Περίληψη. Haim Omer, Ph.D. Department of Psychology, Tel-Aviv University

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Περίληψη. Haim Omer, Ph.D. Department of Psychology, Tel-Aviv University"

Transcript

1 Γονική Παρουσία και ροπή στην επιθετικότητα: Ένα μοντέλο καλού συνταιριάσματος (goodness-of-fit) για την εξέλιξη και στην πρόληψη της παιδικής επιθετικότητας στην οικογένεια. Haim Omer, Ph.D. Department of Psychology, Tel-Aviv University Περίληψη. Η ανάπτυξη της επιθετικότητας των παιδιών είναι μια λειτουργία της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στην έμφυτη ευρεία ανησυχία του παιδιού και στην ικανότητα των γονιών να την περιορίσουν, με την επιβεβαίωση της γονικής παρουσίας. Η γονική παρουσία εκδηλώνεται με πράξεις που μεταφέρουν το μήνυμα ότι οι γονείς δεν θα εγκαταλείψουν το γονεϊκό τους ρόλο και θα παραμείνουν εκεί προσωπικά, στο καθήκον, ότι κι αν συμβεί. Η γονική παρουσία επηρεάζεται από τη φυσική διαθεσιμότητα, την υποστήριξη που παρέχει το σύστημα και την συναισθηματική/ιδεολογική ετοιμότητα των γονιών να επιτελέσουν περιοριστικό και εμπεριεκτικό ρόλο. Η έλλειψη γονικής παρουσίας, που εκδηλώνεται είτε με την γονική υποχωρητικότητα, είτε με εναλλαγές εχθρικών ξεσπασμάτων με υποχωρητικότητα, οδηγεί στην επιδείνωση και στη διαιώνιση της επιθετικότητας των παιδιών. Η γονική παρουσία είναι μια έννοια που απαρτιώνει συμπεριφορικές απόψεις πάνω στην αποτελεσματική πειθαρχία, απόψεις της θεωρίας της προσκόλλησης, σχετικά με την ανάγκη για μια αφαλή γονική φιγούρα και συστημικές ιδέες, σχετικά με την συστημική υποστήριξη ή αποδυνάμωση των γονιών. Από το μοντέλο προκύπτει μια πρακτική προσέγγιση για τους γονείς επιθετικών παιδιών, που οδηγεί σε διακριτές προβλέψεις. Η συμπεριφορά των γονιών διαδραματίζει αιτιολογικό ρόλο στην ανάπτυξη της επιθετικότητας των παιδιών, ή μόνο την υποβοηθά ή την εμποδίζει; Αυτή η, φαινομενικά, μικρή διαφορά μπορεί να είναι αποφασιστική για τους γονείς των επιθετικών παιδιών. Όταν θεωρηθεί ότι οι γονείς παίζουν αιτιολογικό ρόλο, μπορεί να κριθούν υπεύθυνοι για τις κακές συνέπειες της αποτυχημένης ανατροφή των παιδιών τους. Σχεδόν αναπόφευκτο αποτέλεσμα είναι, τότε, οι γονείς να κατηγορηθούν από θεραπευτές και εκπαιδευτικούς ή ακόμα κι από τους ίδιους τους γονείς. Από την άλλη, αν οι γονείς διαδραματίζουν μόνο παρεμποδιστικό ή υποβοηθητικό ρόλο, δεν μπορούν να κατηγορηθούν για την επιθετικότητα του παιδιού τους, γιατί δεν την έχουν αρχικά προκαλέσει οι ίδιοι. Στη χειρότερη περίπτωση, θα μπορούσε, ίσως, ειπωθεί ότι δεν ήταν ικανοί να ελέγξουν ή να διορθώσουν τις ενοχλητικές κλίσεις του παιδιού τους. Όλος ο διάλογος με τους γονείς αλλάζει, όταν βασίζεται σε μια τέτοια υπόθεση. Τα περισσότερα, αν όχι όλα, τα ψυχολογικά μοντέλα του παρελθόντος έχουν περιγράψει το ρόλο της γονικής συμπεριφοράς σαν αιτιολογικό. Από την άλλη μεριά, τα γενετικά μοντέλα έχουν την τάση να ελαχιστοποιούν ή να υποβαθμίζουν τελείως το ρόλο της. Λιγότερα έχουν γραφτεί, ωστόσο, από την προοπτική της αλληλεπίδρασης ή του «καλού συνταιριάσματος», σύμφωνα με την οποία τα παιδιά με έμφυτη ροπή προς την επιθετικότητα μπορεί να χρειάζονται ένα ειδικό είδος ανατροφής (Bates, Petit, Dodge, & Ridge, 1998; Rothbart & Bates, 1998). Η εργασία αυτή υποβάλλει μια τέτοιου είδους θεωρητική και κλινική συνεισφορά. Το παρόν μοντέλο προϋποθέτει την αλληλεπίδραση ανάμεσα στην έμφυτη ροπή του παιδιού προς την επιθετικότητα και στην ικανότητα των γονιών να τη διαχειριστούν, μέσω της επιβεβαίωση της γονικής παρουσίας: τα παιδιά που βρίσκονται σε κίνδυνο για να αναπτύξουν επιθετικές συμπεριφορές * έχουν μια έμφυτη αδυναμία στην ικανότητα τους να αναπτύξουν αυτοπεριοριστικούς μηχανισμούς. Τα παιδιά αυτά χαρακτηρίζονται από μια ευρεία ανησυχία 1 (γνωστική, συμπεριφορική και συναισθηματική): κατά συνέπεια, για να αντισταθμιστεί η αρχική τους έλλειψη, έχουν ειδική ανάγκη για αποτελεσματική, εξωτερική συγκράτηση. Περιπλέκοντας τα πράγματα, τα παιδιά αυτά φαίνεται ότι βιώνουν τους εξωτερικούς περιορισμούς πιο αρνητικά, σε

2 σχέση με τα υπόλοιπα παιδιά. Η γονική παρουσία, η οποία αναφέρεται στην ικανότητα των γονιών να συγκρατούν την ευρεία ανησυχία του παιδιού, χρησιμοποιώντας τους εαυτούς τους σαν περιέκτες (μέσα από πράξεις που μεταφέρουν σταθερά τα μήνυματα: Βρισκόμαστε εδώ και θα μείνουμε εδώ!, Δε θα πάψουμε να είμαστε οι γονείς σου!, Δε θα μας υποβαθμίσεις, αγνοήσεις ή ξεφορτωθείς, Δε θα σε αφήσουμε να πληγώσεις εμάς, τους άλλους ή τον εαυτό σου! ), είναι το καλύτερο αντίδοτο γι αυτή την κατάσταση. Ωστόσο, ειδικά το παιδί με επιθετική ροπή οδηγεί, συχνά, τους γονείς στο να ενδώσουν (από άγχος, αβοηθησιά, ή από επιτρεπτική ιδεολογία) ή να αντιδράσουν, με τρόπο απρόβλεπτο. Αυτές οι αντιδράσεις συνιστούν μια κατάσταση πραγματικής γονικής απουσίας, που οδηγεί σε μια διπλή κλιμάκωση: η ενδοτικότητα των γονιών οδηγεί σε αυξανόμενη συμπεριφορική επεκτατικότητα και απαιτητικότητα η γονική εχθρικότητα, σε ανταπόδωση της εχθρικότητας από το παιδί. Η διπλή αυτή κλιμάκωση ενισχύει περαιτέρω τη ροπή του παιδιού προς την επιθετικότητα. Ασυγκράτηση από την γονική παρουσία, η ευρεία ανησυχία του παιδιού μπορεί, στη συνέχεια, να καταλήξει σε ένα τρόπο ζωής προσανατολισμένο στη βία και στην επικράτηση πάνω στους άλλους. Το μοντέλο αυτό μπορεί να ειδωθεί σαν μια τροποποιημένη, ενοποιητική εκδοχή της θεωρίας για τον εξαναγκασμό 2 του Patterson (λ.χ. Patterson, Reid & Dishion, 1992). Μια από τις τροποποιήσεις θίγει το ρόλο των συναφών ενισχυτών 3 : αυτό που εδώ θεωρείται κεντρικό στοιχείο της συμπεριφοράς των γονιών, δεν είναι τόσο η ενίσχυση, όσο η ικανότητα των γονιών να συγκρατούν την επιθετικότητα του παιδιού μέσω της παρουσίας τους. Η διαφορά αυτή, όπως θα δούμε, οδηγεί σε κάποιες διακριτές προβλέψεις, καθώς και σε σαφείς συμβουλευτικές πρακτικές. Θα υποστηρίξω ότι οι πρακτικές που προκύπτουν από το μοντέλο της γονικής παρουσίας μπορεί να υπερέχουν από εκείνες που προκύπτουν από την θεωρία για τον εξαναγκασμό για τους εξής δύο λόγους: επειδή συμβάλλουν λιγότερο στην κλιμάκωση και επειδή είναι πιο αποδεκτές από γονείς, επαγγελματίες και, τελικά, από το παιδί. Αυτό, με τη σειρά του, οδηγεί σε καλύτερη συνεργασία.... * Με τον όρο επιθετική συμπεριφορά, ενοούμε μια κατηγορία, ευρύτερη από εκείνη που ορίζεται από τη βίαιη συμπεριφορά. Στην επιθετική συμπεριφορά συγκαταλέγεται τόσο η πραγματική σωματική βία (ενάντια σε ανθρώπους και αντικείμενα), όσο και μη σωματικές εκδηλώσεις εχθρικότητας, όπως το βρίσιμο, οι απειλές, ο εκβιασμός και τα ξεσπάσματα θυμού. Αν και η επιθετική συμπεριφορά μέσα στην οικογένεια είναι, κατά πάσα πιθανότητα, αναγκαία συνθήκη για την ανάπτυξη μιας αντικοινωνικής σταδιοδρομίας και έξω από αυτήν, δεν είναι επαρκής. Συμπληρωματικοί παράγοντες, όπως ο συναναστροφή με αντικοινωνικούς ομοτίμους και η διακοπή της σχολικής φοίτησης, μπορεί να παίζουν κρίσιμο ρόλο 1 Expansive restlessness 2 Coercion theory 3 Reinforcement contingencies

3 Το Μοντέλο της Γονικής Παρουσίας. Πρόταση Ι: Τα περισσότερα παιδιά που εκδηλώνουν μακροχρόνια πρότυπα επιθετικής συμπεριφοράς, έχουν μια έμφυτη ροπή προς την επιθετικότητα. Στην αναπτυξιακή θεωρία και έρευνα, η εμφυτή ροπή του παιδιού προς την επιθετικότητα έχει περιγραφεί, είτε με όρους νευροφυσιο-ψυχολογικών ελλειμμάτων (λ.χ., Moffitt & Henry, 1991), είτε με όρους ιδιοσυγκρασιακών χαρακτηριστικών (λ.χ. Rothbart & Bates, 1998): (α) με όρους νευροφυσιο-ψυχολογικών ελλειμμάτων έχει φανεί ότι τα παιδιά με χαρακτηριστικά απροσεξίας, υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας της ΔΕΠ-Υ διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξουν επιθετικές και άλλες αντικοινωνικές συμπεριφορές (Moffit 1993; Moffit & Henry, 1991), (β) με όρους ιδιοσυγκρασίας έχει φανεί ότι τα παιδιά με υψηλό βαθμό παρορμητικότητας-ανυπακοής, που εκδηλώνουν εναντιωματικότητα και σταθερή αποτυχία για συμμόρφωση, διατρέχουν υψηλό κίνδυνο να αναπτύξουν επιθετικά πρότυπα συμπεριφοράς (e.g., Bates, Petit, Dodge & Ridge, 1998). Αν και είναι σίγουρο ότι τα χαρακτηριστικά του παιδιού που συμπεριλαμβάνονται στις νευροφυσιοψυχολογικές και ιδιοσυγκρασιακές θεωρήσεις, επικαλύπτονται, τα διαφορετικά σημεία στα οποία αυτές δίνουν έμφαση θα μπορούσαν βοηθητικά να λαμβάνονται υπόψη: η νευροφυσιολοψυχολογική περιγραφή αναφέρεται, κυρίως, σε παιδιά των οποίων η ευρεία ανησυχία και τα ελλείμματα στον αυτοέλεγχο (ΔΕΠ-Υ) βιώνονται από τους άλλους σαν ενοχλητικά η ιδιοσυγκρασιακή προοπτική αναφέρεται σε παιδιά που, όχι μόνο είναι ανήσυχα και παρορμητικά, αλλά που, επίσης, χαρακτηρίζονται από εναντιωματικές στάσεις και από την τάση να σκέφτονται και να ενεργούν στις διαπροσωπικές σχέσεις με όρους τύπου Ποιος είναι το αφεντικό;. Από την άποψη της συμβουλευτικής προς τους γονείς, οι ιδιοσυγκρασιακές και νευροψυχολογικές μελέτες συμβάλλουν στην εξάλειψη της μη βοηθητικής τάσης που έχουν πολλοί επαγγελματίες, να υποθέτουν ότι για τις επιθετικές τάσεις του παιδιού, ευθύνονται οι γονείς του. Η γενετική έρευνα συμπληρώνει την εικόνα, δείχνοντας ότι τα κληρονομικά χαρακτηριστικά των παιδιών συμβάλλουν πολύ στο είδος των αλληλεπιδράσεων που αναπτύσσονται ανάμεσα σε εκείνα και στους γονείς. Έτσι, έχει επανειλημμένα φανεί ότι τα βιολογικά παιδιά των αντικοινωνικών μητέρων αποσπούν περισσότερες εχθρικές αντιδράσεις από τους θετούς γονείς τους, από ότι τα βιολογικά παιδιά των μητέρων που δεν ήταν αντικοινωνικές (Ge et al., 1996; Neiderhiser, Reiss, Hetherington & Plomin, 1999, O'Connor, Deater-Deckard, Fulker, Rutter & Plomin, 1998, Plomin, Chipuer, & Lehlin, 1990, Plomin, Nitz, & Rowe, 1990). Η έμφυτη ροπή του παιδιού προς την επιθετικότητα διηγείται, ωστόσο, μόνο ένα μέρος της ιστορίας. Έτσι, έχει φανεί ότι, όταν τα βιολογικά παιδιά των αντικοινωνικών γονιών μεγαλώνουν με γονείς που είναι επίσης αντικοινωνικοί, οι πιθανότητες να αναπτύξουν αντικοινωνική πορεία αυξάνεται σχεδόν σε τετραπλάσιο βαθμό (Bohman, 1996, Cadoret, Cain, & Crow, 1983, Moffit, 1990). Από την άλλη, όπως περιγράφεται παρακάτω, υπάρχουν άφθονες αποδείξεις ότι οι γονικές στάσεις και πρακτικές μπορούν, επίσης, να οδηγήσουν σε ελαχιστοποίηση του κινδύνου για επιθετική και αντικοινωνική συμπεριφορά. Θα υποστηρίξω ότι το χαρακτηριστικό που συνδέει αυτές τις θετικές γονικές στάσεις και πρακτικές, είναι ότι οι γονείς αποκρίνονται στην επιθετικότητα του παιδιού μέσω δηλώσεων της γονικής παρουσίας. Πρόταση ΙΙ: Η γονική παρουσία παρεμποδίζει την επιθετική προδιάθεση του παιδιού η γονική απουσία την ενθαρρύνει. Με τον όρο γονική παρουσία, εννοώ την ετοιμότητα των γονιών (και την συνακόλουθη εμπειρία του παιδιού για τη γονική ετοιμότητα) να θέσουν τους εαυτούς σαν όριο στην επεκτεινόμενη ανυπακοή του παιδιού. Το κάνουν με το να επιβλέπουν προσωπικά τις πράξεις του παιδιού, να συγκρατούν τα ξεσπάσματα και τις απαιτήσεις του και να προστατεύουν τους ίδιους, τα άλλα παιδιά και το σπίτι από τις επιθέσεις του παιδιού. Η προσπάθεια να ελεγχθεί η συμπεριφορά του παιδιού με σωματικές τιμωρίες, με την εκαθίδρυση φόβου και με θυμωμένη αυτο-απόσυρση, δεν

4 έχει καμιά σχέση με τη γονική παρουσία. Αντίθετα, ο γονιός που δέρνει ελαχιστοποιεί την επαφή, ο γονιός που εμπνέει φόβο παραμένει απόμακρος και απρόσιτος και ο γονιός που αυτο-αποσύρεται προσπαθεί να επιτύχει επιρροή μέσω γονικής απουσίας. Αυτές είναι απόπειρες να κερδηθεί η εξουσία με απομακρυσμένο έλεγχο, ή με μεθόδους τύπου «χτυπώ και φεύγω». Αντίθετα, η εξουσία που επιτυγχάνεται μέσω της γονικής παρουσίας, απαιτεί επαφή. Άρα, η θέση μας είναι ότι, όταν υπάρχει ένα παιδί με υψηλή ροπή για επιθετικότητα, όσο λιγότερη είναι η γονική παρουσία, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες ότι το παιδί αυτό θα διατηρήσει και θα κλιμακώσει τα αρνητικά πρότυπα συμπεριφοράς του. Από την άλλη μεριά, αν οι γονείς επιτύχουν να επανα-εγκαταστήσουν την παρουσία τους, οι πιθανότητες περιορισμού των επιθετικών προτύπων αυξάνονται. Ας εξετάσουμε κάποιους δρόμους που οδηγούν στην γονική απουσία. (α) Φυσική απουσία. Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε μονογονεϊκές οικογένειες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να αναπτύξουν ένα επιθετικό και αντικοινωνικό τρόπο ζωής (Loeber & Hay, 1997). Η πιο εκτενής, ίσως, μελέτη που ασχολείταιι με αυτό το ζήτημα είναι εκείνη των Dornbusch και συν. (1985), που ερεύνησαν την οικογενειακή σύνθεση ενός δείγματος σχεδόν εφήβων (ηλικίας 12 έως 17 ετών). Οι έφηβοι που ανατράφηκαν σε μονογονεϊκές οικογένειες ήταν πολύ περισσότερο αναμεμιγμένοι σε διάφορες μορφές αντικοινωνικής δραστηριότητας. Ο κίνδυνος μειωνόταν, εν μέρει, όταν εκτός από τον μοναδικό γονιό, υπήρχε, επίσης, κάποιος άλλος ενήλικος που ζούσε στο σπίτι. Ο Steinberg (1987) ερεύνησε την ευαλωτότητα των παιδιών και των εφήβων στην πίεση των αντικοινωνικών ομοτίμων και βρήκε ότι εκείνοι που ζούσαν και με τους δύο γονείς, ήταν λιγότερο ευάλωτοι, σε σχέση με εκείνους που ζούσαν σε μονογονεϊκές οικογένειες. Με όρους γονικής παρουσίας, θα λέγαμε ότι ο απών γονιός δημιουργεί ένα κενό στο περιοριστικό και συγκρατητικό γονικό δίχτυ, το οποίο ο γονιός που έχει παραμείνει μόνος, δεν είναι πάντα σε θέση να αναπληρώσει. Άλλες μορφές έλλειψης γονικής διαθεσιμότητας μπορεί να προκαλέσουν παρόμοια προβλήματα. Μια μελέτη που διενεργήθηκε στη Γερμανία έδειξε ότι σε σπίτια όπου, το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, οι γονείς έλειπαν στη δουλειά, τα παιδιά εμπλέκονταν συχνότερα σε βίαια επεισόδια (Funk, 1996). Η γονική έλλειψη διαθεσιμότητας εξαιτίας κούρασης ή κατάθλιψης έχει, παρομοίως, συνδεθεί με υψηλότερα ποσοστά επιθετικής παιδικής συμπεριφοράς (Downey & Coyne, 1990; Ratzke & Cierpka, 1999; Schweitzer, 1987;1997). Θα ήταν λάθος, ωστόσο, να συμπεράνουμε ότι οι γονείς που μεγαλώνουν μόνοι τα παιδιά τους ή οι γονείς που δουλεύουν πολλές ώρες είναι, συνεπώς, καταδικασμένοι να αποτύχουν, με τα παιδιά που έχουν τάση για επιθετικότητα. Η μερική έλλειψη διαθεσιμότητας των γονιών μπορεί, σε πολλές περιπτώσεις, να αντισταθμιστεί. Έχει βρεθεί ότι, στην περίπτωση των παιδιών με ροπή προς την επιθετικότητα, αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω μιας πιο περιοριστικής και ελεγκτικής στάσης από τη μεριά του γονιού. Έτσι, η πρώιμη ιδιοσυγκρασιακή ανυπακοή και αντίσταση των παιδιών στον έλεγχο οδηγούσαν σε πιο ακριβή πρόβλεψη για περισσότερη επιθετική συμπεριφορά αργότερα, όταν η μητέρα ήταν λιγότερο ελεγκτική, παρά όταν ήταν περισσότερο ελεγκτική (Bates, Petit, Dodge, & Ridge, 1998). Στις μονογονεϊκές οικογένειες, πιο συγκεκριμένα, ένα αποφασιστικό 4 και πολύ δομημένο στυλ ανατροφής μπορεί να αντισταθμίσει τις αρνητικές συνέπειες του γονιού που λείπει. (Florsheim, Tolan & Gorman-Smith, 1998; Hetherington et al, 1992). Κατά τη δική μας άποψη, αυτή η αντιστάθμιση μπορεί να γίνει κατανοητή σαν αποτέλεσμα του γεγονότος ότι ο γονιός είναι πιο αποτελεσματικά παρών Authoritative

5 (β) Η συστημική αποδυνάμωση. Η εμπειρία της γονικής παρουσίας αυξάνεται όταν, τόσο οι ίδιοι γονείς, όσο και τα παιδιά βλέπουν ότι οι γονείς τους υποστηρίζονται και επιβεβαιώνονται από άλλους. Οι γονείς δεν ενεργούν σε κενό, αλλά επηρεάζονται συνεχώς ο ένας από τον άλλο και από τους ανθρώπους, τους θεσμούς και την κουλτούρα μέσα στα οποία ζουν. Ο γονιός που είναι μόνος, το γονεϊκό ζευγάρι που είναι αποκομμένο από όλους τους εκτεταμένους οικογενειακούς δεσμούς, η οικογένεια των μεταναστών σε μια ξένη κοινωνία, βρίσκονται σε μειονεκτική συστημικά θέση, ειδικά ενώπιον του επιθετικού παιδιού. Ο μόνος γονιός, για παράδειγμα, μπορεί να μην είναι σε θέση να ανταποκριθεί στις πολλαπλές προκλήσεις της ανατροφής, χωρίς κάποιο ποσό εξωτερικής υποστήριξης (Wahler, 1980). Η δυσκολία αυτή είναι περισσότερο εμφανής στη σχέση ανάμεσα στην μόνη μητέρα και στον επιθετικό γιο ή κόρη. Οι θεραπευτές που, απλά, ενθαρρύνουν αυτές τις μητέρες να είναι περισσότερο διεκδικητικές και μαχητικές, χωρίς συγχρόνως να ασχολούνται με το ζήτημα της υποστήριξης, μπορεί άθελά τους να τις εκθέτουν σε κίνδυνο. Ο χωρισμός ή το διαζύγιο μπορούν από μόνα τους να προκαλέσουν συστημική αποδυνάμωση: η έξαρση της επιθετικότητας του παιδιού στο σπίτι είναι ένα συνηθισμένο επακόλουθο της αποχώρησης του πατέρα (Hetherington, Cox & Cox, 1975). Συχνά, κάτι τέτοιο ερμηνεύεται σαν αποτέλεσμα της συναισθηματικής έντασης του παιδιού, στον απόηχο του αποχωρισμού. Υπάρχει, ωστόσο, μια άλλη πιθανότητα: η επιθετικότητα του παιδιού μπορεί να αναπτύσσεται εξαιτίας του κενού που δημιουργεί η αποχώρηση του πατέρα και της συνακόλουθης αποδυνάμωσης της μητέρας. Άλλη πηγή συστημικής γονικής αποδυνάμωσης, που συνδέεται στενά με την απομόνωση, είναι η μυστικότητα. Είτε από ντροπή, είτε για να μη στιγματίσουν το παιδί, πολλοί γονείς επιλέγουν να κρατήσουν μυστικές τις επιθετικές πράξεις του. Η μυστικότητα, ωστόσο, λειτουργεί κατά κανόνα ενάντια στο θύμα (όπως είναι γνωστό από περιπτώσεις συζυγικής ή παιδικής κακοποίησης). Το ίδιο ισχύει με το επιθετικό παιδί: η μυστικότητα αποκόβει τους γονείς από τις πηγές βοήθειας, αφήνοντας συχνά ανεξέλεγκτη την επιθετικότητα του παιδιού. Όπως θα δούμε, όχι μόνο οι γονείς, αλλά και τα αδέρφια του επιθετικού παιδιού μπορεί να πληρώσουν το τίμημα αυτής της μυστικότητας. Όχι μόνο η φυσική παρουσία του πατέρα, αλλά και η ποιότητα της εμπλοκής του, έχει αντίκτυπο στην επιθετικότητα του παιδιού: όσο πιο θετικά αναμεμιγμένος είναι ο πατέρας, τόσο πιο χαμηλός είναι ο κίνδυνος της παιδικής επιθετικότητας (Patterson, 1980). Η συζυγική σύγκρουση είναι, επιπρόσθετα, μια σίγουρη συνταγή για την επιδείνωση της επιθετικότητας του παιδιού (Dadds & Powell, 1991, Jouriles και συν., 1991). Με όρους γονικής παρουσίας, η συζυγική σύγκρουση προωθεί την επιθετικότητα, υπονομεύοντας την ικανότητα των γονιών να συγκρατήσουν το παιδί: η αρνητική ισχύς του παιδιού αυξάνεται, καθώς ο κάθε γονιός ακυρώνει τις προσπάθειες του άλλου. Παρομοίως, η γονική παρουσία μπορεί να επηρεαστεί από το ρόλο που παίζουν άλλα μέλη της οικογένειας. Με τον ίδιο τρόπο που η συναισθηματική υποστήριξη των γονιών από παππούδες, θείους και θείες μπορεί να αποδειχτεί πολύτιμο προσόν, το σαμποτάζ από τη μεριά τους μπορεί να είναι ιδιαίτερα καταστροφικό. Η εχθρική ή αποφευκτική στάση των γονιών προς το σχολικό σύστημα είναι γνωστό ότι αποδυναμώνει την εξουσία του σχολείου. Ωστόσο και οι γονείς αποδυναμώνονται εξίσου από τις συγκρούσεις με το σχολείο. Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί οι γονείς που το προσωπικό του σχολείου θεωρεί ότι είναι εχθρικοί, θα λάβουν την ελάχιστη μόνο πληροφόρηση για τις πράξεις του παιδιού τους. Άλλωστε, γιατί πρέπει οι δάσκαλοι να μπουν στον μπελά να ενημερώσουν τους γονείς, αν περιμένουν ότι οι τελευταίοι θα χρησιμοποιήσουν τις πληροφορίες εναντίον τους; Οι συγκρούσεις ανάμεσα σε γονείς και εκπαιδευτικούς συμβάλλουν, έτσι, στη δημιουργία τυφλών σημείων στη ζωή του παιδιού. Επομένως, τέτοιες συγκρούσεις αποδυναμώνουν αναπόφευκτα τη γονική παρουσία και ενισχύουν την αρνητική δύναμη του παιδιού (Omer, 2000).

6 Μια άλλη δυνητικά αποδυναμωτική επίδραση, είναι εκείνη που ασκούν οι βοηθητικοί επαγγελματίες. Οι θεραπευτές συχνά μεταχειρίζονται βάναυσα τους γονείς. Οι γονείς κατηγορούνται για κάθε πρόβλημα του παιδιού τους, συνήθως περιγράφονται ότι στερούνται ενσυναίσθησης και ευαισθησίας και τους έχουν πει ότι τα παιδιά είναι τόσο ευάλωτα, ώστε το μικρότερο λάθος στην ανατροφή τους, προκαλεί ανεξίτηλα σημάδια. Συχνά οι επαγγελματίες επιμένουν ότι η επούλωση τέτοιων σημαδιών είναι αποκλειστική δικαιοδοσία του θεραπευτή, αλλά σχεδόν ταυτόχρονα υπονοούν ότι η θεραπεία μπορεί να είναι βοηθητική, μόνο αν οι γονείς αλλάξουν τη στάση τους απέναντι στο παιδί τους. Ωστόσο, η απαιτούμενη αυτή αλλαγή αφήνεται συνήθως ασαφής. Δεν είναι μια συγκεκριμένη αλλαγή στη συμπεριφορά, αλλά μια εσωτερική αλλαγή: η μητέρα, για παράδειγμα, θα πρέπει να γίνει πιο «μητρική». Στην πραγματικότητα, αυτό που μερικές φορές περιμένουν από τη μητέρα, είναι να γίνει περισσότερο σαν το θεραπευτή. Έτσι, μια καλή μητέρα πρέπει να είναι πάντα δεκτική, θερμή, μη επικριτική και μη τιμωρητική. Με αυτούς τους όρους, η μητέρα αισθάνεται συχνά ότι δεν μπορεί να ανταγωνιστεί το θεραπευτή. Επίσης, κάποιες φορές οι επαγγελματίες περνούν το μήνυμα ότι, αν οι προβληματικές συμπεριφορές του παιδιού οφείλονται σε βαθύτερες αιτίες, όπως τραυματικές εμπειρίες ή ασυνείδητες συγκρούσεις, τότε οι απαιτήσεις και οι κανόνες είναι άχρηστοι ή βλαβεροί. Υποτίθεται ότι. σε τέτοιες περιπτώσεις, χρειάζεται θεραπεία, παρά πειθαρχία. Υπό αυτό το πρίσμα, οι γονείς δικαιολογούνται να περιορίζουν τα παιδιά, μόνο όταν αυτά τα βαθύτερα προβλήματα έχουν αποκλειστεί ή έχουν θεραπευτεί επαρκώς. Ο ισχυρισμός αυτός ισοδυναμεί με εκδίωξη, σχεδόν, των γονιών από το γονικό τους ρόλο, εφόσον υπάρχει η αίσθηση ότι ζητήματα, όπως η ασυνείδητη σύγκρουση και το απωθημένο τραύμα, βρίσκονται πέρα από τη γνώση τους. Όταν αυτή η αίσθηση συνδυάζεται με μια θεραπεία του παιδιού, για την οποία οι γονείς κρατιούνται με ζήλο εκτός ενημέρωσης, η γονική παρουσία περιορίζεται ακόμη περισσότερο. Έτσι, η αθέλητη κατάληξη της επαφής με τους επαγγελματίες μπορεί να αφήνει στους γονείς την αίσθηση ότι είναι ακόμα πιο ανίκανοι και μόνοι. Συγκρίνοντας τα αποτελέσματα ανάμεσα στην ατομική θεραπεία σε νεαρούς παραβάτες και στην πολυσυστημική θεραπεία (στην οποία περιλαμβάνονταν οι γονείς, το παιδί και τα μέλη άλλων συστημάτων) ο Borduin and οι συνάδελφοί του (Borduin et al., 1995) έδειξαν ότι κάτι τέτοιο ισχύει συχνά: οι μητέρες ανήλικων παραβατών που τα παιδιά τους υποβλήθηκαν σε ατομική θεραπεία, υπέφεραν από σημαντική αύξηση σε ψυχιατρικά συμπτώματα (κυρίως κατάθλιψη και άγχος), ενώ οι μητέρες στην ομάδα της πολυσυστημικής θεραπείας είχαν μια σημαντική βελτίωση. Επιπλέον, οι γονείς των ανήλικων παραβατών σε ατομική θεραπεία ανέφεραν μια μείωση στην οικογενειακή συνοχή και προσαρμοστικότητα, σε σύγκριση με μια αντίστοιχη σημαντική αύξηση στην πολυσυστημική ομάδα. Τέλος, οι μητέρες των παιδιών σε ατομική θεραπεία ανέφεραν αύξηση στις προβληματικές συμπεριφορές του παιδιού τους, σε σύγκριση με μείωση τους στην πολυσυστημική ομάδα. (γ) Ιδεολογική και συναισθηματική αποδυνάμωση. Οι κλασικές, πλέον, μελέτες της Baumrind (1971, 1991) έχουν τεκμηριώσει την αρνητική επίδραση που έχει η επιτρεπτική ανατροφή στις επιθετικές και αντικοινωνικές συμπεριφορές των παιδιών (δείτε επίσης Chamberlain και Patterson, 1995, και Eisenberg & Murphy, 1995, για μερικές ανασκοπήσεις των πιο πρόσφατων ευρημάτων σε αυτή την κατεύθυνση). Η επιτρεπτική ιδεολογία αντιμετωπίζει όλα τα είδη του περιορισμού σαν κακά και, ως εκ τούτου, αποδοκιμάζει την οριοθέτηση της επιθετικότητας του παιδιού από τους γονείς. Ακόμη και σήμερα, παρά τα εκτεταμένα ερευνητικά στοιχεία περί του αντιθέτου, η πεποίθηση ότι η οριοθέτηση και παρεμπόδιση από τους γονείς προκαλεί την επιθετικότητα του παιδιού, διατηρείται, όχι μόνο στο ευρύ κοινό, αλλά και μεταξύ των θεραπευτών, των συμβούλων και των εκπαιδευτικών. Στην ίδια κατεύθυνση λειτουργούν η γονική λύπηση, το άγχος και η ενοχή, κάνοντας τους γονείς να προσέχουν κάθε βήμα τους, φοβούμενοι ότι, οποιαδήποτε διεκδίκηση της γονικής παρουσίας, μπορεί να έχει τρομερές συνέπειες στην ανάπτυξη του παιδιού. Λύπηση, ενοχή και άγχος είναι συναισθήματα που σχετίζονται μεταξύ τους, γιατί η ενοχή τροφοδοτεί τη λύπηση και τα δυο μαζί εγγυώνται ένα σταθερό απόθεμα άγχους. Και τα τρία μπορούν να μετατρέψουν σε

7 αδύναμο ψίθυρο, ακόμα και την πιο καθαρή γονική φωνή. Αν και υπάρχει πολύ λίγη συστηματική έρευνα, η οποία συνδέει αυτά τα γονικά αισθήματα με την ανάπτυξη της παιδικής επιθετικότητας, είναι ξεκάθαρο ότι συμβάλλουν στην υποχωρητικότητα του γονιού, η οποία με τη σειρά της έχει επανειλημμένα δειχθεί ότι συμβάλλει στην επιθετικότητα του παιδιού (Patterson, 1982; Patterson, Reid & Dishion, 1992). Τα στοιχεία που αφορούν τη φυσική γονική απουσία, τη συστημική αποδυνάμωση και την ιδεολογική/συναισθηματική αποδυνάμωση συμφωνούν: τα κενά στην ικανότητα των γονιών να εμπεριέξουν και να περιορίσουν, επιδεινώνουν την επιθετικότητα του παιδιού. Ας εξετάσουμε τώρα τα θετικά στοιχεία, που δείχνουν ότι η γονική παρουσία μπορεί να αντιστρέψει την επιθετική και αντικοινωνική συμπεριφορά. (δ) Η γονική επίβλεψη. Υπάρχει μια αφθονία στοιχείων από οικογένειες που προέρχονται από διάφορα κοινωνικά στρώματα, κουλτούρες και χώρες, ότι η γονική επίβλεψη σχετίζεται με χαμηλότερα επίπεδα παιδικής επιθετικότητας και αντικοινωνικών δραστηριοτήτων (Frick και συν., 1992, Funk, 1996, Kolvin, Miller, Fleeting & Kolvin, 1988, Laub & Sampson, 1988, Loeber & Dishion, 1984, Loeber & Stouthamer-Loeber, 1986, Wilson, 1987). Το γεγονός, και μόνο, ότι οι γονείς γνωρίζουν πού και με ποιον περνούν τις ώρες μετά το σχολείο τα παιδιά τους, μπορεί να έχει ένα σημαντικό προληπτικό αποτέλεσμα, στο πόσο ευάλωτα είναι στην πίεση των αντικοινωνικών ομοτίμων (Steinberg, 1986). Από την άποψη της γονικής παρουσίας, το ισχυρό αυτό εύρημα έχει ξεκάθαρο νόημα: το παιδί μπορεί να είναι βέβαιο ότι οι γονείς «θα βρίσκονται εκεί», ακόμα κι όταν δεν είναι φυσικά παρόντες. Στο συμβουλευτικό μας πρόγραμμα για γονείς επιθετικών παιδιών βοηθούμε τους γονείς να αναπτύξουν τρόπους, ώστε να πληροφορούνται και να ενημερώνουν τα παιδιά τους ότι γνωρίζουν πού βρίσκονται. Για παράδειγμα, οι γονείς ενθαρρύνονται να επικοινωνούν με τους γονείς των φίλων των παιδιών τους, με το σχολείο, τους δασκάλους στα σπορ ή το χορό και, κάποιες φορές, με τους φίλους των παιδιών τους, που δεν εμπλέκονται σε αντικοινωνικές συμπεριφορές. Ρωτούν που βρίσκεται το παιδί τους και του αφήνουν μηνύματα στα πρόσωπα που έχουν επικοινωνήσει. Κάποιες φορές, αυτή η γονική εκδήλωση δυνητικής παρουσίας κορυφώνεται με την προσωπική παρουσία του γονιού στον τόπο των προβληματικών δραστηριοτήτων του παιδιού. Η ετοιμότητα των γονιών να εκτελούν αυτές τις δραστηριότητες αποδεικνύτεται, συχνά, μια κρίσιμη καμπή. Οι γονείς αρχίζουν ξανά να νιώθουν ικανοί και τα παιδιά ότι οι γονείς τους «επέστρεψαν» (Omer, 2000). Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι η επίβλεψη δεν είναι απόλυτη αξία. Για ένα εξαρτημένο και ανασφαλές παιδί που δεν είναι επιθετικό και δεν εμφανίζει σημάδια αντικοινωνικής συμπεριφοράς, η γονική επίβλεψη θα πρέπει, μάλλον, να μετριαστεί. Πρόκειται για ένα μοντέλο «καλού συνταιριάσματος» της γονικότητας: το παιδί με ροπή στην επιθετικότητα είναι εκείνο που χρειάζεται ένα περιοριστικό και εμπεριεκτικό στυλ ανατροφής και όχι οποιοδήποτε παιδί. (ε) Η γονική σταθερότητα. Όσο πιο σταθεροί είναι οι γονείς (στην πειθαρχία και τις στάσεις τους), τόσο λιγότερη είναι η επιθετικότητα του παιδιού (Frick et al., 1992; McCord, 1986, Wahler & Dumas, 1986, Wahler & Sansbury, 1990). Η ασυνέπεια μπορεί να είναι ενδο-γονεϊκή (π.χ. μπερδεμένα ή ασαφή μηνύματα και τυχαία παρακολούθηση) ή δια-γονεϊκή (αντιφατικά μηνύματα και αμοιβαίο σαμποτάζ). Όπως επισήμανε ο Patterson και οι συνεργάτες του (Patterson, & Capaldi, 1991, Patterson, Dishion, & Bank, 1984, Patterson, Reid, & Dishion, 1992), πολλή από την κριτική που εξισώνει αδιάκριτα όλα τα είδη της τιμωρίας θα έπρεπε, στην πραγματικότητα, να απευθύνεται στις ασυνεπείς τιμωρίες και όχι στην συνεπή πειθαρχία. Σύμφωνα με τον Patterson, η καλύτερη εναλλακτική στην χαοτική τιμωρητικότητα δεν είναι η άνευ όρων αποδοχή, αλλά η συνεπής πειθαρχία. Με όρους γονικής παρουσίας, τα ευρήματα που αφορούν τη γονική σταθερότητα συμφωνούν ξεκάθαρα: τα συνεπή μηνύματα, στάσεις και πρακτικές πειθαρχίας μεταφέρουν στο παιδί την εμπειρία ότι οι γονείς είναι συνεχώς «εκεί», ότι δεν υπάρχουν χάσματα στο περιοριστικό και εμπεριεκτικό δίκτυ τους και ότι μπορεί να τους εμπιστευτεί ότι θα εξομαλύνουν τις διαφορές

8 τους. Ωστόσο, αντίθετα με τον Patterson, η παρούσα άποψη δίνει έμφαση στην γνωστική και συναισθηματική εμπειρία που έχει το παιδί για τους γονείς, παρά στην άμεση ενίσχυση των άμεσων συναφών ενισχύσεων. Αυτό που παίζει τον κύριο ρόλο, είναι η εξελισσόμενη βεβαιότητα του παιδιού ότι οι γονείς θα είναι εκεί, για να σταματήσουν την επιθετική συμπεριφορά. Στην πραγματικότητα, οι γονείς μπορούν, επίσης αποτελεσματικά, να μεταφέρουν την ετοιμότητά τους να εμπεριέξουν την επιθετικότητα του παιδιού, χωρίς τιμωρία. Ειδικά με τα μεγαλύτερα παιδιά και τους εφήβους, αυτό μπορεί να κάνει όλη τη διαφορά ανάμεσα στη γονική πολιτική που οδηγεί σε κλιμάκωση 5 και σε εκείνη που δεν οδηγεί εκεί. Για να το κατανοήσουμε αυτό, πρέπει τώρα να στραφούμε στο ρόλο της κλιμάκωσης στην εξέλιξη των επιθετικών προτύπων. Πρόταση III: Η κλιμάκωση παίζει κεντρικό ρόλο στην διοχέτευση της επιθετικότητας του παιδιού προς ένα επιθετικό τρόπο ζωής Αν θεωρήσουμε την ροπή του παιδιού στην επιθετικότητα σαν τo εύφλεκτο υλικό και την γονική παρουσία σαν τo δοχείο ασφαλείας, τότε η κλιμάκωση είναι η διαδικασία μέσω της οποίας το εύφλεκτο υλικό πλησιάζει πιο κοντά στην ανάφλεξη. Η κλιμάκωση της αμοιβαίας εχθρικότητας ανάμεσα στους γονείς και τα παιδιά συμπληρώνεται και υποβοηθείται από την κλιμάκωση της υποχωρητικότητας, βάσει της οποίας ο γονιός ενδίδει στις απαιτήσεις του παιδιού, το παιδί αυξάνει τις απαιτήσεις, ο γονιός υποχωρεί ξανά και ούτω καθ εξής. Η αλληλεπίδραση ανάμεσα σε αυτά τα δύο είδη κλιμάκωσης είναι μια από τις κεντρικές παρατηρήσεις της θεωρίας του Patterson για τον εξαναγκασμό (Patterson, Reid & Dishion, 1992). Πιο συγκεκριμένα, ο Patterson έδειξε ότι η γονική υποχωρητικότητα, όχι μόνο αυξάνει τις απαιτήσεις του παιδιού, αλλά και τις πιθανότητες που έχουν, είτε ο γονιός, είτε το παιδί, να εκδηλώσουν υψηλότερα επίπεδα επιθετικότητας στον επόμενο γύρο. Ο αντίκτυπος αυτής της διπλής κλιμάκωσης είναι πολλαπλός: (α) βαθμιαία το παιδί γίνεται περισσότερο σίγουρο για την ισχύ του και προσανατολίζεται περισσότερο σε αυτή, ενώ ο γονιός καταλήγει ολοένα και πιο απελπισμένος και αβοήθητος, (β) υπάρχει μια βαθμιαία εξοικείωση με την επιθετικότητα, με τις δύο πλευρές να συνηθίζουν στην επιδρασή της. Στην πορεία αυτή, πολλοί αβοήθητοι γονείς «μαθαίνουν» να παραβλέπουν «καθημερινά» επίπεδα επιθετικότητας (Patterson, 1980), (γ) υπάρχει ένας περιορισμός της αλληλεπίδρασης του γονιού-παιδιού, σε σημείο που το μόνο που απομένει από τη σχέση είναι η σύγκρουση, (δ) ο φόβος του γονιού για περισσότερη κλιμάκωση μπορεί να οδηγήσει σε παράλυση και σε έλλειψη συνεργασίας με θεραπευτικά προγράμματα και (ε) η επένδυση της κλιμάκωσης μπορεί να οδηγήσει το παιδί σε επικίνδυνες πράξεις (σε μια προσπάθεια να επιβεβαιώσει τις απειλές). Τα περισσότερα συμβουλευτικά προγράμματα για γονείς εστιάζουν σε ένα είδος κλιμάκωσης, εις βάρος του άλλου. Προγράμματα όπως η Σκληρή Αγάπη (Toughlove) (Everts, 1990, York, York & Wachtel, 1997) βοηθούν στην πρόληψη της κλιμάκωσης της υποχωρητικότητας, ενώ προγράμματα που εστιάζουν στην γονική στοργή και αποδοχή, εστιάζουν στην πρόληψη της αμοιβαίας εχθρικότητας. Το συμπεριφορικό πρόγραμμα που αναπτύχθηκε από τον Patterson (Patterson, 1982, Patterson, Reid, & Dishion, 1992) προσπαθεί να διαχειριστεί το δίλημμα και από τις δυο πλευρές. Ωστόσο, τα προγράμματα θεραπείας συμπεριφοράς μπορεί να φέρουν έναν εγγενή κίνδυνο κλιμάκωσης, εξαιτίας της υπόθεσης ότι η αρνητική συμπεριφορά του παιδιού οφείλει να ενισχύεται αρνητικά, με τρόπο ανάλογο και άμεσο, γιατί αλλιώς θα διαιωνιστεί. Οι συμπεριφορικοί θεραπευτές είναι πολύ ξεκάθαροι σε αυτή την άποψη (e.g., Patterson, Dishion & Bank, 1984): οι γονείς πρέπει να ενθαρρύνονται να αντιδρούν στις επιθετικές συμπεριφορές των παιδιών τους μέσω δυσάρεστων συνεπειών, «τουλάχιστον ίδιας διάρκειας και έντασης με εκείνες του προηγηθέντος ερεθίσματος» (Patterson, Dishion & Bank, 1984, σ. 257).

9 5 Escalation Η αρχή αυτή μπορεί να επιφέρει αντίθετες συνέπειες, μόλις τα παιδιά κάνουν τη σημαντική ανακάλυψη πως, όταν οι γονείς τα τιμωρούν, εκείνα με τη σειρά τους μπορούν να τους τιμωρήσουν ακόμη περισσότερο. Οι φόβοι των γονιών για τέτοια αντίποινα είναι, πιθανά, ένας από τους λόγους που εξηγεί γιατί, καθώς αυξάνεται η ηλικία του παιδιού, αυξάνονται τα ποσοστά αποτυχίας και απόσυρσης των γονιών από τη θεραπεία (Dishion & Patterson, 1992; Patterson, Dishion & Chamberlain, 1993). Ένα πρόγραμμα που βασίζεται στην ιδέα της γονικής παρουσίας μπορεί να είναι λιγότερη ευάλωτο στην κλιμάκωση. Μάλιστα, τα μηνύματα της γονικής παρουσίας είναι παρόμοια με εκείνα της στρατηγικής του Gandhi για τη μη-βίαιη αντίσταση, η οποία στόχευε ακριβώς στην αποφυγή της κλιμάκωσης. Έτσι, οι γονείς βοηθιούνται να αντιδρούν στις επιθετικές συμπεριφορές του παιδιού με πράξεις που διαμηνύουν: «Δεν μπορώ να αποδεχτώ τη συμπεριφορά σου και θα κάνω ότι μπορώ για να τη σταματήσω, εκτός από το να σε χτυπήσω ή να σου επιτεθώ!». Παρόμοια με την πολιτική εκδοχή της μη-βίαιης αντίστασης του Gandhi, η στρατηγική αυτή χρησιμεύει στο να βοηθήσει τους γονείς να αντιταχθούν αποτελεσματικά στις μη αποδεκτές συμπεριφορές του παιδιού τους, ενώ αρνούνται να συρθούν σε επιθετικές συναλλαγές. Πώς επιτυγχάνεται αυτό; Ας σκεφτούμε τις ακόλουθες διαδικασίες: (α) η κλιμάκωση αναπτύσσεται, όταν τα μέρη αντιμετωπίζουν την αλληλεπίδραση με όρους «Ποιος είναι το αφεντικό;» (Bugenthal, Lyon, Krantz & Cortez, 1997). Έτσι, έχει φανεί ότι ο κίνδυνος επιθετικών ξεσπασμάτων από τους γονείς (Bugental, Blue & Cruzcosa, 1989) και από το παιδί (Patterson, Dishion & Bank, 1984) αυξάνεται, όταν σκέφτονται με όρους «Ποιος είναι το αφεντικό;» και ερμηνεύουν ο ένας τις συμπεριφορές του άλλου σαν απειλή για τη δική τους θέση ισχύος. (β) Ο κίνδυνος της κλιμάκωσης αυξάνει, όσο αυξάνει η ψυχο-φυσιολογική διέγερση της κάθε πλευράς. Η έρευνα στα ζώα δείχνει ότι, μειώνοντας με φαρμακολογικά μέσα το επίπεδο διέγερσης ενός από τους συμμετέχοντες σε μια συγκρουσιακή αλληλεπίδραση, μειώνεται σημαντικά η επιθετική συμπεριφορά και των δύο (Cairns, Santoyo & Holly, 1994). Έχει, επίσης, φανεί ότι οι γονείς που σκέφτονται με όρους «Ποιος είναι το αφεντικό;» έχουν την τάση να αντιδρούν με εντονότερη φυσιολογική διέγερση ( και με μεγαλύτερη πιθανότητα για επιθετικά ξεσπάσματα) σε καταστάσεις, στις οποίες πιστεύουν ότι το παιδί προσπαθεί να τους ελέγξει (Bugental et al., 1993). (γ) Οι προειδοποιήσεις, η κατάκριση και οι απειλές που απευθύνουν οι γονείς, συχνά αποτελούν πρακτικές κλιμάκωσης, καθώς οι προειδοποιήσεις μετατρέπονται σε οργισμένους καυγάδες, οι καυγάδες σε ουρλιαχτά και ούτω καθ εξής. Η αρνητική επίδραση αυτών των διαδικασιών μπορεί να ελαχιστοποιηθεί με την εκδήλωση της γονικής παρουσίας, η οποία σχεδιάζεται με προσοχή, ώστε να αποφύγει μηνύματα του τύπου «Εγώ είμαι το αφεντικό!», να μειώσει την ψυχο-φυσιολογική διέγερση και να προλάβει τους κύκλους της αντιπαράθεσης. Οι ακόλουθες δύο γονικές στρατηγικές επεξηγούν αυτή τη στάση (Omer, 2000, Omer, υπό δημοσίευση). Η καθιστική διαμαρτυρία. Στην καθιστική διαμαμρτυρία οι γονείς μπαίνουνν στο δωμάτιο του παιδιού και κάθονται, κατά προτίμηση, σε μια καρέκλα η οποία μπλοκάρει την πόρτα του δωματίου (όπως η μη-βίαιη αντίσταση του Gandhi, η γονική αυτή στάση δεν είναι καθόλου παθητική. Πρέπει να μεταφέρει το μήνυμα ότι οι γονείς θα κάνουν ότι μπορούν για να σταματήσουν την απαράδεκτη συμπεριφορά). Όταν βρεθούν στο δωμάτιο, οι γονείς λένε στο παιδί ότι δεν μπορούν να δεχτούν τη συμπεριφορά του/της και ότι θα περιμένουν ιδέες για το πώς μπορεί να σταματήσει. Οι γονείς κάθονται σιωπηλοί, απέχοντας από εξηγήσεις, προειδοποιήσεις, νουθεσίες, κατηγορίες ή απειλές. Αρνούνται να συρθούν σε οποιαδήποτε αντιπαράθεση. Ο χρόνος, η σιωπή και η αποφασιστική παρουσία μεταφέρουν το μήνυμα της μη-βίαιης αντίστασης. Αν το παιδί κάνει κάποια πρόταση, οι γονείς την εξετάζουν μαζί του για λίγο και στη συνέχεια αποχωρούν από το δωμάτιο, αποφεύγοντας κάθε απειλητική ή προειδοποιητική παρατήρηση, όσο ήπια κι αν είναι. Αν το παιδί δεν φέρει καμιά πρόταση, οι γονείς δηλώνουν ότι θα παραμείνουν στο δωμάτιο για όσο χρόνο είχαν

10 εκ των προτέρων αποφασίσει. Σε τέτοιες περιπτώσεις (ή όταν οι προτάσεις του παιδιού δεν πραγματοποιηθούν), η διαδικασία επαναλαμβάνεται την επόμενη ημέρα ή τη μεθεπόμενη. Αν το παιδί τούς επιτεθεί σωματικά, οι γονείς υπερασπίζονται τους εαυτούς τους, χωρίς να ανταποδώσουν τα χτυπήματα. Αν το παιδί τούς επιτεθεί λεκτικά, παραμένουν σιωπηλοί, έτσι ώστε να αποφύγουν την κλιμάκωση. Αν οι γονείς νιώθουν ότι δεν είναι σε θέση να υπερασπιστούν τους εαυτούς τους ενάντια σε μια σωματική επίθεση, πρέπει να ζητήσουν από κάποιον τρίτο (ένα φίλο ή συγγενή) να είναι παρών στο διπλανό δωμάτιο κατά τη διάρκεια της διαδικασίας. Η παρουσία, και μόνο, του τρίτου ατόμου έχει, σχεδόν πάντα, μια ανασταλτική επίδραση στην επιθετικότητα του παιδιού. Το γεγονός ότι η καθιστική διαμαρτυρία γίνεται σε μια ήρεμη στιγμή, συμβάλλει στην αποκλιμάκωση, παραμερίζοντας την ψυχο-φυσιολογική διέγερση που επικρατεί τη στιγμή της αρχικής αναταραχής (έχω δώσει σε αυτό τον αρχή το όνομα «χτύπα το σίδερο όταν είναι κρύο»). Επιπλέον, αν και η καθιστική διαμαρτυρία είναι δυσάρεστη, δεν είναι μια τυπική τιμωρία: δεν περιλαμβάνει την απόσυρση προνομίων, δεν ακολουθεί αμέσως μετά την κακή συμπεριφορά (η καθιστική διαμαρυτία μπορεί να συμβεί μέχρι και μια εβδομάδα μετά το γεγονός) και, επίσης, οι γονείς δεν την επιβάλλουν από θέση ισχύος, αλλά συμμετέχουν σε αυτήν. Είναι σημαντικό, η αρχική δήλωση των γονιών να είναι πλαισιωμένη με τέτοιο τρόπο, ώστε να προλαμβάνει, όσο το δυνατόν περισσότερο, την κλιμάκωση. Έτσι, οι γονείς δεν πρέπει ποτέ να πουν «Θα κάνεις αυτό που θέλουμε εμείς!» ή «Είναι για το καλό σου!» (δηλώσεις που κατά κανόνα οδηγούν σε καυγά ή σε επιθετικό φαύλο κύκλο) αλλά «Δεν μπορούμε να ζούμε έτσι!». Η «καθιστική διαμαρτυρία» είναι η τέλεια εκδήλωση της γονικής παρουσίας, υπό την έννοια ότι οι γονείς εμπεριέχουν τις αρνητικές συμπεριφορές του παιδιού, με το να είναι προσωπικά εκεί, και όχι μέσω απομακρυσμένου ελέγχου ή με πρακτικές τύπου «χτυπώ και φεύγω». Η μη-βίαιη παρεμπόδιση. Σε αυτή τη στρατηγική οι γονείς φτάνουν στον τόπο της προβληματικής συμπεριφοράς του παιδιού (κλαμπ, γωνία του δρόμου, acid πάρτι κλπ) και αρνούνται να απομακρυνθούν, εκτός αν το παιδί έρθει μαζί τους στο σπίτι (ή αν το σκάσει, οπότε στην περίπτωση αυτή η διαδικασία επαναλαμβάνεται αργότερα). Η διαφορά ανάμεσα στην καθιστική διαμαρτυρία και στη μη -βίαιη παρεμπόδιση είναι ότι, στη δεύτερη περίπτωση, οι γονείς εμφανίζονται στο τόπο της κατάστασης (in situ). Δεδομένου ότι η μη-βίαιη παρεμπόδιση μπορεί να απαιτεί περισσότερη τόλμη, από ότι η καθιστική διαμαρτυρία, ίσως είναι απαραίτητο οι γονείς να προετοιμάσουν από πριν το υποστηρικτικό τους δίκτυο (ιδανικά, κάποια μέλη του δικτύου θα συνοδεύσουν τους γονείς στις αποστολές τους). Η αναζήτηση υποστήριξης δεν είναι, σε αυτή την στρατηγική, λιγότερο ζωτικής σημασίας, από όσο είναι στις πολιτικές μορφές της μη-βίαιης αντίστασης. Σε αυτό το τελικό σημείο, οι γονείς ίσως χρειαστεί να βγουν από την μυστικότητα που έχουν επιβάλλει στους εαυτούς τους (μειώνοντας συνεπώς τη συστημική αποδυνάμωσή τους). Εκτός από την παροχή πρακτικής βοήθειας και ενθάρρυνσης στους γονείς, το υποστηρικτικό δίκτυο βάζει στην αντίσταση των γονιών τη σφραγίδα της κοινωνικής επιβεβαίωσης. Ας πούμε, για παράδειγμα, ότι οι γονείς πρέπει να αναλάβουν τελείως μόνοι κάτι ιδιαίτερα ασυνήθιστο, όπως το να μπουν σε ένα κλαμπ για να ψάξουν το έφηβο παιδί τους, μέσα στη νύχτα. Κατά πάσα πιθανότητα ο έφηβος θα υποτιμούσε την πράξη, θεωρώντας την μια τρελή, μεμονωμένη ενέργεια. Αν, ωστόσο, η ίδια ενέργεια εκτελεστεί μπροστά σε ένα χορό από επιδοκιμαστικές φωνές (το δίκτυο), δε θα αποτελεί, πλέον, ένα ασήμαντο γεγονός, αλλά μια νέα πραγματικότητα, η οποία θα πρέπει να αναγνωριστεί. Έτσι, όταν υποστηρίζονται από ένα υποστηρικτικό δίκτυο, οι γονείς γίνονται περισσότερο παρόντες. Πρόταση IV: Η διαθεσιμότητα ανυπεράσπιστων θυμάτων μέσα στην οικογένεια, αυξάνει πολύ τις πιθανότητες του παιδιού να αναπτύξει ένα επιθετικό τρόπο ζωής.

11 Ενας επιθετικός τρόπος ζωής απαιτεί εξάσκηση, και το σπίτι είναι το πρώτο και, συχνά, το κύριο πεδίο εκπαίδευσης. Πολλά έχουν ειπωθεί για το γεγονός ότι τα παιδιά που υπήρξαν θύματα της βίας των γονιών, διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να γίνουν βίαιοι ενήλικες. Αυτό είναι σίγουρα αλήθεια, αλλά σε αυτή την περιγραφή παραλείπεται μια κρίσιμη σύνδεση: το παιδί που γίνεται βίαιος ενήλικας πρέπει, επίσης, να εξασκηθεί σαν επιτιθέμενος. Συνεπώς, πρόκειται για παιδιά που αναπτύσσουν έναν επιθετικό τρόπο ζωής και τα οποία, είτε χωρίς να είναι τα ίδια θύματα επιθετικότητας, βρήκαν διαθέσιμα θύματα για την δική τους επιθετικότητα μέσα στο σπίτι, είτε υπήρξαν θύματα επιθετικότητας αλλά, επίσης, βρήκαν διαθέσιμα θύματα. Και στις δύο περιπτώσεις, η αναγκαία συνθήκη είναι η εξάσκηση στην επιθετικότητα, η οποία με τη σειρά της προϋποθέτει ότι υπάρχουν διαθέσιμα θύματα. Η μελέτη των Loeber, Weissman and Reid (1983) πάνω σε βίαιους εφήβους, ήταν μία από τις πρώτες που περιέγραψαν την εικόνα αυτών των νέων ανθρώπων σαν τυράννους της οικογένειας, που τρομοκρατούν εξίσου γονείς και αδέρφια. Οι συγγραφείς υπέθεσαν ότι η οικογένεια εξυπηρετούσε σαν πεδίο εξάσκησης για τη βία, εφοδιάζοντας τους με ανυπεράσπιστα θύματα. Έτσι, βρέθηκε ότι οι περισσότεροι βίαιοι έφηβοι είχαν μεγαλύτερες αδερφές, παρά αδερφούς (οι συγγραφείς έκαναν την υπόθεση ότι οι μεγαλύτεροι αδερφοί ήταν λιγότερο πιθανό να πέσουν θύματα της επιθετικότητας), εύρημα που επαναλαμβάνεται από μιαν άλλη μελέτη (Farrington & West, 1971). Οι συγγραφείς διατύπωσαν, επίσης, την υπόθεση ότι με το να μην παρεμβαίνουν οι γονείς στα επεισόδια της βίας μεταξύ των αδερφών, ίσως προώθησαν, ακόμη περισσότερο, τη σταδιοδρομία των βίαιων εφήβων. Όντως, υπάρχουν στοιχεία πως οι γονείς που δεν παρεμβαίνουν στους καυγάδες των παιδιών, οδηγούν σε αύξηση της ετοιμότητας του επιτιθέμενου να επιτεθεί και, πιθανόν, επιφέρουν στο θύμα της επίθεσης την κατάσταση της μαθημένης αβοηθησιάς (Bennett, 1990; Perlman & Ross, 1997). Η επιλεκτική αγνόηση, από το ευρύ κοινό και τους επαγγελματίες, της έκτασης και βαρύτητας της αδελφικής βίας και κακοποίησης είναι τόσο καταστροφική, όσο και η αγνόηση που, κάποτε, επικρατούσε, σχετικά με την έκταση και τη βαρύτητα της κακοποίησης από τους γονείς. Σύμφωνα με τις καλύτερες εκτιμήσεις, οι πιο συνηθισμένοι δράστες βίας και κακοποίησης ενάντια στα παιδιά, είναι τα αδέρφια τους (Finkelhor & Dziuba-Leatherman, 1994). Επιπλέον, η συχνότητα της σεξουαλικής κακοποίησης από εξαδέρφους φτάνει πολύ κοντά στην κακοποίηση από αδέρφια (de Jong, 1989) η κακοποίηση από αδέρφια και εξαδέρφια είναι, κατά πάσα πιθανότητα, τουλάχιστον δυο φορές πιο συχνή, από ότι η κακοποίηση από γονείς. Έως σήμερα, σε κάθε μία δημοσιευμένη σύγκριση, η σοβαρή θυματοποίηση των παιδιών από άλλα παιδιά και, κυρίως, από μεγαλύτερα αδέρφια, αποδεικνύεται πιο συχνή, από ότι η θυματοποίηση από ενήλικες. Έτσι, σε μια έρευνα αναφερόμενων περιπτώσεων οικογενειακής βίας στο Σαλβαδόρ της Βραζιλίας το 1998, οι μισές περιπτώσεις αφορούσαν αδερφική επιθετικότητα και ένα συμπληρωματικό 25%, επιθετικότητα από γιους ενάντια στις μητέρες (Santos Cunha, 1998)! Δεν αρκεί να τονιστεί πόσο σημαντική είναι η επίγνωση των επαγγελματιών και της κοινωνίας, σχετικά με αυτά τα φαινόμενα. Ευτυχώς, η ενημέρωση των επαγγελματιών για την αδερφική βία αυξάνεται βαθμιαία, όπως αποδεικνύεται από τον αυξανόμενο αριθμό δημοσιεύσεων (για παράδειγμα, Caffaro & Conn-Caffaro, 1998), αλλά ακόμη υπολείπεται κατά πολύ των επίπεδων ενημέρωσης που έχουν οι επαγγελματίες και η κοινωνία σχετικά με τη γονική βία. Ένα λόγος για την διαιώνιση της επιλεκτικής αγνόησης αυτών των φαινομένων, είναι η υπόθεση ότι η παιδική βία είναι απευθείας αποτέλεσμα της γονικής βίας. Με βάση αυτή την άποψη, αν κάποιος ασχολούνταν με την αιτία (τη βία των γονιών), το αποτέλεσμα (η βία του παιδιού) θα εξαφανιζόταν. Ωστόσο, το σύνολο των στοιχείων πάνω στην παιδική βία δεν υποστηρίζει αυτή την ερμηνεία: η γονική βία είναι, με βεβαιότητα, διευκολυντική, αλλά όχι αναγκαία συνθήκη για τη βία των παιδιών. Απαραίτητες προϋποθέσεις είναι η ροπή προς την επιθετικότητα και η γονική απουσία. Πράγματι, από άποψη πρόληψης και θεραπείας, η ανάπτυξη αποτελεσματικών στρατηγικών για τη διαχείριση της βίας των παιδιών μπορεί (μακροπρόθεσμα) να αποδειχθεί τόσο

12 σημαντική για την καταπολέμηση της οικογενειακής βίας των ενηλίκων, όσο έχει αποδειχτεί το αντίστροφο. Αλλά, ποια είναι η σχέση μεταξύ της γονικής και της παιδικής επιθετικότητας; Πρόταση V: Η επιθετικότητα δεν μπολιάζεται στο παιδί μέσω της επιθετικής συμπεριφοράς των γονιών ωστόσο η γονική επιθετικότητα διευκολύνει τα μέγιστα την ανάπτυξη ενός επιθετικού τρόπου ζωής, στο παιδί με ροπή προς την επιθετικότητα. Η σύνδεση ανάμεσα στη γονική επιθετικότητα και στην επιθετική και αντικοινωνική συμπεριφορά του παιδιού είναι καλά τεκμηριωμένη. (e.g., Olweus, 1980; Patterson, 1982). Το ερώτημα είναι, πώς μπορεί να εξηγηθεί αυτή η σύνδεση. Η κοινή άποψη ότι η γονική επιθετικότητα ή η αυστηρή τιμωρητικότητα προκαλούν την παιδική επιθετικότητα και την αντικοινωνική συμπεριφορά του παιδιού, δεν επαληθεύεται από πολλά στοιχεία. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, οι άκαμπτοι και αυστηροί απολυταρχικοί 6 γονείς (σε σύγκριση με τους πολύ επιτρεπτικούς και μη τιμωρητικούς ή με τους ευέλικτα αποφασιστικούς 7 γονείς) θα έπρεπε να έχουν παιδιά που εκδηλώνουν περισσότερες επιθετικές και αντικοινωνικές συμπεριφορές. Όμως, αυτό δε συμβαίνει: τα παιδιά των άκαμπτων και αυστηρών, απολυταρχικών γονιών εκδηλώνουν επιθετικές και αντικοινωνικές συμπεριφορές σε σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά, σε σχέση με τα παιδιά των επιτρεπτικών, μη τιμωρητικών γονιών και σε παρόμοια χαμηλά επίπεδα με τα παιδιά των ευέλικτων, εξουσιαστικών γονιών. (Baumrind, 1971; Lamborn, Mounts, Steinberg, & Dornbusch, 1991). Βέβαια, η αυστηρή απολυταρχικότητα έχει κόστος: τα παιδιά τέτοιων γονιών είναι λιγότερο ικανά σε κοινωνικότητα, ανεξαρτησία και αυτοεκτίμηση, σε σχέση με τα παιδιά των ευέλικτα αποφασιστικών γονιών: αλλά δεν είναι πιο επιθετικά ή αντικοινωνικά. Οι σκληρά τιμωρητικοί γονείς που έχουν επιθετικά και αντικοινωνικά παιδιά δεν είναι, κατά κανόνα, οι εξουσιαστικοί, αλλά οι παραμελητικοί, παρορμητικοί και ασυνεπείς γονείς. (Lamborn, Mounts, Steinberg & Dornbusch, 1991; Parke & Slaby, 1983; Patterson, 1982). Αυτή η εικόνα του παραμελητικού, επιθετικού γονιού ταιριάζει πολύ στην περιγραφή μας για την γονική απουσία. Η σκληρές τιμωρίες που επιβάλλονται από αυτούς τους γονείς, οι οποίες βρίσκονται πολύ μακριά από τη συγκρατητική και περιοριστική γονική παρουσία, θα μπορούσαν, πιο σωστά, να χαρακτηριστούν σαν μια μορφή γονεϊκότητας του τύπου «χτυπώ και φεύγω». Τον περισσότερο καιρό, τα παιδιά αυτών των γονιών βιώνουν ένα μίγμα γονικής αδιαφορίας, αβοηθησιάς και υποχωρητικότητας, που μία στις τόσες στιγματίζεται από επιθετικά ξεσπάσματα. Το γεγονός ότι η εικόνα αυτή χαρακτηρίζει πολλούς γονείς επιθετικών και αντικοινωνικών παιδιών, έχει τεκμηριωθεί εκτεταμένα από τον Patterson και τους συναδέλφους του (Patterson, 1980; Patterson, 1982; Patterson & Capaldi, 1991). Η ταλάντευση των γονιών ανάμεσα σε αισθήματα αβοηθησιάς και σε επιθετικά ξεσπάσματα έχει, επίσης, επισημανθεί στις μελέτες της Bugental και των συναδέλφων της (Bugental et al., 1993; Bugental, Blue & Cruzcosa, 1989, Bugental, Lyon, Krantz, & Cortez, 1997). Οι συγγραφείς αυτοί υποστήριξαν ότι οι γονείς που έχουν χαμηλή αίσθηση ελέγχου, ειδικά όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα εναντιωματικό και επιθετικό παιδί, καταλήγουν να αισθάνονται ότι το παιδί προσπαθεί να κυριαρχήσει επάνω τους ή να τους χειριστεί. Εξαιτίας αυτής της αντίληψης, μπορεί να αντιδράσουν με υψηλή ψυχο-φυσιολογική διέγερση και αιφνίδιες, επιθετικές προσπάθειες να ξαναπάρουν τον έλεγχο. Συνακόλουθα, η εμπειρία που έχει το παιδί είναι εκείνη ενός γονιού κυρίως απόντα, που κάνει απρόβλεπτα επιθετικά ξεσπάσματα. 6 Authoritarian 7 Authoritative

13 Επιπλέον, οι γονείς που είναι παραμελητικοί και επιθετικοί προωθούν την επιθετική πορεία των παιδιών τους, δημιουργώντας τις συνθήκες για μια διπλή κλιμάκωση: η χαρακτηριστική τους αβοηθησιά, έλλειψη επιμονής και αδιαφορίας συντελεί στην υποχωρητικότητα, ενώ η υψηλή διέγερση και η τάση τους να βλέπουν τις σχέσεις τους με όρους τύπου «Ποιος είναι το αφεντικό;», οδηγεί σε επαναλαμβανόμενες προσβολές αμοιβαίας επιθετικότητας. Πρόκειται για την ακριβή απεικόνιση των οικογειακών σχέσεων εξαναγκασμού, που ο Patterson συνέδεσε με την ανάπτυξη ενός επιθετικού τρόπου ζωής στο παιδί (Patterson,1982). Σίγουρα, η παρούσα προτάση δεν υπονοεί ότι η γονική επιθετικότητα, όταν δεν συνοδεύεται από γονική απουσία, δεν έχει βλαβερά αποτελέσματα. Η γονική επιθετικότητα μπορεί να συνδεθεί με ένα πλήθος από αρνητικές καταστάσεις στο αναπτυσσόμενο παιδί, όπως η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές, οι σεξουαλικές δυσλειτουργίες, οι αυτοκτονικές τάσεις, οι διαταραχές μετατραυματικού άγχους και τα αντικοινωνικά πρότυπα, καθώς και με αναρίθμητες μορφές ανθρώπινης δυστυχίας, που δεν συμπεριλαμβάνονται στο DSM. Ωστόσο, κανένα από τα δύο δεν είναι αλήθεια: ούτε ότι το παιδί, που έπεσε θύμα της γονικής επιθετικότητας, θα γίνει απαραίτητα επιτιθέμενος, ούτε ότι, μόνο τα παιδιά, που είναι θύματα της επιθετικότητας των γονιών τους, γίνονται επιτιθέμενοι. Στην πραγματικότητα, αν και η γονική επιθετικότητα μπορεί να ευοδώσει την ανάπτυξη ενός επιθετικού τρόπου ζωής του παιδιού με τάση για επιθετικότητα, υπάρχουν, επίσης, αμέτρητες οικογένειες στις οποίες οι γονείς, που δεν είναι επιθετικοί, έχουν πολύ επιθετικά παιδιά. Θα ήταν, επίσης, λάθος να υποθέσουμε ότι, σίγουρα, αυτοί οι γονείς πρέπει να έχουν, με κάποιο τρόπο, παραμελήσει ή απορρίψει τα παιδιά τους, γιατί αλλιώς δεν θα είχαν γίνει επιθετικά. Η επικριτική αυτή στάση κατά των γονιών είναι τελείως αδικαιολόγητη οι γονείς των επιθετικών παιδιών είναι συχνά φροντιστικοί γονείς, που, απλά, απέτυχαν να κάνουν αρκετά ξεκάθαρη και αποτελεσματική την περιοριστική τους παρουσία. Πρόταση VI: Τα συμβουλευτικά προγράμματα για γονείς βίαιων παιδιών είναι επιτυχημένα, στο βαθμό που βοηθούν τους γονείς να καταστούν παρόντες και να περιορίσουν την επιθετικότητα των παιδιών, με τρόπους που δεν οδηγούν στη κλιμάκωση. Στην παρούσα θεώρηση, η επιτυχία των προγραμμάτων συμβουλευτικής για τους γονείς επιθετικών παιδιών οφείλεται στη βοήθεια που παρέχουν στους γονείς, ώστε να ανακτήσουν την παρουσία τους στη ζωή του παιδιού τους. Ωστόσο, στο βαθμό που αυτά τα προγράμματα φέρουν, επίσης, τον κίνδυνο της κλιμάκωσης, θα είναι λιγότερο επιτυχημένα. Έτσι, η επιτυχία των συμπεριφορικών προγραμμάτων μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι προωθούν τη γονική παρουσία και, λιγότερο, από τους ίδιους τους συναφείς ενισχυτές. Με την έμφαση που βάζουν στην επίβλεψη των παιδιών, τη σταθερότητα και την ολοκλήρωση, αυτά τα προγράμματα βοηθούν τους γονείς να βιώσουν τους εαυτούς τους και να βιωθούν από το παιδί σαν συνεχιζόμενες παρουσίες. Ωστόσο, η συμπεριφορική έμφαση στους ενισχυτές (ειδικά στις τιμωρίες) μπορεί να ενέχει τον κίνδυνο για υψηλότερα ποσοστά κλιμάκωσης (ειδικά όταν πρόκειται για μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους) και, συνεπώς, τον κίνδυνο για drop-out και για χαμηλότερο ποσοστό θεραπευτικής επιτυχίας, μεταξύ των γονιών που παραμένουν τελικά στη θεραπεία (Dishion & Patterson, 1992, Patterson, Dishion & Chamberlain, 1993). Η διαφορά ανάμεσα στο μοντέλο που παρουσιάζεται εδώ και στο συμπεριφορικό, οδηγεί σε διϊστάμενες πρακτικές και προβλέψεις: (α) Η καθιστική διαμαρτυρία που περιγράφηκε παραπάνω, ακολουθεί την αρχή «χτύπα το σίδηρο όταν είναι κρύο» (για να ελαχιστοποιήσει τις επιδράσεις της υψηλής διέγερσης και να μειώσει τον κίνδυνο της κλιμάκωσης). Η αρχή αυτή είναι αντίθετη από τη συμπεριφορική αρχή, που θεωρεί ότι η ενίσχυση οφείλει να ακολουθεί στενά τη συμπεριφοράστόχο. Από συμπεριφορική άποψη, κάποιος θα προέβλεπε ότι η καθιστική διαμαρτυρία που λαμβάνει χώρα ώρες ή, ακόμα, μέρες μετά το συμβάν, θα ήταν λιγότερο αποτελεσματική, σε σχέση με την άμεση τιμωρία. Εξαιτίας του μειωμένου κινδύνου για κλιμάκωση, εμείς προβλέπουμε το

14 αντίθετο. Προβλέπουμε, επίσης, ότι αυτή η διαφορά στην αποτελεσματικότητα υπέρ μιας καθυστερημένης, και όχι μιας άμεσης απόκρισης, αυξάνεται με την ηλικία του παιδιού (καθώς το παιδί μεγαλώνει, είναι πιο ικανό για αντίποινα). (β) Υπάρχουν εκδηλώσεις της γονικής παρουσίας που δεν περιλαμβάνουν ούτε τιμωρία, ούτε συγκεκριμένη ενίσχυση της επιθυμητής συμπεριφοράς. Για παράδειγμα, χρησιμοποιώ συχνά την ακόλουθη διαδικασία με παιδιά που είναι επιθετικά στο σχολείο: την επομένη του επεισοδίου επιθετικότητας, το παιδί πρέπει να παραμείνει με ένα από τους δύο γονείς, στο χώρο όπου εργάζονται. Ζητείται από τους γονείς να μην μετατρέψουν την περίσταση σε πάρτυ αλλά, επίσης, να μην ενεργήσουν τιμωρητικά, με οποιοδήποτε τρόπο. Οι γονείς και το προσωπικό των σχολείων, στους οποίους έκανα αυτή την πρόταση, έφεραν, αρχικά, αντιρρήσεις θεωρώντας ότι κάτι τέτοιο ισοδυναμούσε με επιβράβευση της επιθετικότητας του παιδιού. Επιχειρηματολογώντας με βάση τις αρχές της γονικής παρουσίας, τους έπεισα να τη δοκιμάσουν. Στις έξι περιπτώσεις μέχρι σήμερα, η διαδικασία μείωσε αποτελεσματικά την επιθετικότητα στο σχολείο. Σύμφωνα με την παρούσα άποψη, ο παράγοντας που συμβάλλει στην αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων οικογενειακής θεραπείας, τα οποία βασίζονται στην ιδέα της επανα-εγκατάστασης των γονιών στην κορυφή της οικογενειακής δομής (Haley, 1980; Price, 1996) και των προγραμμάτων αυτοβοήθειας όπως το Toughlove (York, York & Wachtel, 1997) είναι, και πάλι, η προαγωγή της γονικής παρουσίας. Στα βαθμό που αυτά τα προγράμματα ενθαρρύνουν τους γονείς να βγουν από την περιφέρεια, να σταματήσουν να ενδίδουν και να ανακτήσουν την προσωπική και γονική φωνή τους, θα εμποδίζουν αποτελεσματικά την εξέλιξη ενός επιθετικού τρόπου ζωής. Από την άλλη, το γεγονός ότι τα προγράμματα αυτά είναι προσανατολισμένα στην ισχύ (όπως φαίνεται από την έμφαση κάποιων οικογενειακών προγραμμάτων στην ιεραρχία και στο μήνυμα «αν δεν συμμορφωθείς, μπορείς να φύγεις», των πιο μαχητικών ομάδων Σκληρής Αγάπης), αυξάνει τον κίνδυνο της κλιμάκωσης και, συνεπώς, θέτει σε κίνδυνο την γονική συνεργασία και αποτελεσματικότητα. Ειδικά σε εφήβους έντονα προσανατολισμένους στο «Εγώ είμαι το αφεντικό!», είναι εξαιρετικά αντιπαραγωγικό να τους τονίζεται ότι το αφεντικό είναι ο ο γονιός. Σε ότι αφορά προγράμματα που κυρίως εστιάζουν στο να βοηθήσουν τους γονείς να αποκτήσουν περισσότερη κατανόηση, αποδοχή και στοργή, προβλέπουμε ότι, εκτός αν, επίσης, περιλαμβάνουν συγκεκριμένες διαδικασίες για τον περιορισμό της επιθετικότητας, θα αποτύχουν στην περίπτωση του επιθετικού παιδιού. Προβλέπουμε, επίσης, ότι σε αυτές τις περιπτώσεις τα θυματοποιημένα αδέλφια θα συνεχίσουν να υποφέρουν. Στην πραγματικότητα, αν λάβουμε υπόψη την ευημερία των αδελφιών, τα ανθρωπιστικά προγράμματα που βασίζονται στην κατανόηση και την αποδοχή, βρίσκονται τελείως εκτός στόχου. Πρόταση VII: Η ανάπτυξη ενός επιθετικού τρόπου ζωής έξω από την οικογένεια, πέρα από την γονική επιτρεπτικότητα και απουσία, απαιτεί την ύπαρξη πρόσθετων παράγοντων ωστόσο, ακόμα και όταν αυτοί οι παράγοντες απουσιάζουν, τα επιθετικά παιδιά μπορεί να εξελιχθούν σε ενήλικες με επιθετικό τρόπο ζωής, είτε μέσα στις αρχικές, είτε στις καινούριες τους οικογένειες. Ένα παιδί χωρίς «βασική εκπαίδευση» στη βία εντός σπιτιού, πιθανόν να δυσκολευτεί να αναπτύξει επιθετικό τρόπο ζωής στον έξω κόσμο. Ωστόσο, η ροπή προς την επιθετικότητα και η γονική απουσία, ακόμα κι όταν υποβοηθούνται από την διαθεσιμότητα ανυπεράσπιστων θυμάτων μέσα στο σπίτι, μπορεί να μην αρκούν για την εγκατάσταση ενός επιθετικού τρόπου ζωής έξω από την οικογένεια. Ατομικοί παράγοντες (όπως η χαμηλή γνωστική ικανότητα και το επίπεδο άγχους), όσο και περιβαλλοντικοί (όπως η χαμηλή κοινωνικο-οικονομική κατάσταση και μια γειτονιά που μαστίζεται από εγκληματικότητα) είναι γνωστό ότι, από κοινού, παίζουν ρόλο σε αυτή τη μετάβαση (Henggeler, 1991, Moffit, 1993). Όταν εκλείπουν αυτοί οι παράγοντες, πολλά παιδιά που είναι επιθετικά στο σπίτι μπορεί να μην είναι επιθετικά έξω από αυτό. Ένα κοινό παράδειγμα αυτού του είδους αποτελούν παιδιά, των οποίων η επιθετική συμπεριφορά συνδέεται με ιδεοψυχαναγκαστικά συμπτώματα. Στο δείγμα μας υπάρχουν δεκαπέντε περιπτώσεις παιδιών και

15 εφήβων με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, που ήταν ιδιαίτερα επιθετικά μέσα στο σπίτι και καθόλου έξω από αυτό. Για αυτά τα παιδιά, κάποιες από τις επιπλέον προϋποθέσεις για την ανάπτυξη μια επιθετικής πορείας έξω από την οικογένεια, απλά δεν υφίστανται. Για παράδειγμα, μπορεί να είναι πολύ αγχωμένα για να εμπλακούν σε καυγάδες έξω από το σπίτι (στο σπίτι μπορούν να είναι σίγουρα ότι οι γονείς δεν θα αντεπιτεθούν), μπορεί να είναι εκπαιδευτικά προικισμένα και φιλόδοξα και η κοινωνικο-οικονομική κατάσταση τους και η γειτονιά όπου ζουν μπορεί να είναι τέτοια, που δεν προωθούν ένα επιθετικό τρόπο ζωής. Ωστόσο, είναι γνωστό ότι, για κάποια απο αυτά, η επιθετικότητα τους ενάντια στους γονείς επιμένει και όταν γίνουν ενήλικες (έχουμε τρεις παρόμοιες περιπτώσεις στο δείγμα μας). Έχω υποστηρίξει αλλού (Omer, 1999) ότι ένα ποσοστό των περιπτώσεων επιθετικότητας ενηλίκων ενάντια σε ηλικιωμένους γονείς, οι οποίες ήρθαν πρόσφατα στο φως της δημοσιότητας, μπορεί να αφορά αυτό το είδος ισόβιας επιθετικής σχέσης. Καμιά μελέτη δεν έχει γίνει για να ερευνηθεί, εάν οι ενήλικες που είναι βίαιοι σε βάρος των συζύγων και των παιδιών, αλλά δεν είναι βίαιοι έξω από την οικογένεια, ταιριάζουν με αυτή την εικόνα της ισόβιας επιθετικής πορείας μέσα στο σπίτι. Θα προβλέπαμε ότι αυτό ισχύει στις περισσότερες περιπτώσεις. Συμπέρασμα. Το παρόν μοντέλο διαφέρει, εννοιολογικά και πρακτικά, από άλλα μοντέλα για την επιθετικότητα του παιδιού στην οικογένεια. Βιολογικά μοντέλα. Σε αντίθεση με τα αυστηρά βιολογικά μοντέλα, το παρόν μοντέλο θεωρεί την βιολογική προδιάθεση για επιθετικότητα σαν μια απαραίτητη, αλλά όχι επαρκή συνθήκη, για την ανάπτυξη του επιθετικού τρόπου ζωής, μέσα ή έξω από το σπίτι. Η αμοιβαία συνέργεια ανάμεσα στην προδιάθεση για επιθετικότητα και στη γονική απουσία μπορεί να θεωρηθεί ότι λειτουργεί πολλαπλασιαστικά: έτσι, τα παιδιά με πολύ χαμηλή ροπή προς την επιθετικότητα, σπάνια (ίσως ποτέ) θα αναπτύξουν επιθετικό τρόπο ζωής, ενώ τα παιδιά που είναι πολύ επιρρεπή στην επιθετικότητα μπορεί να χρειαστούν υψηλό βαθμό γονικής παρουσίας, για να μην το κάνουν. Ο πολλαπλασιαστικός αυτός μηχανισμός αποδεικνύεται από το εύρημα ότι, όταν η νευροβιολογική προδιάθεση και το αρνητικό οικογενειακό περιβάλλον είναι ταυτόχρονα παρόντα, οι πιθανότητες του παιδιού να αναπτύξει έναν επιθετικό τρόπο ζωής μπορούν μέχρι και να τετραπλασιαστούν, από ότι αν επικρατούσε μόνο ο ένας από τους δύο παράγοντες (Bohman, 1996; Cadoret, Cain, & Crow, 1983; Moffit, 1990). Σε πρακτικό επίπεδο, η υπόθεση του παρόντος μοντέλου ότι οι βιολογικοί παράγοντες παίζουν κεντρικό ρόλο στην εξέλιξη της παιδικής επιθετικότητας, βοηθά στην ανάπτυξη μιας καλής συμμαχίας στην εργασία με τους γονείς. Ο φόβος ότι η έμφαση στην βιολογία μπορεί να μειώσει την κινητοποίηση των γονιών να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους, είναι αδικαιολόγητος: αντίθετα, οι γονείς επιδεικνύουν ιδιαίτερα υψηλή κινητοποίηση για τη θεραπεία, όταν αισθανθούν ότι δεν κατηγορούνται και ότι η αίσθησή που έχουν, πως οι ιδιομορφίες του επιθετικού παιδιού μπορεί να είναι έμφυτες, δικαιώνεται (Omer, 2000). Επίσης, η υπόθεση αυτή διευκολύνει τη συνεργασία με νευρολόγους και ψυχιάτρους. Μια καλή σχέση εργασίας ανάμεσα στους ψυχοθεραπευτές και τους ιατρούς μπορεί να είναι αποφασιστική για την θεραπεία του επιθετικού παιδιού. Έτσι, η ετοιμότητα των γονιών, ως προς την απόφαση να πάρει φαρμακευτική αγωγή το παιδί με ΔΕΠ-Υ ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή αυξάνει, όταν την υποστηρίζει ο ψυχοθεραπευτής. Μοντέλα Προσκόλλησης Τα μοντέλα προσκόλλησης θεωρούν ότι η επιθετικότητα προέρχεται, βασικά, από την πρώιμη αποτυχία των γονιών (ειδικά της μητέρας) να ανταποκριθεί, με τρόπο υποστηρικτικό και ανακουφιστικό, στις συμπεριφορές προκόλλησης του παιδιού (Bowlby, 1980; Case, 1991). Η αποτυχία αυτή οδηγεί το παιδί στο να εσωτερικεύσει απορριπτικά και εχθρικά αντικείμενα αυτό με τη σειρά του προωθεί μια συμπεριφορά υποψίας και επιθετικότητας απέναντι στο περιβάλλον.

16 Μακροχρόνιες μελέτες έχουν δείξει ότι η κακή ποιότητα πρώιμης προσκόλλησης προβλέπει μια σειρά από προβληματικές συμπεριφορές, που περιλαμβάνουν τα επιθετικά πρότυπα (Elicker, Englund & Stroufe, 1992, Erickson, Stroufe & Egeland, 1985). Κατ επέκταση, θεωρείται ότι για να θεραπευτεί η επιθετικότητα, είναι απαραίτητο να επιτευχθεί μια αναδόμηση των εσωτερικών σχημάτων αντικειμένων του παιδιού, με την παροχή εμπειριών αξιόπιστης προσκόλλησης. Το παρόν μοντέλο προσφέρει μια διαφορετική ερμηνεία των συσχετισμών, που επικρατούν ανάμεσα στο κακό ιστορικό προσκόλλησης και στην επιθετικότητα: (α) η απορριπτική, παρορμητική και βίαιη συμπεριφορά των γονιών μπορεί να συνδέεται βιολογικά (μέσω γενετικών ομοιοτήτων) με τη συμπεριφορά του παιδιού, (β) η ροπή του παιδιού στην επιθετικότητα μπορεί να παίζει ενεργοποιητικό ρόλο, εγείροντας αρνητικές γονεϊκές συμπεριφορές (γ) η συνεχιζόμενη παραμελητική στάση των γονιών μπορεί να συμβάλλει στην διαιώνιση της επθετικότητας του παιδιού, μέσα από την αποτυχία τους να τη συγκρατήσουν και (δ) η γονική επιθετικότητα μπορεί να διευκολύνει ποικιλοτρόπως την εξέλιξη της του επιθετικού τρόπου ζωής στο παιδί (βλέπε πρόταση V). Η εναλλακτική αυτή ερμηνεία θίγει τη διαφορά ανάμεσα στην αιτιότητα και στη διευκόλυνση, με την οποία ανοίξαμε αυτό το άρθρο. Όπως αναφέραμε, η διαφορά αυτή μπορεί να είναι αποφασιστική στο θεραπευτικό διάλογο με τους γονείς. Επιπλέον, οδηγεί σε διαφορετική άποψη για τη θεραπεία. Συγκεκριμένα, θα προβλέπαμε ότι χωρίς καθορισμένη στρατηγική για τον περιορισμό της επιθετικής συμπεριφοράς, οι αλλαγές στην συναισθηματική ατμόσφαιρα του σπιτιού ή η παροχή θετικών (θεραπευτικών) προσώπων σχέσης, δε θα επαρκούσε για να διακοπεί η επιθετική σταδιοδρομία (Borduin και συν., 1995). Υπάρχει ένα, επίσης, σημαντικό κοινό σημείο ανάμεσα στην θεωρία της προσκόλλησης και στο μοντέλο της γονεικής παρουσίας: Οι γονείς που είναι παρόντες, παρέχουν στα παιδιά τους μια διαρκή φιγούρα προσκόλλησης, ενώ οι γονείς που είναι λειτουργικά απόντες, δεν το κάνουν. Ωστόσο, υπάρχει μια διαφορά στο πού δίνεται η έμφαση, γιατί κάποιοι θεωρητικοί της προσκόλλησης υπερτονίζουν την πλευρά της ζεστασιάς-αποδοχής στη σχέση του γονιού με το παιδί, σε βάρος της περιοριστικής πλευράς. Αυτή η τελευταία προτίμηση μπορεί, κάλλιστα, να έρθει σε αντίθεση με κάποιες, σημαντικές, παρατηρήσεις που προκύπτουν από τον κλασικό ορισμό των αντικειμενοτρόπων σχέσεων. Για παράδειγμα, η περιγραφή του Winnicott (1958) για τον τρόπο που ο γονιός απαιτείται να ανταποκριθεί στην επιθετικότητα του παιδιού, δίνει έμφαση στην ισχυρή αποφασιστικότητα, η οποία απουσιάζει σε πιο πρόσφατες αναλύσεις. Για το Winnicott, το κράτημα που χρειάζεται το αναπτυσσόμενο παιδί αφορά την εμπειρία που προέρχεται από τα δυνατά μπράτσα των γονιών του, εξίσου με εκείνη της τρυφερής αγκαλιάς τους. Τα μοντέλα της οικογενειακής θεραπείας. Από την πλούσια ποικιλία συστημικών υποθέσεων που αφορούν την παιδική βία, υπάρχουν δύο που μπορούν να επιλεγούν ως οι πιο σχετικές με την παρούσα συζήτηση: (α) ότι η παιδική επιθετικότητα στην οικογένεια προκύπτει από μια αντιστροφή της οικογενειακής ιεραρχίας (Haley, 1980), και (β) ότι το μικρό παιδί μπορεί να καταστεί πιο ισχυρό από τους γονείς, μόνο όταν υποστηρίζεται συστημικά είτε από τον ένα γονιό ή από άλλους συστημικούς παράγοντες (Minuchin, 1974). Υπό αυτή την άποψη, ο ρόλος του θεραπευτή θα ήταν να βοηθήσει να αντιστραφεί ξανά η οικογενειακή ιεραρχία, βάζοντας τους γονείς στην κορυφή και σταματώντας τις συστημικές επιδράσεις, που αποδυναμώνουν τους γονείς και ισχυροποιούν το βίαιο παιδί. Η προσέγγιση που παρουσιάζεται εδώ χρησιμοποιεί τα μοντέλα της οικογενειακής θεραπείας, ώστε να κατανόησει πώς οι «συστημικές διαρροές» αποδυναμώνουν τη γονική παρουσία. Σε διάκριση, ωστόσο, με τον εστιασμό στην οικογενειακή ιεραρχία, πιστεύουμε ότι η ανάπτυξη της γονικής παρουσίας δεν ισοδυναμεί με την μετατροπή του γονιού σε αφεντικό (Omer, έχει υποβληθεί). Αντίθετα, η έμφαση σε μια αυστηρή ιεραρχία μπορεί, κάποιες φορές, να οδηγήσει σε κλιμάκωση

17 και διαγενεϊκό πόλεμο, παρά σε γονική παρουσία. Θα περιμέναμε, συνεπώς, ότι η διαχείριση με όρους γονικής παρουσίας θα οδηγήσει σε καλύτερη συνεργασία (πολλοί γονείς αποστρέφονται τις στάσεις που υπονοεί μια διαχείριση τύπου «οι γονείς από πάνω») και και ότι θα προκαλέσει λιγότερη κλιμάκωση. Οι συστημικές επιδράσεις μπορεί να είναι όχι μόνο αρνητικές (συμβάλλοντας σε «διαρροές»), αλλά, επίσης, θετικές, δηλαδή μπορούν να ενδυναμώνουν την γονική παρουσία. Από αυτή την άποψη, το παρόν μοντέλο συντάσσεται με τα συστημικά μοντέλα, που υποστηρίζουν την ανάπτυξη δικτύων γονικής υποστήριξης και δίνουν έμφαση στην ανάγκη να βελτιωθούν οι σχέσεις ανάμεσα στους γονείς και σε άλλα σχετικά συστήματα, όπως το σχολείο και η κοινότητα (Henggeler, 1996, 1999). Μοντέλα θεωριών μάθησης. Το παρόν μοντέλο διαφέρει σε διάφορα σημεία από τις διατυπώσεις της θεωρίας μάθησης: (α ) τα παραδοσικά μοντέλα μάθησης είναι αυστηρά περιβαλλοντικά, ενώ το μοντέλο που παρουσιάζεται εδώ υποθέτει μια συνεχιζόμενη αλληλεπίδραση, ανάμεσα στην έμφυτη προδιάθεση και στους περιβαλλοντικούς παράγοντες (β) στην παρούσα άποψη, αυτό που σταματά την επιθετικότητα του παιδιού δεν είναι η ενισχυτική αξία των ενεργειών των γονιών, αλλά η συγκράτησή της, μέσω της γονικής παρουσίας. Έτσι, μορφές συγκράτησης και περιορισμού που δεν βιώνονται καθόλου ως αρνητικές, μπορεί να είναι τόσο αποτελεσματικές, όσο εκείνες που βιώνονται έτσι (γ) ενώ η αμεσότητα της απόκρισης των γονιών είναι κεντρική στις μαθησιακές θεωρίες, στο παρόν μοντέλο η άμεση αντίδραση θεωρείται, συχνά, ασύμφορη (ειδικά, όταν τα παιδιά και οι γονείς βρίσκονται στο όριο της διέγερσης). Μια γονική αντίδραση που συμβαίνει μέρες, ακόμα και ώρες μετά από την προβληματική συμπεριφορά, μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική από κάποια που ακολουθεί άμεσα τη συμπεριφορά, (δ) προβλέπουμε ότι μια στρατηγική που έχει σχεδιαστεί για να δείχνει τη γονική παρουσία, είναι λιγότερο επιρρεπής στην κλιμάκωση, σε σχέση με κάποια που βασίζεται στην τιμωρία. Οι ομοιότητες ανάμεσα στην παρούσα προσέγγιση και στη συμπεριφορική (ειδικά όπως αναπτύχθηκε από τον Patterson), δεν είναι λιγότερο ουσιαστικές από τις διαφορές τους. Έτσι, και οι δύο προσεγγίσεις προσπαθούν να βοηθήσουν τους γονείς να γίνουν πιο ενεργοί, να επιβλέπουν τις δραστηριότητες του παιδιού τους, να αντιδρούν αποφασιστικά στις εκδηλώσεις βίας, να γίνονται πιο σταθεροί στις αντιδράσεις τους και να συντονίζουν τις ενέργειές τους. Επιπλέον, ακολουθούμε την ανάλυση του Patterson πάνω στη διπλή φύση της κλιμάκωσης. Η εννοιολογική, πρακτική και ηθική αποδοχή του παρόντος μοντέλου. Μια ιδανική προσέγγιση της διαχείρισης της παιδικής επιθετικότητας, πρέπει να αποδειχτεί ότι μπορεί γίνει ενοιολογικά αποδεκτή από εργαζόμενους διαφορετικών προσανατολισμών. Ο λόγος είναι ότι στη θεραπεία αυτών των περιπτώσεων εμπλέκονται, συχνά, πολλά μέρη (γονείς, σχολικό προσωπικό, αστυνομία, θεραπευτές, ψυχίατροι κοινωνικοί λειτουργοί). Όπως πειστικά υποστήριξαν οι Elizur and Minuchin (1993), εκεί που εμπλέκονται διαφορετικές θεραπευτικές υπηρεσίες, η επιτυχία της περίπτωσης ίσως να εξαρτηθεί πολύ περισσότερο από την ικανότητά τους να συντονίσουν τις προσπάθειές τους, παρά από την συγκεκριμένη προσέγγιση που ο εκάστοτε θεραπευτής ή οργανισμός διαθέτει. Ο ιδανικός θεραπευτικός σχεδιασμός πρέπει, συνεπώς, να είναι αποδεκτός από τα διαφορετικά μέρη, βοηθώντας τα να επεξεργαστούν ένα κοινό πλάνο. Το παρόν μοντέλο παρέχει μια τέτοια κοινή γλώσσα: οι όροι πολλών διαφορετικών προσεγγίσεων μπορούν εύκολα να μεταφραστούν στη γλώσσα της γονικής παρουσίας. Η εμπειρία μας, με ένα ευρύ φάσμα επαγγελματιών και μη επαγγελματιών συνεργατών, επιβεβαιώνει την ευρεία αυτή αποδοχή. Μια ιδανική θεώρηση για τη διαχείρισης της παιδικής επιθετικότητας πρέπει, επιπλέον, να δίνει στους γονείς σχετικά απλές κατευθυντήριες γραμμές, που επιτρέπουν τη γρήγορη λήψη

18 αποφάσεων, κάτω από πίεση. Το παρόν μοντέλο επιτρέπει τόσο την διαισθητική διαχείριση των οξέων προβλημάτων, όσο και την ανάπτυξη πιο μακροπρόθεσμων σχεδίων. Έτσι, σε αντιπαραβολή με πιο πολύπλοκα θεωρητικά σχήματα, η ιδέα της γονικής παρουσίας φέρνει στο νου ένα πλήθος από πολύ πρακτικές συγκεκριμένες εικόνες: το γονιό να κάθεται στο δωμάτιο του παιδιού, να εμποδίζει το παιδί να βλάψει εκείνον ή τον εαυτό του, να έρχεται σε επαφή με το παιδί, ακόμα και με συνήθιστους τρόπους και μέρη, να επικοινωνεί με ανθρώπους που έχουν επαφή με το παιδί και να εξαπλώνει ένα δίκτυο ανθρώπων που επικοινωνούν και προστατευούν το παιδί. Οι εικόνες αυτές παρουσιάζουν, επίσης, στιγμιότυπα γονική απουσίας: ο γονιός να χτυπά το παιδί, να το διώχνει, να κόβει την επικοινωνία με το παιδί, να υποκύπτει στο παιδί για να εξαγοράσει γαλήνη και ησυχία και να σαμποτάρει το σύζυγο. Οι εικόνες αυτές χρησιμεύουν στους ειδικούς και τους γονείς, σαν ένας γρήγορος οδηγός αναφοράς. Πολλοί, με αφορμή κάποια επείγουσα κατάσταση, θα ανακαλέσουν μία ή περισσότερες από αυτές. Οι εικόνες δεν οφείλουν να εφαρμόζονται με τρόπο κυριολεκτικό. Σε πολλές περιπτώσεις χρειάζονται σημαντικές τροποποιήσεις. Όμως, αυτό ακριβώς είναι το νόημα της πρακτικής κατευθυντήριας γραμμής: ότι μας δίνει το βασικό μοντέλο, που μπορεί να προσαρμοστεί σε μεταβαλλόμενες καταστάσεις. Τελειώνοντας, ένα εννοιολογικά αποδεκτό και πρακτικά σχετικό μοντέλο πρέπει, επίσης, να είναι ηθικά θεμιτό. Αλλά στα μάτια ποιου; Σίγουρα, στα μάτια των γονιών. Τα θεραπευτικά μετρα που αποτυγχάνουν να περάσουν το τεστ των ηθικών αξιών των γονιών, είναι καταδικασμένα να αποτύχουν. Βέβαια, είναι θεμιτό να διαπραγματεύεται κανείς με τους γονείς, προσπαθώντας να τους περάσει τη δική του άποψη. Στο τέλος, ωστόσο, μόνο αυτό που οι γονείς αποδέχονται πλήρως μπορεί να θεωρηθεί σαν έγκυρο βήμα. Το μοντέλο πρέπει, επίσης, να είνα ηθικά θεμιτό στα μάτια των άλλων επαγγελματιών που εμπλέκονται στην περίπτωση. Θα τολμούσα να πω ότι οποιαδήποτε προσέγγιση εγείρει την ηθική αγανάκτηση πολλών επαγγελματιών, έχει λίγες πιθανότητες να υιοθετηθεί με συνέπεια από τους γονείς. Από την εμπειρία μας, η έννοια και οι πρακτικές της γονικής παρουσίας περνούν τη δοκιμασία της εγκυρότητας, καλύτερα από κάθε άλλο υπάρχον μοντέλο. Αλλά τι γίνεται με τα παιδιά; Πρέπει, επίσης, να θεωρούν ότι οι γονείς τους ενεργούν με θεμιτό τρόπο; Ίσως όχι από την αρχή, γιατί όλα τα παιδιά, κάθε ηλικίας, θα προσπαθήσουν να απορρίψουν κάθε περιορισμό της συνηθισμένη τους ελευθερία. Αν, ωστόσο, τα παιδιά δεν μπορούν να φτάσουν να αποδεχτούν τα βήματα των γονιών τους, αλλά επιμένουν να τα θεωρούν σαν τελείως αθέμιτα, κάτι δεν πηγαίνει καλά με αυτά τα βήματα. Κάνοντας μια τελική πρόβλεψη, θα τολμούσα να πω ότι οι κινήσεις των γονιών που δηλώνουν τη γονική παρουσία, έχουν περισσότερες πιθανότητες να θεωρηθούν θεμιτές και από το παιδί, από ότι πράξεις που αντανακλούν ισχύ, ιεραρχία, ή ενίσχυση. Λίγο, λίγο, καθώς οι γονείς κάνουν ξεκάθαρο ότι ο σκοπός τους δεν είναι να δείξουν στο παιδί «ποιος είναι το αφεντικό», ούτε να του επιβάλλουν άνωθεν τιμωρίες, αλλά να είναι πλήρως παρόντες, το παιδί, όχι μόνο θα μάθει να προσαρμόζεται, αλλά και θα αποδεχτεί και το δικαίωμα των γονιών να το κάνουν.

19 Παραπομπές Bates, J.E., Petit, G.S., Dodge, K.A. & Ridge, B. (1998). Interaction of temperamental resistance to control and restrictive parenting in the development of externalizing behavior. Developmental Psychology, 34, Baumrind, D. (1971). Current patterns of parental authority. Developmental Psychology Monographs, 4 (1, Pt. 2). Baumrind, D. (1991). Effective parenting during the early adolescent transition. In P.A. Cowan & E. M. Hetherington (Eds.), Family transitions (pp ). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. Bennett, J.C. (1990). Nonintervention into siblings' fighting as a catalyst for learned helplessness. Psychological Reprts, 66, Bohman, M. (1996). Predisposition to criminality: Swedish adoption studies in retrospect. In G.R. Bock & J. A. Goode (Eds.), Genetics of criminal and anti-social behavior. Ciba Foundation Symposium 194 (pp ). Chichester, England, & New York: Wiley. Borduin, C.M., Cone, L.T., Barton, J.M., Henggeler, S.W., Rucci, B.R., Blaske, D.M. & Williams, R.A. (1995). Multi-systemic treatment of serious juvenile offenders: long-term prevention of criminality and violence. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 63, Bowlby, J. (1980). Attachment and loss: Vo.2. Loss. New York: Basic Books. Bugental, D.B., Blue, J.B., Cortez, V., Fleck, K., Kopeikin, H., Lewis, J. & Lyon, J. (1993). Social cognitions as organizers of autonomic and affective responses to social challenge. Journal of Personality and Social Psychology 64, Bugental, D.B., Blue, J.B. & Cruzcosa, M. (1989). Perceived control over caregiving outcomes: implications for child abuse. Developmental Psychology, 25, Bugental, D.B., Lyon, J.E., Krantz, J. & Cortez, V. (1997). Who's the boss? Accessibility of dominance ideation among individuals with low perceptions of interpersonal power. Journal of Personality and Social Psychology, 72, Cadoret, R.J., Cain, C.A., & Crowe, R.R. (1983). Evidence for gene-environment interaction in the development of adolescent anti-social behavior. Behavior Genetics, 13, Caffaro, J.V., & Conn-Caffaro, A. (1998). Sibling abuse trauma: Assessment and intervention strategies for children, families, and adults. New York: The Haworth Press. Cairns, R.B., Santoyo, C.V. & Holly, K.A. (1994). Aggressive escalation: toward a developmental analysis. In Potegal, M. & Knutson, J.F. (Eds.), 21 Chamberlain, P. & Patterson, G. R. (1995). Discipline and child compliance in parenting. In, M.H. Bornstein (Ed.), Handbook of parenting (Vol. 1) (pp ). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. Case, D. (1991). The mind's staircase. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.

20 Dadds, M.R., & Powell., M.B. (1991). The relationship of interparental conflict and global marital adjustment to aggression, anxiety, and maturity in aggressive and nonclinic children. Journal of Abnormal Child Development, 19, de Jong, A.R. (1989). Sexual interactions among siblings and cousins: Experimentation or exploitation? Child Abuse and Neglect, 13, Dishion, T.J. & Patterson, G.R. (1992). Age effects in parent-training outcome. Behavior Therapy, 23, Dornbusch, S., Carlsmith, J., Bushwall, S., Ritter, P., Leiderman, H., Hastorf, A. & Gross, R. (1985). Single parents, extended households, and the control of adolescents. Child Development, 56, Downey, G., & Coyne, J.C. (1990). Children of depressed parents: an integrative review. Psychological Bulletin, 108, Eisenberg, N. & Murphy, B. (1995). Parenting and children's moral development. In, M.H. Bornstein (Ed.), Handbook of parenting (Vol. 1) (pp ). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. Elicker, J., Englund, M., & Stroufe, L.A. (1992). Predicting peer competence and peer relationships in childhood from early parent-child relationships. In R. Parke & G. Ladd (Eds.), Family-peer relationships: Model of linkage (pp ). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. Elizur, Y., & Minuchin, S. (1993). Institutionalizing madness. Cambridge, MA: Harvard University Press. Erickson, M.F., Stroufe, L.A., & Egeland, B. (1985). The relationship between quality of attachment and behavior problems in preschool in a high risk sample. In I. Bretherton & E. Waters (Eds.), Monographs of the Society for Research in Child Development, 50 (1-2, Serial No. 209). Everts, J.F. (1990). Critical issues in the development of Toughlove as self-help program in Australasia: an empirical investigation. Australian Journal of Marriage and Family, 11, Farrington, D.P., & West, D. J. (1971). A comparison between early delinquents and young aggressives. British Journal of Criminology, 11, Finkelhor, D. & Dziuba-Leatherman, J. (1994). Victimization of children. American Psychologist, 49, Florsheim, P., Tolan, P., & Gorman-Smith, D. (1998). Family relationships, parenting practices, the availability of male family members, and the behavior of inner-city boys in single-mother and twoparent families. Child Development, 69, Frick, P.J., Lahey, B.B., Loeber, R., Stouthamer-Loeber, M., Christ, M.G., & Hanson, K. (1992). Familial risk factors to oppositional defiant disorder and conduct disorder: Parental psychopathology and maternal parenting. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 60, Funk, W. (1996). Familien- und Haushaltskontext als Determinanten der Gewalt an Schulen. Ergebnisse der Nürnberger Schüller Studie Zeitschrift für Familienforschung, 1, 5-45.

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ. Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ. Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Γεννιόμαστε ή γινόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΟΜΙΛΗΤΕΣ ΔΗΜ. ΠΟΤΕΤΣΙΑΝΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤ. ΣΥΝ. στο Ι.Π.Α ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΜΑΡΙΑ ΣΑΜΟΛΗ ΔΝΤΡΙΑ ΕΚΠ/ΡΙΩΝ ΧΟΥΡΔΑΚΗ ΡΙΖΟΠΟΥΛΟΥ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ ΤΕΠΑΕΣ ΠΑΤΡΑΣ 1 Σύστ. Προσκόπων Βύρωνα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Εισήγηση στο 12 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας (Μάιος, 2009) Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Μπετίνα Ντάβου, Πανεπιστήμιο Αθηνών Κατερίνα Σπετσιώτου, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 1. Ανάπτυξη και Ενδυνάμωση του Εαυτού 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2 Συναισθηματική Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο φαινόμενο της έξαρσης της νεανικής εγκληματικότητας

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ 1 Θετική συμβολή της Πρώιμης Παρέμβασης: ως προς τους γονείς1 Άμεση πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά: Με τη διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Οι ψυχολογικές επιπτώσεις των σεισμών στα παιδιά

Οι ψυχολογικές επιπτώσεις των σεισμών στα παιδιά Οι ψυχολογικές επιπτώσεις των σεισμών στα παιδιά Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντονίστρια Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών και Εφήβων Σισμανόγλειο ΓΝΑ Καταστροφές Συντριπτικά γεγονότα που περιλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΣΙΑΠΑΤΗ Δρ.Σχολικής Ψυχολογίας Παν/μιου Αθηνών Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής & Οικογενειακή Θεραπεύτρια ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗ ΔΕΠ-Υ Ευρήματα μελετών (Ηannafin

Διαβάστε περισσότερα

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας;

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή ΔΕΠΥ όπως είναι γνωστή από τα ακρωνύμια, αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις;

Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Σεμινάρια ΕΚΔΔΑ 2009-10 ΕΠΙΛΥΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ στον χώρο της Υγείας Γιατί ένα σεμινάριο για τις συγκρούσεις; Εάν τις διαχειριστούμε όπως συνήθως, μπορεί να: Οδηγήσουν σε προσωπικές αντιπάθειες Διαταράξουν/

Διαβάστε περισσότερα

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!»

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!» 26 σχεδιασε μια ΦωτογρΑΦιΑ τήσ προσκλήσήσ που ελαβεσ Απο τον ΔΑσκΑλο σου. παρουσιασε το λογοτυπο και το σλογκαν που χρήσιμοποιει το σχολειο σου για τήν εβδομαδα κατα τήσ παρενοχλήσήσ. ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών:

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: 1. Αν αισθάνεστε ως γονείς πως δεν έχετε καταφέρει να αντιμετωπίζετε ικανοποιητικά τον θυμό του παιδιού σας, ξεκινήστε να διαβάζετε, να

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Η σχολική βία και εκφοβισμός δεν είναι φαινόμενα άγνωστα στο ελληνικό σχολείο,

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Οι όροι «εκφοβισµός» (bullying) και «θυµατοποίηση» (victimization)

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Το γενεόγραμμα. Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων

Το γενεόγραμμα. Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Το γενεόγραμμα MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Γενεόγραμμα είναι ένα γενεαλογικό δένδρο τουλάχιστον 3 γενεών που περιέχει

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του διαιτητή στο γήπεδο: Μια ψυχολογική προσέγγιση

Ο ρόλος του διαιτητή στο γήπεδο: Μια ψυχολογική προσέγγιση Ο ρόλος του διαιτητή στο γήπεδο: Μια ψυχολογική προσέγγιση Tσαγκαμίλης Ανδρέας Είναι σε όλους γνωστό ότι οι απαιτήσεις στον αθλητικό χώρο είναι αυξάνονται συνεχώς, απαιτήσεις που έχουν αναφορά σε όλους

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα 22 Μαρτίου 2014 Ανδρέας Ευαγόρου Ψυχολόγος Εφηβεία Ψυχική και σωματική ανάπτυξη Πέρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή Ενδοψυχικές αναδομήσεις Ανάγκη αυτονομίας

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45 ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007 ώρα 9.30-14.45 Αμφιθέατρο «Ι. Δρακόπουλος» Κεντρικό κτήριο Πανεπιστημίου Αθηνών (Πανεπιστημίου 30) ΟΡΓΑΝΩΣΗ Συμβουλευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Πώς θα καταλάβω ότι ένας μαθητής υφίσταται εκφοβισμό;

Πώς θα καταλάβω ότι ένας μαθητής υφίσταται εκφοβισμό; Πώς θα καταλάβω ότι ένας μαθητής υφίσταται εκφοβισμό; Αν δεν δείτε το περιστατικό να λαμβάνει χώρα μπροστά σας, τότε κάποια βοηθητικά σημάδια μπορεί να είναι τα εξής: s s s s s s s s s s s Απροθυμία του

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo. Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.gr Διαχείριση κρίσεων: Ψυχο-κοινωνικές «Ακόμα και οι χώρες που είναι εξοπλισμένες

Διαβάστε περισσότερα

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη,

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη, ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Ο όρος ψυχική διαταραχή περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος προβλημάτων που έχουν σχέση με την ψυχική κατάσταση και την συμπεριφορά ενός ατόμου. Οι διάφορες ψυχικές διαταραχές εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Τι προκαλεί τις τροχαίες συγκρούσεις ανάμεσα στους νέους; Ποιες πρακτικές βοηθούν στην αντιμετώπιση; Γεωργία Παναγιώτου, Ph.D. Πανεπιστήμιο Κύπρου

Τι προκαλεί τις τροχαίες συγκρούσεις ανάμεσα στους νέους; Ποιες πρακτικές βοηθούν στην αντιμετώπιση; Γεωργία Παναγιώτου, Ph.D. Πανεπιστήμιο Κύπρου Τι προκαλεί τις τροχαίες συγκρούσεις ανάμεσα στους νέους; Ποιες πρακτικές βοηθούν στην αντιμετώπιση; Γεωργία Παναγιώτου, Ph.D. Πανεπιστήμιο Κύπρου 1 Περιγραφή της μελέτης ΤΡΟΧΑΙΑ2 Στόχος: Ανασκόπηση διεθνών

Διαβάστε περισσότερα

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι.

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι. Μελαγχολία Το φυλλάδιο θα σου φανεί χρήσιμο στην περίπτωση που νιώθεις θλίψη ή μελαγχολία. Θα σε βοηθήσει να καταλάβεις αν έχεις συμπτώματα κατάθλιψης και πώς μπορείς να βοηθήσεις τον εαυτό σου ή κάποιον

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Σφαιρική αντιμετώπιση των διασπαστικών συμπεριφορών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση

Σφαιρική αντιμετώπιση των διασπαστικών συμπεριφορών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση Σφαιρική αντιμετώπιση των διασπαστικών συμπεριφορών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση Χρήστος Σκαλούμπακας Ειδικός Παιδαγωγός M.Ed. Μονάδα Διαταραχών Προσοχής, Υπερκινητικότητας & Μάθησης Παιδοψυχιατρικό Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Κορδερά Ειρήνη Ψυχολόγος. MSc Ψυχολογία Υγείας MSc Ψυχολογία Παιδιού & Εφήβου Συστημική Ψυχοθεραπεία

Κορδερά Ειρήνη Ψυχολόγος. MSc Ψυχολογία Υγείας MSc Ψυχολογία Παιδιού & Εφήβου Συστημική Ψυχοθεραπεία Κορδερά Ειρήνη Ψυχολόγος MSc Ψυχολογία Υγείας MSc Ψυχολογία Παιδιού & Εφήβου Συστημική Ψυχοθεραπεία Πώς καταλαβαίνουμε ότι μια πράξη συνιστά εκφοβισμό; Το σύνηθες πείραγμα των παιδιών μεταξύ τους. Οι περιστασιακοί

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Βίκη Παυλίδη Εκπαιδευτική Ψυχολόγος, ΜΑ,MSc Τμήμα Συμβουλευτικής & Ψυχολογίας Εκπαιδευτήρια Γείτονα Χαρακτηριστικά της χαρισματικότητας Γνωστικές Δεξιότητες Τρόποι

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ 5ο μάθημα Διδάσκουσα Δήμητρα Ιορδάνογλου ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΡΕΣ Διεθνές Εθνικό Οργανισμού Πανεπιστημίου Διαπροσωπικό Ατομικό ΜΕΡΙΚΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΑΓΧΟΣ: Ένας "μη

Διαβάστε περισσότερα

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ»

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» ΤΙ ΤΗΝ ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΝΕΙ? ΠΩΣ ΘΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΟΥΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ!! Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» Αυτοεκτίμηση είναι η θετική εικόνα που

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Τρόποι θετικής προσαρμογής Ελένη Τσαχαγέα Κλινική Ψυχολόγος Επιστ. Συνεργάτης Νευρολογικό Τμήμα Γ.Ν.Α «Γιώργος Γεννηματάς» Σκοπός Ομιλίας Να παρουσιάσει το

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Κωνσταντίνος Ευθυµίου Εισήγηση για την ιηµερίδα: "Εκπαίδευση στην Γνωσιακή - Συµπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία" Αθήνα, Αula Φιλοσοφικής Σχολής Εθνικού

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Γ Τρίτη διδακτική πρόταση Πονοκέφαλος και θυμός Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: 1 διδακτική ώρα ενήλικες κατανόηση της δομής του κειμένου και δείκτες

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο;

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο; Εισαγωγή Τι είναι ''social media''; Ως μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) ορίζονται τα μέσα, τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ ομάδων ανθρώπων μέσω των διαδικτυακών κοινοτήτων. Υπάρχουν διάφορες μορφές

Διαβάστε περισσότερα

Επιθετικότητα. Βία και επιθετικότητα στον αθλητισµό. ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ έννοια. Θεωρίες για την επιθετικότητα. Ψυχολογικές θεωρίες για την

Επιθετικότητα. Βία και επιθετικότητα στον αθλητισµό. ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ έννοια. Θεωρίες για την επιθετικότητα. Ψυχολογικές θεωρίες για την ΕΠΕΑΕΚ : AΝΑΜΟΡΦΩΣΗ A ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) Θέµα διάλεξης9 Βία και στον αθλητισµό Μάριος Γούδας Επιθετικότητα - έννοια - διαφορά βίας - ς Θεωρίες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΒΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΒΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΒΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Παρουσίαση με τρόπο συνοπτικό των σχετικών φαινομένων ΑΜΑΛΙΑ Κ. ΗΛΙΑΔΗ, φιλόλογος-ιστορικός Αναπληρωματικό μέλος της ομάδας πρόληψης & αντιμετώπισης φαινομένων

Διαβάστε περισσότερα

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα;

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τα κύρια συμπτώματα των παιδιών με ΔΕΠ-Υ είναι η εκδήλωση συμπτωμάτων απροσεξίας, υπερκινητικότητας και/ή παρορμητικότητας σε βαθμό δυσανάλογο

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Προβληματικής συμπεριφοράς στο σχολείο και την οικογένεια

Διαχείριση Προβληματικής συμπεριφοράς στο σχολείο και την οικογένεια Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Διαχείριση Προβληματικής συμπεριφοράς στο σχολείο και την οικογένεια Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Μια µατιά στην διαχείριση του χρόνου

Μια µατιά στην διαχείριση του χρόνου ΧΟΡΕΥΟΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟ ΧΡΟΝΟ Μια µατιά στην διαχείριση µ η χ ρ η του χρόνου η ημέρα είναι ατελείωτη, για εκείνον που γνωρίζει πώς να την εκτιμά και να την εκμεταλλεύεται GOETHE H επιτυχία είναι μια διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ «Δεν ζω με την Νόσο του Crohn. Αυτή ζει μαζί μου» Amy Tracher Psy.D Ph.d, ασθενής και συγγραφέας του «Coping with Crohn s Disease: Manage Your Physical Symptoms and Overcome

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Γυρίζω σελίδα... στη. Καλλίοπη Εμμανουηλίδου. Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα

Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Γυρίζω σελίδα... στη. Καλλίοπη Εμμανουηλίδου. Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα Καλλίοπη Εμμανουηλίδου Γυρίζω σελίδα... στη Χαμηλή αυτοεκτίμηση Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ.... 13. ΕΙΣΑΓΩΓΗ.... 15 Αυτό το ταξίδι θα το κάνω μόνος ή με βοήθεια;... 15 Πόσο

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Διαταραχές Συμπεριφοράς Ο όρος σημαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω.

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω. Αντιμετωπίζοντας το στρες για μια χαρούμενη και δημιουργική ζωή Το στρες μπορεί από εχθρός μας να γίνει σύμμαχος Ένα ποσοστό άγχους είναι αναγκαίο στη ζωή μας γιατί μας βοηθάει να ενεργοποιηθούμε και να

Διαβάστε περισσότερα

4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Γνωσιακών Ψυχοθεραπειών

4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Γνωσιακών Ψυχοθεραπειών 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Γνωσιακών Ψυχοθεραπειών. Περίπτωση έφηβης 14 χρονών με έντονες συναισθηματικές μεταπτώσεις και εκδραματίσεις: Η σημασία της συνεργασίας με τους γονείς για την αποτελεσματικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ»

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» Διεργασίες ονομάζονται τα «πρότυπα» της λειτουργίας της ομάδας, τα οποία αναπτύσσονται μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

Α ΕΡΦΙΚΟΙ ΚΑΒΓΑ ΕΣ! της Σίλειας Γ. Οικονόµου

Α ΕΡΦΙΚΟΙ ΚΑΒΓΑ ΕΣ! της Σίλειας Γ. Οικονόµου 1 Α ΕΡΦΙΚΟΙ ΚΑΒΓΑ ΕΣ! της Σίλειας Γ. Οικονόµου Αγαπιούνται αλλά τσακώνονται σαν το σκύλο µε τη γάτα; Μαζί δεν κάνουνε και χώρια δεν µπορούνε; Σε µικρότερο ή µεγαλύτερο βαθµό οι εντάσεις και οι συγκρούσεις

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Δρ. Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντ. Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών & Εφήβων Διευθύντρια ψυχιατρικού Τομέα Σισμανόγλειο

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Βία και κακοποίηση στην οικογένεια

Βία και κακοποίηση στην οικογένεια Βία και κακοποίηση στην οικογένεια Λουΐζα Θεοφάνους, Συμβουλευτική Ψυχολόγος Η βία στην οικογένεια φέρνει βία στην κοινωνία. Γι αυτό η βία στην οικογένεια δεν αποτελεί προσωπική ή οικογενειακή υπόθεση

Διαβάστε περισσότερα

Ενδοσχολική Βία. Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή

Ενδοσχολική Βία. Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή Ενδοσχολική Βία Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή Ορισμός Πώς μεταφράζεται ο όρος Bullying ; Σχολικός Εκφοβισμός Τι σημαίνει ο όρος Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Χιόνη Μαρία, MSc Προαγωγής & Αγωγής Υγείας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Υπεύθυνη Αγωγής Υγείας Δ. Δ. Ε. Α Αθήνας Αθήνα, 25/11/2014 Χαρακτηριστικά σχολικού

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ

ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ Ο σχολικός εκφοβισμός είναι η επιθετική εκείνη συμπεριφορά που είναι εσκεμμένη, απρόκλητη, και επαναλαμβανόμενη, αποτελει κατάχρηση εξουσίας και εμπεριέχει

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι!

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Με ένα πραγματικά απλό και κατανοητό λόγο, η κυρία Μιγγείρου στο νέο της βιβλίο Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι, που

Διαβάστε περισσότερα

( η άσκηση μπορεί να πραγματοποιηθεί σε μία ομάδα 3-6 ατόμων σε 4 το πολύ ομάδες )

( η άσκηση μπορεί να πραγματοποιηθεί σε μία ομάδα 3-6 ατόμων σε 4 το πολύ ομάδες ) Ενότητα: κοινωνικές δεξιότητες - Ασκήσεις επικοινωνίας 4 Αυτιά Χρονικό πλαίσιο: σαράντα πέντε λεπτά περίπου Χώρος: εσωτερικός Συμμετέχοντες: 3 έως 20 άτομα ( η άσκηση μπορεί να πραγματοποιηθεί σε μία ομάδα

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός εκπαιδευτή. Ενότητα κατάρτισης. Ένταξη και αποδοχή. Επιμέλεια Miguel Santos. Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti

Οδηγός εκπαιδευτή. Ενότητα κατάρτισης. Ένταξη και αποδοχή. Επιμέλεια Miguel Santos. Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti Οδηγός εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Ένταξη και αποδοχή Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti 1 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Ενότητα κατάρτισης για γονείς και

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1 Λορέντζος Χαζάπης Γιάννης Ζάραγκας Διοίκηση Λειτουργιών τα τετράδια μιας Οδύσσειας τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών Αθήνα 2012 τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Γυθείου 1 Α, 152 31 Χαλάνδρι Τηλ.: 210-6741 933, 210-6740 118, Fax: 210-6724 536 e-mail: info@pedtrauma.gr www.pedtrauma.gr Γιατί Πρόληψη Παιδικών Ατυχημάτων;

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ. Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ. Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ Εντάσσεται στο Μέτρο 2.3 «Ενέργειες Πρόληψης Ενίσχυσης της Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ

ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ ΙΑΤΡΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΛΛΗΝΗΣ Υπουργείο Υγείας- Διοίκηση 1 ης ΥΠΕ Αττικής Γενικό Νοσοκομείο Αττικής ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ- ΑΜΑΛΙΑ ΦΛΕΜΙΝΓΚ Ν.Π.Δ.Δ. Μπαρδάνη Ειρήνη, Ψυχίατρος Παιδιών και Εφήβων, Σ. Δ/ντρια Μαυραντώνη

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ)

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΕΠΥ; Αποτελεί μια ομάδα διαταραχών όπου τα συμπτώματα εμφανίζονται πριν από την ηλικία των 12 ετών. Τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα