Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ο Λένιν αντιμέτωπος με το ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης ( ) Γιάννης Μηλιός

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ο Λένιν αντιμέτωπος με το ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης ( ) Γιάννης Μηλιός"

Transcript

1 Ο Λένιν αντιμέτωπος με το ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης ( ):Μια επίκαιρη μαρξιστική θεωρητική ανάλυση 1 του Γιάννη Μηλιού 1. ΕισαγωγήΟ βασικός πολιτικός στόχος της θεωρητικής παρέμβασης του Λένιν κατά την περίοδο ήταν να θεμελιώσει τη θέση ότι «η Ρωσία είναι κεφαλαιοκρατική χώρα», παρότι βέβαια «η Ρωσία καθυστερεί ακόμα πολύ στην οικονομική της ανάπτυξη σε σύγκριση με τις άλλες κεφαλαιοκρατικές χώρες» («Η ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία», Λένιν Απαντα - στο εξής Λ.Α. - τόμος 3, σελ. 514, έκδοση 1952). Πρόκειται για μια θέση βαθιά επαναστατική: όχι μόνο στο επίπεδο της θεωρίας (ενάντια στη αντίληψη ότι στη «λαϊκή οικονομία» της Ρωσίας, όπου δέσποζε ακόμα η αγροτική παραγωγή, δεν είχε κυριαρχήσει το κεφάλαιο), αλλά και για τις συνέπειες που είχε στο επίπεδο της πολιτικής στρατηγικής: Από τη θέση αυτή απορρέει ότι η «κινητήρια δύναμη» της κοινωνικής αλλαγής ήταν πλέον η εργατική τάξη, κι αυτό ανεξάρτητα από τα ενδεχόμενα «στάδια» της επαναστατικής διαδικασίας. «Οι σοσιαλιστές (...) είναι απόλυτα σύμφωνοι στη βασική και κύρια θέση ότι η Ρωσία αποτελεί αστική κοινωνία (...) κι ότι ο μοναδικός δρόμος για να σταματήσει η εκμετάλλευση του εργαζόμενου είναι η ταξική πάλη του προλεταριάτου» («Τι είναι οι "φίλοι του λαού" και πώς πολεμούν τους σοσιαλδημοκράτες;», Λ. Α. τ. 1, 1952, σελ. 271). Πιστεύουμε ότι η θέση αυτή του Λένιν είναι ταυτόχρονα και μια θέση επιστημονική, μια θέση που συνάγεται από μια πρωτοπόρο μαρξιστική επιστημονική ανάλυση, κι αυτό παρά τα λάθη που θα εντοπίσουμε, αναφορικά με την ανάλυση των κοινωνικών σχέσεων στην ύπαιθρο, θα τολμήσουμε μάλιστα τη διατύπωση, ότι πρόκειται για μια θέση επαναστατική (τόσο στο επίπεδο της θεωρίας όσο και στο επίπεδο της πολιτικής στρατηγικής) ακριβώς επειδή πρόκειται για μια θέση επιστημονική. Και βέβαια, δεν εννοούμε εδώ απλά ότι η θέση αυτή «αποδείχθηκε από τη ζωή» με την επανάσταση του 1905 και ακόμα περισσότερο με τη μεγάλη Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, γιατί μια τέτοια προσέγγιση θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελεί τον εύσχημο τρόπο για να παρακάμψουμε την ανάλυση και τα επιχειρήματα που διατυπώνει ο Λένιν στις και πλέον τυπωμένες σελίδες των έργων του της περιόδου Εννοούμε ότι πρόκειται για μια θέση που συνάγεται από μια θεωρητική ανάλυση, μέλημα και αποτέλεσμα της οποίας ήταν η επιστημονική κριτική προσέγγιση και αποκρυπτογράφηση των «μορφών» υπό τις οποίες «εμφανίζονταν» οι κοινωνικές σχέσεις εξουσίας και εκμετάλλευσης που συνείχαν τη Ρωσία του τέλους του 19ου αιώνα. Στην ανάλυση μας, λοιπόν, θα περιοριστούμε στο επίπεδο της θεωρίας (παρακάμπτοντας μια σε βάθος αναφορά στα ζητήματα της πολιτικής στρατηγικής) και θα επιχειρήσουμε να τεκμηριώσουμε την άποψη ότι η προσέγγιση του Λένιν σχετικά με την ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία στα τέλη του 19ου αιώνα αποτελεί μια αποφασιστική συμβολή στη μελέτη των πρώιμων μορφών κυριαρχίας και ανάπτυξης των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων εξουσίας στο εσωτερικό ενός κοινωνικού σχηματισμού. Αυτό όμως με άλλα λόγια σημαίνει ότι η ανάλυση του Λένιν, λόγω ακριβώς του επιστημονικού της χαρακτήρα αλλά και του ειδικού αντικειμένου της, παραμένει ιδιαίτερα επίκαιρη σήμερα, τουλάχιστον στο πλαίσιο της θεωρητικής συγκυρίας που έχει διαμορφωθεί στην Ελλάδα κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες: Από τη μια μεριά, οι μεθοδολογικές αφετηρίες αλλά και τα θεωρητικά συμπεράσματα των αναλύσεων του Λένιν της περιόδου «μιλούν» για τη μεθοδολογία και τις θεωρητικές αφετηρίες με βάση τις οποίες είναι δυνατόν να προσεγγισθεί επιστημονικά η ιστορική εξέλιξη του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού κατά τις πρώτες ιστορικές φάσεις μετά τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους (όπως και των πρώιμων φάσεων καπιταλιστικής ανάπτυξης οποιουδήποτε άλλου κοινωνικού σχηματισμού). Από την άλλη, «μιλούν» ταυτόχρονα, και κατά κύριο λόγο, για τον τρόπο με τον οποίο οι αριστεροί διανοούμενοι και η Αριστερά αντιλαμβάνονται και επιδιώκουν να διαχειριστούν την Ιστορία, και μέσω αυτής την αντίθεση κεφαλαίου εργασίας. Γιατί τελικά, οι αντιλήψεις που υιοθετούνται αναφορικά με την Ιστορία δεν είναι συνήθως παρά η προέκταση της ιδεολογικής (ταξικής) τοποθέτησης των φορέων τους στην τρέχουσα (τη «σημερινή») συγκυρία. Αυτή η επικαιρότητα που πιστεύουμε ότι διατηρούν οι αναλύσεις του Λένιν αναφορικά με την ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία αποτέλεσε τη βασική αιτία που τις επιλέξαμε ως αντικείμενο μελέτης. Σελίδα 1 / 25

2 2. Η Ρωσία στη δεκαετία του : Το κοινωνικό πλαίσιο και η ιδεολογική συγκυρία στο χώρο της Αριστεράς 2.1 Αποτελέσματα της αγροτικής μεταρρύθμισης του 1861Η κοινωνική εξέλιξη στη Ρωσία στο τέλος του 19ου αιώνα καθορίστηκε αποφασιστικά από τη μεταρρύθμιση του Η μεταρρύθμιση αυτή αποτέλεσε κατ' αρχήν την αφετηρία για την εξάλειψη της δουλοπαροικίας, καταργώντας την αγγαρεία και θεσμοθετώντας τις «πληρωμές εξαγοράς», δηλαδή υποχρεώνοντας τους (πρώην) κολίγους να εξαγοράσουν από τους τσιφλικάδες το κομμάτι γης του τσιφλικιού το οποίο καλλιεργούσαν (στο πλαίσιο των σχέσεων δουλοπαροικίας) για τον εαυτό τους. Για μια ολόκληρη περίοδο μετά τη θεσμοθέτηση της μεταρρύθμισης, οι αγρότες υπόκεινταν στην κατάσταση του «προσωρινού εξαναγκασμού», δηλαδή υποχρεώνονταν να καταβάλλουν «δόσεις» σε χρήμα, είδος, ή εργασία (αγγαρεία) προς τους τσιφλικάδες, μέχρι να εξοφλήσουν ολόκληρο το ποσό της εξαγοράς. Σ' όλο αυτό το (μεταβατικό) διάστημα, λοιπόν, η «εξαγορά έναντι εργασίας» αποτελούσε μια επιβίωση στοιχείων της δουλοπαροικίας με τροποποιημένη μορφή 2. Λίγο αργότερα (1866) παραχωρήθηκε ως ιδιωτική ιδιοκτησία η «γη σε τσέτβερτ» στους καλλιεργητές που την νέμονταν: Επρόκειτο για κομμάτια γης στις παραμεθόριες κυρίως περιοχές της αυτοκρατορίας, τα οποία ανήκαν στο κράτος και είχαν παραχωρηθεί από αυτό για καλλιέργεια (νομή) σε απογόνους στρατιωτικών. Η μεταρρύθμιση αυτή της δεκαετίας του 1860 δεν μετέβαλε εντούτοις σημαντικά το θεσμικό και κοινωνικό πλαίσιο διαβίωσης της πλειοψηφίας των ρώσων αγροτών που ήταν η αγροτική (ασιατική) κοινότητα. Διατηρήθηκε η κρατική ιδιοκτησία επί της (κοινοτικής) γης, η υποχρεωτική διαβίωση της πλειοψηφικής αυτής μερίδας των αγροτών 3 στις κοινότητες όπου ανήκαν, διατηρήθηκε ο θεσμός της «ανακαταγραφής», δηλαδή της απογραφής των κοινοτικών αγροτικών οικογενειών και της αναδιανομής της κοινοτικής γης που νεμόταν (καλλιεργούσε) η κάθε οικογένεια ανάλογα με τον αριθμό των μελών της, διατηρήθηκαν θεσμοί όπως η «σέλσκαγια ρασπράβα», δηλαδή το δικαστήριο της κοινότητας με επικεφαλής τον πρόεδρο της, που είχε το δικαίωμα να επιβάλλει στα μέλη της κοινότητας πρόστιμα, καταναγκαστική εργασία ή και σωματικές ποινές (ραβδισμούς). Διατηρήθηκε, τέλος, η βασική σχέση εκμετάλλευσης και απόσπασης της υπερεργασίας στο κοινοτικό σύστημα του ασιατικού τρόπον παραγωγής, ο φόρος προς όφελος του κράτους. Η νομική μορφή αυτής της εκμεταλλευτικής σχέσης ήταν η «αλληλέγγυα ευθύνη», δηλαδή η συλλογική ευθύνη των αγροτών μελών της κοινότητας για την έγκαιρη καταβολή στο κράτος των οφειλόμενων φόρων και δοσιμάτων. Η κατάργηση της αγγαρείας και η εξαγορά της κολιγικής γης δεν αφορούσε τις κοινότητες, στο εσωτερικό των οποίων δεν υπήρχαν ούτε τσιφλίκια, ούτε τσιφλικάδες, ούτε κολίγοι, ούτε αγγαρεία. Οι κοινωνικές σχέσεις που συνείχαν τις κοινότητες δεν ανάγονταν δηλαδή στο φεουδαρχικό τρόπο παραγωγής, αλλά στον ασιατικό τρόπο παραγωγής: Η κατοχή (το δικαίωμα χρήσης) των μέσων παραγωγής ανήκε στους μεμονωμένους παραγωγούς, περιερχόταν όμως σ' αυτούς μέσω της κοινοτικής συλλογικότητας (αποκτούσαν γη για καλλιέργεια επειδή ανήκαν στην κοινότητα, ως μέλη της κοινότητας). Η «αλληλέγγυα ευθύνη» ήταν ακριβώς αποτέλεσμα του συλλογικού υπόβαθρου των σχέσεων νομής της γης από τους αγρότες. Η ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής (που ισοδυναμεί με την ιδιοποίηση του υπερπροϊόντος) ανήκε στην άρχουσα τάξη συλλογικά (στο ασιατικό κράτος και όχι στον ατομικό τσιφλικά) και έτσι η απόσπαση του υπερπροϊόντος έπαιρνε τη μορφή του φόρου 4. Η αλλαγή που επέφερε η μεταρρύθμιση της δεκαετίας του 1860 στο κοινωνικό και θεσμικό πλαίσιο των αγροτικών κοινοτήτων εντοπιζόταν κατ' αρχήν στην αναγνώριση του δικαιώματος μίσθωσης κοινοτικών κλήρων μεταξύ των μελών της κοινότητας. Η ρύθμιση αυτή επιτάχυνε τη διαδικασία εκχρηματισμού της κοινοτικής γεωργίας, στροφής των γεωργικών νοικοκυριών από την αυτοκαταναλωτική στην εμπορευματική οικονομία (που ξεπερνάει τα κοινοτικά «σύνορα») και έτσι υποβοήθησε τη δημιουργία ενός ποσοστού γεωργικών εκμεταλλεύσεων με επίπεδο επιχειρηματικών συναλλαγών πολλαπλάσιο του ύψους των φόρων και των δοσιμάτων προς το κράτος. Νέες κοινωνικές σχέσεις και σχέσεις εκμετάλλευσης αναπτύσσονταν, λοιπόν, στο εσωτερικό των κοινοτήτων, οι οποίες σταδιακά γίνονταν κυρίαρχες, επικάλυπταν ή εκτόπιζαν τις παραδοσιακές ασιατικές κοινωνικές σχέσεις. Τέθηκε δηλαδή σε κίνηση μια διαδικασία αποσύνθεσης του ασιατικού τρόπου παραγωγής στην ύπαιθρο, αν και με βραδύτερους ρυθμούς σε σχέση με τους ρυθμούς διάλυσης των σχέσεων Σελίδα 2 / 25

3 δουλοπαροικίας και του φεουδαρχικού τρόπου παραγωγής. (Αξίζει να σημειώσουμε ότι το δικαίωμα των αγροτών να εγκαταλείψουν την κοινότητα, παίρνοντας τον κοινοτικό τους κλήρο ως ατομική πλέον ιδιοκτησία, θεσμοθετήθηκε στη Ρωσία μισό σχεδόν αιώνα μετά την κατάργηση της δουλοπαροικίας, το 1906, σαν αποτέλεσμα της επανάστασης του 1905). Βάση γι αυτό το μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων που συνείχαν τις κοινότητες ήταν ο «διφυής» χαρακτήρας της θέσης των αγροτών σ' αυτές: Στην κοινότητα, ο αγρότης από τη μια μεριά δεν έχει ιδιωτική ιδιοκτησία και νέμεται το κομμάτι γης που, μέσω της κοινότητας, του παραχωρείται. Από την άλλη μεριά, όμως, είναι υπεύθυνος για το αποτέλεσμα της παραγωγικής του δραστηριότητας, καρπώνεται ατομικά το αποτέλεσμα αυτής της δραστηριότητας. Έτσι, από μια εποχή και μετά, όταν οι κοινότητες έχουν χάσει πλέον τον βασικά αυτοκαταναλωτικό χαρακτήρα τους, οι αγρότες λειτουργούν και ως αυτόνομοι εμπορευματοπαραγωγοί (διαθέτοντας στην αγορά το μέρος του προϊόντος που παραμένει στη διάθεση τους μετά την απόδοση στο κράτος και την κοινότητα των φόρων και δοσιμάτων, ή την κατανάλωση μέρους του προϊόντος από την αγροτική οικογένεια - για διατροφή, ένδυση κ.λπ. - σε φυσική μορφή). Ο Μαρξ, στο γράμμα του προς την V.I. Sassulitsch (1881), αφού αναφέρεται στο κοινωνικό καθεστώς των κοινοτήτων και τις διαφορετικές μορφές του σημειώνει: «Κοινοτική ιδιοκτησία, κατά ατομικούς κλήρους καλλιέργεια του εδάφους, αυτός ο ωφέλιμος συνδυασμός σε παλιότερες εποχές, μετατρέπεται στην εποχή μας σε κίνδυνο» (M.E.W. τ. 19, σελ. 399). Η τάση μετατροπής μιας μερίδας κοινοτικών αγροτών σε απλούς εμπορευματικούς παραγωγούς ή και (εποχιακούς ή μόνιμους) καπιταλιστές, με τη μίσθωση εργατών γης, ενισχύθηκε όπως είπαμε από τη ρύθμιση για την εκμίσθωση γης μεταξύ των μελών της κοινότητας. Διαμορφώθηκε έτσι ένα στρώμα «πλούσιων αγροτών», που νεμόταν πέρα από την κοινοτική γη που του αναλογούσε και μισθωμένους κλήρους από τους «φτωχούς αγρότες», οι οποίοι μετατρέπονταν έτσι, σε ένα ποσοστό, σε (εποχιακούς) μισθωτούς εργάτες. Ο μετασχηματισμός των κοινωνικών σχέσεων στην κοινοτική ύπαιθρο αποτελεί βέβαια όψη του συνολικού μετασχηματισμού της ρωσικής κοινωνίας και σε μεγάλο βαθμό καθορίζεται από αυτόν. Διαπλέκεται, δηλαδή, με την αλλαγή των συσχετισμών δύναμης μεταξύ των διαφορετικών τάξεων της κοινωνίας, αλλαγή που με τη μεταρρύθμιση του 1861 αποκρυσταλλώνεται και σε ένα νέο πολιτικό συσχετισμό δύναμης στο εσωτερικό του κράτους. Πραγματικά, η ήττα της Ρωσίας στον Κριμαϊκό Πόλεμο ( ) λειτούργησε ως καταλύτης για τη συσπείρωση και πολιτική επικράτηση μέσα στο κράτος των καπιταλιστικών δυνάμεων της ρωσικής κοινωνίας. Η πολιτική επικράτηση των αστικών δυνάμεων αποκρυσταλλώθηκε στη μεταρρύθμιση του 1861, η οποία - πέρα από τη διάλυση της φεουδαρχίας, που αποτελούσε και την κύρια όψη της - θέσπιζε: α) μέτρα οικονομικού προστατευτισμού για την άνδρωση της εγχώριας βιομηχανίας, β) ρυθμίσεις που καταργούσαν ή έστω άμβλυναν τα φεουδαρχικά και ασιατικά πολιτικά προνόμια, με σημαντικότερες την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία για όλους τους πολίτες και τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου δικαστικού σώματος, γ) μέτρα εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, όπως η σύσταση γυναικείων γυμνασίων, και η για πρώτη φορά αναγνώριση του δικαιώματος των γυναικών να φοιτούν στα πανεπιστήμια, δ) χαλάρωση της λογοκρισίας, κ.λπ. Επομένως, ο ασιατικός τρόπος παραγωγής στο εσωτερικό του ρωσικού κοινωνικού σχηματισμού δεν υπονομεύεται μόνο από την αλλαγή των κοινωνικών σχέσεων στο εσωτερικό της κοινότητας, αλλά και από τον ακόμα σημαντικότερο μετασχηματισμό και του άλλου, του κυρίαρχου, πόλου αυτού του τρόπου παραγωγής: του κράτους. Το ρωσικό κράτος παύει να αποτελεί ένα προκαπιταλιστικό (ασιατικό) κράτος, ένα κράτος που συγκροτεί κοινωνικά και πολιτικά μια (ασιατική) άρχουσα τάξη στη βάση της απόσπασης του κοινωνικού υπερπροϊόντος με τη μορφή των φόρων. Γίνεται, αντίθετα, όλο και περισσότερο, ο εκπρόσωπος της αναδυόμενης καπιταλιστικής τάξης. Πρόκειται πλέον, δηλαδή, για ένα απολυταρχικό καπιταλιστικό (μεταβατικό) κράτος που η οικονομική λειτουργία του κατατείνει κυρίως στην επικράτηση και επιτάχυνση των διαδικασιών «πρωταρχικής συσσώρευσης» και καπιταλιστικής ανάπτυξης στη Ρωσία. Η διαδικασία διάλυσης των προκαπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων στη ρωσική ύπαιθρο μετά τη μεταρρύθμιση του 1861 εξελισσόταν, λοιπόν, παράλληλα με την ανάπτυξη του εμπορίου, της καπιταλιστικής Σελίδα 3 / 25

4 βιοτεχνίας και βιομηχανίας, την ταχύτερη αύξηση του πληθυσμού των πόλεων σε σχέση με τον αγροτικό πληθυσμό, κ.λπ. 5 Παρόλα αυτά, οι «δείκτες εκβιομηχάνισης» της ρωσικής οικονομίας υστερούσαν στο τέλος του 19ου αιώνα σημαντικά από τους αντίστοιχους δείκτες των περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών. 2.2 Δείκτες αστικοποίησης και εκβιομηχάνισης: Μια σύγκριση με την ΕλλάδαΓια να αντιληφθούμε το επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης της Ρωσίας στα τέλη του 19ου αιώνα, αλλά και για να γίνει φανερή η επικαιρότητα (για τις κοινωνικές επιστήμες στη χώρα μας) της θεωρητικής προσέγγισης του Λένιν στο ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης, θα επιχειρήσουμε μια σύντομη σύγκριση των στοιχείων οικονομικής ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ρωσίας και της Ελλάδας: Ο αστικός και ημιαστικός (μη αγροτικός) πληθυσμός της Ρωσίας (οικισμοί με περισσότερους από κατοίκους) ως ποσοστό του συνολικού πληθυσμού ήταν το 1897, 12,76% σύμφωνα με τα στοιχεία της πρώτης επίσημης απογραφής της αυτοκρατορίας (Λ.Α. τ. 3, - «Η ανάπτυξη...», σελ. 573, βλ. και Κρεμμυδάς 1989 σελ. 298). Λαμβάνοντας υπόψη μας ότι η ρωσική αυτή απογραφή δεν αντιστοιχούσε στα ευρωπαϊκά πρότυπα (οικισμοί με λιγότερους από κατοίκους λογίζονται στις πόλεις - Λ.Α. τ.3, σελ αλλά και οικισμοί με περισσότερους από κατοίκους δεν λαμβάνονται υπόψη κατά την καταμέτρηση του μη αγροτικού πληθυσμού - όπ. π. σελ. 582), και με βάση τα στοιχεία που παραθέτει ο Λένιν στις σελίδες που προαναφέραμε, προκύπτει ότι ο μη αγροτικός πληθυσμός της Ευρωπαϊκής Ρωσίας δεν ξεπερνούσε σε καμιά περίπτωση το 1897 το 15% του συνολικού αντίστοιχου πληθυσμού. Το 1896 ο μη αγροτικός πληθυσμός της Ελλάδας ήταν το 31% του συνολικού ελληνικού πληθυσμού 6. Από το ποσοστό αυτό, το 22% αντιστοιχούσε στον αστικό πληθυσμό (οικισμοί με περσσότερους από κατοίκους) και το 9% στον ημιαστικό πληθυσμό (οικισμοί με πληθυσμό από κατοίκους) (Σβορώνος 1934, σελ. 226, παρατίθεται στο Μηλιός 1988, σελ. 247). Μια αντίστοιχη υπεροχή της διαδικασίας αστικοποίησης στην Ελλάδα προκύπτει και για τις δεκαετίες του 1870 και Σε ό,τι αφορά τώρα το βαθμό εκβιομηχάνισης, επιλέξαμε ως κριτήριο την ανά άτομο εγκατεστημένη βιομηχανική ισχύ, ένα δείκτη τον οποίο μπορούμε να υπολογίσουμε με σχετική ακρίβεια. Έτσι στην Ευρωπαϊκή Ρωσία το 1890 ο πληθυσμός ήταν 91 εκατομμύρια (Λ.Α. τ. 1, σελ. 320, εκδ. 1952), ενώ το 1892 η συνολική εγκατεστημένη βιομηχανική ισχύς ήταν ίπποι (Λ. Α., τ. 3, σελ. 519). Αν θεωρήσουμε την αύξηση του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ρωσίας τη διετία ως αμελητέα, το 1892 αντιστοιχούν, λοιπόν, 2,8 ίπποι εγκατεστημένης ισχύος (το maximum) ανά κατοίκους. Ο αντίστοιχος δείκτης για την Ελλάδα ήταν το ,9 ίπποι εγκατεστημένης ισχύος ανά κατοίκους (Παφυλάς 1934 σελ. 144, παρατίθεται στο Μηλιός 1988, σελ ) 7. Ο βαθμός εκβιομηχάνισης της Ελλάδας ήταν επομένως 139% του ρωσικού. Θα πρέπει να θυμίσουμε βέβαια εδώ ότι η «μεγάλη βιομηχανία» της Ελλάδας του 19ου αιώνα ήταν η βιομηχανία μεταφορών, η εμπορική της ναυτιλία. Έτσι ενώ το 1894 αντιστοιχούσαν σε Ελληνες 38 τόννοι χωρητικότητας ατμοκίνητης και και 85 τόννοι ιστιοφόρου ελληνικής ναυτιλίας (Σκαρπέτης 1934, σελ. 201, παρατίθεται στο Μηλιός 1988, σελ. 245 θ 247), οι αντίστοιχοι δείκτες για τη ρωσική αυτοκρατορία ήταν το ,6 τόννοι ατμοκίνητης και 51,6 τόννοι ιστιοφόρου χωρητικότητας ανά άτομα (Λ. Α. τ. 3, σελ. 569 και 513). Με κριτήριο τη (μοντέρνα για την εποχή) ατμοκίνητη χωρητικότητα ανά κατοίκους η ρωσική (μοντέρνα) ναυτιλία ήταν 24 φορές μικρότερη από την ελληνική. Ο χαμηλότερος βαθμός αστικοποίησης και εκβιομηχάνισης της ρωσικής ως προς την ελληνική οικονομία στα τέλη του 19ου αντανακλάται και στη σύνθεση της απασχόλησης των δύο χωρών. Για το 1897, και με βάση τα αποτελέσματα της πρώτης γενικής απογραφής του πληθυσμού της ρωσικής αυτοκρατορίας, τα οποία παρουσιάζει και επεξεργάζεται ο Λένιν, ο ρωσικός πληθυσμός κατανέμεται ως εξής, ανάλογα με τους βασικούς τομείς της οικονομίας: 74,6% στην αγροτική οικονομία, 9,8% στη βιομηχανία και βιοτεχνία, 4% στο εμπόριο, 1,5% στις μεταφορές και επικοινωνίες (Λ.Α. τ. 3, σελ. 513). Σελίδα 4 / 25

5 Για την Ελλάδα, απογραφές της απασχόλησης υπάρχουν για το έτος 1907 (10 χρόνια αργότερα από τα στοιχεία του Λένιν), και για το 1879 (18 χρόνια νωρίτερα). Σύμφωνα με τις απογραφές αυτές ο ενεργός πληθυσμός κατανεμόταν στους διάφορους τομείς απασχόλησης ως εξής: α) Για το 1879: 56,94% στην αγροτική οικονομία, 10,06% στη βιομηχανία και βιοτεχνία, 11,30% στο εμπόριο και 5,31% στις μεταφορές και επικοινωνίες. β) Για το 1907: 50,05% στην αγροτική οικονομία, 18,33% στη βιομηχανία και βιοτεχνία, 8,75% στο εμπόριο και 4,85% στις μεταφορές και επικοινωνίες. (Σαν αποτέλεσμα της προσάρτησης της Μακεδονίας και της Ηπείρου το και της Δ. Θράκης το , καθώς και σαν αποτέλεσμα του κύματος των προσφύγων μετά τη Μικρασιατική καταστροφή του 1922, το ποσοστό των απασχολουμένων στην αγροτική οικονομία αυξήθηκε σε 57,52% το 1920 και 61,11% το 1928) (Καλιτσουνάκις 1934, σελ. 413 και Μηλιός 1988, σελ. 246). Βλέπουμε, λοιπόν, ότι ήδη από το 1879 τα ποσοστά των απασχολουμένων στον πρωτογενή τομέα της ελληνικής οικονομίας ήταν σημαντικά χαμηλότερα από τα αντίστοιχα ποσοστά της Ρωσίας του Αξίζει ακόμα να προσέξουμε το συγκριτικά ιδιαίτερα ψηλό ποσοστό των Ελλήνων απασχολουμένων στον κλάδο «μεταφορές και συγκοινωνίες» (όπως και «εμπόριο»), λόγω της ιδιαίτερα μεγάλης ανάπτυξης της ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας. Η υπεροχή στον κλάδο «βιομηχανία βιοτεχνία» γίνεται φανερή με βάση κυρίως τα στοιχεία του Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στις αρχές του 20ου αιώνα (1901) το ποσοστό του ενεργού πληθυσμού στη βιομηχανία βιοτεχνία ήταν στην Αγγλία 59,4%, στη Γαλλία 26,7%, στις ΗΠΑ 24,4% και στη Γερμανία (στοιχεία για το 1907) 36,0%. Το ποσοστό των απασχολουμένων στην αγροτική οικονομία ήταν αντίστοιχα 8,9% για την Αγγλία, 41,7% για τη Γαλλία, 35,7% για τις ΗΠΑ και 45,6% (στοιχεία 1907) για τη Γερμανία (Sternberg F. «Der Imperialismus», Berlin 1926, επανέκδοση Frankfurt 1971, σελ. 425,519,553 και 508 αντίστοιχα). Μπορούμε τώρα να καταλάβουμε την επικαιρότητα, για τη θεωρητική συζήτηση στη χώρα μας, της ανάλυσης και των συμπερασμάτων του Λένιν αναφορικά με την ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία: Ο Λένιν ονομάζει «κεφαλαιοκρατική χώρα» και «αστική κοινωνία» μια χώρα με σαφώς χαμηλότερους ως προς την Ελλάδα της εποχής δείκτες ανάπτυξης των κατεξοχήν κεφαλαιοκρατικών κλάδων (βιομηχανία, ναυτιλία, εμπόριο), με σαφώς ψηλότερα ποσοστά αγροτικού πληθυσμού, στην οποία επιπλέον επιβίωναν οι προκαπιταλιστικές μορφές των ασιατικών κοινοτήτων στην ύπαιθρο, μορφές που διαλύθηκαν στην Ελλάδα το αργότερο με την Επανάσταση του 1821 και την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους ( ) (Μηλιός 1988, σελ ). Ποια έκπληξη θα δοκίμαζαν οι περισσότεροι προοδευτικοί οικονομολόγοι και ιστορικοί μας, αν ποτέ έπεφταν στην αντίληψη τους οι αναλύσεις και τα θεωρητικά συμπεράσματα του Λένιν, όντας πεισμένοι αυτοί ότι η Ελλάδα ήταν τουλάχιστον μέχρι την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα χώρα προκαπιταλιστική! Δεν αναφερόμαστε φυσικά στο σύνολο των ιστορικών και των οικονομολόγων στη χώρα μας, αλλά σ' αυτούς που οικοδόμησαν ή ανέχθηκαν εκείνο το ιδεολογικό κλίμα στο χώρο των κοινωνικών επιστημών, που επέτρεψε να χαρακτηρίζονται ως επιστημονικές, απόψεις όπως π.χ. εκείνη περί «εμπορικού ή μεταπρατικού προκαπιταλισμού»: δηλαδή ότι όταν το κεφάλαιο επενδύεται στο εμπόριο (και τη ναυτιλία) έχουμε ένα προκαπιταλιστικό τρόπο παραγωγής! 8 (Αφού η Ελλάδα έπρεπε να παρουσιασθεί ως μια προκαπιταλιστική χώρα, και αφού την ύπαρξη των Ελλήνων επιχειρηματιών - μεγαλεμπόρων, εφοπλιστών - που διατηρούσαν κυρίαρχη θέση όχι μόνο στο εσωτερικό της χώρας, αλλά και στο εμπόριο και τις θαλάσσιες μεταφορές ολόκληρης της Αν. Μεσογείου δεν μπορούσαν να τους «κρύψουν», ενώ τους «τσιφλικάδες» ή τις κοινότητες ήταν πλέον αδύνατο να τους ανακαλύψουν και να τους αναγορεύσουν σε «κυρίαρχο τρόπο παραγωγής», σκέφτηκαν να ονομάσουν το εμπορικό και εφοπλιστικό κεφάλαιο «προκαπιταλισμό»!) Πρόκειται για τους ίδιους επιστήμονες που αρέσκονται να ονομάζουν ακόμα και τη σημερινή Ελλάδα «χώρα μικροαστική»! Αλλά ας μην ανησυχούν οι εν λόγω οικονομολόγοι και ιστορικοί μας. Στην προσπάθεια τους να μας πείσουν ότι τα δεινά της κοινωνίας δεν προέρχονται από την κυριαρχία του κεφαλαίου, αλλά ίσα ίσα από τη μη (αρκετά ισχυρή) κυριαρχία του δεν υπήρξαν ποτέ μόνοι! Σελίδα 5 / 25

6 2.3 Η σημασία της θεωρητικής αντιπαράθεσης του Λένιν με τους ναρόντνικους («φίλους του λαού»)οι αναλύσεις του Λένιν αναφορικά με την ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία κατά την περίοδο που μας ενδιαφέρει ( ) εντάσσονται στη διαμάχη ανάμεσα στα διαφορετικά μαρξιστικά και αριστερά ρεύματα της ρωσικής διανόησης. Πραγματικά, οι ναρόντνικοι, ενάντια στους οποίους κυρίως στρέφει την πολεμική του ο Λένιν με τα έργα του αυτής της περιόδου, ήταν το ιστορικά πρώτο και μέχρι την εποχή που εξετάζουμε (δεκαετία ) το ισχυρότερο ρεύμα της αριστερής ρωσικής διανόησης. Η κυρίαρχη θέση του ρεύματος αυτού στο εσωτερικό της ρωσικής διανόησης φαίνεται και από το γεγονός ότι οι ναρόντνικοι υπερίσχυαν στις υπηρεσίες στατιστικής που συστήθηκαν στα κυβερνεία και τους νομούς της αυτοκρατορίας μετά τη μεταρρύθμιση του 1861 και «διενεργούσαν στατιστικές έρευνες (απογραφές κατά νοικοκυριό των αγροτικών και βιοτεχνικών νοικοκυριών, μελέτη των αγροτικών προϋπολογισμών κτλ.) και δημοσίευαν πολυάριθμες μελέτες και στατιστικές συλλογές (...) που περιείχαν υλικό πλούσιο σε στοιχεία» (Λ. Α. τ. 1, σελ. 527, έκδ. 1952, σημείωση των επιμελητών της έκδοσης). Την εποχή που μας ενδιαφέρει, δηλαδή μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, οι περισσότεροι ναρόντνικοι εντάσσονταν στο μαρξισμό, δηλαδή ερμήνευαν τις πολιτικές και ιδεολογικές τους θέσεις με βάση τη θεωρία του Μαρξ. Ο Λένιν ταυτίζοντας τους ναρόντνικους με το «σισμοντισμο» και το ρεύμα του οικονομικού ρομαντισμού επισήμαινε: «Ίσως η πιο σημαντική διαφορά, η διαφορά που επισύρει τη μεγαλύτερη προσοχή να είναι η τάση των ναρόντνικων οικονομολόγων να συγκαλύψουν το ρομαντισμό τους με τη δήλωση ότι "συμφωνούν" με τη νεότατη θεωρία (ενν. το μαρξισμό, Γ. Μ.) και με όσο το δυνατό πιο συχνές παραπομπές σ' αυτήν» («Χαρακτηρισμός του οικονομικού ρομαντισμού», Λ.Α., τ. 2, έκδ. 1952, σελ. 242). Ο Πλεχάνοφ ( ), ο «Νέστορας» της ρωσικής σοσιαλδημοκρατίας, ήταν από το 1877 μέλος των οργανώσεων τω ναρόντνικων. Δημιούργησε την οργάνωση «Απελευθέρωση της εργασίας» το 1883, έχοντας πριν από μικρό χρονικό διάστημα αποχωρήσει από την οργάνωση των ναρόντνικων «Τσιόρνι περεντέλ». Ένας από τους επιφανέστερους εκπροσώπους των ναρόντνικων (μαζί με τον Βορόντσοφ) ήταν ο Ν. Φ. Ντάνιελσον (που έγραφε με το ψευδώνυμο Νικολάιον ή Νον, ), ο οποίος μετέφρασε το «Κεφάλαιο» στη ρωσική γλώσσα (η έκδοση του τρίτου τόμου στα ρωσικά έγινε το 1896, δύο μόλις χρόνια μετά την πρώτη γερμανική έκδοση του 1894), και ο οποίος αλληλογραφούσε με τους Μαρξ και Ένγκελς μέχρι το τέλος της ζωής τους 9. Ειρωνεύμενος τον Ντάνιελσον ο Λένιν έγραφε: «Ο "πραγματικός" μαρξισμός είναι να μάθει κανείς το "Κεφάλαιο" απ' έξω και να παραθέτει αποσπάσματα εκεί που πρέπει και εκεί που δεν πρέπει... a la κ. Νικολάιον» («Ακριτη κριτική», Λ. Α. τ. 3, σελ. 633)'. Οι ναρόντνικοι θεωρούσαν ότι η μεταρρύθμιση της δεκαετίας του 1860, δηλαδή η κατάργηση της δουλοπαροικίας, είχε δημιουργήσει τις κατ' αρχήν προϋποθέσεις για μια «λαϊκή», μη καπιταλιστική εξέλιξη της Ρωσίας με κύρια κινητήρια δύναμη την αγροτιά. Βάση για αυτή την εξέλιξη θα αποτελούσε η αγροτική κοινότητα, της οποίας οι ναρόντνικοι ήταν ένθερμοι υπέρμαχοι (απόρριπταν κάθε πρόταση ιδιωτικοποίησης των κοινοτικών κλήρων που θα οδηγούσε στη διάλυση των κοινοτήτων) και στην οποία κοινότητα «θέλησαν να δουν σπέρματα κομμουνισμού» («Τι είναι οι "φίλοι του λαού"...», Λ. Α. τ. 1, σελ 281). Η όλη θεωρητική σύλληψη ολοκληρωνόταν με την αντίληψη ότι η περιορισμένη εσωτερική αγορά (λόγω ακριβώς της φτώχειας των λαϊκών μαζών στη Ρωσία, αλλά και της τάσης, όπως πίστευαν, του καπιταλισμού να συρρικνώνει την εσωτερική αγορά μέσα από τη συμπίεση του βιοτικού επιπέδου των μαζών) δυσχέραινε εξαιρετικά, ή και καθιστούσε αδύνατη την ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία. Σε κάθε περίπτωση" θεωρούσαν τον καπιταλισμό ως ένα σύστημα εχθρικό προς τη συλλογική υπόσταση και την «κομμουνιστική δυναμική» των κοινοτήτων και Γι αυτό αντιτάσσονταν στην ανάπτυξη του. θεωρούσαν, δηλαδή, ότι η κοινοτικά οργανωμένη αγροτική οικονομία και η χειροτεχνική και βιοτεχνική παραγωγή αποτελούσαν, στις συνθήκες της Ρωσίας, το αντίπαλο δέος του καπιταλισμού, με το οποίο και συντάσσονταν οι ίδιοι (Βλ. π.χ. «Ποια κληρονομιά απαρνούμαστε;», Λ. Α. τ. 2, σελ ). Είναι προφανές, λοιπόν, ότι η διαμάχη για το χαρακτήρα της ρωσικής κοινωνίας αλλά και για τη δυναμική ανάπτυξης του καπιταλισμού σ' αυτήν συνδεόταν άμεσα με το ζήτημα της πολιτικής στρατηγικής της Αριστεράς, ήταν αδιαχώριστη από τη διαμάχη για τη στρατηγική. Γι αυτό στη θεωρητική αυτή διαμάχη σχετικά Σελίδα 6 / 25

7 με την ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία πήραν μέρος, πέρα απ' τους «αριστερούς σοσιαλδημοκράτες» (ή «ορθόδοξους μαρξιστές») και τους ναρόντνικους, όλα τα ρεύματα της ρωσικής Αριστεράς της εποχής, όπως οι μαρξιστές του «νέου κριτικού ρεύματος» («νόμιμοι μαρξιστές») που άσκησαν και αυτοί έντονη κριτική στις απόψεις των ναρόντνικων. 12 Γι αυτό, τέλος, η διαμάχη σχετικά με το τι είναι η Ρωσία ήταν ταυτόχρονα και διαμάχη σχετικά με το τι είναι μαρξισμός Τα βασικά σημεία της ανάλυσης τον Λένιν 3.1 Η θεωρητική προσέγγιση στο ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης Η μεθοδολογίαη μαρξιστική θεωρία έχει συχνά κατηγορηθεί από τους αντιπάλους της, ότι θεωρεί αναπόφευκτη την ανάπτυξη του καπιταλισμού σε κάθε χώρα όπου κάνουν την εμφάνιση τους, έστω σποραδικά, ορισμένες μορφές κεφαλαίου, ή ότι, ακόμα περισσότερο, θεωρεί «νομοτελειακό» το πέρασμα όλων των χωρών από τα στάδια καπιταλιστικής ανάπτυξης που κυριάρχησαν ιστορικά στις καπιταλιστικά αναπτυγμένες χώρες (βλ. Μηλιός 1983α και 1983β). Πιστεύω ότι η κριτική αυτή είναι απόλυτα λάθος, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη θεωρητική ανάλυση που διατύπωσε ο Μαρξ: Ο Μαρξ θεώρησε την καπιταλιστική ανάπτυξη ως ένα ενδεχόμενο αποτέλεσμα της πάλης των τάξεων. Από εκεί και πέρα, η ανάλυση του κινήθηκε σε δύο διαφορετικά επίπεδα: Από τη μια προσέγγισε τη δυναμική της καπιταλιστικής ανάπτυξης, όταν μέσα στην πάλη των τάξεων έχει ήδη επιτευχθεί η ολοκληρωμένη κυριαρχία των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής: Υπ' αυτή την προϋπόθεση, έδειξε ότι η καπιταλιστική ανάπτυξη και η συνεχής «επαναστατικοποίηση των παραγωγικών δυνάμεων» εγκαθιδρύεται ως μια εγγενής στο κοινωνικό σύστημα τάση (που αναχαιτίζεται μόνο προσωρινά, από τις επίσης εγγενείς στο σύστημα περιοδικές οικονομικές κρίσεις), παρά τις ιδιαίτερες κάθε φορά ιστορικές συνθήκες, καθώς ακριβώς πραγματώνεται μέσω αυτών των ιδιαίτερων ιστορικών συνθηκών και μορφών (αυτό είναι, το κατεξοχήν αντικείμενο του «Κεφαλαίου») 14. Από την άλλη περιέγραψε τους όρους κάτω από τους οποίους καθίσταται δυνατή (όχι όμως και «νομοτελειακή») αυτή η κυριαρχία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής σ' ένα κοινωνικό σχηματισμό, στο εσωτερικό του οποίου εξακολουθούν να αναπαράγονται ανταγωνιστικοί προς τον καπιταλισμό προκαπιταλιστικοί τρόποι παραγωγής. Έγραφε λοιπόν ο Μαρξ το 1881 στη ρωσίδα σοσιαλίστρια Vera Sassulitsch, για το πρόβλημα ακριβώς της ανάπτυξης του καπιταλισμού στη Ρωσία που μας απασχολεί εδώ: «Έχω δείξει στο Κεφάλαιο ότι η μεταμόρφωση της φεουδαλικής παραγωγής σε καπιταλιστική παραγωγή έχει ως αφετηρία της την απαλλοτρίωση των παραγωγών και ιδιαιτέρως ότι η βάση όλης αυτής της εξέλιξης είναι η απαλλοτρίωση των αγροτών (...) Περιόρισα λοιπόν αυτό το "ιστορικά αναπόφευκτο" στις χώρες της δυτικής Ευρώπης (...) Χωρίς άλλο, αν η καπιταλιστική παραγωγή είναι να εγκαθιδρυθεί στη Ρωσία, τότε πρέπει η μεγάλη πλειοψηφία των αγροτών, δηλαδή του ρωσικού λαού, να μετατραπεί σε μισθωτούς εργάτες και συνεπώς να απαλλοτριωθεί, μέσα από την προηγούμενη κατάργηση της κοινοτικής ιδιοκτησίας. Αλλά σε κάθε περίπτωση δεν μπορεί αυτό που συνέβη στη Δύση να αποδείξει εδώ τίποτα (...) Αυτό που απειλεί τη ζωή της ρώσικης κοινότητας δεν είναι ούτε το ιστορικά αναπότρεπτο ούτε μια θεωρία. Είναι η καταπίεση από τη μεριά του κράτους και η εκμετάλλευση από τους διεισδύοντες καπιταλιστές, οι οποίοι έχουν αυξήσει τη δύναμη τους μέσω αυτού του ίδιου του κράτους και εις βάρος και εναντίον των αγροτών» (M.E.W. τ. 19 σελ. 396, οι υπογραμμίσεις δικές μου, Γ.Μ. Για το ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης σύμφωνα με τη μαρξιστική θεωρία βλ. και Milios 1989, Μηλιός 1988, σελ ). Η μεθοδολογία του Λένιν δεν ξεφεύγει καθόλου από τη μαρξική προσέγγιση στο ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Το 1894, στο «Τι είναι οι "φίλοι του λαού"...» ο Λένιν σημείωνε: «Κανένας μαρξιστής ποτέ και πουθενά δεν έφερε το επιχείρημα ότι στη Ρωσία "θα εμφανιστεί κατανάγκην" ο καπιταλισμός, "επειδή" υπήρξε στη Δύση κτλ. (...) Ποτέ κανένας μαρξιστής δεν στήριξε τις σοσιαλδημοκρατικές του αντιλήψεις σε τίποτε άλλο, εκτός από την αντιστοιχία της θεωρίας με την πραγματικότητα και με την ιστορία των δοσμένων, δηλαδή των ρωσικών, κοινωνικοοικονομικών σχέσεων» (Λ. Α. τ. 1, σελ ). Και παρακάτω: «Είναι αξιοσημείωτο, πως όταν εμφανίστηκε (πριν από 10 περίπου χρόνια) μια ιδιαίτερη ομάδα σοσιαλιστών, που έδωσε καταφατική Σελίδα 7 / 25

8 απάντηση στο πρόβλημα της καπιταλιστικής εξέλιξης της Ρωσίας και που στήριξε αυτή τη λύση στα δεδομένα της οικονομικής πραγματικότητας της Ρωσίας, η ομάδα αυτή δεν συνάντησε ανοιχτή και συγκεκριμένη κριτική στην ουσία του ζητήματος, κριτική που θα υιοθετούσε τις ίδιες γενικές μεθοδολογικές και θεωρητικές σχέσεις και ταυτόχρονα θα εξηγούσε διαφορετικά τα αντίστοιχα δεδομένα» (Λ. Α. τ. 1, σελ ) 15. Πέρα από αυτή τη γενική μεθοδολογική θέση αναφορικά με το ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης, ο Λένιν θέτει δύο ακόμα θεωρητικές αφετηρίες για την ανάλυση των μορφών κυριαρχίας και ανάπτυξης του καπιταλισμού στη Ρωσία: α) ότι η επιστημονική ανάλυση των κοινωνικών σχέσεων που συνέχουν μια συγκεκριμένη κοινωνία (έναν κοινωνικό σχηματισμό) προϋποθέτει τον εντοπισμό και τη μελέτη των διαφορετικών τρόπων παραγωγής, δηλαδή των ιστορικών τύπων οργάνωσης της κοινωνικής εξουσίας που συνυπάρχουν αντιφατικά στο εσωτερικό της συγκεκριμένης κοινωνίας. «Η θεωρία της ταξικής πάλης αποτελεί τεράστια κατάχτηση της κοινωνικής επιστήμης (...) Η θεωρία αυτή επεξεργάστηκε την έννοια του κοινωνικοοικονομικού σχηματισμού. Πήρε για αφετηρία ένα γεγονός, βασικό για κάθε κοινότητα ανθρώπων, τον τρόπο παραγωγής των μέσων συντήρησης, σύνδεσε με τον τρόπο αυτό τις σχέσεις που διαμορφώνονται ανάμεσα στους ανθρώπους κάτω από την επίδραση των δοσμένων τρόπων παραγωγής των μέσων συντήρησης, και μέσα στο σύστημα αυτών των σχέσεων (των "σχέσεων παραγωγής" σύμφωνα με την ορολογία του Μαρξ) έδειξε τη βάση της κοινωνίας που περιβάλλεται με πολιτικοοικονομικές μορφές και με ορισμένα ρεύματα της κοινωνικής σκέψης» («Το οικονομικό περιεχόμενο του ναροντνικισμού», Λ. Α. τ. 1, σελ. 423). β) ότι το κεφάλαιο δεν αποτελεί ούτε πράγμα (π.χ. το χρήμα), ούτε μια τεχνική παραγωγής (π.χ. το εργοστάσιο), αλλά μια κοινωνική σχέση, η οποία μπορεί να εμφανίζεται υπό διαφορετικές (περισσότερο ή λιγότερο αναπτυγμένες) μορφές. «Το κεφάλαιο είναι μια ορισμένη σχέση ανάμεσα σε ανθρώπους, σχέση που παραμένει η ίδια τόσο στις συνθήκες του μεγαλύτερου, όσο και στις συνθήκες του μικρότερου βαθμού ανάπτυξης των κατηγοριών που συγκρίνονται» («Τι είναι οι "φίλοι του λαού"...», Λ. Α. τ. 1, σελ. 218). Άμεση συνέπεια της θέσης αυτής είναι ότι η κυριαρχία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής δεν κρίνεται από τον αριθμό (το ποσοστό) των βιομηχανικών εργατών (ή έστω των μισθωτών). Ο καπιταλισμός κυριαρχεί (με βάση έμμεσες μορφές υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο) πολύ πριν μετατρέψει την πλειοψηφία των εργαζομένων σε μισθωτούς: «Στην πραγματικότητα το κεφάλαιο, αν και κυριαρχεί πια, κυριαρχεί ωστόσο με μορφή σχετικά πολύ λίγο αναπτυγμένη. Ως την πλέρια ανάπτυξη, ως τον πλέριο αποχωρισμό του παραγωγού από τα μέσα παραγωγής μεσολαβούν ακόμα πολλές ενδιάμεσες βαθμίδες (...)» («Το οικονομικό περιεχόμενο του ναροντνικισμού», Λ. Α. τ. 1, σελ. 482). (Σύμφωνα με τους) «αυτόχθονες μας ερμηνευτές του Μαρξ (...) αυξάνει ο αριθμός των εργατών της φάμπρικας και του εργοστασίου - αυτό σημαίνει ότι ο καπιταλισμός εκπληρώνει καλά το προοδευτικό του έργο. Ελαττώνεται - αυτό σημαίνει ότι "δεν εκπληρώνει καλά την ιστορική του αποστολή" (σελ. 103 του άρθρου του κ. Νικ.ον) και η "διανόηση'' πρέπει "να αναζητά άλλους δρόμους για την πατρίδα της" (...) Ο Μαρξ επεξεργάστηκε το κομμουνιστικό πρόγραμμα από το 1848 ακόμα (...) Πόσο μικρή αριθμητικά ήταν τότε η εργατική τάξη μπορεί να κρίνει κανείς από το γεγονός ότι 27 χρόνια αργότερα, το 1875, ο Μαρξ έγραφε: "ο εργαζόμενος λαός της Γερμανίας αποτελείται στην πλειοψηφία του από αγρότες και όχι από προλετάριους"» («Τι είναι οι "φίλοι του λαού"...», Παράρτημα Π, Λ.Α. τ. Ι,σελ. 317, 327). Με βάση τις θεωρητικές αυτές αφετηρίες ο Λένιν θα θεμελιώσει τόσο την ανάλυση της καπιταλιστικής κυριαρχίας και ανάπτυξης στη Ρωσία, όσο και την κριτική του στις θεωρητικές θέσεις των ναρόντνικων Η κριτική προς τη θεωρία των ναρόντνικων και το ζήτημα της εσωτερικής αγοράςη κριτική του Λένιν προς τη θεωρητική ανάλυση των ναρόντνικων αναφορικά με το ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης θεμελιώνεται, συνοπτικά, με βάση την ακόλουθη επιχειρηματολογία: Σελίδα 8 / 25

9 1) Η εμφάνιση και διευρυνόμενη αναπαραγωγή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής σε μια χώρα δημιουργεί και διευρύνει την εσωτερική αγορά (σε αντίθεση με ό,τι ισχυρίζονταν οι ναρόντνικοι), καθώς συναρτάται με τις ακόλουθες διαδικασίες: α) Δημιουργία ζήτησης για κεφαλαιουχικά αγαθά (μέσα παραγωγής) από τη μεριά του κεφαλαίου, β) Υποκατάσταση της αυτοκαταναλωτικής προκαπιταλιστικής οικονομίας από την εμπορευματική οικονομία, δηλαδή μετατροπή των μέσων συντήρησης των λαϊκών στρωμάτων σε εμπορεύματα. Η διαδικασία αυτή παίρνει την ολοκληρωμένη μορφή της με τη μετατροπή ενός μέρους του αγροτικού πληθυσμού σε μισθωτούς εργάτες και οδηγεί στη διεύρυνση της αγοράς, ακόμα και όταν συνδυάζεται με το «φτώχεμα του αγρότη» 16. 2) Η συνδεόμενη με την καπιταλιστική ανάπτυξη αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας (και του όγκου των καπιταλιστικά παραγόμενων εμπορευμάτων) με ταχύτερους ρυθμούς από ότι τα λαϊκά εισοδήματα δεν οδηγεί σε μια μόνιμη αδυναμία διάθεσης (πραγματοποίησης) αυτών των καπιταλιστικά παραγόμενων εμπορευμάτων, δηλαδή δεν προκύπτει ένα μόνιμο «πρόβλημα αγορών». Ο Λένιν (όπως και ορισμένοι από τους «νόμιμους μαρξιστές», βλ. R. Luxemburg 1970, σελ. 227 κ.ε.) θεμελιώνει την επιχειρηματολογία του ως προς το ζήτημα που μας απασχολεί εδώ, σε δύο ειδών θέσεις: α) Τις θέσεις που προκύπτουν από τα σχήματα αναπαραγωγής του Μαρξ (στο τέλος του δεύτερου τόμου του Κεφαλαίου), όπου αποδεικνύεται ότι η αναπαραγωγή μιας καπιταλιστικής κοινωνίας είναι δυνατή με τη διεύρυνση και μόνο της εσωτερικής αγοράς, χωρίς να καθίσταται αναγκαία (για τη βιωσιμότητα και διευρυνόμενη αναπαραγωγή αυτής της «αφηρημένης καπιταλιστικής κοινωνίας») η προσφυγή στην εξωτερική (διεθνή) αγορά, ή σε «τρίτα πρόσωπα» (πέραν των μισθωτών εργατών και των καπιταλιστών), β) Τις θέσεις που προκύπτουν από το γεγονός ότι η καπιταλιστική ανάπτυξη συντελείται με γρηγορότερους ρυθμούς στους τομείς παραγωγής μέσων παραγωγής (μηχανές, πρώτες ύλες, υλικά επεξεργασίας κ.λπ.), και επομένως αναπτύσσεται γρηγορότερα η αγορά κεφαλαιουχικών αγαθών από ότι η αγορά καταναλωτικών αγαθών. Ως τελικό συμπέρασμα αυτής της θεωρητικής επιχειρηματολογίας του Λένιν (θέσεις 1 θ 2) 17 προκύπτει, επομένως, ότι είναι λάθος να θεωρείται αδύνατη (ή εξ ορισμού περιθωριακή) η ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία (ή, γενικά, σε μια χώρα χαμηλού βιοτικού επιπέδου, δηλαδή σε μια χώρα που η «αγοραστική δύναμη» της μεγάλης πλειοψηφίας του πληθυσμού είναι εξαιρετικά χαμηλή και επομένως η εσωτερική αγορά καταναλωτικών εμπορευμάτων είναι περιορισμένη): κινητήρια δύναμη για τη διεύρυνση της αγοράς είναι κυρίως η παραγωγική κατανάλωση του κεφαλαίου, η ζήτηση για κεφαλαιακά αγαθά μεταξύ των καπιταλιστών, η οποία στη συνέχεια οδηγεί και στην (με μικρότερους ρυθμούς) διεύρυνση της αγοράς καταναλωτικών αγαθών, σύμφωνα με τα αναπαραγωγικά σχήματα τον Μαρξ. Με άλλα λόγια, η απόρριψη του «καταφατικού δογματισμού» στο ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης («ο καπιταλισμός θα κυριαρχήσει και θα αναπτυχθεί νομοτελειακά σε όλες τις χώρες») δεν συνεπάγεται την υιοθέτηση του «αρνητικού δογματισμού» («η ανάπτυξη του καπιταλισμού σε μια συγκριτικά φτωχή χώρα θα έχει μόνιμα το χαρακτήρα ενός περιθωριακού φαινομένου»). Το συμπέρασμα αυτό συνοψίζεται στη θέση ότι το λεγόμενο «ζήτημα των αγορών» δεν τίθεται εξωτερικά ως προς το ζήτημα της καπιταλιστικής ανάπτυξης, αλλά αποτελεί όψη, μορφή εμφάνισης, της καθαυτό καπιταλιστικής ανάπτυξης (η αγορά δεν αποτελεί εξωτερικό περιορισμό της ανάπτυξης - δηλ. της διαδικασίας διερυνόμενης αναπαραγωγής του κεφαλαίου, αλλά αποτέλεσμα, ή, καλύτερα, αποτύπωση της ανάπτυξης). Για να διατυπώσουμε το ίδιο με τα λόγια του Λένιν: «Δεν υπάρχει καθόλου ζήτημα εσωτερικής αγοράς, σαν ξεχωριστό αυτοτελές ζήτημα που να τίθεται ανεξάρτητα από το ζήτημα του βαθμού ανάπτυξης του καπιταλισμού (...) Ο βαθμός ανάπτυξης της εσωτερικής αγοράς είναι ο βαθμός ανάπτυξης του καπιταλισμού σε μια χώρα» (Λ. Α. τ. 3, σελ ). Πιστεύω ότι τα θεωρητικά συμπεράσματα του Λένιν αναφορικά με τα ζητήματα της καπιταλιστικής κυριαρχίας και ανάπτυξης, της αγοράς κ.λπ. θα μπορούσαν να συνεισφέρουν πολλά στις σύγχρονες οικονομικές και ιστορικές αναλύσεις, αν φυσικά ήταν γνωστά στους φορείς αυτών των αναλύσεων. Παράλληλα, όπως ήδη επισημάναμε στην Εισαγωγή αυτού του άρθρου, δεν είναι καθόλου τυχαίο που οι εργασίες και τα θεωρητικά συμπεράσματα του Λένιν «έχουν ξεχαστεί» από τους κοινωνικούς επιστήμονες. Σελίδα 9 / 25

10 3.2 Η θεμελίωση της θέσης ότι ο καπιταλισμός κυριαρχεί στη Ρωσία Το βασικό συμπέρασμα της ανάλυσης του Λένιν, ότι ο καπιταλισμός κυριαρχεί πλέον στη Ρωσία της δεκαετίας , συνάγεται από μια διαπίστωση και μια θεωρητική θέση: «ότι βάση του οικονομικού καθεστώτος μας είναι η εμπορευματική οικονομία (η διαπίστωση, Γ.Μ.) που καθοδηγητική της δύναμη είναι και στη χώρα μας, όπως και παντού αλλού, η αστική τάξη (η θέση, Γ.Μ., οι υπογρ. δικές μου)» («Τι είναι οι "φίλοι.."..», Λ.Α. τ. 1, σελ. 252). Σαν αποτέλεσμα δηλαδή της μεταρρύθμισης του 1861 και των οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών που την ακολούθησαν, η ρωσική οικονομία (ακόμα και η κοινοτική αγροτική) 18 έχασε τον κλειστό αυτοκαταναλωτικό της χαρακτήρα και μετασχηματίσθηκε σε εμπορευματική οικονομία. Στη συνέχεια, πίσω από την επιφάνεια των εμπορευματικών σχέσεων ο Λένιν ανακαλύπτει και αποκρυπτογραφεί την κυριαρχία του κεφαλαίου, παρά το γεγονός ότι η μισθωτή εργασία και η καπιταλιστική επιχείρηση στην τυπική αναπτυγμένη μορφή τους αποτελούσαν ακόμα ένα περιθωριακό, ή έστω περιορισμένο φαινόμενο. Κλειδί για το συμπέρασμα αυτό αποτελεί η διαπίστωση ότι η εμπορευματική παραγωγή αποτελεί σε μεγάλο βαθμό το συνώνυμο της έμμεσης υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο: Καθώς τα φεουδαρχικά τσιφλίκια εξαλείφονται, ενώ οι (ασιατικές) κοινότητες έχουν χάσει πλέον τον κλειστό αυτοκαταναλωτικό χαρακτήρα που είχαν στο παρελθόν, όλο και περισσότεροι παραγωγοί (βιοτέχνες και αγρότες) διαθέτουν το προϊόν τους αποκλειστικά σε εμπόρους προαγοραστές. Ο προαγοραστής, επειδή ακριβώς είναι εκείνος που διαθέτει το προϊόν στην ελεύθερη αγορά, καθορίζει το τι και πόσο θα παραχθεί από τον κάθε παραγωγό που δουλεύει για λογαριασμό του, ελέγχοντας έτσι ουσιαστικά την παραγωγική διαδικασία των μεμονωμένων παραγωγών. Ο προαγοραστής μπορεί επομένως να καθηλώνει τις τιμές των εμπορευμάτων που (προαγοράζει από τους παραγωγούς, με αποτέλεσμα αυτοί - αν και διατηρούν τυπικά την οικονομική ανεξαρτησία τους, δηλαδή την ιδιοκτησία των εργαλείων που χρησιμοποιούν ή της γης που καλλιεργούν - να αμείβονται (από τον προαγοραστή) με ένα εισόδημα που στην καλύτερη περίπτωση φθάνει τον εργατικό μισθό 19. Πρόκειται για μια έμμεση πρώιμη μορφή (άτυπης) υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο, η οποία τροφοδοτεί την ανάπτυξη και επέκταση της ώριμης καπιταλιστικής σχέσης (άμεση υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο: μισθωτή εργασία μεγάλη καπιταλιστική επιχείρηση). Παράλληλα, η πρώιμη αυτή μορφή της κεφαλαιακής σχέσης έχει ήδη κυριαρχήσει στο εσωτερικό της ρωσικής κοινωνίας. Επειδή το ζήτημα που εξετάζουμε εδώ αποτελεί τον πυρήνα της θεωρητικής αντίληψης του Λένιν αναφορικά με την κυριαρχία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής στη Ρωσία του τέλους του 19ου αιώνα, θεωρούμε απαραίτητο να αναφερθούμε με αναλυτικό τρόπο στην ανάπτυξη των θεωρητικών επιχειρημάτων του: 1) Η παραγωγή για τον προαγοραστή αποτελεί μορφή της καπιταλιστικής μανιφακτούρας «Δεν υπάρχει τίποτε πιο ανόητο από τη γνώμη πως τάχα η δουλειά για τους προαγοραστές είναι απλώς αποτέλεσμα κάποιας παράβασης, κάποιου τυχαίου περιστατικού, κάποιας "κεφαλαιοκρατικοποίησης του προτσές ανταλλαγής" και όχι της παραγωγής. Αντίθετα, η δουλειά για τον προαγοραστή είναι ίσα ίσα μια ειδική μορφή παραγωγής, μια ειδική οργάνωση των οικονομικών σχέσεων στην παραγωγή, οργάνωση που αναπτύχθηκε άμεσα από τη μικρή εμπορευματική παραγωγή (...) και ως τα τώρα ακόμα συνδέεται μαζί της με χίλια νήματα, γιατί ίσα ίσα οι πιο εύποροι μικρονυκοκυραίοι, οι πιο πρωτοπόροι "βιοτέχνες" εγκαινιάζουν αυτό το σύστημα, επεκτείνοντας τις συναλλαγές τους με το μοίρασμα δουλειάς στα σπίτια (...) Σύμφωνα με την επιστημονική ταξινόμηση των μορφών βιομηχανίας στη διαδοχική τους ανάπτυξη, η δουλειά για τον προαγοραστή ανήκει συνήθως στην κεφαλαιοκρατική μανουφακτούρα, γιατί: 1) στηρίζεται στην παραγωγή που γίνεται με το χέρι και στην πλατιά βάση των μικρών εργαστηρίων 2) εισάγει τον καταμερισμό της εργασίας ανάμεσα σ' αυτά τα εργαστήρια, αναπτύσσοντας τον και μέσα στο ίδιο το εργαστήρι 3) βάζει επικεφαλής της παραγωγής τον έμπορο, όπως γίνεται πάντα στη μανουφακτούρα που προϋποθέτει την παραγωγή σε πλατιά κλίμακα, τη χοντρική αγορά πρώτων υλών και την πούληση του προϊόντος - 4) υποβιβάζει τους εργαζόμενους στην κατάσταση μισθωτών εργατών που ασχολούνται στο εργαστήρι του αφεντικού ή στο σπίτι τους (...) Όπως είναι γνωστό αυτή η μορφή βιομηχανίας σημαίνει πια πλέρια κυριαρχία του καπιταλισμού και είναι ο άμεσος Σελίδα 10 / 25

11 πρόδρομος της τελευταίας και ανώτερης μορφής του, δηλαδή της μεγάλης μηχανικής βιομηχανίας. Συνεπώς, η δουλειά για τον προαγοραστή είναι καθυστερημένη μορφή καπιταλισμού, και στη σύγχρονη κοινωνία η καθυστέρηση αυτή έχει σαν επακόλουθο την χειροτέρευση της θέσης των εργαζομένων, που τους εκμεταλλεύονται μια σειρά ενδιάμεσοι ( sweetingsystem), που είναι σκορπισμένοι, αναγκασμένοι να αρκούνται στο πιο χαμηλό μεροκάματο, να εργάζονται μέσα σε ανθυγιεινές συνθήκες και νάχουν υπέρμετρα πολύωρη εργάσιμη ημέρα, και το κυριότερο, να εργάζονται μέσα σε συνθήκες που κάνουν εξαιρετικά δύσκολη τη δυνατότητα ενός κοινωνικού ελέγχου της παραγωγής» («Η βιοτεχνική απογραφή του στο κυβερνείο του Περμ και τα γενικά προβλήματα της "βιοτεχνικής" παραγωγής», Λ.Α. τ. 2, σελ ). Η ανάλυση των έμμεσων μορφών κυριαρχίας του κεφαλαίου πάνω στην εργασία δίνεται από τον Μαρξ τόσο στον πρώτο (κεφάλαια 11, 12), όσο και κυρίως στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου (καθώς και στα Grundrisse). Χαρακτηριστικά σημειώνει ο Μαρξ: «Ο έμπορος (...) αγοράζει απευθείας από τον ατομικό παραγωγό. Ονομαστικά τον αφήνει ανεξάρτητο και αφήνει αμετάβλητο τον τρόπο παραγωγής του (...) Χωρίς να ανατρέψει τον τρόπο παραγωγής, χειροτερεύει μόνο την κατάσταση των άμεσων παραγωγών, τους μετατρέπει σε απλούς μισθωτούς εργάτες και προλετάριους, κάτω από όρους χειρότερους από εκείνους των εργατών που υπάγονται κατ' ευθείαν στο κεφάλαιο, τη δε υπερεργασία τους την ιδιοποιείται πάνω στη βάση του παλιού τρόπου παραγωγής.» (Το Κεφάλαιο, τ. III, σελ ). Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο Λένιν είχε διατυπώσει τη θέση σχετικά με τον καπιταλιστικό χαρακτήρα της παραγωγής για τον προαγοραστή ήδη το 1894, στο "Τι είναι οι 'φίλοι του λαού'..." (Βλ. π.χ. Λ.Α. τ. 1, σελ. 209,217), δηλαδή προτού διαβάσει τον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου (που κυκλοφόρησε στα Γερμανικά το 1894). 2) Η αγροτική κοινότητα ευνοεί την ενίσχυση και διατήρηση των έμμεσων μορφών κυριαρχίας του κεφαλαίου, σε βάρος της ανάπτυξης του βιομηχανικού καπιταλισμού. Το πέρασμα από τη μανιφακτούρα στον βιομηχανικό καπιταλισμό (τη μεγάλη βιομηχανία) σημαίνει ταυτόχρονα και αλλαγή του συσχετισμού των δυνάμεων ανάμεσα στο εμπορικό και το βιομηχανικό κεφάλαιο. Η μανιφακτούρα (και κυρίως η πρώιμη μορφή της, η ατομική εμπορευματική - χειροτεχνική - παραγωγή για τον προαγοραστή) αποτελεί καπιταλιστική παραγωγή υποταγμένη στο εμπορικό κεφάλαιο, αφού αυτό το τελευταίο εξασφαλίζει την καπιταλιστική συγκεντροποίηση της παραγωγικής διαδικασίας και τον προσανατολισμό της στη ζήτηση της αγοράς. Αντίθετα, η μεγάλη βιομηχανία ενσαρκώνει η ίδια την τυπικά καπιταλιστική συγκεντροποίηση και μορφοποίηση της παραγωγικής διαδικασίας (εργοστασιακός καταμερισμός εργασίας, παραγωγική ιεραρχία και μηχανοποίηση, εργοστασιακός δεσποτισμός), και καταργεί έτσι τη διαμεσολαβητική παρέμβαση του εμπορικού κεφαλαίου στην προηγούμενη μορφή της. Το εμπορικό κεφάλαιο δεν παρεμβαίνει πλέον για να εξασφαλίσει την καπιταλιστική κεντροποίηση και τον καπιταλιστικό καταμερισμό της παραγωγικής διαδικασίας, δεν είναι αυτό που εξασφαλίζει την υπαγωγή του εργαζόμενου στο κεφάλαιο. Η παρέμβαση του εμπορικού κεφαλαίου δεν είναι πλέον αναγκαία ούτε και για την σε πλατιά κλίμακα συγκέντρωση του παραγόμενου προϊόντος που διατίθεται στην αγορά. Η μεγάλη βιομηχανία αποτελεί η ίδια παραγωγή σε μεγάλη κλίμακα. Και το κυριότερο, η υπαγωγή του εργαζόμενου στο κεφάλαιο είναι πλέον άμεση (στον βιομήχανο καπιταλιστή). Η βιομηχανική παραγωγή (το βιομηχανικό κεφάλαιο) καθορίζει τώρα το ρόλο του εμπορικού κεφαλαίου, καθώς η παραγωγική δραστηριότητα του τελευταίου έχει ως αποκλειστικό αντικείμενο τη διάθεση των (καπιταλιστικά βιομηχανικά παραχθέντων) εμπορευμάτων στην αγορά. Την ποιοτική αυτή διαφορά ανάμεσα στην πρώιμη (μανιφακτούρα) και στην ώριμη (μεγάλη βιομηχανία) μορφή της καπιταλιστικής παραγωγής έχει αναλύσει, όπως ήδη είπαμε, ο Μαρξ τόσο στον πρώτο (κεφ. 12), όσο και στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου (κεφ. 20). Ο Λένιν προσεγγίζει τη ρωσική κοινωνία με βάση τις θεωρητικές κατηγορίες του Μαρξ και καταλήγει στο ακόλουθο συμπέρασμα: «Με βάση τα στοιχεία για τη ρωσική μανουφακτούρα αποδείχνεται πολύ παραστατικά ο νόμος που έχει διατυπώσει ο συγγραφέας του "Κεφαλαίου", ότι ο βαθμός ανάπτυξης του εμπορικού κεφαλαίου είναι αντίστροφα ανάλογος με το βαθμό Σελίδα 11 / 25

12 ανάπτυξης του βιομηχανικού κεφαλαίου. Και πραγματικά, μπορούμε να χαρακτηρίσουμε όλα τα βιοτεχνικά επαγγέλματα που περιγράψαμε με τον παραπάνω τρόπο: όσο λιγότερα μεγάλα εργαστήρια υπάρχουν σ' αυτά, τόσο περισσότερο είναι αναπτυγμένη η "προαγορά" και αντίστροφα. Αλλάζει μονάχα η μορφή του κεφαλαίου που κυριαρχεί και στη μια και στην άλλη περίπτωση και που φέρνει τον "ανεξάρτητο" βιοτέχνη σε κατάσταση που είναι συχνά ασύγκριτα χειρότερη από την κατάσταση του μισθωτού εργάτη (...) Η μικρή ανάπτυξη του βιομηχανικού κεφαλαίου σημαίνει μονάχα την τεράστια ανάπτυξη του εμπορικού και του τοκογλυφικού κεφαλαίου» (Λ.Α. τ. 3, σελ ). Με βάση αυτό το συμπέρασμα και αυτή την ανάλυση ο Λένιν επισημαίνει στη συνέχεια ότι η ύπαρξη της αγροτικής (ασιατικής) κοινότητας και οι περιορισμοί της ελευθερίας διάθεσης της εργασιακής δύναμης των αγροτών που συνδέονται με το κοινοτικό σύστημα, ερμηνεύουν σε μεγάλο βαθμό την τεράστια ισχύ που διατηρούσαν στη Ρωσία οι πρώιμες μορφές καπιταλιστικής κυριαρχίας, έναντι της ώριμης καπιταλιστικής μορφής που βασίζεται στην άμεση υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο (μισθωτή εργασία): «Το γεγονός ότι ο αγρότης δεν έχει την ελευθερία να μετακινείται, το γεγονός ότι είναι υποχρεωμένος να ζημιώνει καπότες, πληρώνοντας για να απαλλαχτεί από τη γη (...), το γεγονός ότι η αγροτική κοινότητα έχει κλειστό ταξικό χαρακτήρα - όλα αυτά επεκτείνουν τεχνητά τον τομέα της εφαρμογής της καπιταλιστικής δουλειάς στο σπίτι και δένουν τεχνητά τον αγρότη σ' αυτές τις μορφές εκμετάλλευσης που είναι οι χειρότερες. Έτσι οι απαρχαιωμένοι θεσμοί (...) ασκούν την πιο βλαβερή επίδραση και στη γεωργία και στη βιομηχανία, διατηρώντας τις τεχνητά καθυστερημένες μορφές παραγωγής, που συνδέονται (...) με την πιο βαριά και απελπιστική κατάσταση των εργαζομένων» (Λ.Α. τ. 3, σελ. 453). Ο Λένιν, λοιπόν, ακολουθώντας τα θεωρητικά σχήματα του Μαρξ, εντοπίζει και αναλύει τις μορφές κυριαρχίας του κεφαλαίου εκεί που οι ναρόντνικοι της εποχής του έβλεπαν μόνο τη «λαϊκή οικονομία», εκεί δηλαδή που η κυριαρχία του κεφαλαίου επί της εργασίας λάμβανε χώρα ακόμα με έμμεσες μορφές: τις μορφές εκείνες υπαγωγής στο κεφάλαιο που προηγούνται ιστορικά της μισθωτής εργασίας. Βέβαια το γεγονός ότι μέχρι σήμερα ορισμένοι επιμένουν, χωρίς να γελοιοποιούνται, να θεωρούν ως «μη καπιταλιστικές» ακόμα και τις πιο αναπτυγμένες μορφές κεφαλαίου (εφόσον πρόκειται για κεφάλαιο που δεν επενδύεται στους οικονομικούς κλάδους της αρεσκείας τους) αποδεικνύει, όπως ήδη σημειώσαμε, ότι η θεωρητική διαμάχη σχετικά με την ανάπτυξη του καπιταλισμού διαπλέκεται με διαφορετικές πολιτικές-ταξικές τοποθετήσεις απέναντι στην πραγματικότητα της καπιταλιστικής εξουσίας. 3.3 Η κυριαρχία του καπιταλισμού στους τομείς της οικοτεχνίας και της βιοτεχνίας Η θεωρητική θεμελίωση της θέσης ότι ο καπιταλισμός κυριαρχεί στη Ρωσία, κυρίως στη βάση των έμμεσων μορφών υπαγωγής των εργαζομένων στο κεφάλαιο, στηρίζεται στην επεξεργασία του στατιστικού υλικού της εποχής από το οποίο συνάγεται ότι «σ' όλα τα ρωσικά χωριά το εμπορικό και τοκογλυφικό κεφάλαιο υποτάσσει την εργασία και, χωρίς να μετατρέπει τον παραγωγό σε μισθωτό εργάτη, του απομυζά όχι λιγότερη υπεραξία απ' ό,τι το βιομηχανικό κεφάλαιο από τον εργάτη» («Το οικονομικό περιεχόμενο του ναροντνικισμού», Λ.Α. τ. 1, σελ. 465). Σε ό,τι αφορά καταρχήν τις μη αγροτικές οικονομικές δραστηριότητες στις πόλεις και τα χωριά της Ρωσίας, ο Λένιν, (από το «Τι είναι, οι "φίλοι του λαού"...» και τη «Βιοτεχνική απογραφή του στο κυβερνείο του Περμ» μέχρι την «Ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία»), παραθέτει αναλυτικά στοιχεία, για επιμέρους διοικητικές περιφέρειες αλλά και για ολόκληρη την αυτοκρατορία, για επιμέρους οικονομικούς κλάδους, αλλά και το σύνολο των «βιοτεχνικών επαγγελμάτων», που αποδεικνύουν την κυριαρχία των εμπορευματικών σχέσεων και μέσω αυτών (προαγοραστές έμμεση υπαγωγή) του κεφαλαίου. Σε ρήξη, λοιπόν, με τις θέσεις των ναρόντνικων που αντιπαρέθεταν την οικοτεχνία και βιοτεχνία (των οποίων τη διατήρηση επιζητούσαν) στη μεγάλη καπιταλιστική βιομηχανία (την οποία θεωρούσαν υπεύθυνη για όλα τα δεινά του καπιταλισμού), η ανάλυση του Λένιν έκανε φανερή την ενότητα Οικοτεχνίας βιοτεχνίας μανιφακτούρας βιομηχανίας ως συνάρθρωση και διαδοχή διαφορετικών μορφών κυριαρχίας της κεφαλαιακής σχέσης: «Η "χειροτεχνική βιομηχανία" θεωρούνταν σαν κάτι το οικονομικά ομοιογενές, και την αντιπαραθέτανε Σελίδα 12 / 25

Η σύγχρονη εργατική τάξη και το κίνημά της (2) Συντάχθηκε απο τον/την ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ Παρασκευή, 11 Σεπτέμβριος :57

Η σύγχρονη εργατική τάξη και το κίνημά της (2) Συντάχθηκε απο τον/την ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ Παρασκευή, 11 Σεπτέμβριος :57 Για την πληρέστερη κατανόηση της μεθοδολογίας, με την οποία γίνεται από το μαρξισμό ο διαχωρισμός της αστικής κοινωνίας στο σύνολό της σε τάξεις, είναι απαραίτητο να αναφέρουμε τον κλασικό ορισμό που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο - ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 2.4 Το σοσιαλιστικό σύστημα ή η σχεδιασμένη οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης Άξιες και τιμές παραγωγής: Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» του Γιώργου Σταμάτη 1. Εισαγωγή Σκοπός μας δεν είναι να δείξουμε απλώς, ότι μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου»

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 13 - Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της βιομηχανικής επανάστασης

Ενότητα 13 - Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της βιομηχανικής επανάστασης Ενότητα 13 - Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της βιομηχανικής επανάστασης Ιστορία Γ Γυμνασίου Απεικόνιση των γεγονότων στην Haymarket Square Σικάγο - Μάιος 1886 Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Η θέση της «κυκλοφορίας» στην αναπαραγωγή του οικονομικού συστήματος... Γιώργος Σταμάτης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Η θέση της «κυκλοφορίας» στην αναπαραγωγή του οικονομικού συστήματος... Γιώργος Σταμάτης Η θέση της "κυκλοφορίας" στην αναπαραγωγή του οικονομικού συστήματος και στην παραγωγή υπεραξίας και κέρδουςτου Γιώργου Σταμάτη Είναι ευρέως δεδομένη η άποψη, ότι, κατά τον Μαρξ, ο τομέας της «κυκλοφορίας»,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ

Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓ Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ - I ΡΥΣΗ ΚΑΙ ΕΞEΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚHΣ EΝΩΣΗΣ ΩΣ ΤΟ 1941 100 Α. ΚΛΕΙΣΤΕΣ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις διαζευκτικής απάντησης ή του τύπου

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΥΠΑΝΑΠΤΥΞΗΣ : ανέπτυξε τη θεωρία περί «άνισης ανταλλαγής». Η θεωρία του αποτελεί μέρος μιας πιο λεπτομερούς ερμηνείας της μεταπολεμικής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ

ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ Δεν παραγνωρίζουμε τη διαστρωμάτωση μέσα και γύρω από την τάξη των μισθωτών εργαζομένων, τις δυσκολίες που δημιουργεί στη συνειδητοποίηση των εργατών και τα εμπόδια

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Mea culpa (?) Γιώργος Η. Οικονομάκης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Mea culpa (?) Γιώργος Η. Οικονομάκης MEA CULPA (?) του Γιώργου Η. Οικονομάκη Κύριε Διευθυντή. Μέχρι τη στιγμή που γράφω το σημείωμα τούτο γνωρίζω ότι για μια, τουλάχιστο, διατύπωση - θέση του τελευταίου άρθρου μου στο περιοδικό έγινα αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ιστορικοί τρόποι παραγωγής, Καπιταλιστικό σύστημα και Γεωργία Γιώργος Οικονομάκης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ιστορικοί τρόποι παραγωγής, Καπιταλιστικό σύστημα και Γεωργία Γιώργος Οικονομάκης ΓΙΩΡΓΟΣ Η. ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ, ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙA Εισαγωγή Γιάννης Μηλιός ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ στην Ελπίδα Ευχαριστίες: Στον

Διαβάστε περισσότερα

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές.

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. 1 2 Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. Στόχος: Να αποδείξουν οι φοιτητές από μόνοι τους πόσες πολλές έννοιες βρίσκονται στην τομή των δύο

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της οικονομικής ανάπτυξης είναι η αύξηση του εισοδήματος των εργαζομένων.

1. Σκοπός της οικονομικής ανάπτυξης είναι η αύξηση του εισοδήματος των εργαζομένων. ΑΘ. ΧΑΡΙΤΩΝΙΔΗΣ : ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΕΠΑΛ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο : ΒΑΣΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1.1. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος). 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο - ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 2.1 Το δουλοκτητικό σύστημα 2.1 ΤΟ ΔΟΥΛΟΚΤΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 23

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 23 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Πρόλογος...21 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 23 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγικές Έννοιες... 25 1.1 Η Οικονομική Επιστήμη και οι Σχολές Οικονομικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ. Εξελίξεις στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό κατά τον 20 ο αιώνα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ. Εξελίξεις στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό κατά τον 20 ο αιώνα ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Εξελίξεις στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό κατά τον 20 ο αιώνα ΕΠΟ 41 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1 ης ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 2007-2008 ΘΕΜΑ: «Παρουσιάστε τα βασικά σημεία των ιστορικών τρόπων παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ηµόσια ιδιοκτησία και Κοινοκτηµοσύνη

ηµόσια ιδιοκτησία και Κοινοκτηµοσύνη Άντον Πάννεκουκ ηµόσια ιδιοκτησία και Κοινοκτηµοσύνη Πηγή:http://sites.google.com/site/syrizaorizontia/in-thenews/ademosieutastaellenikaarthratouantonpanekouk ( ηµοσιεύτηκε στο περιοδικό Western Socialist,

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Συγκρουσιακές Θεωρήσεις Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 5ο (σελ. 128 136) Οι θέσεις του Althusser Οι θέσεις του Gramsci 2 Karl Marx (1818-1883)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. Αγροτική Πολιτική 8 ου Εξαμήνου ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. Αγροτική Πολιτική 8 ου Εξαμήνου ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Αγροτική Πολιτική 8 ου Εξαμήνου Η χρησιμότητα του μαθήματος Η κατανόηση του «σκηνικού» πίσω από τη διαμόρφωση της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο. Ενότητα Αγροτική κοινωνία. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο. Ενότητα Αγροτική κοινωνία. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο Ενότητα 2.1.1 Αγροτική κοινωνία 2.1.1 ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1/5 Αγροτικές κοινωνίες Αυτές που ζουν από την καλλιέργεια της γης 2 2.1.1 ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 2/5 Μόνιμη εγκατάσταση Στοιχειώδες εμπόριο

Διαβάστε περισσότερα

Σάββατο, 01 Ιουνίου 2002 ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΜΑ Α Α

Σάββατο, 01 Ιουνίου 2002 ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΜΑ Α Α Σάββατο, 01 Ιουνίου 2002 ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΜΑ Α Α ΘΕΜΑ Α1 α. Να περιγράψετε το πρόγραµµα του καθενός από τα παρακάτω πολιτικά κόµµατα: Ραλλικό Κόµµα Λαϊκό Κόµµα (1910) Σοσιαλιστικό

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΘΕΜΑ Α1 ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ α) σελ. 215, σελ. 216, > ( Προαιρετικά θα μπορούσε να συμπεριληφθεί

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνείς Οικονομικές Σχέσεις

Διεθνείς Οικονομικές Σχέσεις Διεθνείς Οικονομικές Σχέσεις Ενότητα 3: Διεθνοποίηση κεφαλαίου Ηλέκτρα Πιτόσκα, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΣΤΑΔΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ. ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ : ανέπτυξε ένα πρότυπο σύμφωνα με το οποίο διέκρινε 5 στάδια οικονομικής ανάπτυξης, από τα οποία υποστήριξε

Διαβάστε περισσότερα

Η Βιομηχανική Επανάσταση δεν ήταν ένα επεισόδιο με αρχή και τέλος ακόμη βρίσκεται σε εξέλιξη.

Η Βιομηχανική Επανάσταση δεν ήταν ένα επεισόδιο με αρχή και τέλος ακόμη βρίσκεται σε εξέλιξη. ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: ΘΑΝΑΣΗΣ ΚΑΖΑΝΑΣ Η Βιομηχανική Επανάσταση δεν ήταν ένα επεισόδιο με αρχή και τέλος ακόμη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α ΘΕΜΑ Α1 α. Να περιγράψετε το πρόγραµµα του καθενός από

Διαβάστε περισσότερα

Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη

Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΑΤΟ Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη 1. Κοινωνική ιάρθρωση, διαστρωµάτωση, ταξική σύνθεση Ερώτηση ανάπτυξης Nα προσδιορίσετε τους λόγους για τους οποίους οι συγγραφείς

Διαβάστε περισσότερα

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα.

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα. Β. ΑΝΟΙΚΤΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις ανάπτυξης 1. Λαµβάνοντας υπόψη σας τα εθνικά, κοινωνικά, οικονοµικά και πολιτικά χαρακτηριστικά της τσαρικής Ρωσίας καθώς και τις ιδιαίτερες συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΚΥΠΡΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑTΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Οι συνθήκες πραγματοποίησης της παραγωγής στην απλή αναπαραγωγή του κοινωνικού κεφαλαίου Παρασκευάς Παρασκευαΐδης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Οι συνθήκες πραγματοποίησης της παραγωγής στην απλή αναπαραγωγή του κοινωνικού κεφαλαίου Παρασκευάς Παρασκευαΐδης του Π, Παρασκευαίδη 1 1. Εισαγωγή Είναι γνωστό ότι στη μελέτη της θεωρίας της αναπαραγωγής που διατύπωσε ο Marx, η βαρύτητα έχει δοθεί στην «αξιοποίηση» τόσο θεωρητικά όσο και εμπειρικά της διευρυμένης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο 2.3 Η γένεση της οικονομικής σκέψης (Ξενοφών, Αριστοτέλης) 2.3 Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομική Κοινωνιολογία

Οικονομική Κοινωνιολογία Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Οικονομικής Επιστήμης Εαρινό Εξάμηνο 2016-17 Οικονομική Κοινωνιολογία Διδάσκων: Δημήτρης Λάλλας Μαρξική Οικονομική Κοινωνιολογία: Ο καπιταλισμός στη σκέψη του Καρλ

Διαβάστε περισσότερα

1)Στην αρχαιότητα δεν υπήρχε διάκριση των κοινωνικών επιστημών από τη φιλοσοφία. Σ Λ

1)Στην αρχαιότητα δεν υπήρχε διάκριση των κοινωνικών επιστημών από τη φιλοσοφία. Σ Λ 1.2.1 1)α)Σε ποιους, ας τους πούμε κλάδους, διαιρούσε ο Αριστοτέλης τη Φιλοσοφία (6 μονάδες); β)ποιο ήταν το περιεχόμενο κάθε κλάδου από αυτούς; β)ποιος από αυτούς ασχολούνταν, έστω και έμμεσα, με την

Διαβάστε περισσότερα

Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος

Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920 ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος 1. Ο κοινοβουλευτισµός είναι η µορφή πολιτικής εκπροσώπησης

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ανάλυση των τάξεων και Αριστερά Γιάννης Μαύρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ανάλυση των τάξεων και Αριστερά Γιάννης Μαύρης (Κριτική στη θεωρία του ΚΚΕ για τις τάξεις της ελληνικής κοινωνίας) του Γιάννη Μαύρη Ποιοι είναι οι εχθροί μας, και Ποιοι είναι οι φίλοι μας; Αυτό το ζήτημα είναι ένα ζήτημα πρωταρχικής σημασίας για την

Διαβάστε περισσότερα

1. Η αναδιανομή του εισοδήματος δεν είναι μία από τις βασικές οικονομικές λειτουργίες του κράτους.

1. Η αναδιανομή του εισοδήματος δεν είναι μία από τις βασικές οικονομικές λειτουργίες του κράτους. ΑΘ. ΧΑΡΙΤΩΝΙΔΗΣ : ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΕΠΑΛ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10Ο : ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ 10.1. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ Για τις παρακάτω προτάσεις, να γράψετε στην κόλλα σας τον αριθμό της καθεμιάς και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

1.1. ΟΜΑΔΑ Α. Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος).

1.1. ΟΜΑΔΑ Α. Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος). ΑΘ. ΧΑΡΙΤΩΝΙΔΗΣ : ΑΟΘ για ΕΠΑΛ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο : ΒΑΣΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1.1. ΟΜΑΔΑ Α 1.1.1. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος).

Διαβάστε περισσότερα

1 Η Ελλάδα ζήτησε τη συνδρομή της Κοινωνίας των Εθνών, προκειμένου να αντιμετωπίσει ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ (ΕΑΠ)

1 Η Ελλάδα ζήτησε τη συνδρομή της Κοινωνίας των Εθνών, προκειμένου να αντιμετωπίσει ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ (ΕΑΠ) Γ. Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ 1. Η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ) 1 Η Ελλάδα ζήτησε τη συνδρομή της Κοινωνίας των Εθνών, προκειμένου να αντιμετωπίσει την περίθαλψη των προσφύγων την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΒΑΣΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ V PRC «Συνδικαλισμός, συνδικάτα και συνδικαλιστική συμμετοχή στη συγκυρία της οικονομικής κρίσης», ΒΑΣΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αντικείμενο της παρούσας έρευνας αποτέλεσε η διερεύνηση του βαθμού συνδικαλιστικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΙΙ (ΕΠΑ.Λ.) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 7,8,9,10

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΙΙ (ΕΠΑ.Λ.) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 7,8,9,10 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ 2009 2017 : ΚΕΦΑΛΑΙΑ 7,8,9,10 1 ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΙΙ (ΕΠΑ.Λ.) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2009 2017 ΚΕΦΑΛΑΙΑ 7,8,9,10 Να απαντήσετε αν

Διαβάστε περισσότερα

Μήνυμα για την παγκόσμια μέρα της Γυναίκας

Μήνυμα για την παγκόσμια μέρα της Γυναίκας Μήνυμα για την παγκόσμια μέρα της Γυναίκας «Μπροστά στην 8η Μάρτη, η ΚΕ του ΚΚΕ χαιρετίζει τις γυναίκες του λαού στη χώρα μας και σε όλο τον κόσμο, έχοντας τη σκέψη της στο δρόμο που άνοιξε για την ισοτιμία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

3.3 Κατανομή χρόνου μεταξύ αμειβόμενης εργασίας, οικιακής εργασίας και σχόλης - Αποφάσεις προσφοράς εργασίας στο πλαίσιο της οικογένειας

3.3 Κατανομή χρόνου μεταξύ αμειβόμενης εργασίας, οικιακής εργασίας και σχόλης - Αποφάσεις προσφοράς εργασίας στο πλαίσιο της οικογένειας 3.3 Κατανομή χρόνου μεταξύ αμειβόμενης εργασίας, οικιακής εργασίας και σχόλης - Αποφάσεις προσφοράς εργασίας στο πλαίσιο της οικογένειας Στην παράγραφο αυτή αίρουμε διαδοχικά τις υποθέσεις που κάναμε μέχρι

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας Ηγεσία και Διοικηση Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας 1. Η έννοια της αποτελεσματικής ηγεσίας Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε πως η έννοια της ηγεσίας δεν είναι ταυτόσημη με τις έννοιες της

Διαβάστε περισσότερα

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση Η βιομηχανική επανάσταση ήταν ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών, οικονομικών, τεχνικών, πολιτισμικών και πνευματικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση ξεκίνησε στα τέλη του 18 ου αιώνα από την Μ.Βρετανία.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Η κατάσταση έλλειψης εργασίας, κατά την οποία υπάρχει δυσαρμονία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, προσφέρονται λίγες θέσεις εργασίας, ενώ υπάρχουν πάρα πολλοί ενδ9ιαφερόμενοι. Είναι έννοια

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ - BOOK PRESENTATIONS

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ - BOOK PRESENTATIONS «ΣΠΟΥΔΑΙ», Τόμος 45, Τεύχος 3ο-4ο, Πανεπιστήμιο Πειραιώς / «SPOUDAI», Vol. 45, No 3-4, University of Piraeus ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ - BOOK PRESENTATIONS Κ. Ευστρατόγλου, «Ελεύθερη Διακίνηση Εργαζομένων στην

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 5: Οικογενειακή Εκμετάλλευση & Οικογενειακή Γεωργία (1/3) 1ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN 3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HESHER-OHIN Υπάρχουν δύο συντελεστές παραγωγής, το κεφάλαιο και η εργασία τους οποίους χρησιμοποιεί η επιχείρηση για να παράγει προϊόν Y μέσω μιας συνάρτησης παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΟΘ-ΙΙ ΕΠΑΛ 15/06/2017 ΘΕΜΑ Α

ΑΟΘ-ΙΙ ΕΠΑΛ 15/06/2017 ΘΕΜΑ Α ριστοβάθμιο ΘΕΜΑ Α Α1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας στο τετράδιό σας δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή ή τη λέξη Λάθος,

Διαβάστε περισσότερα

Περιφερειακή Ανάπτυξη

Περιφερειακή Ανάπτυξη ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Περιφερειακή Ανάπτυξη Διάλεξη 2: Οικονομική Ανάπτυξη και Οικονομική Μεγέθυνση (κεφάλαιο 1, Πολύζος Σεραφείμ) Δρ. Βασιλείου Έφη Τμήμα Οργάνωση και Διοίκηση Επιχειρήσεων Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑ Α Α

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑ Α Α ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α 1 ΟΜΑ Α Α α. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν µε την ένδειξη Σωστό ή Λάθος. α) Το 1840 η χωρητικότητα

Διαβάστε περισσότερα

2.1 Από την αγροτική κοινωνία στην κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης 2.1.1 Αγροτική κοινωνία Αγροτικές ονομάζονται οι κοινωνίες που ζουν από

2.1 Από την αγροτική κοινωνία στην κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης 2.1.1 Αγροτική κοινωνία Αγροτικές ονομάζονται οι κοινωνίες που ζουν από ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ---ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΩΡΕΣ: 4 2.1 Από την αγροτική κοινωνία στην κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης 2.1.1 Αγροτική κοινωνία Αγροτικές ονομάζονται οι κοινωνίες που ζουν

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Τεχνολογική εξέλιξη και τάση του ποσοστού κέρδους στον Μαρξ Γιώργος Σταμάτης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Τεχνολογική εξέλιξη και τάση του ποσοστού κέρδους στον Μαρξ Γιώργος Σταμάτης Τεχνολογική εξέλιξη και τάση του ποσοστού κέρδους στον Karl Marxτον Γιώργου Σταμάτη Ακόμη και σ' αυτούς, που δεν έχουν ασχοληθεί με την οικονομική θεωρία του Μαρξ είναι γνωστός ο μαρξικός νόμος της πτωτικής

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9. Έλεγχοι υποθέσεων

Κεφάλαιο 9. Έλεγχοι υποθέσεων Κεφάλαιο 9 Έλεγχοι υποθέσεων 9.1 Εισαγωγή Όταν παίρνουμε ένα ή περισσότερα τυχαία δείγμα από κανονικούς πληθυσμούς έχουμε τη δυνατότητα να υπολογίζουμε στατιστικά, όπως μέσους όρους, δειγματικές διασπορές

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικό Φροντιστήριο Στην Ελληνική Γλώσσα Απαντήσεις

Ειδικό Φροντιστήριο Στην Ελληνική Γλώσσα Απαντήσεις Απαντήσεις Α1. α. Κόμμα του Γ. Θεοτόκη: το κόμμα του Γ. θεοτόκη Αντιβενιζελικών. Σελ. 92-93 και Από τα Αντιβενιζελικά κόμματα..το πιο διαλλακτικό.σελ92 β. Προσωρινή Κυβέρνηση της Κρήτης(1905): Στο μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 12 - Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης

Ενότητα 12 - Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης Ενότητα 12 - Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης Ιστορία Γ Γυμνασίου Αίθουσα με μηχανές στο εργοστάσιο Chemnitz του Richard Hartmann (1868) Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης Εκβιομηχάνιση οικονομίας

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία του Διεθνούς Εμπορίου

Η Θεωρία του Διεθνούς Εμπορίου Η Θεωρία του Διεθνούς Εμπορίου 1. Περιεχόμενα Κεφαλαίου Α. Εισαγωγικά: Οι κατευθύνσεις του Σύγχρονου Εμπορίου B. Η Παραδοσιακή Θεωρία του Διεθνούς Εμπορίου Οι Εμποροκράτες Adam Smith: Απόλυτο Πλεονέκτημα

Διαβάστε περισσότερα

Καθοδηγόντας την ανάπτυξη: αγορές εναντίον ελέγχων. Δύο διαφορετικά συστήματα καθοδήγησης της ανάπτυξης εκ μέρους της αγοράς:

Καθοδηγόντας την ανάπτυξη: αγορές εναντίον ελέγχων. Δύο διαφορετικά συστήματα καθοδήγησης της ανάπτυξης εκ μέρους της αγοράς: Καθοδηγόντας την ανάπτυξη: αγορές εναντίον ελέγχων Δύο διαφορετικά συστήματα καθοδήγησης της ανάπτυξης εκ μέρους της αγοράς: 1) Το πρώτο σύστημα είναι η καπιταλιστική οικονομία ή οικονομία της αγοράς:

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Η ιστορική μαρξιστική συζήτηση για τις οικονομικές κρίσεις ( ) Γιάννης Μηλιός

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Η ιστορική μαρξιστική συζήτηση για τις οικονομικές κρίσεις ( ) Γιάννης Μηλιός και η σημασία της 1 του Γιάννη Μηλιού Εισαγωγή Στο τεύχος 36 των Θέσεων (Ιωακείμογλου & Μηλιός 1991) αναφερθήκαμε στη θεωρία των οικονομικών κρίσεων του Μαρξ, με βάση την έννοια της υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου,

Διαβάστε περισσότερα

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική*

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* 2 Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* Πιστεύω, σ αυτό είμαστε όλοι σύμφωνοι, ότι ο προσδιορισμός του περιεχομένου της παρούσης ιστορικής περιόδου και, ειδικά, η ανάπτυξη του ύστερου καπιταλισμού

Διαβάστε περισσότερα

1 η ΟΜΑΔΑ ΘΕΜΑ Α. Α1. α) Σωστό β) Λάθος γ) Λάθος δ) Σωστό ε) Λάθος Α2. 1 δ 2 γ 3 β 4 α Α3. 1 β 2 γ ΘΕΜΑ Β

1 η ΟΜΑΔΑ ΘΕΜΑ Α. Α1. α) Σωστό β) Λάθος γ) Λάθος δ) Σωστό ε) Λάθος Α2. 1 δ 2 γ 3 β 4 α Α3. 1 β 2 γ ΘΕΜΑ Β ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Α ) & ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΕΤΑΡΤΗ 19/04/2017 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1 η ΟΜΑΔΑ ΘΕΜΑ Α Α1. α) Σωστό β) Λάθος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΦΑΚΕΛΟΣ ΟΙ ΚΟΜΜΑΤΙΚΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΦΑΚΕΛΟΣ ΟΙ ΚΟΜΜΑΤΙΚΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΦΑΚΕΛΟΣ ΟΙ ΚΟΜΜΑΤΙΚΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ 110398 2015-2016 ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΜΟΣΧΟΝΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ι. ΘΕΜΑΤΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ - ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη Οργάνωση & Διοίκηση Επιχειρήσεων.

Σύγχρονη Οργάνωση & Διοίκηση Επιχειρήσεων. Σύγχρονη Οργάνωση & Διοίκηση Επιχειρήσεων. 1.1.2 : Ο ρόλος των Οικονομικών Οργανισμών. (Τι είναι οι Οικονομικοί Οργανισμοί;). Οι Οικονομικοί Οργανισμοί είναι οργανωμένες μορφές δραστηριότητας οι οποίοι

Διαβάστε περισσότερα

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι (1886-1964) Καρλ Πολάνυι Ούγγρος διανοητής νομάδας εβραϊκής καταγωγής με έντονη πνευματική και πολιτική δράση, θεμελιωτής του κλάδου της

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Λειτουργίες της εργασίας και αντιλήψεις περί εργασίας

1.3 Λειτουργίες της εργασίας και αντιλήψεις περί εργασίας 1.3 Λειτουργίες της εργασίας και αντιλήψεις περί εργασίας Η εργασία επιτελεί τέσσερεις βασικές λειτουργίες στις σύγχρονες κοινωνίες: την παραγωγή του πλούτου της κοινωνίας την αναπαραγωγή των ατόμων την

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. 1) Παράδειγµα κριτηρίου ερωτήσεων κλειστού τύπου - ανοικτού τύπου (εξέταση στο µάθηµα της ηµέρας)

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. 1) Παράδειγµα κριτηρίου ερωτήσεων κλειστού τύπου - ανοικτού τύπου (εξέταση στο µάθηµα της ηµέρας) ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 1) Παράδειγµα κριτηρίου ερωτήσεων κλειστού τύπου - ανοικτού τύπου (εξέταση στο µάθηµα της ηµέρας) ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΑΘΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΑΞΗ:... ΤΜΗΜΑ:... ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΤΙ Ο ΚΕΥΝΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ

ΓΙΑΤΙ Ο ΚΕΥΝΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΓΙΑΤΙ Ο ΚΕΥΝΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ Ernest Mandel Το λυκόφως του μονεταρισμού Ernest Mandel Γιατί ο Κέυνς δεν είναι η απάντηση Το Λυκόφως του Μονεταρισμού (1992) Καθώς οι καταστροφικές συνέπειες των πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Ο Επιχειρηματίας και η Επιχειρηματικότητα

Ο Επιχειρηματίας και η Επιχειρηματικότητα Διοίκηση ΜΜΕ και Επιχειρηματικότητα Διάλεξη 1 η (2017-18) Ο Επιχειρηματίας και η Επιχειρηματικότητα Δρ. Αλέξανδρος Αποστολάκης Email: aapostolakis@staff.teicrete.gr Τηλ.: 2810379621 E-class μαθήματος:

Διαβάστε περισσότερα

2.3 Η βιομηχανική επιχείρηση

2.3 Η βιομηχανική επιχείρηση 2.3 Η βιομηχανική επιχείρηση Η βιομηχανική επιχείρηση βρίσκεται ένα στάδιο πριν την εμπορική. Είναι αυτή που παράγει προϊόντα, χρησιμοποιώντας πρώτες ύλες και την ανθρώπινη εργασία, τα οποία προϊόντα πωλεί

Διαβάστε περισσότερα

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Η Παγκόσµια Μετανάστευση Το 2010, 214 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν μετανάστες, κατοικούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3. Παραγωγικότητα της εργασίας και συγκριτικό πλεονέκτημα: Το Ρικαρδιανό υπόδειγμα

Κεφάλαιο 3. Παραγωγικότητα της εργασίας και συγκριτικό πλεονέκτημα: Το Ρικαρδιανό υπόδειγμα Κεφάλαιο 3 Παραγωγικότητα της εργασίας και συγκριτικό πλεονέκτημα: Το Ρικαρδιανό υπόδειγμα Συγκριτικό πλεονέκτημα και κόστος ευκαιρίας Το Ρικαρδιανό υπόδειγμα χρησιμοποιεί τις έννοιες του κόστους ευκαιρίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ... 2 1. Συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας ορισμένου και αορίστου χρόνου... 2 1.1 Σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου... 3

Διαβάστε περισσότερα

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση Φύλλο Εργασίας 1. Αφού συμβουλευτείτε τη σελίδα 44 του βιβλίου σας καθώς και το χάρτη που παρατίθεται, να συμπληρώσετε την πιο

Διαβάστε περισσότερα

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Καθ. Γ. Αλογοσκούφης, Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία, 2014 Η Παγκόσµια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ. (Power of a Test) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21

Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ. (Power of a Test) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21 Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ (Power of a Test) Όπως είδαμε προηγουμένως, στον Στατιστικό Έλεγχο Υποθέσεων, ορίζουμε δύο είδη πιθανών λαθών (κινδύνων) που μπορεί να συμβούν όταν παίρνουμε αποφάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αντισταθμιστικές επιδράσεις στην απασχόληση από την εισαγωγή των νέων τεχνολογιών Δημήτρης Κατσορίδας

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αντισταθμιστικές επιδράσεις στην απασχόληση από την εισαγωγή των νέων τεχνολογιών Δημήτρης Κατσορίδας . (H θεωρια της αντισταθμισης)του Δημήτρη Κατσορίδα Πολλοί οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι η εκτόπιση εργασίας από την εφαρμογή των νέων τεχνολογιών στην παραγωγή, αναπτύσσει ταυτόχρονα μια σειρά αντισταθμιστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑ Α Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΟΜΑ Α Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΟΜΑ Α Α ΘΕΜΑ Α1 α. Να περιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

1η - 2η ιδακτική Ενότητα ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις

1η - 2η ιδακτική Ενότητα ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις Ε Ι Α Γ Ω Γ Η 16 1η - 2η ιδακτική Ενότητα ΕΙΑΓΩΓΗ Παρατηρήσεις - χόλια - Επεξηγήσεις 1. «τις µέρες µας όλο και πιο σηµαντικό τµήµα των κανόνων δικαίου βρίσκεται έξω από το Κράτος, όπως π.χ. τα όργανα της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ TOT ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΣΤΑ ΑΕΙ ΣΤΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΗΣ ΑΒΣΘ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ TOT ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΣΤΑ ΑΕΙ ΣΤΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΗΣ ΑΒΣΘ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ TOT ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΣΤΑ ΑΕΙ ΣΤΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΗΣ ΑΒΣΘ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Το σύστημα των εισαγωγικών εξετάσεων στις Ανώτατες σχολές τα τελευταία χρόνια δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑ 1: ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ?

ΕΡΩΤΗΜΑ 1: ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ? ΕΡΩΤΗΜΑ 1: ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ? ΕΠΕΙΔΗ: Η ΧΩΡΕΣ ΔΙΑΦΕΡΟΥΝ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥΣ ΕΙΤΕ (Α) ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΝΑ ΠΑΡΑΓΑΓΟΥΝ ΤΑ ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΓΑΘΑ, ΕΙΤΕ (Β) ΣΤΙΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΚΕΣ ΤΟΥΣ ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ ΓΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.gr Εισήγηση του Προέδρου του Οικονομικού Επιμελητηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 19 - Από την 3η Σεπτεμβρίου 1843 έως την έξωση του Όθωνα (1862) Ιστορία Γ Γυμνασίου

Ενότητα 19 - Από την 3η Σεπτεμβρίου 1843 έως την έξωση του Όθωνα (1862) Ιστορία Γ Γυμνασίου Ενότητα 19 - Από την 3η Σεπτεμβρίου 1843 έως την έξωση του Όθωνα (1862) Ιστορία Γ Γυμνασίου Ο Όθων συνδιαλέγεται με τον έφιππο συνταγματάρχη Δημήτριο Καλλέργη που του ζητά την παραχώρηση συντάγματος Καθιέρωση

Διαβάστε περισσότερα

Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας

Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας Τα κυριότερα χαρακτηριστικά της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας είναι η συνέχεια στόχων και στρατηγικών επιλογών στη βάση των πολιτικών αντιλήψεων

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΕΣ Από την προβιομηχανική στη βιομηχανική εποχή. Η Βιομηχανική Επανάσταση στην Αγγλία. Η εξάπλωση της Βιομηχανικής Επανάστασης στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Από την προβιομηχανική

Διαβάστε περισσότερα

1. Να διερευνήσετε τους λόγους για τους οποίους η οικονοµία της Ελλάδας, πολλές δεκαετίες µετά την ανεξαρτησία της, εξακολουθεί να είναι αρχαϊκή.

1. Να διερευνήσετε τους λόγους για τους οποίους η οικονοµία της Ελλάδας, πολλές δεκαετίες µετά την ανεξαρτησία της, εξακολουθεί να είναι αρχαϊκή. Ερωτήσεις σύντοµης απάντησης 1. Να διερευνήσετε τους λόγους για τους οποίους η οικονοµία της Ελλάδας, πολλές δεκαετίες µετά την ανεξαρτησία της, εξακολουθεί να είναι αρχαϊκή. 2. Σε ποιο µοντέλο (πρότυπο)

Διαβάστε περισσότερα

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 20 ος αιώνας } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 1 Taylor F. (1911) The Principles of Scientific Management. επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Οι κλασικές προσεγγίσεις αντιμετωπίζουν τη διαδικασία της επιλογής του τόπου εγκατάστασης των επιχειρήσεων ως αποτέλεσμα επίδρασης ορισμένων μεμονωμένων παραγόντων,

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία της Εμπορικής Πολιτικής

Η Θεωρία της Εμπορικής Πολιτικής Η Θεωρία της Εμπορικής Πολιτικής Περιεχόμενα Κεφαλαίου Α. Το Περιεχόμενο της Εμπορικής Πολιτικής Οι Δασμοί στις Εισαγωγές Τα μη Δασμολογικά Μέσα Προστασίας Β. Προστατευτισμός ή Ελεύθερο Εμπόριο Τα βασικά

Διαβάστε περισσότερα

Άνθρωπος και δοµηµένο περιβάλλον

Άνθρωπος και δοµηµένο περιβάλλον ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Άνθρωπος και δοµηµένο περιβάλλον Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Το περιβάλλον γίνεται ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΣ α) όταν µέσα

Διαβάστε περισσότερα

Συντοµογραφίες 11 Πρόλογος 13 Εισαγωγή 15

Συντοµογραφίες 11 Πρόλογος 13 Εισαγωγή 15 Πίνακας περιεχοµένων Συντοµογραφίες 11 Πρόλογος 13 Εισαγωγή 15 1. Ανθρωπογεωγραφία 19 2. Οι εξελίξεις στην οικονοµία 37 2.1. Ο πρωτογενής τοµέας της οικονοµίας 37 Tεχνογνωσία, συνέχειες, τοµές 55 2.2.

Διαβάστε περισσότερα

Συγκριτική Αναφορά Αγορών Ελαιολάδου. Γενικά

Συγκριτική Αναφορά Αγορών Ελαιολάδου. Γενικά Γενικά Η Ισπανία είναι ο μεγαλύτερος ελαιοπαραγωγός τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο όπου κατάφερε να διπλασιάσει την παραγωγή της μετά το 1990, ενώ ακολουθώντας σχεδιασμένη πολιτική παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα