξη αλλά από τους τεχνοκράτες 24. Μια πιο σύγχρονη εκδοχή των παραπάνω απόψεων διατυπώθηκε από τον Τόφλερ στο γνωστό του έργο Το Τρίτο Κύμα. Κατά τον Τόφλερ εκείνο το επιστημονικό δυναμικό που σχετίζεται με τις νέες τεχνολογίες (τεχνο-επαναστάτες τους ονομάζει και διευκρινίζει ότι πρόκειται για πυρηνικούς επιστήμονες, βιοχημικούς, φυσικούς, υπευθύνους της δημόσιας υγείας, ειδικούς της γενετικής) «[ ] είναι η πρωτοπορία του μέλλοντος σε μια οικονομική και πολιτική μάχη, που εκδηλώνεται παράλληλα, στον τομέα της τεχνολογίας, με την πάλη για ενέργεια [ ]» 25. Παρόμοια άποψη εκφράζει και ο γνωστός Τζέρεμι Ρίφκιν: «Στον αυτοματοποιημένο κόσμο υψηλής τεχνολογίας της δεκαετίας του 1990, η νέα αφρόκρεμα των εργατών γνώσης διαθέτει ικανότητες που τη φέρνουν στο προσκήνιο της παγκόσμιας οικονομίας. Πολύ σύντομα θα γίνουν οι νέοι αριστοκράτες [ ]» Βλέπε αναλυτικότερα Γκάλμπρεϊθ Τζον Κένεθ, Το νέο βιομηχανικό κράτος, εκδ. Παπαζήση, Αναφέρεται στο Σαχναζάροφ Γκεόργκι, Το φιάσκο της μελλοντολογίας, σελ. 28, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Βλέπε αναλυτικότερα Burnham J., Η επανάσταση των διευθυντών, εκδ. Κάλβος, χ.χ. 25. Τόφλερ Άλβιν, ΤΟ ΤΡΙΤΟ ΚΥΜΑ, σελ , εκδ. Κάκτος, Ρίφκιν Τζέρεμι, Το τέλος της εργασίας και το μέλλον της, Η δύση του παγκόσμιου εργατικού δυναμικού και το χάραμα της μετά-την αγορά εποχής, σελ. 324, εκδ. Νέα Σύνορα-Α. Α. Λιβάνη, 1996.

8 8 Οι ίδιες θεωρήσεις αλλά αυτή τη φορά ενδεδυμένες το ριζοσπαστικό μανδύα εμφανίστηκαν τη δεκαετία του Ο Ντανιέλ Κον Μπεντίτ έγραψε στο πλέον χαρακτηριστικό του έργο: «Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη: το φάντασμα της σπουδαστικής εξέγερσης. Όλες οι δυνάμεις της γηραιάς Ευρώπη ενώθηκαν σε μια ιερά συμμαχία, για να κυνηγήσουν αυτό το φάντασμα: ο Πάπας και η Κεντρική Επιτροπή, ο Κίσινγκερ και ο Ντε Γκολ, οι Γάλλοι κομμουνιστές και οι Γερμανοί αστυνομικοί» 27. Κατά κάποιο τρόπο, το υπόστρωμα πάνω στο οποίο πάτησε ο Κον Μπεντίτ, αποτέλεσε η παρέμβαση του Μαρκούζε με το έργο του Ο μονοδιάστατος άνθρωπος. Εκεί διαπιστώνει ότι στις ΗΠΑ η πρωτοπορία της κοινωνικής αλλαγής δεν ανήκει στην εργατική τάξη, αλλά στους λούμπεν προλετάριους, στις καταπιεσμένες μειονότητες, στους άνεργους και σε όσους δεν ενσωματώνονται στο σύστημα 28. Θεωρεί παράλληλα ότι το φοιτητικό κίνημα αποτελεί τη μοναδική υπόσχεση για μια ριζική μελλοντική αλλαγή στις βιομηχανικές χώρες 29. Παρόμοιες απόψεις με τους δυο προαναφερόμενους εξέφρασε και ο Γκαροντί. Το καθοριστικό στοιχείο της κοινωνικής πάλης για κοινωνική πρόοδο δεν το έβλεπε στην εργατική τάξη αλλά στους διανοούμενους, τους φοιτητές, τους τεχνικούς. Στην κοινωνική ταξινόμηση του Γκαροντί το φοιτητικό κίνημα προηγείται του εργατικού, κάτι που είναι λογικό για το σκεπτικό του, αφού σύμφωνα με τον Γκαροντί οι εργάτες στις σύγχρονες συνθήκες του καπιταλισμού ενσωματώνονται 30. Οι Μαρκούζε, Γκαροντί, Κον Μπεντίτ, εν τέλει υποτάχτηκαν στο αυθόρμητο, αλλά κυρίως στην αστική ιδεολογία, απεμπολώντας τις μαρξικές θεωρήσεις. V. Η διανόηση ως εχθρός της εργατικής τάξης Βεβαίως, θα ήταν μεγάλη παράλειψη αν δε λέγαμε πως υφίσταται και μια άλλη εκδοχή εκτός των παραπάνω: να αρνηθεί κάποιος τη μαρξιστική οπτική στο όνομα του μαρξισμού. Αναφερόμαστε στον εργατισμό και τον αντιδιανοουμενισμό που περνάει στην άλλη όχθη σε σχέση με τις θεωρήσεις που παραθέσαμε, αλλά οδηγεί στο ίδιο αποτέλεσμα: τη λανθασμένη διάταξη των κοινωνικών δυνάμεων. Γράφει χαρακτηριστικά η Ελένη Μπέλλου, μέλος του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ: «Έχει την ιδιαίτερη σημασία της για τη δουλειά του ΚΚ με τους επιστήμονες, που σε κάθε περίπτωση οφείλει με αντικειμενικότητα να εκτιμά τη δυνατότητα να ξεκολλήσουν τις υπηρεσίες τους από την εξυπηρέτηση της αστικής τάξης και να τις θέσουν στην υπηρεσία του εργατικού κινήματος.»ιδιαίτερη αναφορά θα γίνει για τους εργαζόμενους στην εκπαίδευση, ανεξάρτητα από τις εργασιακές τους σχέσεις: κρατικοί υπάλληλοι, μη μόνιμη μίσθωσή τους από το κράτος (ωρομίσθιοι - αναπληρωτές), μισθωτοί του κεφαλαίου. Για όλες τις περιπτώσεις ισχύει ότι συμμετέχουν άμεσα και ενεργά στον ισχυρότερο ιδεολογικό 27. Κον Μπεντίτ Ντανιέλ, Αριστερισμός, φάρμακο στη γεροντική αρρώστια του κομμουνισμού, σελ. 17, εκδ. Διεθνής Βιβλιοθήκη, Βλέπε αναλυτικότερα Συλλογικό, Η ΔΙΑΝΟΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, ΤΑΞΙΚΗ ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ, σελ , εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αναφέρεται στο Φαράκος Γρηγόρης, Επιστημονικοτεχνική επανάσταση και εργατική τάξη, σελ. 241, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Ό.π., σελ. 281.

9 9 μηχανισμό της αστικής εξουσίας, μέσω του οποίου ασκείται η ιδεολογική χειραγώγηση, ξεκινώντας από τη νηπιακή ηλικία» 31 (η υπογράμμιση στο πρωτότυπο). Ασφαλώς το σχολείο και το πανεπιστήμιο είναι βασικότατοι θεσμοί αναπαραγωγής της κυρίαρχης ιδεολογίας. Ωστόσο, ειδικά σήμερα κανείς δεν μπορεί να πει με πάσα βεβαιότητα ότι είναι οι πιο αποτελεσματικοί θεσμοί που παίζουν αυτό το ρόλο. Η τηλεόραση και το ραδιόφωνο, το διαδίκτυο, οι εφημερίδες και τα περιοδικά, ο κινηματογράφος και το θέατρο (εννοείται όχι στο σύνολό τους), διαμορφώνουν αποφασιστικά τη συνείδηση της νεολαίας και των εργαζομένων, αφού τα μηνύματα είναι επαναλαμβανόμενα και δοσμένα πολύμορφα ενώ παράλληλα αξιοποιούνται οι μελέτες για την ανθρώπινη συμπεριφορά 32. Αλλά ας υποθέσουμε ότι πράγματι οι εκπαιδευτικοί θεσμοί είναι οι πιο σκληροί θύλακες αναπαραγωγής της κυρίαρχης ιδεολογίας. Αυτό δεν οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στα συγγράμματα, στα προγράμματα σπουδών, στο γενικότερο προσανατολισμό της παιδείας; Με άλλα λόγια το απόσπασμα που παραθέσαμε βλέπει ως πρόβλημα τους εκπαιδευτικούς κι όχι τους συστημικούς θεσμούς. Η θεώρηση την οποία κριτικάρουμε βάζει εν τέλει την εργατική τάξη απέναντι από την εκπαιδευτική διανόηση, την οποία την θεωρεί ως εξ ορισμού φορέα αντιδραστικών ιδεών και μάλιστα στο σύνολό της, παρόλο που μεγάλο τμήμα της ανήκει στην εργατική τάξη. Πρόκειται για μια άποψη που ουδεμία σχέση έχει με το μαρξισμό όπως επίσης δεν έχει σχέση με τις παλαιότερες θεωρήσεις του κόμματος 33. Η θεώρηση που παραθέσαμε αποτελεί μια ευθύγραμμη, μονοκόμματη, χοντροκομμένη και αντιδιαλεκτική θεώρηση της κοινωνίας. Ασφαλώς και υπάρχουν εκπαιδευτικοί που είναι φορείς της αστικής ιδεολογίας. Κάποιοι εξ αυτών μάλιστα επιτελούν το «ευγενές» καθήκον τους με ζήλο. Αυτό, όμως, μπορεί να συμβαίνει και στην εργατική τάξη και μάλιστα στο τμήμα της που δεν ταυτίζεται με τη διανόηση. Η ίδια η στάση ζωής, η υποταγή, η αναπαραγωγή αστικών ιδεολογημάτων, η ιδεολογικοποίηση του φόβου, δεν είναι αποκλειστικό ίδιον της διανόησης. Στην κοινωνία δεν υπήρξε, δεν υπάρχει και ούτε και πρόκειται να υπάρξει μια συνάρτηση «ένα προς ένα» της ταξικής τοποθέτησης και της ιδεολογίας. Τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα στη ζώσα πραγματικότητα και δεν έχουν καμία σχέση με τις παραγωγές δογματικών σκέψεων. Αν ήταν έτσι, το βιομηχανικό προλεταριάτο θα ενστερνιζόταν αυτομάτως τον κομμουνισμό. Οι εργάτες δε θα ψήφιζαν ποτέ αστικά κόμματα, θα συσπειρώνονταν στα συνδικάτα, δε θα υπήρχαν απεργοσπάστες, οι απεργίες θα γίνονταν με ρυθμό πολυβόλου, οι έννοιες της ενότητας, της ταξικής πάλης κι εν τέλει της επανάστασης θα ήταν αυτονόητες. Επιπλέον, ποτέ μικροαστικά ή ακόμη και αστικά στοιχεία στην ταξική τους καταγωγή δε 31. Μπέλλου Ελένη, «Για τη σχέση του κομμουνιστικού κόμματος με τη διανόηση», Κομμουνιστική Επιθεώρηση, τ. 3, Ας θυμηθούμε χαρακτηριστικά το πείραμα στο οποίο ένας ψυχολόγος είχε συνεννοηθεί με ένα συγκεκριμένο αριθμό ανθρώπων αφήνοντας εκτός μόνον ένα, για το πώς θα απαντούνε σε ένα πείραμα. Ο ψυχολόγος σχεδίασε τρία ευθύγραμμα τμήματα ανισομήκη και οι συνεννοημένοι συμμετέχοντες ισχυρίζονταν πως το μεγαλύτερο σε μήκος ήταν το μικρότερο. Κατόπιν τούτου το άτομο που δεν είχε έρθει σε συνεννόηση με τον ψυχολόγο αμφέβαλε για αυτό που έβλεπε, δηλαδή για το αν το μεγαλύτερο σε μήκος τμήμα είναι όντως το μεγαλύτερο. Ή ακόμη, ας λάβουμε υπόψη την τεχνολογία των υποσυνείδητων μηνυμάτων όπου ο δέκτης (θεατής) που βρίσκεται μπροστά στον πομπό (τηλεόραση, κινηματογράφος) αποθηκεύει στο υποσυνείδητό του μηνύματα που διοχετεύονται από τον πομπό, χωρίς να μπορεί να τα αντιληφθεί οπτικά. 33. Βλέπε χαρακτηριστικά Σάρλης Δημήτρης, Η εργατική τάξη και ο ρόλος της στη σημερινή ελληνική κοινωνία, σελ , εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1986.

10 10 θα πρόδιδαν την τάξη τους. Το θέλουμε ή όχι, μερικοί από τους πιο μεγάλους επαναστάτες δεν προήλθαν από την εργατική τάξη. Αυτό αποδεικνύει η ιστορία των Μαρξ, Ένγκελς, Λένιν, Κάστρο, Τσε, Λούξεμπουργκ, του δικού μας Μπελογιάννη και τόσων άλλων, όπως επίσης δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στην Ελλάδα υπήρξαν πρωτοπόροι δάσκαλοι στους κοινωνικούς αγώνες 34. Αν τους εκπαιδευτικούς τους θεωρούμε ούτε λίγο ούτε πολύ εχθρούς της εργατικής τάξης, ποιον ακριβώς σύμμαχο θα πρέπει να βρει η εργατική τάξη ώστε αυτός ο σύμμαχος να μπορέσει να παίξει ρόλο στη διαμόρφωση της νεολαιίστικης συνείδησης; Ποιος θα είναι αυτός που θα πειστεί πως πρέπει να ανατρέψει στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο όλες τις ιδεολογικές αστικές κατασκευές; Ποιος, για παράδειγμα, θα εξηγήσει πως το νέο βιβλίο Πολιτικής Παιδείας της Β Λυκείου κάνει φθηνό αντικομουνισμό όταν γράφει πως: «Τον 20ό αιώνα εμφανίστηκαν και δύο νέες κατηγορίες πολιτευμάτων, το κομμουνιστικό και το φασιστικό. Πρόκειται για πολιτεύματα που πρεσβεύουν καινούργιες κοσμοθεωρίες, οι οποίες θέλουν να επικρατήσουν σ όλο τον κόσμο, να γίνουν κοσμοκρατορίες. Είναι πολιτεύματα ολοκληρωτικά» 35. Αν στοχοποιήσουμε, λοιπόν, τους εκπαιδευτικούς ως πολιορκητικούς κριούς της αστικής τάξης στον τομέα της ιδεολογίας, τότε δεν κάνουμε τίποτα άλλο από το να τους χαρίζουμε στον ταξικό αντίπαλο. Εκτός όλων των παραπάνω, είναι εντυπωσιακό (;) και το γεγονός ότι η σκέψη του μέλους του ΠΓ του ΚΚΕ συναντιέται με τη σκέψη του Πουλαντζά. Ο Πουλαντζάς θεωρεί πως «[ ] μια κοινωνική τάξη ορίζεται από τη θέση που κατέχει μέσα σε ένα σύνολο μορφών κοινωνικής πρακτικής, δηλαδή από τη θέση της μέσα στο σύνολο του κοινωνικού καταμερισμού εργασίας, που περιλαμβάνει τις πολιτικές και ιδεολογικές σχέσεις [ ]» 36 (οι υπογραμμίσεις στο πρωτότυπο). Πρόκειται για μια θέση που συρρικνώνει δραματικά την εργατική τάξη, θέτει ιδεολογικά κριτήρια για τον προσδιορισμό της και μοιραία θεωρεί πως υπάρχει μια τεράστια μάζα εργαζομένων απέναντι σε μια πολύ μικρή πρωτοπορία. Αλλά αυτή δεν είναι η μόνη «συνάντηση». Ο αντιδιανοουμενισμός του μέλους του ΠΓ, συναντιέται και με το ρωσικό οικονομισμό. Ο Σεργκέι Προκόποβιτς έγραφε χαρακτηριστικά ότι οι σοσιαλιστές πρέπει να περιμένουν υπομονετικά, μέχρις ότου «οι ίδιοι οι εργάτες, από μόνοι τους, αρχίσουν να παλεύουν κατά του αυταρχικού καθεστώτος χωρίς το επαναστατικό μικρόβιο την ιντελιγκέντσια» 37. VI. Ο ρόλος της διανόησης σήμερα Στην εξέλιξη του καπιταλισμού θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τρεις τύπους εργατών και διανοούμενων που ο ένας διαδέχεται χρονικά τον άλλο. Στην πρώτη καπιταλιστική περίοδο συναντάμε έναν τύπο εργάτη που ακόμη διατηρεί ορισμένα στοιχεία του επαγγελματία χειροτέχνη, άρα ενός εργάτη που διατηρεί και πνευματικές λειτουργίες, ενώ η διανόηση είναι ακόμη έξω από την παραγωγή. Στη δεύτερη περίοδο με τη μαζική μηχανοποίηση συναντάμε το μαζικό εργάτη ο οποίος ασκεί κατ εξοχήν ανειδίκευτη εργασία, ενώ ένα τμήμα της διανόησης εντάσσεται στην παραγωγή. Στην τρίτη 34. Βλέπε χαρακτηριστικά Σακελλαρίου Χάρης, Η παιδεία στην αντίσταση, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Πουλαντζάς Νίκος, ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΑΞΕΙΣ ΣΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ, σελ , εκδ. Θεμέλιο, Βλέπε αναλυτικότερα Χρύσης Αλέξανδρος, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ & ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ, Το ζήτημα των διανοούμενων από τον Marx ως την Οκτωβριανή Επανάσταση, σελ , εκδ. Ιδεοκίνηση, 1996.

11 11 περίοδο, την εποχή της «γενικής διάνοιας» 38 και της γενικευμένης εμπορευματοποίησης, μεγάλο τμήμα της εργατικής τάξης εξειδικεύεται, όλο και λιγότερο εργάζεται χειρωνακτικά και όλο και περισσότερο πνευματικά, ενώ ένα μεγάλο τμήμα της διανόησης εντάσσεται στην παραγωγή έχοντας όχι τα χαρακτηριστικά του ολοκληρωμένου επιστήμονα αλλά του εξειδικευμένου τεχνοκράτη 39. Μήπως, όμως, η βαρύνουσα σημασία της πνευματικής εργασίας «αποϋλοποιεί» την εργασία και σηματοδοτεί το τέλος της εργατικής τάξης; Κι έτσι με το τέλος της εργατικής τάξης, μήπως μπορούμε να ισχυριστούμε ότι μεγάλο τμήμα της διανόησης δεν εντάσσεται τελικά στην εργατική τάξη; Το ερώτημα αυτό αποτελεί ένα από τα πλέον διαδεδομένα αστικά ιδεολογήματα των τελευταίων ετών. Διατυπώθηκε σε διάφορες παραλλαγές από το Ρίφκιν και τον Τόφλερ 40 και στα καθ ημάς από τον Ανδρέα Ανδριανόπουλο 41. Τα κύρια χαρακτηριστικά του ιδεολογήματος είναι τα εξής: Η «πληροφοριοποίηση» της παραγωγής (είσοδος Η/Υ και αυτοματοποίηση) διευρύνεται συνεχώς. Επομένως, διευρύνεται και η πνευματική εργασία. Όμως, η πνευματική εργασία συνεπάγεται απουσία εκμετάλλευσης, αφού η πληροφορία και η γνώση είναι άυλα εμπορεύματα. Όλα αυτά τελικά συνεπάγονται τη συρρίκνωση της εργατικής τάξης που τείνει να εξαφανιστεί. Είτε εξαιτίας των ανεπαρκειών της αστικής ανάλυσης, είτε συνειδητά και σχεδιασμένα, αυτές οι αναλύσεις υποπίπτουν σε σοβαρά θεωρητικά λάθη. Αν εκχυδαΐσουμε την έννοια του εργάτη, θεωρώντας πως είναι ο τύπος με την τραγιάσκα που κάνει μονότονες κι επαναλαμβανόμενες κινήσεις στην αλυσίδα παραγωγής όπως ο Τσάρλι Τσάπλιν στους Μοντέρνους Καιρούς, τότε τα σχήματα των αστών δεν απέχουν από την πραγματικότητα. Αλλά εδώ βρίσκεται το λάθος. Ο εργάτης σύμφωνα με την προσέγγιση του Λένιν είναι αυτός που δεν έχει στα χέρια του μέσα παραγωγής, που λαμβάνει το εισόδημά του με τη μορφή μισθού και το ύψος του μισθού του επαρκεί οριακά ή δεν επαρκεί για την αναπαραγωγή της εργατικής του δύναμης, που δεν έχει διευθυντικό ρόλο στην παραγωγή. Αυτό δεν έχει να κάνει με το αν εργάζεται πνευματικά ή χειρωνακτικά. Δεύτερον, ό,τι και να συμβεί στον καπιταλισμό, προφανώς και δε θα σταματήσει η παραγωγή υλικών προϊόντων. Το γεγονός ότι συχνά προτιμάται η τοποθέτηση κεφαλαίων σε μη υλικές σφαίρες, έχει να κάνει με την αποκόμιση περισσότερων κερδών και την προσπάθεια να αντιρροπησθεί η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους, αλλά αυτό είναι ζήτημα άλλης τάξης. Τρίτο, μια σειρά «άυλων» προϊόντων, όπως π.χ. τα προγράμματα για τους Η/Υ μόνον άυλη μορφή δεν έχουν. Τέταρτο, η εργασία στη σφαίρα της υλικής παραγωγής δεν είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να χαρακτηριστεί ένας εργάτης ως παραγωγικός. Και τι σημαίνει παραγωγικός; Ο Μαρξ έγραφε πως «Παραγωγικός είναι μονάχα ο εργάτης εκείνος που παράγει υπεραξία για τον κεφαλαιοκράτη ή που εξυπηρετεί την αυτοαξιοποίηση του κεφαλαίου» 42. Παράλληλα δίνει τον ορισμό και της μη παραγωγικής εργασίας και του μη παραγωγικού εργάτη: «[ ] Κάθε παραγωγικός εργάτης είναι μισθωτός, αλλά για αυτό δεν είναι κάθε μισθωτός εργάτης παραγωγικός εργάτης. Κάθε φορά που αγοράζεται η εργασία, για να καταναλωθεί σαν αξία χρήσης, σαν υπηρεσία και όχι για 38. Για την έννοια της γενικής διάνοιας βλέπε Ρούσης Γιώργος, Σύγχρονη επαναστατική διανόηση, σελ. 221, εκδ. Γκοβόστη, Ο διαχωρισμός αυτός βρίσκεται στο: Ρούσης Γιώργος, Σύγχρονη επαναστατική διανόηση, σελ. 258, εκδ. Γκοβόστη, Στα βιβλία που αναφέραμε παραπάνω. 41. Βλέπε αναλυτικότερα Ανδριανόπουλος Ανδρέας, Μετά το μέλλον, εκδ. Libro, Μαρξ Καρλ, Το Κεφάλαιο, τ. 1, σελ. 525, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1987.

12 12 να τεθεί σαν ζωντανός συντελεστής στη θέση της αξίας του μεταβλητού κεφαλαίου και να ενσωματωθεί στο καπιταλιστικό προτσές παραγωγής, η εργασία δεν είναι παραγωγική εργασία και ο μισθωτός εργάτης δεν είναι παραγωγικός εργάτης. [ ]» 43 (οι υπογραμμίσεις στο πρωτότυπο). Με το μαρξικό ορισμό του παραγωγικού εργάτη ανακύπτει αυτομάτως το εξής ερώτημα: Ο ορισμός του Μαρξ αφορά στη σφαίρα της υλικής παραγωγής και μόνο; Ο ίδιος φροντίζει να απαντήσει σε αυτό με παραδείγματα: «[ ] Μια τραγουδίστρια που τραγουδά σαν το πουλί είναι ένας μη παραγωγικός εργάτης. Όταν πουλάει το τραγούδι της για χρήμα, γίνεται ως προς αυτό μισθωτός εργάτης ή πουλητής εμπορεύματος. Αλλά η ίδια η τραγουδίστρια, προσλαμβανόμενη από έναν entrepreneur (επιχειρηματία), που τη βάζει να τραγουδά για να κάνει χρήματα, είναι ένας παραγωγικός εργάτης, γιατί παράγει απευθείας κεφάλαιο. Ένας δάσκαλος που διδάσκει άλλους, δεν είναι παραγωγικός εργάτης. Αλλά ένας δάσκαλος που έχει προσληφθεί ως μισθωτός εργάτης σε ένα ινστιτούτο μαζί με άλλους, για να αξιοποιήσει μέσα από την εργασία του το χρήμα του επιχειρηματία του knowledge mongering institution (ιδρύματος που νομισματοποιεί τη γνώση) είναι ένας παραγωγικός εργάτης [ ]» 44 (η υπογράμμιση στο πρωτότυπο). Η παραπάνω επισήμανση του Μαρξ είναι κρίσιμη προκειμένου να βγάλουμε συμπεράσματα και για το σήμερα. Η διανόηση σήμερα στην πλειονότητά της όχι μόνο ανήκει στην εργατική τάξη, αλλά ανήκει και στην κατηγορία του παραγωγικού εργάτη. Έτσι, μέσα από μια διαδικασία προλεταριοποίησης της διανόησης και διανοουμενοποίησης του προλεταριάτου, η διανόηση σήμερα έχει διπλό ρόλο. Ο ένας ρόλος της πηγάζει από την ίδια την ταξική θέση. Αφού στην πλειονότητά της ανήκει στην εργατική τάξη, ιστορική της αποστολή είναι η απελευθέρωση της τάξης της και των υπόλοιπων καταπιεζόμενων στρωμάτων. Από την άλλη, η λενινιστική προτροπή για εισαγωγή της επαναστατικής συνείδησης από έξω, τη βαραίνει και σήμερα. Ο Λένιν αναφερόμενος στην εποχή του γράφει: «Είπαμε, ότι δεν μπορούσε να υπάρχει ακόμα σοσιαλδημοκρατική συνείδηση (σ.σ. ο Λένιν αναφέρεται στην επαναστατική σοσιαλδημοκρατία και όχι στη σοσιαλδημοκρατία με την μετέπειτα έννοια) μέσα στους εργάτες. Η συνείδηση αυτή μπορούσε να έρθει μόνο σε αυτούς απ έξω. Η ιστορία όλων των χωρών δείχνει, ότι η εργατική τάξη αποκλειστικά με τις δικές της δυνάμεις δεν είναι σε θέση να αναπτύξει παρά μόνο μια τρεϊντγιουνιονιστική συνείδηση, δηλ. την πεποίθηση ότι είναι ανάγκη να ενωθεί σε σωματεία, να κάνει αγώνα ενάντια στα αφεντικά, να παλεύει για να αποσπάσει από την κυβέρνηση τον άλφα ή το βήτα απαραίτητο νόμο για τους εργάτες κτλ. Η διδασκαλία όμως του σοσιαλισμού αναπτύχτηκε από τις φιλοσοφικές, ιστορικές και οικονομικές θεωρίες, που τις επεξεργάστηκαν οι μορφωμένοι εκπρόσωποι των εύπορων τάξεων, η διανόηση [ ]» 45 (οι υπογραμμίσεις στο πρωτότυπο). Την εποχή που διατύπωνε αυτή τη θέση ο Λένιν, το ποσοστό της διανόησης ήταν σαφώς μικρότερο από ό,τι σήμερα, ενώ μικρότερο σε σχέση με το σήμερα ήταν και το ποσοστό της διανόησης που ήταν ενταγμένο ή έτεινε να ενταχθεί στην εργατική τάξη. Αυτό σημαίνει πως η παρατήρηση του Λένιν, όχι μόνο δεν αναιρείται αλλά αποκτά πολλαπλή ισχύ, αφού ο ρόλος του «εισαγωγέα» συνείδησης στην εργατική τάξη ανατίθεται σε τμήμα της και όχι απαραίτητα σε έναν εξωτερικό παράγοντα. Τα 43. Μαρξ Καρλ, Αποτελέσματα της άμεσης διαδικασίας παραγωγής, [VI ανέκδοτο κεφάλαιο], σελ. 131, εκδ. Α/Συνέχεια, χ.χ. 44. Ό.π., σελ Λένιν Β. Ι., Τι να κάνουμε, Άπαντα, τ.6, σελ , εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1986.

13 13 θεωρητικά εφόδια της διανόησης που προέρχονται από τα πανεπιστημιακά ιδρύματα, τα μεταπτυχιακά, τη συνεχή πνευματική ενασχόληση, δίνουν τη δυνατότητα στην εργατική διανόηση (χωρίς καθόλου να αποκλείεται και η μη εργατική) να απομυθοποιήσουν τους αστικούς μύθους πάσης φύσεως, να απομυστικοποιήσουν την καπιταλιστική παραγωγή, να δείξουν πως πέρα από το σύγχρονο τρεϊντγιουνιονισμό 46 ο οποίος έχει όρια, υπάρχει και ο επαναστατικός δρόμος. Επομένως, ο κοινωνικός ρόλος της διανόησης και ειδικά της εργατικής διανόησης είναι ιδιαίτερα κρίσιμος και απαραίτητος για τη ριζοσπαστικοποίηση των ευρύτερων τμημάτων της εργατικής τάξης. Η εργατική διανόηση είναι πλέον επιφορτισμένη με ένα διπλό ρόλο: τόσο αυτόν της απελευθέρωσης της τάξης της, όσο και του διαφωτιστή της. Παράλληλα, προς αποφυγή ωραιοποιήσεων, δε θα πρέπει να μας διαφεύγει πως τμήματα της διανόησης, αστικά ή μικροαστικά, μπορούν να παίξουν (και παίζουν) αυτό το ρόλο που περιγράφουμε και αντίστροφα. Να είναι, δηλαδή, διαπρύσιοι κήρυκες των αστικών και μικροαστικών ιδεολογημάτων και να εργάζονται συνειδητά ή μη, επαγγελματικά ή αυθόρμητα υπέρ της διαιώνισης του συστήματος. Οι αντικειμενικές δυνατότητες που έχουν λόγω της μόρφωσής τους μπορούν να κάνουν την ιδεολογική τους δουλειά πολλαπλά αποτελεσματική για το σύστημα. Σήμερα πλειάδα διανοούμενων έχουν μετατραπεί σε κέρβερους 47 και παίζουν ένα ρόλο απολύτως αντιδραστικό. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις τέτοιων διανοούμενων είναι ορισμένοι πανεπιστημιακοί, δημοσιογράφοι, πολιτικοί, δημοσιολόγοι, γραφειοκράτες δημόσιων οργανισμών κ.ά. VII. Η διανόηση στην Ελλάδα Σκοπός μας δεν είναι να παραθέσουμε μόνο κάποια στατιστικά στοιχεία, αλλά να δώσουμε και ορισμένες ποιοτικές παραμέτρους που σχετίζονται με τη διανόηση στο σύγχρονο καπιταλισμό, άρα και στην Ελλάδα. Έτσι, θα πρέπει να θυμηθούμε τις έννοιες της τυπικής και της ουσιαστικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο. Ο Μαρξ χρησιμοποίησε την έννοια της τυπικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο για να περιγράψει τη διαδικασία κατά την οποία το κεφάλαιο μετατρέπει σε μισθωτούς εργάτες πρώην ανεξάρτητους παραγωγούς, χωρίς όμως να επαναστατικοποιείται η μέθοδος παραγωγής. Ως παράδειγμα αναφέρει την περίπτωση των χειροτεχνών που, ενώ αρχικά εργάζονταν για λογαριασμό τους ή ως καλφάδες ενός συντεχνιακού μάστορα, τώρα μπαίνουν στην παραγωγή υπό την εποπτεία του κεφαλαιοκράτη 48. Από την άλλη, μιλώντας για ουσιαστική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο, εννοούσε όχι μόνο τη μετατροπή του ανεξάρτητου παραγωγού σε μισθωτό εργάτη, αλλά και την παράλληλη τροποποίηση των τεχνικών προτσές της εργασίας και τους κοινωνικούς συσχετισμούς 49. Η ουσιαστική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο διευκολύνεται, προωθείται κι επιταχύνεται από τη μετατροπή της επιστήμης σε άμεση παραγωγική δύναμη, την οποία ο Μαρξ την περιέγραψε ως εξής: «Η ιδιοποίηση της ζωντανής εργασίας από το 46. Για τον τρεϊντγιουνιονισμό βλέπε χαρακτηριστικά Λένιν Β. Ι., Τι να κάνουμε, Άπαντα, τ. 6, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Ο χαρακτηρισμός ανήκει στο Γιώργο Ρούση και τον χρησιμοποιεί στο βιβλίο του Σύγχρονη επαναστατική διανόηση, εκδ. Γκοβόστη, Βλέπε χαρακτηριστικά Μαρξ Καρλ, Το Κεφάλαιο, τ. 1, σελ. 526, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Ό.π.

14 14 κεφάλαιο αποκτά κι απ' αυτή την άποψη στα μηχανήματα άμεση πραγματικότητα: από τη μια μεριά, αυτό που επιτρέπει στη μηχανή να εκτελεί την ίδια εργασία που εκτελούσε προηγούμενα ο εργάτης είναι η ανάλυση και εφαρμογή μηχανικών και χημικών νόμων, που πηγάζει μέσα από την επιστήμη. Η ανάπτυξη ωστόσο των μηχανημάτων σ' αυτή την κατεύθυνση παρουσιάζεται μόνο όταν η μεγάλη βιομηχανία έχει ήδη φτάσει σε ανώτερη βαθμίδα και όλες οι επιστήμες έχουν αιχμαλωτιστεί στην υπηρεσία του κεφαλαίου κι από την άλλη μεριά, όταν τα ίδια τα διαθέσιμα μηχανήματα ήδη προσφέρουν μεγάλους πόρους. Τότε η εφεύρεση γίνεται επιχείρηση, και η εφαρμογή της επιστήμης στην ίδια την άμεση παραγωγή γίνεται σκοπιά που την καθορίζει και την παρακινεί. Δεν είναι όμως αυτή η πορεία με την οποία γεννήθηκαν σε γενικές γραμμές τα μηχανήματα, κι ακόμα λιγότερο αυτή που ακολουθεί η λεπτομερειακή τους πρόοδος. Η πορεία αυτή είναι η ανάλυση - μέσα από τον καταμερισμό της εργασίας, που ήδη μετατρέπει τις ενέργειες των εργατών ολοένα περισσότερο σε μηχανικές, ώστε σ' ένα ορισμένο σημείο τη θέση τους μπορεί να πάρει ο μηχανισμός. (Αφορά την οικονομία ενέργειας.) Εδώ λοιπόν ο συγκεκριμένος τρόπος εργασίας εμφανίζεται άμεσα να μεταφέρεται από τον εργάτη στο κεφάλαιο με τη μορφή της μηχανής, κι αυτή η μετάθεση να απαξιώνει το εργατικό δυναμικό του εργάτη. Γι' αυτό και η πάλη των εργατών ενάντια στα μηχανήματα. Αυτό που ήταν δραστηριότητα του ζωντανού εργάτη γίνεται δραστηριότητα της μηχανής. Έτσι παρουσιάζεται στον εργάτη χειροπιαστά η ιδιοποίηση της εργασίας από το κεφάλαιο, το κεφάλαιο να απορροφά τη ζωντανή εργασία "σαν ερωτοχτυπημένο"» 50. Το πέρασμα από την τυπική στην ουσιαστική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο και η μετατροπή της επιστήμης σε άμεση παραγωγική δύναμη, έχουν επιφέρει την αύξηση της διανόησης και μάλιστα της προλεταριακής, όπως έχουμε ήδη επισημάνει. Επομένως, αντιλαμβάνεται κάποιος με θεωρητικό τρόπο ότι η διανόηση όλο και μεγαλώνει. Χωρίς στατιστική επιβεβαίωση μπορεί να γίνει αντιληπτό κι εμπειρικά: οι μεμονωμένοι μηχανικοί μειώνονται και όλο και περισσότερο ανθίζουν τα τεχνικά γραφεία που λειτουργούν κάτω από κάποιο ισχυρό ή λιγότερο ισχυρό κεφάλαιο με μηχανικούς μισθωτούς. Το ίδιο συμβαίνει και με τα ιατρικά ή διαγνωστικά κέντρα, τα φροντιστήρια και τα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια, τα δικηγορικά γραφεία, τα Μέσα Ενημέρωσης κ.ά. Ο επιστήμονας δουλεύει πλέον σε μια επιχείρηση στην οποία υπάρχει εντατικοποίηση, καταπίεση κι εκμετάλλευση, η έρευνα κι εν γένει η εργασία γίνονται με τη βοήθεια των νέων τεχνολογιών, ενώ παράλληλα εντείνεται η συγκέντρωση και η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου. Ας περάσουμε τώρα και στη στατιστική επιβεβαίωση του γεγονότος της αύξησης της διανόησης γενικά και της προλεταριακής διανόησης ειδικά. Το 1971 υπήρχαν οικονομικά ενεργοί απόφοιτοι ΑΕΙ που αποτελούσαν το 7,47% του Οικονομικά Ενεργού Πληθυσμού (ΟΕΠ). Τα αντίστοιχα νούμερα το 1981, ήταν και 10,84%. Το 1991 φτάνουμε στους και στο 14,65% του ΟΕΠ. Όσον αφορά στην ταξική διαστρωμάτωση, το 1971 μισθωτοί ήταν το 72,85%, το 1985 το 66,38%, δηλαδή παρατηρήθηκε μια μείωση. Το 1994 οι διανοούμενοι στην ελληνική κοινωνία έφτασαν τους Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το τελευταίο τετράμηνο του 2012, το σύνολο όσων είναι απόφοιτοι ΑΕΙ και ΤΕΙ φτάνει τους ανθρώπους, κάτι που 50. Μαρξ Καρλ, Βασικές γραμμές της κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας [Grundrisse], τ. Β, Στοχαστής, σ , Κέντρο Μαρξιστικών Ερευνών, ΟΙ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΑΞΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ( ), σελ , εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1996.

15 15 σημαίνει μια αλματώδη αύξηση της διανόησης. Στην ίδια μελέτη της ΕΛΣΤΑΤ το εργατικό δυναμικό υπολογίζεται στους ανθρώπους 52. Επίσης, σύμφωνα με τα στοιχεία του ICAP ο οικονομικά ενεργός πληθυσμός για το 2012 ανερχόταν στα άτομα 53. Αυτό σημαίνει ότι το ποσοστό των πτυχιούχων ανώτατης και ανώτερης εκπαίδευσης ιδρυμάτων ήταν περίπου το 65%. Ειδικά για την εκπαίδευση αναφέρουμε πως το 2011 υπήρχαν περίπου , το 2012 περίπου και το 2013 περίπου Αν και υπάρχει μείωση λόγω των μη διορισμών και των απολύσεων, το νούμερο είναι αρκετά μεγάλο και δεν μπορεί να μη ληφθεί υπόψη 54. Δε θα πρέπει, παράλληλα, να ξεχνάμε πως η ελληνική διανόηση παρουσιάζει μια μείωση που είναι όμως εικονική και οφείλεται στη μετανάστευση λόγω της καπιταλιστικής κρίσης. Για τη μετανάστευση των Ελλήνων, τα αποτελέσματα σχετικής έρευνας του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου (EUI) της Φλωρεντίας και του Trinity College του Δουβλίνου, του Ινστιτούτου Elcano Royal της Μαδρίτης και του Τεχνικού Πανεπιστήμιου της Λισαβόνας, επιβεβαιώνουν πολλές από τις έως τώρα εκτιμήσεις, αλλά αποκαλύπτουν και νέες δυσάρεστες αλήθειες. Το 2011 είναι η χρονιά που ξεκινάει το περίφημο brain drain, με το φαινόμενο να φτάνει στο αποκορύφωμά του το 2012 και να συνεχίζεται σε έντονους ρυθμούς. Οι χώρες όπου εγκαθίστανται οι Έλληνες είναι η Μ. Βρετανία (25%), η Γερμανία, η Ολλανδία, το Βέλγιο, η Ελβετία και οι ΗΠΑ. Από αυτούς που παίρνουν την απόφαση να φύγουν από την Ελλάδα, το 89% είναι πτυχιούχοι. Συγκεκριμένα, το 24,5% των Ελλήνων είναι μηχανικοί, με σπουδές στα Οικονομικά και στη Διοίκηση Επιχειρήσεων (22,3%), σε Πληροφορική και Επιστήμη των Υπολογιστών (19%), στα Μαθηματικά (12%) και στις Κοινωνικές Επιστήμες (12%). Οι ηλικίες αυτών ποικίλλουν: το 48% δεν έχει κλείσει ακόμα τα 30, ενώ το 49% είναι από 31 έως 45 ετών 55. Αν και όλα τα παραπάνω στοιχεία είναι από ανεπαρκή ως φτωχά και παρόλο που πρέπει να υπάρχει συγκεκριμένη μεθοδολογία για τον υπολογισμό της εργατικής τάξης, της διανόησης, της εργατικής διανόησης, του οικονομικά ενεργού πληθυσμού κ.λπ., μπορούμε με μια σχετική ασφάλεια να δούμε κάποιες τάσεις: παρά τις όποιες αυξομειώσεις, η διανόηση αυξάνει σε απόλυτα και σχετικά νούμερα και αυξάνει και ως ποσοστό της εργατικής τάξης. Αυτή η αριθμητική αύξηση σε συνδυασμό με το ρόλο της στην παραγωγή είναι σήμερα που την καθιστά ιδιαίτερα σημαντική και ως τμήμα της εργατικής τάξης και ως σύμμαχό της. ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Κάππος Κώστας, ΤΑΞΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ, εκδ. Αλήθεια, Κέντρο Μαρξιστικών Ερευνών, ΟΙ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΑΞΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ( ), εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Κιουράνοφ Τσιάβνταρ, Κοινωνικές τάξεις και κοινωνική διαφοροποίηση, εκδ. Ειρήνη, Παπαδόπουλος Περικλής, Η ΤΑΞΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Τα στοιχεία βρίσκονται στο: Τα στοιχεία βρίσκονται στο: 55.http://tganews.com/latestnews

16 Ρούσης Γιώργος, Σύγχρονη επαναστατική διανόηση, εκδ. Γκοβόστη, Σάρλης Δημήτρης, Η εργατική τάξη και ο ρόλος της στη σημερινή ελληνική κοινωνία, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Σαχναζάροφ Γκεόργκι, Το φιάσκο της μελλοντολογίας, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Συλλογικό, Η ΔΙΑΝΟΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, ΤΑΞΙΚΗ ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Συλλογικό, Νέες Τεχνολογίες, ΑΡΘΡΑ-ΜΕΛΕΤΕΣ, εκδ. 12 ου φεστιβάλ ΚΝΕ-ΟΔΗΓΗΤΗ, Χρύσης Αλέξανδρος, Φιλοσοφία και Χειραφέτηση, Το ζήτημα των διανοούμενων από τον Marx ως την οκτωβριανή επανάσταση, εκδ. Ιδεοκίνηση,

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 19341 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 4\12\2014 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Πυρίδου Κωνσταντίνα ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1 Α. Σχεδιαγραμματική απεικόνιση της περίληψης ΘΕΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος

Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920 ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος 1. Ο κοινοβουλευτισµός είναι η µορφή πολιτικής εκπροσώπησης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓ Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΩΣ ΤΟ 1941 100 Α. ΚΛΕΙΣΤΕΣ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις διαζευκτικής απάντησης ή του τύπου

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ;

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Καθώς έχουν περάσει, από το 2008 οπότε και ξέσπασε η μεγαλύτερη καπιταλιστική κρίση μετά την κρίση του 1929, οι πάντες σχεδόν συμπεριφέρονται σαν να έχει ξεπεραστεί η κρίση

Διαβάστε περισσότερα

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 20 ος αιώνας } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 1 Taylor F. (1911) The Principles of Scientific Management. επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ Ή ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΠΑΙΔΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ Ή ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΙΔΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ Ή ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΑΔΡΙΑΝΟΥΠΟΛΙΤΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ-ΕΡΕΥΝΗΤΗ Email:Kadrian@freemail.gr Το δίλημμα Παιδεία για την Παιδεία ή για την αγορά εργασίας έχει έλθει τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι (1886-1964) Καρλ Πολάνυι Ούγγρος διανοητής νομάδας εβραϊκής καταγωγής με έντονη πνευματική και πολιτική δράση, θεμελιωτής του κλάδου της

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ.

ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ. ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ. Είδαμε πως το 4.2% των μαθητών στο δείγμα μας δεν έχουν ελληνική καταγωγή. Θα μπορούσαμε να εξετάσουμε κάποια ειδικά χαρακτηριστικά αυτών των ξένων μαθητών

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α1 α. σχολικό βιβλίο, σελ. 46. Φεντερασιόν: ήταν μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοικτή σε νέες ιδέες

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών. Οικονομικά της Εκπαιδευσης. Ακαδημαικό έτος 2013-2014. Διδάσκων: Νίκος Γιαννακόπουλος

Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών. Οικονομικά της Εκπαιδευσης. Ακαδημαικό έτος 2013-2014. Διδάσκων: Νίκος Γιαννακόπουλος Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών Οικονομικά της Εκπαιδευσης Ακαδημαικό έτος 2013-2014 Διδάσκων: Νίκος Γιαννακόπουλος Εισαγωγικά Οικονομική επιστημη και εκπαίδευση Τα οικονομικά της εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση Φύλλο Εργασίας 1. Αφού συμβουλευτείτε τη σελίδα 44 του βιβλίου σας καθώς και το χάρτη που παρατίθεται, να συμπληρώσετε την πιο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ ΝΕΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ ΝΕΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ ΝΕΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 1996-1998 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΑΡΧΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΚΥΠΡΟΥ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2000

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση ξεκίνησε στα τέλη του 18 ου αιώνα από την Μ.Βρετανία.

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ. Α. Κείμενο. Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ. Α. Κείμενο. Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Α. Κείμενο Μ.Μ.Ε. και έλεγχος της εξουσίας Στην αρχή τα μέσα ενημέρωσης αντικατέστησαν τον τελάλη που ενημέρωνε μια μικρή κοινότητα για το τι είχε συμβεί ή για αυτά που θα γίνονταν στο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΕΜΠΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία

Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία Πολιτιστικές βιομηχανίες, ως όρος εισάγεται στις αρχές του εικοστού αιώνα, Αρχικά εμφανίστηκε από τους Μαξ Χορκ-χάιμερ και Τίοντορ Αντόρνο (Μax Horkheimer, Theodor

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΕΛΠ 11: Ελληνική Ιστορία Ακ. Έτος: 2008-9 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: Η βυζαντινή αριστοκρατία κατά τους 9 ο έως 12 ο αιώνα: δομή και χαρακτηριστικά, ανάπτυξη και σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Συνοπτική Μεθοδολογία Ασκήσεων Κεφαλαίου 7. Ασκήσεις στο IP Fragmentation

Συνοπτική Μεθοδολογία Ασκήσεων Κεφαλαίου 7. Ασκήσεις στο IP Fragmentation Συνοπτική Μεθοδολογία Ασκήσεων Κεφαλαίου 7 Οι σημειώσεις που ακολουθούν περιγράφουν τις ασκήσεις που θα συναντήσετε στο κεφάλαιο 7. Η πιο συνηθισμένη και βασική άσκηση αναφέρεται στο IP Fragmentation,

Διαβάστε περισσότερα

Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα

Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα Οι κάτοικοι στην Ελλάδα μετακομίζουν κατά μέσο όρο 3 έως 5 φορές στη ζωή τους, διαμένουν σε ιδιόκτητη κατοικία σε ποσοστό περίπου 70%,

Διαβάστε περισσότερα

Τα εφόδια των εργαζομένων για την είσοδο και παραμονή στην εργασία

Τα εφόδια των εργαζομένων για την είσοδο και παραμονή στην εργασία Τα εφόδια των εργαζομένων για την είσοδο και παραμονή στην εργασία Όταν το άτομο έρχεται αντιμέτωπο για πρώτη φορά με την άμεση πράξη της αναζήτησης και εξεύρεσης εργασίας, πρέπει, ουσιαστικά, να εντοπίσει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Η κατηγοριοποίηση των θεμάτων της ΤΡΑΠΕΖΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ στο μάθημα της ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ έγινε με βάση την τρέχουσα πορεία της ύλης στο μάθημα, αλλά και με βάση τη ροή της ύλης,

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργία ανοικτών μαθημάτων- ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ- ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ- ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

Δημιουργία ανοικτών μαθημάτων- ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ- ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ- ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ Δημιουργία ανοικτών μαθημάτων- ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ- ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ- ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 2. ΑΔΕΙΕΣ Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΚΥΠΡΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑTΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΤΑΞΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΑΞΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Τάξη, ταξική κοινωνία, ταξική πάλη. Λέξεις και έννοιες με ιδιαίτερη ιδεολογική και πολιτική φόρτιση. Η ύπαρξη των κοινωνικών τάξεων ήταν γνωστή και αυτονόητη από την αρχαιότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ

ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ Το σχολείο, ως ένας κατεξοχήν κοινωνικός θεσμός, δεν μπορεί να παραμείνει αναλλοίωτο μπροστά στις ραγδαίες

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: GI_V_NEG_0_17443 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 11 / 12 / 2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΒΡΕΝΤΖΟΥ ΕΛΙΝΑ ΖΗΣΗ ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΔΙΔΑΣΚΟΥΝ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΔΡΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία

Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία Εργασιακή Θεωρία της Αξίας του Μαρξ Σημειώσεις του Λευτέρη Τσουλφίδη Καθηγητή Τμήματος Οικονομικών Επιστημών Ο Νόμος της Αξίας του Μαρξ Ο καπιταλισμός ορίζεται ως το σύστημα

Διαβάστε περισσότερα

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα.

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα. Β. ΑΝΟΙΚΤΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις ανάπτυξης 1. Λαµβάνοντας υπόψη σας τα εθνικά, κοινωνικά, οικονοµικά και πολιτικά χαρακτηριστικά της τσαρικής Ρωσίας καθώς και τις ιδιαίτερες συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Ο τάφος του Βίτγκεντάιν στο Κέιμπριτζ κοσμείται από το ομοίωμα μιας ανεμόσκαλας: «Οι προτάσεις μου αποτελούν διευκρινίσεις, όταν αυτός που με καταλαβαίνει, τελικά τις αναγνωρίσει

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης Εκπονώ διπλωματική ερευνητική εργασία στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση: αυτό είναι εκπαιδευτική έρευνα; κι αν ναι, τι έρευνα είναι; Αντώνης Λιοναράκης 7-8 Ιουνίου 2008 Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

Συνεντεύξεις «πρόσωπο με πρόσωπο (face to face). Κοινές ερωτήσεις για όλους τους συμμετέχοντες.

Συνεντεύξεις «πρόσωπο με πρόσωπο (face to face). Κοινές ερωτήσεις για όλους τους συμμετέχοντες. Κεντρικά ερωτήματα: Ποιες είναι οι διαστάσεις της συζήτησης για την κρίση στο Δημόσιο Διάλογο; Ήταν η υιοθέτηση του πακέτου διάσωσης για την Ελλάδα και η ένταξη της Ελλάδας στο μηχανισμό στήριξης μονόδρομος

Διαβάστε περισσότερα

Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή

Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή Η μελέτη της Ευαγγελίας Παπαπέτρου για την απασχόληση - ανεργία και τις μισθολογικές διαφορές ανδρών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

1. Γυναίκα & Απασχόληση

1. Γυναίκα & Απασχόληση 1. Γυναίκα & Απασχόληση Παρά τα βήματα προόδου τα οποία έχουν σημειωθεί τα τελευταία χρόνια, τόσο σε θεσμικό επίπεδο (νομοθετικό έργο), όσο και στην ανάπτυξη «ειδικευμένων πολιτικών και δράσεων» καταπολέμησης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Κύριε Πρόεδρε, εκλεκτά μέλη της ακαδημαϊκής και της επιχειρηματικής κοινότητας, αγαπητοί απόφοιτοι, κυρίες και κύριοι. Βρίσκομαι απόψε

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία πηγάζει από το λαό, ασκείται από τον λαό και υπηρετεί τα συμφέροντά του. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η λήψη αποφάσεων με ψηφοφορία

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΣΠΕΡΙΔΩΝ 104 ΚΑΛΛΙΘΕΑ & ΑΙΓΑΙΟΥ 109 ΝΕΑ ΣΜΥΡΝΗ. www.proodos.gr

ΕΣΠΕΡΙΔΩΝ 104 ΚΑΛΛΙΘΕΑ & ΑΙΓΑΙΟΥ 109 ΝΕΑ ΣΜΥΡΝΗ. www.proodos.gr ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ «ΠΡΟΟΔΟΣ» ΕΣΠΕΡΙΔΩΝ 104 ΚΑΛΛΙΘΕΑ & ΑΙΓΑΙΟΥ 109 ΝΕΑ ΣΜΥΡΝΗ www.proodos.gr 1 Ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 5 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2014 «Ελεύθερος χρόνος και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2012-2013 Η ελληνική τριτοβάθμια εκπαίδευση Μέρος Α : το ευρωπαϊκό & διεθνές πλαίσιο αναφοράς (2001-2012)

ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2012-2013 Η ελληνική τριτοβάθμια εκπαίδευση Μέρος Α : το ευρωπαϊκό & διεθνές πλαίσιο αναφοράς (2001-2012) 1 ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2012-2013 Η ελληνική τριτοβάθμια εκπαίδευση Μέρος Α : το ευρωπαϊκό & διεθνές πλαίσιο αναφοράς (2001-2012) Διεθνείς & εθνικές βάσεις δεδομένων: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 1 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ: Ενεργός συμμετοχή (βιωματική μάθηση) ΘΕΜΑ: Παράδοση στο μάθημα των «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ», για τον τρόπο διαχείρισης των σκληρών δίσκων.

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 6: Η Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων και ο ρόλος του διευθυντή ανθρώπινων πόρων Ειρήνη Τριάρχη Ανοιχτά Ακαδημαϊκά

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο ίκαιο των Πληροφοριακών Συστημάτων, των Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και του ιαδικτύου Α.Μ 30437. Χριστίνα Θεοδωρίδου 2

Εισαγωγή στο ίκαιο των Πληροφοριακών Συστημάτων, των Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και του ιαδικτύου Α.Μ 30437. Χριστίνα Θεοδωρίδου 2 Α.Μ 30437 Χριστίνα Θεοδωρίδου 2 Περιεχόμενα Περιεχόμενα... 3 1. Εισαγωγή... 7 2. Θέματα νομικής ορολογίας... 9 2.1. Η νομική έννοια του διαδικτύου και του κυβερνοχώρου... 9 2.2. Το πρόβλημα της νομικής

Διαβάστε περισσότερα

2 Η απασχόληση στο εμπόριο: Διάρθρωση και εξελίξεις

2 Η απασχόληση στο εμπόριο: Διάρθρωση και εξελίξεις 2 Η απασχόληση στο εμπόριο: Διάρθρωση και εξελίξεις 2.1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις Στο Μέρος αυτό αποτυπώνονται οι εξελίξεις στη διάρθρωση και στα βασικά χαρακτηριστικά της απασχόλησης στο εμπόριο σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν 2 Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν Στους φοιτητές μου που αποτελούν την πηγή και το κίνητρο για: «συνεχή βελτίωση» «συνεχή μάθηση» «συνεχή ανανέωση» και προβληματισμό 3 ανάπτυξη, αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΣΧΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΠΙΝΑΚΩΝ...xiii ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ...xv ΠΡΟΛΟΓΟΣ...xvii ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ...

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνές συνέδριο για την έρευνα και την εκπαίδευση γύρω από τη γυναίκα

Διεθνές συνέδριο για την έρευνα και την εκπαίδευση γύρω από τη γυναίκα Επ. fcoiv. Ερ., Gr. R. So. Re. 1983 Διεθνές συνέδριο για την έρευνα και την εκπαίδευση γύρω από τη γυναίκα Λάουρα Μαράτου-Αλιπράντη* Το πρώτο διεθνές συνέδριο για την «Έρευνα και εκπαίδευση γύρω από τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Δευτέρα, 3 Ιουνίου 2013

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

14 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ & ΞΥΛΟΥ (UITBB)

14 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ & ΞΥΛΟΥ (UITBB) 14 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ & ΞΥΛΟΥ (UITBB) ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ & ΣΥΝΑΦΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ, ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΣΟΥΛΑ Από τη θέση του Προέδρου της Ομοσπονδίας Οικοδόμων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΒΙΩΣΗ. Λ. ΛΙΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Ομ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών. Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Σχέσεων 3/12/12

ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΒΙΩΣΗ. Λ. ΛΙΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Ομ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών. Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Σχέσεων 3/12/12 ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΒΙΩΣΗ Λ. ΛΙΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Ομ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Σχέσεων 3/12/12 Η Εικόνα της Κρίσης όπως την αντιλαμβανόμαστε (λανθασμένα) Όταν σκεπτόμαστε ή μιλούμε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ. Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014

Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ. Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014 Ο Φιλελευθερισμός του Καρλ Πόππερ Όμιλος Ανοιχτή Κοινωνία & Ινστιτούτο Διπλωματίας και Διεθνών Εξελίξεων 23 Οκτωβρίου 2014 Τι ήταν ο Πόππερ Φιλελεύθερος; Σοσιαλδημοκράτης; Συντηρητικός; Ήταν ο Πόππερ φιλελεύθερος;

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση VPRC Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ 1/2 Ανάθεση: ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Σκοπός της έρευνας: Η διερεύνηση των απόψεων μαθητών Γυμνασίου και Λυκείου σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

1. ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

1. ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ . ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Έτος Ίδρυσης: 7 ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΓΓΕΛΙΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Η ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΣΥΝΘΕΣΗ ΔΕΠ (ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ).... ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΔΕΠ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΒΑΘΜΙΔΑ (ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ)....

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

1.1. ΟΜΑΔΑ Α. Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος).

1.1. ΟΜΑΔΑ Α. Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος). ΑΘ. ΧΑΡΙΤΩΝΙΔΗΣ : ΑΟΘ για ΕΠΑΛ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο : ΒΑΣΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1.1. ΟΜΑΔΑ Α 1.1.1. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος).

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΔΙΟ 1. ΜΕΓΑΕΠΙΠΕΔΟ. (ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ. ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΕΠΙΔΕΧΕΤΑΙ «ΑΝΑΔΟΜΗΣΕΙΣ»

ΣΤΑΔΙΟ 1. ΜΕΓΑΕΠΙΠΕΔΟ. (ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ. ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΕΠΙΔΕΧΕΤΑΙ «ΑΝΑΔΟΜΗΣΕΙΣ» Πως γίνομαι δημιουργός Αναλυτικού Προγράμματος: B= (Τι γνωρίζουν οι συνάδελφοι πριν από το σεμινάριο για το Θέμα) (BEFORE) D= (Τι λαμβάνουν οι συνάδελφοι κατά το σεμινάριο για το Θέμα) (DURING) A= (Τι

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Γραφεία: Κτήριο Αποστολίδη, Καλλιπόλεως και Ερεσού 1 T.K. 20537, 1678 Λευκωσία, Τηλ.: + 357 22893850, Τηλομ.: + 357 22 894491 Παρουσίαση 26 Ιανουαρίου 2014 2. ΣΚΟΠΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΡΩΝΤΕΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΕΠΙΔΡΩΝΤΕΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Το Μάρκετινγκ αποτελεί μια βασική επιχειρηματική λειτουργία που έχει στόχο την ανάπτυξη, την οργάνωση και των έλεγχο ανταλλακτικών διαδικασιών μεταξύ της επιχείρησης και των

Διαβάστε περισσότερα

9. Συστολικές Συστοιχίες Επεξεργαστών

9. Συστολικές Συστοιχίες Επεξεργαστών Κεφάλαιο 9: Συστολικές συστοιχίες επεξεργαστών 208 9. Συστολικές Συστοιχίες Επεξεργαστών Οι συστολικές συστοιχίες επεξεργαστών είναι επεξεργαστές ειδικού σκοπού οι οποίοι είναι συνήθως προσκολλημένοι σε

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου - 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18497 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/14 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΑΓΡΟΓΙΑΝΝΗ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Α. ΘΕΜΑ: Η ραγδαία εξάπλωση των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και οι αναδιαρθρώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ. Διοίκηση Επιχειρήσεων. Β Εξάμηνο -Παραδόσεις

ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ. Διοίκηση Επιχειρήσεων. Β Εξάμηνο -Παραδόσεις ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ Διοίκηση Επιχειρήσεων Β Εξάμηνο -Παραδόσεις 1 Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι να κατανοηθεί από τους σπουδαστές η σημασία της Διοικητικής Επιστήμης στην λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (θερινά τμήματα)

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (θερινά τμήματα) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (θερινά τμήματα) Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου σε 80-100 λέξεις. Την ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας των μαθητών ως αναγκαία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Βιογραφικό σημείωμα Ο Πολυμέρης Βόγλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1964. Σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκπόνησε τη διατριβή του στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση στην εκπαίδευση

Αξιολόγηση στην εκπαίδευση Αξιολόγηση στην εκπαίδευση Έννοια και ορισμοί Έννοια Διαδικασία κρίσης ή μέτρησης μια αξίας Ορισμοί Δεν υπάρχει ομοφωνία μεταξύ των θεωρητικών όσον αφορά την έννοια και το περιεχόμενο του όρου «αξιολόγηση».

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Π. ΕΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ

Ε.Π. ΕΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ Ε.Π. ΕΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 01: «ΜΈΣΟ-ΜΑΚΡΟΠΡΌΘΕΣΜΗ ΣΤΉΡΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΏΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΎ ΠΟΥ ΥΦΊΣΤΑΤΑΙ ΤΙΣ ΣΥΝΈΠΕΙΕΣ ΑΠΡΌΒΛΕΠΤΩΝ ΤΟΠΙΚΏΝ Ή ΤΟΜΕΑΚΏΝ ΚΡΊΣΕΩΝ ΠΟΥ ΣΥΝΔΈΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η πρώτη λέξη του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΣΗ για το 1 Ο θέμα της Αντιπροσωπείας του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ στις 5 Ιουλίου 2014: «ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ»

ΕΙΣΗΓΗΣΗ για το 1 Ο θέμα της Αντιπροσωπείας του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ στις 5 Ιουλίου 2014: «ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ» 1 ΕΙΣΗΓΗΣΗ για το 1 Ο θέμα της Αντιπροσωπείας του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ στις 5 Ιουλίου 2014: «ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ» ΝΟΜΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Με την ψήφιση του Νόμου 4254/2014 επιχειρείται εξομοίωση μεταξύ ΑΕΙ

Διαβάστε περισσότερα

Νέες μορφές απασχόλησης. Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση

Νέες μορφές απασχόλησης. Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση Νέες μορφές απασχόλησης 1 Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση Ποιες είναι οι νέες μορφές απασχόλησης; Σύμβαση ορισμένου χρόνου Μερική απασχόληση Προσωρινή απασχόληση Σύμβαση έργου Υπεργολαβία Εκ

Διαβάστε περισσότερα