Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α. Αρχαιόθεμη νεοελληνική δραματουργία και τεχνικές του θεάτρου εν θεάτρω.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α. Αρχαιόθεμη νεοελληνική δραματουργία και τεχνικές του θεάτρου εν θεάτρω."

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Αρχαιόθεμη νεοελληνική δραματουργία και τεχνικές του θεάτρου εν θεάτρω. Η βουή του Παύλου Μάτεσι, Η τελευταία πράξη του Ιάκωβου Καμπανέλλη και Οι ηθοποιοί του Γιώργου Σκούρτη Π Α Τ Ρ Α

2 Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Αρχαιόθεμη νεοελληνική δραματουργία και τεχνικές του θεάτρου εν θεάτρω. Η βουή του Παύλου Μάτεσι, Η τελευταία πράξη του Ιάκωβου Καμπανέλλη και Οι ηθοποιοί του Γιώργου Σκούρτη Π Α Τ Ρ Α Σελίδα 2

3 ΑΡΧΑΙΟΘΕΜΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ Τριμελής Επιτροπή 1) ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΥΡΙΑΚΟΣ, Αναπληρωτής Καθηγητής 2) ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΣΙΤΣΙΡΙΔΗΣ, Καθηγητής 3) ΙΩΑΝΝΗΣ ΠΑΝΟΥΣΗΣ, Επίκουρος Καθηγητής Εικόνα εξωφύλλου: René Magritte, Not to be reproduced (1937) Σελίδα 3

4 Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ 1. ΠΡΟΛΟΓΟΣ 6 2. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο «εγκιβωτισμός» της τεχνικής του θεάτρου εν θεάτρω στο μεταθέατρο Από τις ελισαβετιανές τεχνικές πλαισίωσης σε μεταμοντέρνους εγκιβωτισμούς Θέατρο εν θεάτρω, κυρίαρχη μεταθεατρική μορφή 14 i. Είδος, φόρμα και τεχνική 14 ii. Κύρια και εγκιβωτισμένη μυθοπλασία 15 iii. Ενδοδραματικοί χαρακτήρες, ρόλοι, ηθοποιοί, θεατές 17 iv. Εξωδραματικοί θεατές και γραμμές θέασης Αρχαιόθεμη δραματουργία και θέατρο εν θεάτρω Το ελληνικό παράδειγμα Η ΒΟΥΗ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΜΑΤΕΣΙ Οι μερισματούχοι του ονείρου και ο Χορός Από το χωρόχρονο της Βουής στο χωρόχρονο της παράστασης Ιλίου πέρσις Η εγκιβωτισμένη τελετή και το όνειρο-πλαίσιο της εγκιβωτισμένης παράστασης Ιλίου πέρσις: αναλόγιο, αυτοσχεδιασμός και performance Διονυσιακοί τεχνίται «Θίασος Σκιών» Μήπως είμαστε κι εμείς φανταστικοί; Ο ρόλος μέσα στο ρόλο μέσα στο ρόλο Η ματαίωση της τραγωδίας και ο μύθος ως πρόσχημα ενός υπερμύθου Ένα happening-συμπόσιον 47 Σελίδα 4

5 ΑΡΧΑΙΟΘΕΜΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ 4. Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΠΡΑΞΗ ΤΟΥ ΙΑΚΩΒΟΥ ΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗ Εξωσκηνικό δράμα, ανοιχτή πρόβα, εσώκλειστο έργο και αθέατος ο Οδυσσέας Παιχνίδι με ρόλους με ένδυμα έργου μέσα στο έργο Ο «κειμενικός» ρόλος του Οδυσσέα και ο Οδυσσέας ως κείμενο «Το παράδοξο με τους ηθοποιούς» Προσδοκίες μεταθεατρικότητας ή «μεταεπικότητας» Η Οδύσσεια, ο Άμλετ, ο Ερρίκος Δ και το Οδυσσέα γύρισε σπίτι ζητούν Θιασάρχη Χορηγοί και κειμενικοί θεατές: στόχοι και αστοχίες Η πρόσληψη της παράστασης και η ματαιωμένη ηθοποιός Στη Χώρα της μεταμοντέρνας ραψωδίας ΟΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΚΟΥΡΤΗ Ο κανόνας των τριών «Ηθοποιών»: ένα ερωτικό τρίγωνο «υποκριτών» Ο σκηνοθέτης-θεός και το «δίχτυ του Αίγισθου» Ο εγκιβωτισμένος Αγαμέμνων ως μύθημα Μίμησις vs μετα-αφήγησις: ο Αισχύλος και οι Σαίξπηρ και Στρίντμπεργκ Τετράδιο σκηνοθεσίας της ζωής ή της τραγωδίας; Η φωνή και ο κειμενικός ακροατής Ο Εαυτός, οι προϋπάρχουσες κειμενικές δομές και ο νεο-μυθοπλαστικός κόσμος Η μη εγκιβωτισμένη παράσταση στο έργο-πλαίσιο Η ειρωνεία του τέλους και οι ασκήσεις θεατρικής ετοιμότητας ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 87 Σελίδα 5

6 Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ 1. ΠΡΟΛΟΓΟΣ Την εργασία μας απασχολούν οι τεχνικές του θεάτρου εν θεάτρω στη νεοελληνική αρχαιόθεμη δραματουργία τεχνικές, που δεν λογίζονται, απλώς, ως μεταθεατρικές λειτουργίες, με την ευρεία ή λανθάνουσα έννοια που έχει απασχολήσει την κριτική από τη στιγμή της σύστασης του όρου μεταθέατρο. Κρίνεται αναγκαία η εκκίνηση από την έκθεση των προβλημάτων που προκύπτουν από την ευρυχωρία του όρου μεταθέατρο, που «εγκιβωτίζει» το θέατρο εν θεάτρω, κυρίως δε της συχνής ταύτισης των δύο όρων. Αλιεύοντας τον τελευταίο όρο μέσα από την πληθώρα των μεταθεατρικών μηχανισμών, που όρισε η θεωρία, τον περιγράφουμε ως ειδική μορφή. Περιηγούμαστε, στη συνέχεια, στην ιστορία των αρχαιόθεμων και μη έργων, που ορίζονται από τους μηχανισμούς του θεάτρου εν θεάτρω, περνώντας αναγκαστικά μέσα από την ιστορία της μεταθεατρικής οικογένειας, για να παρουσιάσουμε, σε σύνοψη, τους μηχανισμούς του, που εμφανίζονται στη νεότερη ελληνική, αποκλειστικά αρχαιόθεμη, δραματική παραγωγή. Η μη διαρκής παρουσία του στη μεταμπρεχτική και μεταμπεκετική εποχή, τόσο στην ευρωπαϊκή όσο και στην ελληνική αρχαιόθεμη δραματουργία, η χρήση σχεδόν μόνο της σαιξπηρικής, με τη μορφή του ένθετου μικροεπεισοδίου, και της πιραντελλικής φόρμας, και η εγκατάλειψή του από μείζονες συγγραφείς, που επαναϊστορικοποίησαν μεν το μύθο, διαφοροποιήθηκαν δε ως προς τους χειρισμούς της μεταθεατρικότητας, εγείρουν ερωτήματα σχετικά με τη βιωσιμότητα της φόρμας σε επίπεδο αρχαιόθεμης δραματουργίας ειδικά όταν οι εξωκειμενικές μεταδραματικές αντίστοιχες, καθώς και οι σκηνικές προσεγγίσεις της αρχαίας τραγωδίας, ολοένα και τη συμπεριλαμβάνουν στους κόλπους τους. Οδηγούς μας για τα παραπάνω έχουμε τρία νεοελληνικά αρχαιόμυθα έργα, όπου οι μηχανισμοί του θεάτρου εν θεάτρω, ενσυνείδητα και όχι φευγαλέα ή παρεμπιπτόντως, ορίζονται από το μηχανισμό του εγκιβωτισμού θεατρικής παράστασης ή πρόβας. Έργα που χρησιμοποιούν τον αρχαίο μύθο ως ανακλαστικό καθρέπτη, που τέμνει τις πλοκές του έργου-πλαισίου και του ενθυλακωμένου έργου, και αναπτύσσουν μια ειρωνική μεταγλώσσα, που διαφοροποιεί αισθητικά και υφολογικά την επική και τραγική ποίηση από τη νεωτερική, μεταπολεμική, νεοελληνική δραματουργία που τις εγκιβωτίζει. Πρόκειται για τα έργα: Η βουή (1997) του Παύλου Μάτεσι, που εγκιβωτίζει μια ανολοκλήρωτη, διάρκειας ενός ονείρου και μη ψευδαισθητική παράσταση και την αυτοσχέδια πρόβα της, με απαγγελίες και μίμηση μικροεπεισοδίων από την Ιλιάδα, αλλά και ανεκδοτολογικό υλικό από την τρωική περιπέτεια, σε ένα έργο-πλαίσιο που παρακολουθεί και επανεξετάζει το μύθο των Ατρειδών, υιοθετώντας ανοίκειες σε αυτόν δομές Η τελευταία πράξη (1998) του Ιάκωβου Καμπανέλλη, όπου, με αφορμή το επικό παρελθόν του Οδυσσέα και την Σελίδα 6

7 ΑΡΧΑΙΟΘΕΜΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ προγενέστερη πραγμάτευση του μύθου από το συγγραφέα, στήνεται ένα τριπλό θέαμα με ένα εξωσκηνικό δράμα, ένα αθέατο εσωσκηνικό δράμα και ενδιάμεσα μια ανοιχτή προς όλους δοκιμή, με κεντρική μορφή τον αθέατο, διηγητικό Οδυσσέα, που διεκδικεί νέα οδύσσεια μέσω του θεάτρου Οι ηθοποιοί (2001) του Γιώργου Σκούρτη, όπου οι ηθοποιοί-χαρακτήρες του διεκδικούν με το εγκιβωτισμένο έργο τους εγκατάσταση στη «σοβαρή μυθολογία», εμφανίζοντας τον προς παράσταση Αγαμέμνονα ως Βίβλο, στις διατάξεις της οποίας θα υπαχθούν τα περιστατικά των τριών Ηθοποιών, προκειμένου να ελεγχθούν οι εκλεκτικές τους συγγένειες με τους ήρωες του οίκου των Ατρειδών. Οι χρήσεις των εγκιβωτισμών παραστάσεων και προβών, σε καθορισμένα ή συγκεχυμένα χρονικά και χωρικά πλαίσια στα εν λόγω θεατρικά έργα, θα εξηγήσουν τις δυνατότητες μετατόπισης ηθοποιών και πραγματικών θεατών σε ρητές ή άρρητες σε αυτά μυθοπλασίες, καθώς και τις δυνατότητες παραβίασης του συνόρου μύθου και πραγματικότητας. Θα εξηγήσουν κατά πόσον σε επίπεδο υπερκειμενικής ζενετικής διακειμενικότητας τα υποκείμενα έργα καθορίζουν τη μυθοπλασία του έργου-πλαισίου, του εγκιβωτισμένου ή και των δύο, και αν δικαιώνεται ο χαρακτηρισμός υποκείμενο ως ενθυλακωμένο έργο στο υπερκείμενό του πρωτεύον. Η συνεξέταση θα επιχειρήσει να συμβάλει στον έλεγχο τού κατά πόσον η εγκιβωτισμένη ή η πλαισιωτική μυθοπλασία, που αρδεύεται από την προϋπάρχουσα κειμενική τραγική, επική ή άλλη κλασική παράδοση, κυρώνει ή υπονομεύει τις τραγικές δέσεις και λύσεις ή διανοίγει προοπτικές σε νέους μύθους. Μέσα από την εξέταση, τέλος, επιχειρείται να διαφανεί πώς ο χειρισμός της τεχνικής του θεάτρου εν θεάτρω γίνεται ένας χειρισμός μιας ρητορικής περί της ύπαρξης, της αναβίωσης ή του θανάτου του αρχαίου μύθου στο πεδίο της νεωτερικότητας. Σελίδα 7

8 Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1. Ο «εγκιβωτισμός» της τεχνικής του θεάτρου εν θεάτρω στο μεταθέατρο Όταν ο Λάιονελ Άμπελ (Lionel Abel), το 1963, εισήγαγε στη μελέτη του Metatheatre: A new view of dramatic form για πρώτη φορά τον όρο «μεταθέατρο», στον οποίο συνόψισε τη θεατροποίηση χαρακτήρων με επίγνωση της θεατρικότητάς τους και την, από την εποχή της Αναγέννησης, απομάκρυνση των «μετα-έργων», όπως τα ονόμασε, από την αρχαία τραγωδία, αποδεχόταν τον όρο «play within a play». 1 Τον όρο, ως δευτερεύουσα πλοκή εντός της μίας κύριας όμως, θα τον αναγνώριζε και στον Άμλετ, αν δεν κυριαρχούσε στο έργο η επίγνωση της θεατρικότητας του φερώνυμου ήρωα, η οποία του υπαγόρευε να συμπεριφέρεται ως θεατρικός συγγραφέας, ικανός να συνθέσει και να παραστήσει το Έγκλημα του Γκονζάγο εξήγησε, δηλαδή, ότι, αντί το Έγκλημα του Γκονζάγο να είναι ένα έργο μέσα στο έργο, την ένθεσή του στη μία και μόνη πλοκή γέννησε η προωθημένη αυτοσυνειδησία τόσο του δραματικού χαρακτήρα όσο και του δραματουργού του Άμλετ. 2 Εν τούτοις, αναγνώρισε στη Δωδεκάτη νύχτα και στο Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας του Γουίλιαμ Σαίξπηρ (William Shakespeare) και στο Η ζωή είναι όνειρο του Πέδρο Καλντερόν ντε λα Μπάρκα (Pedro Calderón de la Barca) τον εγκιβωτισμό παράστασης, ανεξαρτήτως θεάματος ονείρου, ζωής, θεάτρου, υπό το σχήμα του κοσμοθεάτρου και των περιφράσεων «όλος ο κόσμος μια σκηνή» και «η ζωή είναι όνειρο» 3 γεγονός το οποίο τον οδήγησε στη σύσταση μιας κατηγορίας μετα-έργων, στην οποία θα μπορούσε να αποδοθεί ο όρος «θέατρο εν θεάτρω». 4 Ο περίπου συνομήλικος με το μεταθέατρο όρος από τη θεωρία λογοτεχνίας «μεταμυθοπλασία» (metafiction), συστημένος το 1970 από τον Γουίλιαμ Γκας (William Gass), 5 πρόδιδε συγγένειά τους λόγω του προσφύματος μετά- και άσκησε πιέσεις προκειμένου να 1 Abel (1963) 45-6, βλ. και McCarthy (2012) Για τον Abel μόνο ο Μάκβεθ του Σαίξπηρ και η Athalie του Ρακίνα (Jean Racine) πληρούν τους όρους που θέτει η αρχαία τραγωδία. 3 Abel (1963) 135, για το κοσμοθέατρο, βλ. Πατσαλίδης (1995) 73-4, Πούχνερ (2004) και (2006) 19-84, ιδίως 49-69, West (2008) 1-20, Γακοπούλου (2010) 15-6, σημ. 1, για τη μεταφορά στο θέατρο, βλ. Curtius (1990) , Patterson (2009) Abel (1963) Βλ. Gass, William, H. (1970), Fiction and the figures of life, Νέα Υόρκη, 24-5, αναφέρεται στο Waugh (1984) 2 και 151, σημ. 3, Rosenmeyer (2002) 111, σημ. 23. Σελίδα 8

9 ΑΡΧΑΙΟΘΕΜΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ επικυρωθούν οι αναλογίες δράματος και μυθιστορήματος ως προς την αυτοσυνειδησία και την αυτοαναφορικότητά τους. 6 Η «μυθοπλασία ως σχόλιο της δημιουργίας της μυθοπλασίας», 7 που θεωρήθηκε ότι έχει ρίζες στην παράδοση του Δον Κιχώτη του Μιγκουέλ ντε Θερβάντες (Miguel de Cervantes), εμφανίστηκε με το τέχνασμα «μυθιστόρημα μέσα στο μυθιστόρημα» και την παραβολή του κόσμου με βιβλίο. Η θεματοποίηση της τεχνητής προέλευσης του λογοτεχνικού έργου, μέσω των εγκιβωτισμών ιστοριών ή σχολίων του αφηγητή αναφορικά με την πράξη της αφήγησης, συμβάσεων που συγκάλυπτε το ρεαλιστικό μυθιστόρημα, θύμιζε πολύ την μπρεχτική αποστασιοποίηση. 8 Ο όρος θέατρο εν θεάτρω συσχετίστηκε και με άλλους όρους από τη θεωρία λογοτεχνίας: τη «μεταδιηγητική αφήγηση», διήγηση ενσωματωμένη, κατά τον Ζεράρ Ζενέτ (Gerard Genette), 9 στην πρωτεύουσα μυθοπλασία τη «mise en abyme», 10 που οδηγούσε σε αναδίπλωση του έργου εις εαυτόν, αλλά δίχασε ως προς την ταύτισή της με το δομικό αναδιπλασιασμό του θεάτρου εν θεάτρω και τη «μετάληψη», 11 την παραβίαση, δηλαδή, του αφηγηματικού επιπέδου, στο οποίο ανήκει ο ήρωας, και την ανάμειξή του σε επόμενο, μια τάση που εντοπίζεται στη δραματουργία του Λουίτζι Πιραντέλλο (Luigi Pirandello). Συνέπεια της ευρυχωρίας του όρου μεταθέατρο ήταν να εγκαινιαστεί ένας επιστημονικός διάλογος υπέρ ή κατά των μετα-έργων του Άμπελ. Ερωτήματα σχετικά με το αν τα μετα-έργα αποκλίνουν των αρχών της κλασικής μιμήσεως, 12 πολιτογραφούνται στα αυτοσυνείδητα 13 ή συγγενεύουν με την τραγικωμωδία 14 εκκρεμούν. Η επιλεκτικότητα των αναφορών στο θέατρο εν 6 Για τη μεταμυθοπλασία, βλ. Hutcheon (1980), Waugh (1984), για το αυτοσυνείδητο μυθιστόρημα, βλ. Alter (1975), για τη σχέση μεταθεάτρου - μυθοπλασίας, βλ. Rosenmeyer (2002) Ο Dobrov (2001) 9, θεωρεί το μεταθέατρο υποείδος της μεταμυθοπλασίας. 7 Waugh (1984) 6. 8 Για τη σχέση μπρεχτικής αποστασιοποίησης - αυτοσυνείδητου μυθιστορήματος, βλ. Boyd (1983) Ο Genette (2007) 306-9, αναφέρεται σε σχέσεις αιτιότητας, σχέσεις θεματικής ομοιότητας και στην έλλειψη σύνδεσης πρωτεύουσας και μεταδιηγητικής αφήγησης. 10 Κατά τον ορισμό του Dällenbach (1977) 18, mise en abyme θεωρείται «οποιαδήποτε περιεχόμενη θεματική ενότητα που εμφανίζει σχέση ομοιότητας με το έργο που την περιέχει». Για τη μετάφραση της λέξης, βλ. Πεφάνης (1999) 237-9: θεματική αυτοδιαστρωμάτωση ή αυτοθεματοποίηση Σαμαρά (1991) 72 και Felopoulou (2001) Resume en grec 2-3: σύνθεση στην άβυσσο Pavis (2006) 35-6: αναλογικό πάρισον Τζούμα (1991) 165: αφήγηση σε προοπτική. 11 Για τη μετάληψη στο θέατρο, βλ. Genette (2007) , ιδίως 311, Τζούμα (1994) 161-5, βλ. και Wolf (2005) 89, 94-5, που υποστηρίζει ότι η μετάληψη έλκει τη mise en abyme και η τελευταία με τη σειρά της τη φόρμα του θεάτρου εν θεάτρω. Για τη μετάληψη ως μέρος του «παραβιαζόμενου ορίου» στον εγκιβωτισμό, βλ. Füredy (1989) Rosenmeyer (2002) 89, βλ. και Rani (2011) Πρβλ. Slater (2000) 10-1, που θεωρεί το μεταθέατρο ως θέατρο που απηχεί επίγνωση της θεατρικότητάς του. 14 Callens (1998) Σελίδα 9

10 Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ θεάτρω ήγειρε ερωτήματα σχετικά με το αν αυτό συνιστά αυτόνομο είδος, σχήμα ή μορφή 15 του μεταθεάτρου, ή αν υποκρύπτεται η παλαιά θεωρία του θεάτρου εν θεάτρω, προεκτεινόμενη μέσω της νεοπαγούς έννοιας, 16 ή αν αποτελεί μηχανισμό της πλοκής. Ή αν είναι ταυτόσημοι, περίπου ταυτόσημοι, ευρύτεροι ή μερικότεροι μεταξύ τους οι δύο όροι ή και άλλοι, όπως «μεταδράμα», 17 «έργο μέσα στο έργο», «έργο για το θέατρο». 18 Ή, επίσης, αν το μεταθεατρικό σχετίζεται ή όχι με το θεατρικό, 19 το «θεατρικαλιστικό», 20 το αντιθεατρικό, 21 το εξωκειμενικό μεταδραματικό. 22 Αν και η δυνατότητα να ανιχνευθούν στοιχεία μεταθεάτρου στην τραγωδία αποκλειόταν a priori από τον Άμπελ, η έννοια επιχειρήθηκε να εφαρμοστεί και εκεί, με τον αγώνα μεταξύ των θιασωτών και των πολέμιων της 23 να μην έχει λήξει ακόμη. Η λογική της τεχνικής του θεάτρου εν θεάτρω αναζητείται εσχάτως στην αριστοτελική και στην πλατωνική φιλοσοφία. Η θέση περί ύπαρξης τραγωδίας χωρίς χαρακτήρα, όχι, όμως, χωρίς την ψυχή της, την πλοκή (οἷον ψυχὴ ὁ μῦθος τῆς τραγῳδίας [Αριστ. Ποιητ. 50a38]), ως σχήμα κατανοείται με την παρουσίαση μίας πράξης παρουσιαζόμενης με δύο τρόπους: αρχικά, π.χ., ένας φόνος εκτελείται σε συνθήκες βωβές με σκιές που πράττουν και, έπειτα, επαναλαμβάνεται συνοδευόμενος από το λόγο των προσώπων 15 Rosenmeyer (2002) Pavis (2006) 306, βλ. και Egginton (2003) Ο Hornby (1986), εισάγει τον όρο μεταδράμα (metadrama). Για το μεταδραματικό θέατρο (postdramatic theatre), βλ. Lehmann (2006) Ο τελευταίος υποστηρίζει ότι το μεταδραματικό θέατρο επιτεύχθηκε όταν θεατρικά μέσα, πέραν της γλώσσας, στάθηκαν ισάξια δίπλα στο κείμενο, και επηρέασαν αρχικά την παραστατική και σκηνική πρακτική και έπειτα ενσωματώθηκαν ως πειραματισμοί στη δραματική γραφή. 18 Burwick (2001) 164-5, Forestier (1996) 13, Jung (1994) 40, Kowzan (2006) 12, Ringer (1998) ix. 19 Ο Πούχνερ (2004) 357-8, θεωρεί ότι «το θέατρο ως σύμβολο του κόσμου και του εαυτού του είναι αναγκαστικά και μεταθέατρο και μετα-μεταθέατρο». Ο Egginton (2003) 74, και η Wittig (1974) 453, υποστηρίζουν ότι το θέατρο είναι ήδη μεταθέατρο. Ο Lehmann (2006) 22, σχετίζει το θέατρο εν θεάτρω με το δραματικό θέατρο, όχι, όμως, και με το μεταδραματικό, βλ. και Hornby (1986) Η Fuchs (2006) 39-55, αποκαλεί το μεταθεατρικό έργο «θεατρικαλιστικό» (theatricalist), το οποίο δομείται πάνω σε δυσανάλογους οντολογικούς κόσμους («πραγματικούς» - θεατροποιημένους, πραγματικούς - ονειρικούς). Βλ. και Fuchs (1996) 31-5, η οποία διακρίνει τους χαρακτήρες σε κριτικούς, αλληγορικούς και θεατρικαλιστικούς. Οι θεατρικαλιστικοί χαρακτήρες αντλούνται από το theatrum mundi και αναβιώνουν στο έργο του Πιραντέλλο. 21 Pavis (2006) 306, και Fuchs (2006) 39-55, που θεωρεί την αντιθεατρικότητα υποείδος του μεταθεάτρου του Abel. 22 Ο Lehmann (2006), διακρίνει την ενδοκειμενική μεταθεατρικότητα από την εξωκειμενική μεταδραματικότητα, που περιλαμβάνει την performance, το θέατρο της επινόησης, τα happenings, το θέατρο-ντοκουμέντο κ.ά. 23 Για τη σχέση μεταθεάτρου - τραγωδίας, βλ. Ringer (1998) 7-8, που θεωρεί ότι έργο μέσα στο έργο συστήνει η καταγεγραμμένη συμπεριφορά των χαρακτήρων από τον εσωτερικό σκηνοθέτη/συγγραφέα. Για τη σύνοψη των θεωριών, βλ. Γακοπούλου (2010) και passim. Σελίδα 10

11 ΑΡΧΑΙΟΘΕΜΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ που τον αιτιολογούν, όπως στο Έγκλημα του Γκονζάγο. 24 Προσφάτως αναζητείται η ψυχή της θεατρικότητας στο δράμα στην πλατωνική Πολιτεία (Βιβλίο VII) και στη σχέση των δυσανάλογων οντολογικών κόσμων, «πραγματικών» - θεατροποιημένων, πραγματικών - ονειρικών, των οποίων η δυσαναλογία, και, τελικά, η αντιθεατρικότητα, εντοπίζεται στα μέρη της δραματικής δομής. 25 Δείγματα μεταθεατρικής γραφής ανευρίσκονται στον Αριστοφάνη: 26 παραθέματα και μορφές από τον Ευριπίδη και τους μύθους του, η θεωρία θεάτρου που διαμεσολαβείται μέσω του «εγγαστρίμυθου» λόγου των χαρακτήρων του, 27 το χιούμορ «τύπου παράβασης» σε εκτός παράβασης μέρη, η παράβαση που διασπά την ψευδαίσθηση, αναπαριστώντας τον εαυτό της ως πραγματικότητα εντός της κύριας μυθοπλασίας, όπως η πραγματικότητα περικλείει μυθοπλαστικά έργα και το εγκιβωτισμένο περικλείεται στο πλαίσιό του. 28 Στο έργο του Μένανδρου 29, στον Ηρώνδα 30 και στο ρωμαϊκό δράμα 31 εντοπίζεται, επίσης, πληθώρα μεταθεατρικών δεικτών Από τις ελισαβετιανές τεχνικές πλαισίωσης σε μεταμοντέρνους εγκιβωτισμούς Το πλήθος ελισαβετιανών, ιακωβίνειων, καρολίνειων αυτοανακλαστικών τεχνικών (παντομίμα, εγκιβωτισμοί θεαμάτων, παρενδυσίες, σκηνοθετικές θεωρίες, ένθετο κοινό, σκηνικό στο θέατρο, ρόλος μέσα στο ρόλο) και οι αρχές τους, πριν, επί και μετά τον Σαίξπηρ, 32 μετατρέπει την κατά Άμπελ «πνευματική θεατρικότητα» 33 του μεταθεάτρου σε εργαλείο δραματουργίας, αναθέτοντας στο θεατή το διπλό ρόλο να βλέπει από απόσταση τη θεατρικότητα της ζωής και, ταυτόχρονα, να γίνεται πρωταγωνιστής της. Τα μεταθεατρικά έργα του χρυσού αιώνα του ισπανικού μπαρόκ θεωρήθηκαν τρόποι ερμηνείας της κοινωνικής πραγματικότητας και μετέβαλαν 24 Belfiore (2000) 3 και σημ Βλ. Fuchs (2006) Ο Martin Puchner (2010) 73, αναφέρει σχετικώς: «Το μεταθέατρο ήταν πάντα τρόπος για να κατοπτρίσει το θέατρο τον εαυτό του, αλλά στο μοντέρνο δράμα αυτός ο αυτοαντικατοπτρισμός αναπτύσσει ένα κρίσιμο όριο που προδίδει πλατωνική επιρροή». 26 Βλ. Chapman (1983) 1-23, Slater (2002), Dobrov (2001), Διαμαντάκου-Αγάθου (2007a) , Sidwell (2009). 27 Dobrov (1995) Ορμώμενος ο Friedrich Schlegel, εμπνευστής της ρομαντικής ειρωνείας, από την αριστοφανική παράβαση όρισε την ειρωνεία «μόνιμη παράβαση», βλ. Πολυχρονάκης (2007) 63-9, Χαριτόπουλος (2009) Βλ. ενδεικτικά, Gutzwiller (2000) Βλ. ενδεικτικά, Kutzko (2008) Βλ. ενδεικτικά, Erasmo (2004) και Slater (2000). 32 Για το έργο του Shakespeare, βλ. ιδίως Righter (Barton) (1977), για το ελισαβετιανό θέατρο, βλ. White (1998). 33 Postlewait και Davis (2003) 15. Σελίδα 11

12 Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ σε ανθρωποκεντρική τη θεοκεντρική κοσμοθεωρία της Αναγέννησης. 34 Σε ό,τι αφορά στο μεταθέατρο, οι 17 ος και 18 ος αι. ταυτίστηκαν σχεδόν αποκλειστικά με την κωμωδία (Κορνέιγ [Pierre Corneille], Μολιέρος [Jean-Baptiste Poquelin Molière], Μαριβό [Pierre Carlet de Chamblain de Marivaux] κ.λπ.). Ο Ρομαντισμός, κυρίως στον Λούντβιχ Τικ (Ludwig Tieck) (Ο παπουτσωμένος γάτος [1797] και Ο αναποδογυρισμένος κόσμος [1798]), δεξιώθηκε τα μηνύματα των ελισαβετιανών, τη σωκρατική ειρωνεία, το αριστοφανικό χιούμορ και παράβαση, την commedia dell arte, με την πλοκή και την υποπλοκή της και την ταύτιση προσώπου και προσωπείου, 35 για να ορίσει τα σλεγκελιανά όρια αυτοδημιουργίας και αυτοκαταστροφής, της ρομαντικής ειρωνείας. 36 Ένας θησαυρός περικλειόμενων έργων, με αλληλοδιάδοχα περάσματα από και προς τα έργα-πλαίσιά τους, διερρήγνυε τα ειδολογικά όρια, υπονόμευε την ψευδαίσθηση διπλασιάζοντάς την, διεκδικούσε μη γραμμικότητα στο έργο, αναστοχαζόταν σχετικά με την κατασκευαστικότητα του δράματος και όριζε τρόπους πολλαπλής θέασής του. Η καταγωγή της μεταθεατρικότητας επιχειρείται να αποδοθεί και στη σύνδεση του αγνοημένου μεταθεατρικού στοιχείου με το μελόδραμα του λαϊκού θεάτρου του 19 ου αι., το οποίο θεματοποιούσε ηθοποιούς και τη θεατρικότητά τους, και έως τότε θεωρείτο αισθητικά συνδεδεμένο μόνο με την υψηλή τέχνη και τον avantgarde μοντερνισμό του 20 ού αι. 37 Το έργο του Πιραντέλλο, πέρα από τα εγκεφαλικά και τα φιλοσοφικά ερωτήματα που το κατακλύζουν, βρίθει όντως μελοδραματικών στοιχείων. Τη σιωπή των μεταθεατρικών τεχνικών επί Κλασικισμού, που ασπάστηκε τα περί μιμήσεως του Αριστοτέλη, ακολουθεί η δεξίωσή τους από τα μέσα του 19 ου αι. από τους Ερρίκο Ίψεν (Henrik Ibsen) (Peer Gynt [1876]), Άντον Τσέχοφ (Anton Chekhov) (Ο γλάρος [1895]), Άρθουρ Σνίτσλερ (Arthur Schnitzler) (Ο πράσινος παπαγάλος [1899]), Αύγουστο Στρίντμπεργκ (August Strindberg) (Ονειρόδραμα [1901]), Τζορτζ Μπέρναρ Σο (George Bernard Shaw) (Fanny s first play [1911]), Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα (Federico García Lorca) (Άτιτλο έργο [1935 ή 1936]). Από το β μισό του 20 ού αι., το δράμα, απαξιώνοντας προγενέστερες φόρμες, θεματοποιεί «εγγενείς θεατρικούς δυισμούς, όπως μυθοπλασία και πραγματικότητα, δείξη και αναφορά, αντιπαράθεση του Εαυτού με το Άλλο». 38 Επίσης, αντλεί τη θεματολογία του από την ψυχανάλυση, την πολιτική, την ιδεολογία, ενώ στοχάζεται γύρω από τις συμβάσεις της γλώσσας, τη διακειμενικότητα, τον αρχαίο μύθο. 34 Βλ. σχετικά, Thacker (2002) 179 και passim. 35 Χάρτνολ (1980) 69, Για τη σχέση θεάτρου εν θεάτρω - ρομαντικής ειρωνείας, βλ. Schmeling (1994) 35-57, Berlin (2002) 183-6, Beus (2007) 15-26, Χαριτόπουλος (2009). 37 Newey (1997) Callens (1998) 219. Σελίδα 12

13 ΑΡΧΑΙΟΘΕΜΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ Βασική οδός η μπρεχτική αποστασιοποίηση, 39 που επιχειρείται μέσω της σύνθεσης παράλληλων πλοκών, της συρραφής κειμένων, του εγκιβωτισμού αφηγηματικών τεχνικών, όπως της ενσωμάτωσης της τριτοπρόσωπης αφήγησης δίπλα στο Εγώ της μίμησης, της εκφώνησης τίτλων, της ύπαρξης του προσώπου-αφηγητή, της παρεμβολής χορικών και της αποστροφής στο κοινό. Άλλη εκδοχή είναι το πιραντελλικό σύστημα, κυρίως με το Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα (1921), «έργο μέσα στο έργο και ταυτόχρονα εκτός έργου», 40 προτείνοντας τον ανορθολογισμό έναντι σταθερών και βεβαιοτήτων, ομοούσιο ηθοποιών - χαρακτήρων και «πραγματικών» ηθοποιών - μυθοπλαστικών «ηθοποιών»-χαρακτήρων, 41 τα χαοτικά όρια ψευδαίσθησης - πραγματικότητας, τον επηρεασμό των «ασύμμετρων κόσμων» δράματος και θεατών και τα παραπάνω, αν και «ο υποτιθέμενος κόσμος των θεατών είναι ένα ψευδαισθητικό κατασκεύασμα, ένα μεταμφιεσμένο κομμάτι του κόσμου του δράματος με στόχο να παραπλανήσει το κοινό ώστε να πιστέψει ότι πρόκειται πραγματικά για τον δικό του κόσμο». 42 Μανιφέστα για το θέατρο (Ευγένιος Ιονέσκο [Eugène Ionesco], Αυτοσχεδιασμός της Αλμά [1955]) αντιθεατρικές φόρμες (Σάμουελ Μπέκετ [Samuel Beckett], Κάθαρση [1982]) δράματα προσωπείων και αντικατοπτρισμών (Ζαν Ζενέ [Jean Genet], Οι νέγροι [1958]) σε σκοτεινά, αναστοχαστικά του αρχαίου μύθου περιβάλλοντα (Ζαν Κοκτό [Jean Cocteau], Δαιμόνια μηχανή [1932], Ζαν Πολ Σαρτρ [Jean Paul Sartre], Κεκλεισμένων των θυρών [1944], Τζακ Ρίτσαρντσον [Jack Richardson], The prodigal [1962]) με νεοπαγείς σχέσεις ηθοποιών - θεατών (Πέτερ Χάντκε [Peter Handke], Βρίζοντας το κοινό [1966]) έργα με ένθετα τα έργα-προπάτορές τους (Τομ Στόπαρντ [Tom Stoppard], Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί [1967], Χάινερ Μύλλερ [Heiner Müller], Μηχανή Άμλετ [1977]) έργα που εκθέτουν τα όρια μυθοπλασίας και Ιστορίας (Πέτερ Βάις [Peter Weiss], Η δολοφονία του Μαρά [1963], Δημήτρης Δημητριάδης, Η τιμή της ανταρσίας στη μαύρη αγορά [1968], Ανδρέας Στάικος, 1843 [1990]) με διπλές ιστορίες, η μία παραβολή της άλλης (Μπέρτολντ Μπρεχτ [Bertold Brecht], Ο καυκασιανός κύκλος με την κιμωλία [ ], Πέτρος Μάρκαρης, Το έπος του βασιλιά Υμπύ [1971]) παραλλαγές της πραγματικότητας επί σκηνής (Μαξ Φρις [Max Frisch], Biographie: Ein Spiel [1967]) αποτελούν ελάχιστα μόνο δείγματα της μπρεχτικής και μεταμπρεχτικής, μετα- και αντι-θεατρικής δραματικής παραγωγής. 39 Ενδεικτικά, για τον Μπρεχτ και το μοντερνισμό, βλ. Hutcheon (1988) Για την αποστασιοποίηση και το επικό θέατρο, βλ. ενδεικτικά, Dort (1987) 7-9, Μπένγιαμιν (1977) 39-48, Πατσαλίδης (2000) Styan (1986) 15. Ο ίδιος συμπληρώνει ότι δεν ενδιαφέρει τον Πιραντέλλο η ψευδαίσθηση, αλλά πώς αυτή προκαλείται. Για τον Πιραντέλλο και την επίδρασή του στο θέατρο εν θεάτρω, βλ. Έσσλιν (1989) Okebaram Uwah (1989) Elam (2001) Σελίδα 13

14 Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ 2.3. Θέατρο εν θεάτρω, κυρίαρχη μεταθεατρική μορφή i. Είδος, φόρμα και τεχνική Το θέατρο εν θεάτρω 43 (play within the/a play, le théâtre dans le théâtre, Spiel im Spiel) θεωρείται μορφή της μεταθεατρικότητας και «υπο-γένος» στο χώρο του δράματος και της σκηνικής παρουσίασης. 44 Είναι επική, αφηγηματική και αποστασιοποιητική τεχνική, κατά την οποία, χωρίς να διασπάται η συνοχή της κύριας πλοκής, προκαλείται, λόγω της ένθεσης της δεύτερης πλοκής, αλλαγή αφηγηματικού επιπέδου, εξάρθρωση του χρονικού σχήματος της κύριας αφήγησης και αιτιολογική αναδιάταξη της ακολουθίας των γεγονότων. Ανήκει, όπως και η mise en abyme, στις μεταδιηγητικές αφηγηματικές τεχνικές, στις «μη δραματικές» εξαιρέσεις στο μιμητικό κανόνα, που γεφυρώνουν χρονικά κενά, παρουσιάζουν ανάδρομες και πρόδρομες αφηγήσεις και προσιδιάζουν στις ειδικές ρητορικές λειτουργίες, όπως έκθεση γεγονότων, που ήταν δύσκολο να παρασταθούν σκηνικά, λόγω χωροχρονικών περιορισμών. 45 Συνδυάζει διαφορετικά είδη του δραματικού λόγου 46 και ανήκει στην κατηγορία θεατροποίησης πρώτου βαθμού. 47 Διακρίνεται από άλλες μεταδραματικές και μεταθεατρικές τεχνικές και τη mise en abyme Για το θέατρο εν θεάτρω, βλ. Styan (1975) , Schmeling (1982), και (1994) 35-57, Hornby (1986) 31-48, Goffman (1986) 474-5, Pfister (1988) , Füredy (1989) , Σαμαρά (1991) 68-87, και (2002) 67-95, Jung (1994), Steinmetz-Ardaseer (1994), Forestier (1996), Πεφάνης (1999) , Felopoulou (2001), Rosenmeyer (2002) , Kowzan (2006), Stephenson (2006) ιδίως 123-5, Świontek (2006) ιδίως , Fischer και Greiner (2007), Beus (2007) 15-26, Thuminger (2009) ιδίως 25-34, Witt (2013). 44 Fischer και Greiner (2007) xi. 45 Nünning, Sommer (2011) 208-9, και (2008) Βλ. Ζipfel (2007) , όπου παρατίθενται παραδείγματα τραγωδιών, κωμωδιών, όπερας, με συνδυασμούς τραγικών και κωμικών στοιχείων. 47 Πεφάνης (1999) Άλλες, κατά Hornby (1986) 32 και passim, μεταδραματικές τεχνικές: αναπαράσταση τελετών, ρόλος μέσα στο ρόλο, αναφορές στην οικεία των θεατών θεατρική πραγματικότητα και αυτοαναφορικότητα. Άλλοι, κατά Świontek (2006) 136-7, μεταθεατρικοί τρόποι: αλλαγή κατεύθυνσης της διαλογικής εκφοράς και θεματοποίηση του θεάτρου. Η mise en abyme συχνά ταυτίζεται με το θέατρο εν θεάτρω: ο Dobrov (2001) 9, 15-6, τη θεωρεί αναπαραστατική αφήγηση δεύτερου βαθμού που αναπαράγει την κύρια, παρόμοια με το θέατρο εν θεάτρω, ο Pavis (2006) 36, τη θεωρεί πιο συχνή μορφή θεάτρου εν θεάτρω, με σχέσεις αναλογίας ή παρωδίας στα έργα, ενώ ο Forestier (1996) 13, αν και απέκλεισε τη mise en abyme στην ταξινόμησή του, αναγνώρισε δομικό-θεματικό αναδιπλασιασμό σε δραματικά έργα. Η Σαμαρά (1991) 68-87, διακρίνει το θέατρο εν θεάτρω σε έργο μέσα στο έργο, θέατρο εν θεάτρω με μεταφορική έννοια και θέατρο μέσα στο θέατρο ως ιδιάζοντα χαρακτήρα του θεατρικού λόγου. Έργα αυτοανάκλασης περιέχονται στις ταξινομήσεις της Jung (1994) και της Felopoulou (2001). Σελίδα 14

15 ΑΡΧΑΙΟΘΕΜΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ Οι λειτουργίες της τεχνικής του θεάτρου εν θεάτρω είναι: α) μεταδραματική/μεταλογοτεχνική /μετααισθητική, η οποία σχετίζεται με τις ποιητολογικές προϋποθέσεις παραγωγής του δραματικού έργου β) φιλοσοφική, η οποία εστιάζει σε οντολογικές και επιστημολογικές ανησυχίες σχετικά με τα όρια ψευδαίσθησης και πραγματικότητας γ) προσληπτική, η οποία αναφέρεται στην ένθεση μυθοπλαστικού κοινού, το οποίο μπορεί να είναι είδωλο του πραγματικού δ) προοπτική, η οποία φωτίζει διαφορετικές οπτικές του θέματος που διερευνά 49 ε) μεταεπικοινωνιακή, η οποία αφορά στην κατανόηση ή όχι των μετα-επιπέδων του λόγου και των σημειακών συστημάτων. 50 Το θέατρο εν θεάτρω, επίσης, αναστοχαζόμενο τον εαυτό του, δημιουργεί μια κατάσταση παρόμοια με εκείνη της ανασκεπτικής συνείδησης, προσφέροντας στους αναγνώστες και στους θεατές του «μια αισθητή και αισθητική εκδοχή της». 51 Ταυτόχρονα, το θέατρο εν θεάτρω είναι φόρμα θεατρικής αυτοπαρουσίασης. 52 Πρόκειται για «την αντανάκλαση του θεάτρου σε καθρέφτη. Το θέατρο βλέπει το είδωλό του και το θαυμάζει, εκθειάζει τις πιθανότητές του ενώ του ασκεί κριτική». 53 Είναι τρόπος έκθεσης του θεάτρου «ως υπεκφυγής», με τις ανειλικρίνειες και τα ψεύδη του. 54 Στοχάζεται τον εαυτό του, γίνεται υποκείμενο του εγχειρήματός του, χειρίζεται το θέατρο θεατρικά, εκμεταλλευόμενο τα θεατρικά υλικά, με τα οποία δομείται, και φωτίζεται ο σκελετός της δομής του. Το θέατρο εν θεάτρω «αληθολογεί σχετικά με τη φύση του δράματος», 55 καθώς γνωρίζει, προβάλλει, αποδέχεται και δεν ασεβεί ως προς την κατασκευαστικότητα του έργου τέχνης. Δέχεται την εξάπλωση της θεατρικότητάς του και, ταυτόχρονα, την απορρίπτει με την ένθεση άλλης αναπαράστασης, ώστε αυτό, το οποίο φαίνεται ότι παίζεται, να είναι, τελικά, το status μιας μη θεατρικής αναπαράστασης ή, έστω, μιας παράστασης «ατελούς και συγκεχυμένης». 56 ii. Κύρια και εγκιβωτισμένη μυθοπλασία Η τεχνική του θεάτρου εν θεάτρω θεωρείται τρόπος αποκάλυψης του μεταθεάτρου, το οποίο, σε επίπεδο μετα-εκφοράς του γραπτού διαλόγου, κατανοείται ως το διαλογικό κείμενο που 49 Zipfel (2007) Wittig (1974) Πεφάνης (1999) Jung (1994) Σαμαρά (1996) Rani (2011) Beus (2007) 19, βλ. και Pavis (2006) Πρβλ. Yachnin (2009) 151. Ο Styan (1975) 213, συνδέει την απουσία ψευδαίσθησης με το non-finito των ελισαβετιανών δημιουργών. Σελίδα 15

16 Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ αποκαλύπτει ή θεματοποιεί τους δύο άξονες επικοινωνίας και τους δύο αποδέκτες του διαλόγου, τον μυθοπλαστικό και τον πραγματικό. 57 Πρακτικά συμβαίνει: α) είτε στο θεατρικό έργο (έργοπλαίσιο, frame play ή outer play, pièce-cadre, Rahmenstück) να εγκιβωτίζεται παράσταση ή πρόβα άλλου έργου (περικλειόμενο ή εγκιβωτισμένο ή εμβόλιμο έργο, interior ή internal play, pièce intérieure, Binnenstück), το οποίο διπλασιάζει την αναπαριστανόμενη πραγματικότητα, συστήνοντας στην πρωτοβάθμια μυθοπλασία μία δεύτερη, β) είτε να παρατηρείται διολίσθηση των χαρακτήρων των έργων αυτών στα δύο αυτά αφηγηματικά επίπεδα. Εκδηλώνεται, δηλαδή, με διπλασιασμό της μυθοπλασίας εντός της μυθοπλασίας, από τις οποίες, η δεύτερη μυθοπλασία είναι αναπαράσταση μιας θεατρικής παράστασης και η πρώτη μυθοπλασία των προσληπτικών συμπεριφορών που τη συνοδεύουν. 58 Η κύρια μυθοπλασία βρίσκεται, κατά κανόνα, σε ανώτερη ιεραρχικά σχέση με τη δευτερεύουσα, αν και ανευρίσκεται και το αντίθετο. 59 Στην κύρια πλοκή εκτείνονται τα αποτελέσματα της εγκιβωτισμένης, 60 όχι, όμως, απαραίτητα το τέλος της. Το εγκιβωτισμένο έργο μπορεί να είναι ένα «στοιχείο ή ένα σύνολο στοιχείων, σχετικώς ανεξαρτητοποιημένο, ή μια ενότητα δράσης», 61 και συστήνει ενός είδους παρέκβαση στην κύρια πλοκή. Τα όρια των δομών της μίας μυθοπλασίας παραβιάζονται ή όχι από την άλλη μυθοπλασία ανάλογα με τη μορφή του εγκιβωτισμού. 62 Η ένθετη μυθοπλασία θεωρείται ότι διατηρεί ανακλαστική θέση στο περίγραμμά της, με τα επίπεδα της ψευδαίσθησης να τέμνονται με εκείνα της διάσπασής της, επιτυγχάνοντας χαοτική μείξη των επιπέδων, με συνέπεια να είναι συνήθως δυσδιάκριτα τα όρια πραγματικότητας και μυθοπλασίας. Την εγκιβωτισμένη μυθοπλασία συχνά αποτελεί ένα έργο από την προϋπάρχουσα κειμενική πραγματικότητα, στο οποίο και παραπέμπει το έργο-πλαίσιο, ενώ δεν αποκλείεται ο εγκιβωτισμός ενός φανταστικού έργου. Το εγκιβωτισμένο έργο συχνά λειτουργεί ως πρότυπο, μοντέλο του έργου-πλαισίου. Οι σκοποί της «υποπλοκής», υπό την έννοια του εγκιβωτισμένου έργου, μπορεί να είναι ο σχολιασμός, η δομική λειτουργία, η αντιθετική λειτουργία, ο τρόπος προς επίτευξη ενός 57 Świontek (2006) Świontek (2006) Ο Pfister (1988) 226-7, αναφέρεται σε υποκείμενο/ενθυλακωμένο και υπερκείμενο/πρωτεύον έργα. 60 Beus (2007) 19, βλ. και την ταξινόμηση Schmeling (1982) 10-2, για τα έργα κλειστού και ανοιχτού πλαισίου. 61 Πεφάνης (1999) Füredy (1989) Σελίδα 16

17 ΑΡΧΑΙΟΘΕΜΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ σκοπού (έκθεση, απλοποίηση, υπόδειξη υπαιτιότητας). 63 Το θέατρο εν θεάτρω μπορεί, επίσης, να είναι ευκαιρία για άσκηση κριτικής. 64 iii. Ενδοδραματικοί χαρακτήρες, ρόλοι, ηθοποιοί, θεατές Στη σύμβαση, η οποία ορίζει την εντός της κύριας μυθοπλασίας ανάπτυξη θεατρικής παράστασης ή/και πρόβας της, συντελεστές είναι ή άλλοι ή οι χαρακτήρες της κύριας ή ο συνδυασμός τους. 65 Οι χαρακτήρες της δεύτερης, εγκιβωτισμένης μυθοπλασίας, τους οποίους συχνά υποδύονται ηθοποιοί ή άλλοι συντελεστές ενός δράματος, γίνονται αντικείμενο ενδοδραματικής θέασης από τους χαρακτήρες του έργου-πλαισίου, τους οποίους η συνθήκη μετατρέπει σε σκηνικούς/(ενδο)κειμενικούς θεατές. Ο ρόλος των χαρακτήρων της κύριας μυθοπλασίας διευρύνεται, καθώς γίνονται, πρώτον, θεατές των επηλύδων χαρακτήρων, δεύτερον, αντικείμενο θέασης των τελευταίων, εφόσον λαμβάνουν μέρος σε παράσταση ή πρόβα τους, και, τρίτον, εκλαμβάνονται ως τέτοιοι κάθε φορά από το εξωδραματικό κοινό, δηλαδή είτε ως θεατές είτε ως ηθοποιοί του έργου-πλαισίου. 66 Αναλόγως συμβαίνει και με τη διανομή της ένθετης παράστασης, εφόσον προτιμηθούν για συμπρωταγωνιστές τους πρόσωπα της κύριας μυθοπλασίας ηθοποιοί κατά βάση, θεατές τους και οι δύο αυτοί εκλαμβανόμενοι ως τέτοιοι από το εξωκειμενικό κοινό. Συχνή περίπτωση είναι οι ίδιοι ηθοποιοί να υποδύονται τους χαρακτήρες τόσο του κυρίως έργου όσο και του εγκιβωτισμένου. Σε αυτήν τη συνθήκη, η διαδικασία μετατόπισης ή και αναίρεσης των αφηγηματικών επιπέδων βρίσκεται στο περιθώριο θεατρικών δοκιμών, επωαστικών, δηλαδή, σταδίων μιας παράστασης, όπου θα συγχέονται οι όροι κατασκευής της θεατρικής πραγματικότητας και η πραγματικότητα των ηθοποιών και των θεατών της. Ο Ηθοποιός στο θεατρικό δοκίμιο της Ζωής Σαμαρά Υπόκριση θεατρικού λόγου αναφέρει: «Ως ηθοποιός του έργου μέσα στο έργο σάς θυμίζω διαρκώς ότι είμαι ηθοποιός, παίζοντας έναν πρόσθετο ρόλο για χάρη των συναδέλφων μου θεατών». 67 Δεδομένου ότι οι αλλαγές των ρόλων και 63 Steinmetz-Ardaseer (1994) 86. Η ίδια μελετά την καταγωγή της υποπλοκής (subplot) στο ένθετο έργο, χωρίς να ταυτίζει πάντα την υποπλοκή με το ένθετο έργο. 64 Nichet (1973) Βλ. Schmeling (1982) 10-12, Pfister (1988) 224-6, Steinmetz-Ardaseer (1994) Βασικό ρόλο στην ταξινόμηση του Forestier (1996), έχει η ενδοδραματική θέαση από ηθοποιούς της κύριας πλοκής. Διέκρινε τέσσερα είδη εγκιβωτισμών: 1. τον τέλειο χορικής προέλευσης, με την κύρια δράση να διακόπτεται από την ένθετη, 2. τον ατελή προλογικής προέλευσης χωρίς εγκιβωτισμό πλοκής, 3. τον ποικίλο, με δραματοποίηση ιντερμέδιων, και 4. τον αποσυντεθειμένο, με σκηνές συνδεμένες μεταξύ τους και τον ηθοποιό-θεατή να σχολιάζει. βλ. και Felopoulou (2001) Resume en grec Σαμαρά (1996) 54. Σελίδα 17

18 Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ οι «διανομές» στην παράσταση/παραστάσεις επισυμβαίνουν στη σκηνή, το χώρο των ηθοποιών, η τελευταία νοητά μεγεθύνεται για τους θεατές και συρρικνώνεται για τους ηθοποιούς. Λαμβάνει, πάντως, νέα μορφή, διακρινόμενη σε αυτό που ήταν, δηλαδή σε σκηνή, συν την πλατεία. v. Εξωδραματικοί θεατές και γραμμές θέασης Οι εξωδραματικοί, πραγματικοί θεατές παρακολουθούν την ενδοδραματική όψη ή την επιφάνεια μιας παράστασης ή/και τις δομικές διεργασίες τού κανονικά αθέατου, απαγορευμένου, διασπαστικού της ψευδαίσθησης προπαραστασιακού της στοιχείου. Οι ίδιοι παρακολουθούν, όχι σπάνια, τη θέαση και τη ρητορική της πρόσληψής της από τους ενδοδραματικούς, κειμενικούς θεατές, δηλαδή, είτε από τους ηθοποιούς-θεατές τους από την κύρια μυθοπλασία είτε από άλλους θεατές, εφόσον ο δραματουργός επιλέξει την ενσωμάτωση και άλλου κοινού, όπως συμβαίνει στα έργα κυρίως της καρολίνειας δραματουργίας, 68 τα οποία τοποθετημένα σκηνικά στο θέατρο ενσωματώνουν ενδοδραματικά το κοινό παράστασης. Οι πραγματικοί θεατές, πάντως, βλέπουν ηθοποιούς που παίζουν τους χαρακτήρες τόσο του έργου-πλαισίου όσο και του εγκιβωτισμένου έργου, εφόσον, όμως, γνωρίζουν ότι είναι πραγματικοί ηθοποιοί, βλέπουν χαρακτήρες που υποδύονται χαρακτήρες με την ιδιότητα του ηθοποιού. 69 Η «πρόσληψη της πρόσληψης» συνίσταται στην κατοπτρική αναλογία των συμπεριφορών και των εξωκειμενικών θεατών, που πολλαπλασιάζει τον Εαυτό νοητά στο άπειρο, «προκαλώντας μια mise en abyme της πλατείας με τη σκηνή και, τελικά, άμβλυνση της επικοινωνίας από τη μεταξύ τους σχέση». 70 Η σχέση ηθοποιών και κοινού παραμένει κανονικά αναλλοίωτη, λόγω των διαφορετικών οντολογικών επίπεδων στα οποία ανήκουν. «Ο θεατής» όμως, αναφέρει ο Μαξ Φρις χαρακτηριστικά στο Biographie: Ein Spiel, 71 «δεν πρέπει να ξεγελαστεί ως προς το ότι βλέπει ένα χώρο που είναι ταυτόσημος με τον εαυτό του: τη σκηνή». Η υπόθεση αυτή μετατρέπει τους εξωδραματικούς θεατές, λόγω του εγκιβωτισμού, θεωρητικά, σε ηθοποιούς παρακολουθούμενους από ηθοποιούς-θεατές και από θεατές αόρατους, αποκτώντας, μάλιστα, υπόσταση ενδοδραματικών προσώπων. 72 Τα πολλαπλασιασμένα, «ισόποσα», αθροίσματα πραγματικών και κειμενικών θεατών εμφανίζουν την πλοκή πεπλεγμένη, «μετατρέποντάς την σε υπερθέαμα, σε φανταστικό κόσμο και 68 Για την καρολίνεια δραματουργία και το κοινό της πλατείας επί σκηνής, βλ. Rochester (2010) Goffman (1986) Για την «πρόσληψη της πρόσληψης», βλ. Świontek (2006) 138, βλ. και Θωμαδάκη (1993) Βλ. αναφορά στο Μαράκα (1987) Σαμαρά (1991) Σελίδα 18

19 ΑΡΧΑΙΟΘΕΜΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΕΝ ΘΕΑΤΡΩ σε μια πραγματικότητα υποκείμενη σε σχετικότητα». 73 Η ενσωμάτωση θεατών στο δράμα δεν λειτουργεί ρεαλιστικά, δεν αίρει, αλλά διπλασιάζει την ψευδαίσθηση, και οδηγεί σε αναγωγές στην κοινωνική και στην πολιτισμική πραγματικότητα, αλλά και στην αμφίδρομη αλληλεπίδραση αυτής και του θεάτρου. 74 Εν τούτοις, το ενδοδραματικό κοινό πάντα παραμένει «πιθανό» υποκατάστατο και όχι «πραγματικό» αντικείμενο αναφοράς. 75 Η ενσωμάτωση της δεύτερης μυθοπλασίας εντός της πρωταρχικής διανοίγει την προοπτική ώστε ο εξωδραματικός δέκτης να λαμβάνει τεσσάρων ειδών μηνύματα: από την κύρια μυθοπλασία, από την ένθετη μυθοπλασία, μηνύματα διαμεσολαβημένα στην κύρια, που προέρχονται από την ένθετη, 76 και μηνύματα διαμεσολαβημένα στην ένθετη από την κύρια μυθοπλασία. Ο θεατής του θεάτρου εν θεάτρω, είτε καλλιεργημένος θεατρικά, ικανός να αναγνωρίζει τους μεταθεατρικούς υπαινιγμούς, είτε «αφηγηματικός», πρόθυμος, δηλαδή, να πιστέψει στον πλασματικό κόσμο, 77 βλέπει τα γεγονότα των «διπλά κωδικοποιημένων» 78 μυθοπλασιών το ένα μέσα στο άλλο, το ένα διά του άλλου συνθήκες, δηλαδή, «που επιτείνουν τις αποδομητικές υποθέσεις περί κυριαρχίας επί σκηνής». 79 Η συνύπαρξη ταύτισης - αποστασιοποίησης βρίσκεται εδώ σε ενδιαφέρουσα διαπλοκή, καθώς ο πραγματικός, εξωκειμενικός θεατής ταυτίζεται μεν με το έργο στην πρώτη δύναμη και, ταυτόχρονα, αποστασιοποιείται από το έργο στη δεύτερη δύναμη, «το οποίο βλέπει ως θέατρο και όχι ως πραγματικότητα». 80 Ο μηχανισμός του θεάτρου εν θεάτρω, επίσης, «σπάζει παράδοξα τις, υποτίθεται, ενιαίες γραμμές θέασης, αποδυναμώνοντας την ισχύ των αξιωματικών τρόπων θέασης» 81 το κέντρο της οπτικής εστίασης πολλαπλασιάζεται και διασπάται ταυτόχρονα, ενώ το βλέμμα αποκτά την ιδιότητα, λόγω της διαιρεμένης κατοπτρικότητας, να επαναθεάται, διαφορετικά και διαφοροποιημένα, και θεατές εκτός από ηθοποιούς. 82 Στο παιχνίδι με το διηνεκές της θέασης «η 73 Θωμαδάκη (1993) Για τη μεταθεατρικότητα ως είδος της κοινωνικής οντολογίας, που αναδύεται από τη διάδραση ανάμεσα στη δομή της θεατρικής πράξης και τις ευρύτερες κοινωνικές δυνάμεις της εκάστοτε εποχής, βλ. Nellhaus (2000) Elam (2001) Πεφάνης (1999) Βλ. τη διάκριση των θεατών, βλ. σχετικά Rabinowitz (1977) , Goffman (1986) , Thuminger (2009) 15-6, Coward (2002) 17-8, Lotman (2004) 70, για το τέχνασμα «ο Άμλετ μέσα στον Άμλετ», βλ. Lotman (2004) Gilbert, Tompkins ( ) Σαμαρά (2002) 68, βλ. και Σαμαρά (1996) 54, όπου ο Ηθοποιός αναφέρει: «Αντιμετωπίζουμε μια παράδοξη μορφή ταύτισης που οφείλεται στη θεατρικότητα και που είναι συνώνυμη με την αποστασιοποίηση». 81 Gilbert, Tompkins ( ) Βλ. Gilbert, Tompkins ( ) 250. Σελίδα 19

20 Κ Α Τ Ε Ρ Ι Ν Α Χ Α Λ Κ Ο Υ ρευστής υφής ύψιστη αρετή του ολικού θεατρικού λόγου/λόγου δηλώνει την υπερ-αλήθεια του θεάτρου και κυρίως της παραστάσεως και της δια-παραστάσεως» Αρχαιόθεμη δραματουργία και θέατρο εν θεάτρω Ο εμπνευστής της έννοιας μεταθέατρο Άμπελ, λογοπαίζοντας, μάλιστα, με τη λέξη «όνειρο», λέξη-κλειδί της θεωρίας του, έλεγε ότι «η τραγωδία από τη σκοπιά του μεταθεάτρου είναι το όνειρό μας για το πραγματικό, όταν το μεταθέατρο από τη δική της σκοπιά είναι τόσο πραγματικό όσο τα όνειρά μας». 84 Όσο, όμως, και αν ακούγεται αυστηρή η άποψή του ότι το μεταθέατρο είναι το αντίθετο της τραγωδίας, ή έστω η αντικατάστασή της, και, όσο και αν οι δείκτες στην αρχαία τραγωδία 85 δύσκολα στοιχειοθετούν μεταθεατρικό προορισμό, δεν μπορεί παρά να παρατηρηθεί ότι ούτε και για τη μεταγενέστερη αρχαιόθεμη δραματουργία το μεταθέατρο, υπό τη μορφή του θεάτρου εν θεάτρω, αποτέλεσε προσφιλής της τεχνική ή φόρμα. Η «νεομπαροκική» 86 αντίληψη, εξάλλου, για το μεταθέατρο βεβαίως και δεν θα είχε παρόμοια με εκείνη της μπαρόκ εποχής «ονειρική και ανώδυνη» 87 διάσταση, καθώς πλέον αυτό που εγκιβωτίζεται δεν είναι ο τόπος του ονείρου ή η μικροπαράσταση ενός, μυθοπλαστικού ή πραγματικού, έργου ή, μεταγενέστερα, οι πιραντελλικής κοπής εκδοχές της πραγματικότητας. Οι θεματικές της αρχαίας τραγωδίας, που δεν υπήρξαν, επίσης, καθόλου ανώδυνες και ονειρικές, επέτρεψαν τη θεατροποίηση της αυτοαναφορικότητας μόνο όταν επήλθε η αποκαθήλωση των μακροσκελών, και μέχρι πριν αδιαπραγμάτευτων, κλασικών κειμένων αμέσως, δηλαδή, μετά τη μεταμοντέρνα εκδήλωση περί δυσπιστίας στις μείζονες αφηγήσεις 88 και την εξ αυτής δυνατότητα εξύφανσης γλωσσικών παιγνίων και παρωδίας ακόμη και με το υψηλό αυτό δραματικό είδος. Εξάλλου, όποια στοιχεία θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν μεταδραματικά ή μεταθεατρικά ή αυτοσυνείδητα, ακόμη και η γενικώς και αορίστως ενασχόληση με τον αρχαίο μύθο, δεν οδήγησαν την τραγωδία αναγκαστικά εγγύτερα στη λογική προοπτικής του θεάτρου εν θεάτρω. Την ενασχόληση, εξάλλου, με τον αρχαίο μύθο έβρισκε λιγότερο ενδιαφέρουσα και το μεταθέατρο της ρομαντικής ειρωνείας, που εξέφρασε σαφείς προτιμήσεις στην αυτοσκόπηση 83 Θωμαδάκη (1993) Abel (1964) 371, η μετάφραση δική μου. 85 Βλ. Γακοπούλου (2010). 86 Witt (2013) 10-4, δανειζόμαστε τον όρο που αφορά στο μοντερνισμό που ασχολείται με το αυτοσυνείδητο έργο. 87 Ioannidou (2007) Βλ. Λυοτάρ (1993) 26, Τζιόβας (2002) Σελίδα 20

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Π3.1.2 Ανάπτυξη μεθοδολογίας για τη διδασκαλία των επιμέρους γνωστικών αντικειμένων στο μάθημα της ελληνικής γλώσσας με τη δημιουργική αξιοποίηση της επιστήμης και των εργαλείων ΤΠΕ ΜΕΡΟΣ ΙΙ Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ στοιχεία θεωρίας της αφήγησης

Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ στοιχεία θεωρίας της αφήγησης Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ στοιχεία θεωρίας της αφήγησης (σημειώσεις για τον εκπαιδευτικό) Επιμέλεια σημειώσεων: Μαρία Παπαλεοντίου Φιλόλογος - Λειτουργός Π.Ι.Κ. Φεβρουάριος 2014 Στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΡΗΣΤΟΥ: Η ΚΥΡΙΑ ΜΕ ΤΗ ΣΤΡΥΧΝΙΝΗ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΡΗΣΤΟΥ: Η ΚΥΡΙΑ ΜΕ ΤΗ ΣΤΡΥΧΝΙΝΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΡΗΣΤΟΥ: Η ΚΥΡΙΑ ΜΕ ΤΗ ΣΤΡΥΧΝΙΝΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΜΑΡΙΑ ΓΕΡΟΣΙΜΟΥ (Α.Μ.: 48/05)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ & ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ & ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Με την συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε. Κ. Τ.) Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ: ΕΝΑ ΚΡΙΣΙΜΟ ΖΗΤΗΜΑ

ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ: ΕΝΑ ΚΡΙΣΙΜΟ ΖΗΤΗΜΑ ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ: ΕΝΑ ΚΡΙΣΙΜΟ ΖΗΤΗΜΑ Αλέξης Κόκκος «Ο απώτερος στόχος, ο βασικός σκοπός της εκπαίδευσης ενηλίκων είναι να βοηθάει τους ανθρώπους να συνειδητοποιούν τις δυνατότητές τους, να γίνονται πιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ NATIONAL CENTRE FOR SOCIAL RESEARCH

ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ NATIONAL CENTRE FOR SOCIAL RESEARCH ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ NATIONAL CENTRE FOR SOCIAL RESEARCH Eρ ε υ ν α - Με λ ε τ η Ερευνεσ για τουσ Μεταναστεσ στην Ελλαδα Ερευνητικεσ Εμμονεσ και Εκκρεμοτητεσ Χαρα Στρατουδακη Κείμενα Εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ - ΥΛΗ Γ ΕΞΑΜΗΝΟΥ

ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ - ΥΛΗ Γ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ - ΥΛΗ Γ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο όρος «διακοσμητικές εφαρμογές» αφορά μια τεράστια ποικιλία αντικειμένων που μας περιβάλλουν και που είναι δύσκολο να τα απαριθμήσουμε ένα-ένα με τις

Διαβάστε περισσότερα

P I S A PISA 2009 ΠΛΑΙΣΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ. Programme for International Student Assessment

P I S A PISA 2009 ΠΛΑΙΣΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ. Programme for International Student Assessment ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ PISA 2009 ΠΛΑΙΣΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ P I S A ΔΙΕΘΝΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΟΟΣΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Programme for International Student Assessment ΑΘΗΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ι Κ Η Ε Κ Δ Ο Σ Η Τ Ο Υ Ι Ν Σ Τ Ι Τ Ο Υ Τ Ο Υ Ο Π Τ Ι Κ Ο Α Κ Ο Υ Σ Τ Ι Κ Ω Ν Μ Ε Σ Ω Ν

Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ι Κ Η Ε Κ Δ Ο Σ Η Τ Ο Υ Ι Ν Σ Τ Ι Τ Ο Υ Τ Ο Υ Ο Π Τ Ι Κ Ο Α Κ Ο Υ Σ Τ Ι Κ Ω Ν Μ Ε Σ Ω Ν i s s n 1 7 9 1-3 8 9 6 α Π ρ ι Λ Ι ο σ - Α Υ Γ Ο Υ Σ Τ Ο σ 2 0 1 0 Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ι Κ Η Ε Κ Δ Ο Σ Η Τ Ο Υ Ι Ν Σ Τ Ι Τ Ο Υ Τ Ο Υ Ο Π Τ Ι Κ Ο Α Κ Ο Υ Σ Τ Ι Κ Ω Ν Μ Ε Σ Ω Ν [διατιθεται δωρεαν] IN TITOYTO O

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ- ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ, ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ & ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Β. ΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ ΒΟΛΟΣ 2010 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ &

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΦΥΛΟ, ΤΟ ΣΩΜΑ ΚΑΙ Η ΕΜΦΥΛΗ ΔΙΑΦΟΡΑ: Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΔΙΚΑΙΟΥ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗΣ

ΤΟ ΦΥΛΟ, ΤΟ ΣΩΜΑ ΚΑΙ Η ΕΜΦΥΛΗ ΔΙΑΦΟΡΑ: Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΔΙΚΑΙΟΥ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗΣ Επιστημονική σειρά ΘΕ.ΦΥΛ.ΙΣ. Υπεύθυνες σειράς: Στέλλα Βοσνιάδου και Βασιλική Δενδρινού ΤΟ ΦΥΛΟ, ΤΟ ΣΩΜΑ ΚΑΙ Η ΕΜΦΥΛΗ ΔΙΑΦΟΡΑ: Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΔΙΚΑΙΟΥ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗΣ Επιμέλεια, συντονισμός και

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΝΣΑΞΗ ΣΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η ΤΝΣΑΞΗ ΣΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ 1 Άρης Ιωαννίδης Σχεδιασμός εξωφύλλου: schooltime.gr 2 3 4 Περίληψη γραπτού Λόγου Σι είναι η περίληψη; Είναι η συνοπτική και περιεκτική απόδοση, σε συνεχή λόγο, ενός κειμένου. Είναι ένα νέο κείμενο, που,

Διαβάστε περισσότερα

«Αυτοεκτίμηση και κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο Ελλήνων και αλλοδαπών μαθητών του Δημοτικού σχολείου»

«Αυτοεκτίμηση και κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο Ελλήνων και αλλοδαπών μαθητών του Δημοτικού σχολείου» Πανεπιστήμιο Πατρών Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Θέμα πτυχιακής εργασίας: «Αυτοεκτίμηση και κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο Ελλήνων και αλλοδαπών μαθητών

Διαβάστε περισσότερα

Συμβούλιο για την Πολιτιστική Συνεργασία Επιτροπή Παιδείας Τμήμα Σύγχρονων Γλωσσών, Στρασβούργο Συμβούλιο της Ευρώπης

Συμβούλιο για την Πολιτιστική Συνεργασία Επιτροπή Παιδείας Τμήμα Σύγχρονων Γλωσσών, Στρασβούργο Συμβούλιο της Ευρώπης Κοινό Ευρωπαϊκό Πλαίσιο αναφοράς για τη γλώσσα: εκμάθηση, διδασκαλία, αξιολόγηση Συμβούλιο για την Πολιτιστική Συνεργασία Επιτροπή Παιδείας Τμήμα Σύγχρονων Γλωσσών, Στρασβούργο Συμβούλιο της Ευρώπης i

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΘΟΔΟΣ, Ο ΕΑΥΤΟΣ ΜΑΣ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ: Προς μία ερμηνεία του πλατωνικού εὖ πράττειν

Η ΜΕΘΟΔΟΣ, Ο ΕΑΥΤΟΣ ΜΑΣ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ: Προς μία ερμηνεία του πλατωνικού εὖ πράττειν Η ΜΕΘΟΔΟΣ, Ο ΕΑΥΤΟΣ ΜΑΣ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ: Προς μία ερμηνεία του πλατωνικού εὖ πράττειν ΓΙΑΝΝΗ ΑΛΤΑΝΔΡΑΣΟ Α.Μ.: 10 ΒΕΡΟΛΙΝΟ 2012 1 ΕΤΦΑΡΙΣΙΕ ΚΑΙ ΜΝΕΙΕ Οφείλω να ευχαριστήσω τον γιατρό μου, Ανδρέα Πολυχρονόπουλο,

Διαβάστε περισσότερα

Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Τρόποι διδασκαλίας και μέσα. Μια διδακτική πρόταση για τη διδασκαλία των λογοτεχνικών κειμένων.

Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Τρόποι διδασκαλίας και μέσα. Μια διδακτική πρόταση για τη διδασκαλία των λογοτεχνικών κειμένων. Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Τρόποι διδασκαλίας και μέσα. Μια διδακτική πρόταση για τη διδασκαλία των λογοτεχνικών κειμένων. Πασιόπουλος Γιώργος, Εκπαιδευτικός ΠΕ, Μεταπτυχιακός φοιτητής Η κινούμενη εικόνα

Διαβάστε περισσότερα

Οι Μαθησιακές Δυσκολίες στη δευτεροβάθµια εκπαίδευση

Οι Μαθησιακές Δυσκολίες στη δευτεροβάθµια εκπαίδευση Οι Μαθησιακές Δυσκολίες στη δευτεροβάθµια εκπαίδευση Παραγωγή / Σχεδιασμός / DTP: adaction A.E. Διαφήμιση Μάρκετινγκ Δημόσιες Σχέσεις Πλατεία Ιπποδρομίου 21, 546 21 Θεσσαλονίκη τηλεφωνικό κέντρο/τηλεομοιότυπο:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ

ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ Από τον Κύκλο της Βιέννης στον Davidson Κείμενα των Hahn Neurath Carnap Schlick Quine Davidson Επιστημονική επιμέλεια Γιώργος Ρουσόπουλος E-BOOK ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυτική

Διαβάστε περισσότερα

Για τη στιγμή και την πολυφωνία στον Καβάφη με αφορμή το ποίημα Εν Σπάρτη

Για τη στιγμή και την πολυφωνία στον Καβάφη με αφορμή το ποίημα Εν Σπάρτη ΓΙΑ ΤΗ ΣΤΙΓΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΥΦΩΝΙΑ ΣΤΟΝ ΚΑΒΑΦΗ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ ΕΝ ΣΠΑΡΤΗ Για τη στιγμή και την πολυφωνία στον Καβάφη με αφορμή το ποίημα Εν Σπάρτη Αντώνης Δρακόπουλος Things fall apart; the center cannot

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1α Εκπαιδευτική Αξιολόγηση

ΕΝΟΤΗΤΑ 1α Εκπαιδευτική Αξιολόγηση Πρόγραμμα Εξειδίκευσης ΕΝΟΤΗΤΑ 1α Εκπαιδευτική Αξιολόγηση 1.1. Τι είναι η εκπαιδευτική αξιολόγηση και ποια η διαφορά της από τη διάγνωση ύπαρξης µαθησιακών δυσκολιών; Α3 1.2. Τι περιέχει η εκπαιδευτική

Διαβάστε περισσότερα

«Σκηνοθετικές ενδείξεις και σκηνικά προβλήματα στις Βάκχες του Ευριπίδη»

«Σκηνοθετικές ενδείξεις και σκηνικά προβλήματα στις Βάκχες του Ευριπίδη» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΡΙΑ ΡΕΝΙΕΡΗ «Σκηνοθετικές ενδείξεις και σκηνικά προβλήματα στις Βάκχες του Ευριπίδη» Διπλωματική εργασία Πρώτου

Διαβάστε περισσότερα

Άννα Τριανταφυλλίδου, Ρουμπίνη Γρώπα, Χαρά Κούκη ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ ΕΝΑ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΡΑΤΟΣ;

Άννα Τριανταφυλλίδου, Ρουμπίνη Γρώπα, Χαρά Κούκη ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ ΕΝΑ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΡΑΤΟΣ; Άννα Τριανταφυλλίδου, Ρουμπίνη Γρώπα, Χαρά Κούκη 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ ΕΝΑ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΡΑΤΟΣ; Εισαγωγή Η ιστορία δεν «κατασκευάζεται» από γεγονότα αλλά από τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΟΥ ΥΠΑΤΟΥ ΑΡΜΟΣΤΗ ΤΩΝ ΗΝΩΜΕΝΩΝ ΕΘΝΩΝ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ σύμφωνα με τη Σύμβαση του 1951 και το Πρωτόκολλο

Διαβάστε περισσότερα

Ημέρα 2. (α) Θεμελιώδεις διαφορές της οικονομικής θεωρίας από την μαρξιστική κριτική της (β) Η έννοια του οικονομικού νόμου στον Μαρξ

Ημέρα 2. (α) Θεμελιώδεις διαφορές της οικονομικής θεωρίας από την μαρξιστική κριτική της (β) Η έννοια του οικονομικού νόμου στον Μαρξ Ημέρα 2. (α) Θεμελιώδεις διαφορές της οικονομικής θεωρίας από την μαρξιστική κριτική της (β) Η έννοια του οικονομικού νόμου στον Μαρξ Άτομα ή κοινωνία; H οικονομική θεωρία έχει ως σημείο εκκίνησης ιδέα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ «ΓΛΩΣΣΑ Ε' ΚΑΙ ΣΤ' ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ» ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ «ΓΛΩΣΣΑ Ε' ΚΑΙ ΣΤ' ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ» ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Τμήμα Ψηφιακών Συστημάτων ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Κατεύθυνση: Ηλεκτρονική Μάθηση ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ «ΓΛΩΣΣΑ Ε' ΚΑΙ ΣΤ' ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ»

Διαβάστε περισσότερα

Ένα µήνυµα του Σαµαρά προς όλους τους Έλληνες: Μύθοι και βίντεο στην πάλη για ηγεµονία

Ένα µήνυµα του Σαµαρά προς όλους τους Έλληνες: Μύθοι και βίντεο στην πάλη για ηγεµονία Κείµενα Εργασίας, αρ. 6 Γιώργος Διακουµάκος Ένα µήνυµα του Σαµαρά προς όλους τους Έλληνες: Μύθοι και βίντεο στην πάλη για ηγεµονία Ιανουάριος 2014 Γιώργος Διακουµάκος Ένα µήνυµα του Σαµαρά προς όλους τους

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. είναι απλή υπόθεση.

Πρόλογος. είναι απλή υπόθεση. Πρόλογος Το βιβλίο αυτό απευθύνεται στους μαθητές Γ Τάξης Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Ενιαίων Λυκείων, που παρακολουθούν το μάθημα Ανάπτυξη Ε- φαρμογών σε Προγραμματιστικό Περιβάλλον του Κύκλου Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμοσμένη Διδακτική των Φυσικών Επιστημών

Εφαρμοσμένη Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Αιγαίου Μιχάλης Σκουμιός Εφαρμοσμένη Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Σημειώσεις Ρόδος 2012 Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ανάπτυξη της Διδακτικής των Φυσικών Επιστημών ως αυτόνομης επιστημονικής περιοχής διεθνώς,

Διαβάστε περισσότερα