ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ"

Transcript

1 ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ Μιχάλης Γιαννίου Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας ΑΘΗΝΑ Απρίλιος 2010

2 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το παρόν τεύχος αποτελεί την πρώτη έκδοση των σπουδαστικών σηµειώσεων για το κατ επιλογή µάθηµα «Πλοήγηση και Εφαρµογές» του 7ου εξαµήνου του Τµήµατος Τοπογραφίας του ΤΕΙ Αθήνας. Το µάθηµα αυτό στοχεύει στο να δώσει στους σπουδαστές του Τµήµατος τις βασικές γνώσεις που σχετίζονται µε την πλοήγηση, ένα αντικείµενο που µπαίνει µε ραγδαίους ρυθµούς στην καθηµερινή ζωή µας και στο οποίο ο ρόλος του Τοπογράφου Μηχανικού είναι πολυδιάστατος. Για τους µη ειδικούς η έννοια της πλοήγησης έχει να κάνει αποκλειστικά µε θέµατα που σχετίζονται µε τη ναυσιπλοΐα. Όσοι έχουν περισσότερη επαφή µε τα θέµατα αυτά γνωρίζουν ότι η πλοήγηση δεν περιορίζεται µόνο σε σκάφη που κινούνται σε κάποια υδάτινη επιφάνεια (θάλασσα, λίµνη, ποταµός) αλλά αναφέρεται γενικότερα σε οποιοδήποτε κινούµενο σώµα. Η κίνηση αυτή µπορεί να πραγµατοποιείται κυριολεκτικά οπουδήποτε: στην ξηρά, σε υδάτινη επιφάνεια (ή και κάτω από αυτή) στον αέρα, ακόµα και στο διάστηµα. Οι τεχνικές πλοήγησης που έχουν αναπτυχθεί εξειδικεύονται ανάλογα µε το πεδίο εφαρµογής τους. Σκοπός του παρόντος εγχειριδίου είναι να αντιµετωπίσει το αντικείµενο της πλοήγησης συνολικά. Για το λόγο αυτό εξειδικεύσεις στις επιµέρους κατηγορίες πλοήγησης γίνονται µόνο όταν αυτό κρίνεται σκόπιµο. Οι συνεχείς τεχνολογικές εξελίξεις στο χώρο της πλοήγησης επιβάλλουν τη συχνή ενηµέρωση και επέκταση των σπουδαστικών σηµειώσεων. Το παρόν τεύχος συντάχθηκε µε γνώµονα να κινήσει το ενδιαφέρον των σπουδαστών για το τόσο δυναµικά εξελισσόµενο αντικείµενο της πλοήγησης και να διευρύνει το τεχνολογικό και επιστηµονικό τους πεδίο. Για την κατανόηση του µαθήµατος είναι σηµαντικό οι σπουδαστές να έχουν αφοµοιώσει τις βασικές έννοιες του ορυφορικού Εντοπισµού, οι οποίες στο παρόν εγχειρίδιο θεωρούνται γνωστές. Αθήνα, Απρίλιος 2010 Μ. Γιαννίου Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ i

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... iii 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ Βασικές έννοιες Τεχνικές πλοήγησης - ιστορική εξέλιξη ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΥΜΑΤΙΚΗΣ Θεµελιώδεις σχέσεις κυµατικής Ηλεκτροµαγνητικό φάσµα και φαινόµενα µετάδοσης Η/Μ κυµάτων Τρόποι διάδοσης Η/Μ κυµάτων Το Φαινόµενο Doppler ΟΥΡΑΝΙΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗ Βασικές αρχές Όργανα και µέθοδοι µετρήσεων Σύγχρονες εφαρµογές της ουράνιας πλοήγησης ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΧΑΡΤΩΝ Ορθοδροµία - λοξοδροµία Μερκατορική προβολή ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΥΞΙ ΑΣ Γήινο µαγνητικό πεδίο ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΜΕ ΕΠΙΓΕΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Αρχή λειτουργίας Ραδιοφάροι Κυκλικά, υπερβολικά και αζιµουθιακά συστήµατα Κυκλικά συστήµατα Υπερβολικά συστήµατα LORAN-C OMEGA ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΜΕ ΟΡΥΦΟΡΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Αρχή λειτουργίας Ιστορική αναδροµή TRANSIT GPS Τεχνικές εντοπισµού µε GPS Αυτόνοµος εντοπισµός DGPS ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΚΠΟΜΠΗΣ ΙΟΡΘΩΤΙΚΩΝ ΣΗΜΑΤΩΝ Επίγεια συστήµατα εκποµπής διορθωτικών σηµάτων ορυφορικά συστήµατα εκποµπής διορθωτικών σηµάτων Αρχή λειτουργίας WAAS EGNOS Α ΡΑΝΕΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ...43 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ...48 ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ ii

4 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ Ελληνικές συντοµογραφίες Η/Μ ηλεκτροµαγνητικός Ξενόγλωσσες συντοµογραφίες DGPS EGNOS ESA FAA FOC GAGAN GBAS GNSS GOCE GPS INS LF LOP LORAN MF MSAS NDB PR RTK SBAS UHF VHF VLF VOR Differential GPS European Geostationary Navigation Overlay Service European Space Agency Federal Aviation Administration Full Operational Capability GPS and GEO Augmented Navigation Ground-Based Augmentation System Global Navigation Satellite Systems Gravity field and steady-state Ocean Circulation Explorer Global Positioning System Inertial Navigation System Low Frequency Line of Position LΟng RΑnge Navigation Medium Frequency MSAT Satellite-based Augmentation System Non-Directional Beacon Pseudorange Real-Time Kinematic Satellite-Based Augmentation System Ultra High Frequency Very High Frequency Very Low Frequency VHF Omnidirectional Range ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ iii

5 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αναζητώντας την ετυµολογία της λέξης πλοηγός, βλέπουµε ότι αυτή δηµιουργείται από την αρχαία λέξη πλου ς και την κατάληξη -ηγός, από το άγω κατά το στρατ-ηγός, οδ-ηγός κλπ (Τεγόπουλος-Φυτράκης, 1993) και σηµαίνει αυτόν που καθοδηγεί την πλεύση. Η λέξη πλοήγηση λοιπόν προέρχεται από το χώρο της πλεύσης στη θάλασσα, δηλαδή τη ναυσιπλοΐα. Τo ίδιο ισχύει και για τον αγγλικό όρο που χρησιµοποιείται για την πλοήγηση, τη λέξη «navigation», η οποία προέρχεται από το λατινικό «navigare», το οποίο υποδηλώνει ναυτικό ταξίδι. Πολύ συνοπτικά θα µπορούσαµε να πούµε ότι το αντικείµενο της πλοήγησης είναι να προσδιορίσει τη θέση µίας κινούµενης πλατφόρµας (π.χ. πλοίο, αεροπλάνο, αυτοκίνητο) και να µας καθοδηγήσει στον τελικό µας προορισµό. Παρόλο λοιπόν που η λέξη «πλοήγηση» προέρχεται από τον θαλάσσιο χώρο η έννοια της πλοήγησης προϋπήρχε των θαλάσσιων ταξιδιών. Πριν ακόµα αρχίσουν τα ναυτικά ταξίδια, οι άνθρωποι ανέπτυξαν τεχνικές πλοήγησης για να πραγµατοποιούν µακρινά ταξίδια στην στεριά. Μέχρι τον 19 ο αιώνα οι µετακινήσεις του ανθρώπου περιορίζονταν στην ξηρά και στη θάλασσα. Τον 20 ο αιώνα κατασκευάζονται τα πρώτα αεροπλάνα και σύντοµα αναπτύσσεται η αεροναυτιλία. Νέες µέθοδοι και τεχνικές πλοήγησης αναπτύσσονται για την κάλυψη των αναγκών της αεροπλοΐας. Παράλληλα µε τις πρώτες πτήσεις αεροπλάνων, κατασκευάζονται και τα πρώτα υποβρύχια, για την πλοήγηση των οποίων αναπτύσσονται νέες τεχνικές. Οι τεχνικές αυτές επεκτείνονται για την κάλυψη όλο και πιο εξειδικευµένων αναγκών όπως π.χ. η πλοήγηση µη επανδρωµένων υποβρύχιων σκαφών, τα οποία µπορούν µε τηλεχειρισµό να εκτελούν σύνθετες εργασίες σε µεγάλα βάθη. Ένας τοµέας µε ακόµα µεγαλύτερες απαιτήσεις σε θέµατα πλοήγησης είναι οι διαστηµικές εφαρµογές. Τα διαστηµικά οχήµατα βρίσκονται σε ένα τελείως διαφορετικό περιβάλλον από το Γήινο, όπου ακόµα και η ροή του χρόνου είναι διαφορετική λόγω των υψηλών ταχυτήτων και του εξασθενηµένου βαρυτικού δυναµικού. Η περίπτωση της καθοδήγησης ενός διαστηµικού λεωφορείου από το σηµείο εκτόξευσης µέχρι ένα διαστηµικό σταθµό και η πρόσδεσή του σε αυτόν, αποτελεί ένα καλό παράδειγµα για να συνειδητοποιήσει κάποιος πόσο απαιτητικό µπορεί να είναι το αντικείµενο της πλοήγησης, τόσο από θεωρητική όσο και από τεχνολογική πλευρά. Για την ανάπτυξη και υλοποίηση των σύγχρονων τεχνικών πλοήγησης είναι απαραίτητη η συνεργασία πολλών κλάδων της επιστήµης και της τεχνολογίας. Ενδεικτικά µπορούν να αναφερθούν η Φυσική, η Μηχανολογία, η Ροµποτική, οι επιστήµες της θάλασσας και του διαστήµατος. Ποιος είναι όµως ο ρόλος του Τοπογράφου Μηχανικού ανάµεσα στους άλλους κλάδους επιστηµόνων. Χωρίς καµία υπερβολή µπορούµε να πούµε ότι ο ρόλος του Τοπογράφου Μηχανικού είναι όχι µόνο ουσιαστικός αλλά και πολυδιάστατος. Εξ ορισµού ο Τοπογράφος είναι ο «Μηχανικός του χώρου». Πραγµατεύεται και µελετά το χώρο. Η πλοήγηση αποτελεί λοιπόν αντικείµενο του Τοπογράφου, αφού προϋποθέτει τη διεξαγωγή µετρήσεων και την επεξεργασία αυτών για τον προσδιορισµό, σε ένα κατάλληλο σύστηµα αναφοράς συντεταγµένων, της θέσης και της κίνησης ενός αντικειµένου. Πέρα όµως από αυτό η πλοήγηση εµπεριέχει την έννοια της απεικόνισης του κινούµενου σώµατος σε κάποια αναπαράσταση του χώρου, όπως π.χ. σε ψηφιακά 3 µοντέλα εδάφους/πόλεων προκειµένου να προσδιοριστεί ο τρόπος µετάβασης σε ένα άλλο σηµείο. Η αναπαράσταση του χώρου µπορεί γενικά να υλοποιείται µε έναν αναλογικό χάρτη, ένα ψηφιακό χάρτη σε διανυσµατική µορφή, ένα ψηφιακό 3 µοντέλο εδάφους ή πόλης. Η παραγωγή αυτών των υποβάθρων αλλά και η ένταξη τους µέσα σε ολοκληρωµένα συστήµατα πλοήγησης αποτελούν πεδία εφαρµογών του Τοπογράφου Μηχανικού. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 1

6 2. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 2.1 Βασικές έννοιες Ξεκινώντας το κεφάλαιο αυτό θα περιγράψουµε τις βασικότερες έννοιες που σχετίζονται µε το αντικείµενο την πλοήγησης. Όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης, οι έννοιες δεν προσδιορίζονται µέσω κάποιων «ορισµών», αλλά επεξηγούνται µε περιγραφικό τρόπο επισηµαίνοντας παράλληλα τα σηµεία που αποτελούν ειδοποιούς διαφορές. Αυτό γίνεται για δύο βασικούς λόγους. Ο πρώτος και κυριότερος λόγος είναι ότι σπάνια µπορεί ένας ορισµός λίγων γραµµών να προσδιορίσει απόλυτα µία έννοια τέτοιου είδους. Ο δεύτερος λόγος σχετίζεται µε το γεγονός ότι καθώς η τεχνολογία και η επιστήµη εξελίσσονται τα όρια µεταξύ των επιστηµονικών και τεχνολογικών τοµέων γίνονται όλο και λιγότερο ευδιάκριτα. Επειδή το εγχειρίδιο αυτό αντιµετωπίζει την πλοήγηση συνολικά, όταν για µία έννοια χρησιµοποιούνται περισσότεροι του ενός όροι, τότε θα αναφέρονται οι σηµαντικότεροι από αυτούς. Λόγω της ολοένα αυξανόµενης σηµασίας της αγγλικής ορολογίας, κρίθηκε σκόπιµο να δίνονται εντός παρενθέσεως και οι διεθνώς χρησιµοποιούµενοι αγγλικοί όροι. Οι βασικότερες έννοιες που σχετίζονται µε την πλοήγηση είναι οι ακόλουθες: Προσδιορισµός θέσης (position determination ή positioning) Ο προσδιορισµός θέσης συνίσταται στον υπολογισµό των συντεταγµένων ενός σώµατος (ή ενός σηµείου) σε ένα σαφώς καθορισµένο σύστηµα αναφοράς συντεταγµένων. Το σύστηµα αυτό µπορεί να είναι καρτεσιανό ή σύστηµα καµπυλόγραµµων συντεταγµένων (π.χ. γεωγραφικό πλάτος και µήκος). Ο προσδιορισµός θέσης συχνά αναφέρεται και ως εντοπισµός. Ειδικότερα στη ναυσιπλοΐα χρησιµοποιείται ο όρος προσδιορισµός στίγµατος. Συνοψίζοντας µπορούµε να πούµε ότι η έννοια του προσδιορισµού θέσης σχετίζεται µε το ερώτηµα «που βρίσκοµαι;» ή «ποια είναι η θέση µου;» (Hofmann-Wellenhof et al. 2003). Γραµµή θέσης (LOP: Line Of Position) Ο προσδιορισµός θέσης γίνεται µέσω µετρήσεων διαφόρων µεγεθών (αποστάσεων, γωνιών κ.α.) µεταξύ σηµείων γνωστών συντεταγµένων και του υπό προσδιορισµό σηµείου. Από κάθε µέτρηση προκύπτει ένας γεωµετρικός τόπος για τη θέση του άγνωστου σηµείου. Αυτός ο γεωµετρικός τόπος ονοµάζεται γραµµή θέσης. Η γραµµή θέσης µπορεί να έχει οποιοδήποτε σχήµα, ανάλογα µε το είδος της µέτρησης που έχουµε κάνει. Για παράδειγµα έχοντας µετρήσει απόσταση από ένα γνωστό σηµείο, η γραµµή θέσης που προκύπτει είναι ένα κύκλος µε κέντρο το γνωστό σηµείο και ακτίνα την µετρηθείσα απόσταση. Από την τοµή δύο ή περισσοτέρων γραµµών θέσης προκύπτει το στίγµα. Χάραξη πορείας - δροµολόγηση (routing) Η έννοια της χάραξης πορείας είναι ευρέως γνωστή από τη ναυσιπλοΐα. Στην πιο απλή µορφή της, όπου το πλοίο µπορεί να ξεκινήσει από το σηµείο αναχώρησης και να φθάσει στο σηµείο άφιξης κινούµενο µε σταθερή πορεία, η χάραξη πορείας συνίσταται στον προσδιορισµό της γωνίας ως προς τον Βορρά µε την οποία πρέπει να κινηθεί το πλοίο. Η γωνία αυτή ονοµάζεται πορεία ή πλεύση ( ηµαράκης, 1995). Στην πράξη όµως τα πράγµατα είναι πιο σύνθετα. Συνήθως το πλοίο δεν µπορεί να φτάσει στον προορισµό του διατηρώντας σταθερή πορεία. Στη γενική αυτή ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 2

7 περίπτωση πρέπει να καθοριστούν τα ενδιάµεσα σηµεία αλλαγής πορείας και να προσδιοριστούν οι επιµέρους πορείες. Κάτι αντίστοιχο µε τη χάραξη πορείας είναι και η έννοια της δροµολόγησης, η οποία χρησιµοποιείται περισσότερο όταν η κίνηση γίνεται µέσω ενός οδικού δικτύου. Στην περίπτωση αυτή πρέπει να καθοριστεί το δροµολόγιο (route). Χαρακτηριστικό παράδειγµα δροµολόγησης έχουµε σε ένα σύστηµα πλοήγησης αυτοκινήτου, όπου ορίζουµε τον προορισµό µας και το σύστηµα στη συνέχεια εφαρµόζει αλγόριθµους δροµολόγησης προκειµένου να προσδιορίσει το συντοµότερο δροµολόγιο. Σήµερα εφαρµόζονται σύνθετοι αλγόριθµοι οι οποίοι βελτιστοποιούν τη δροµολόγηση λαµβάνοντας υπόψη πολλαπλά κριτήρια και µπορούν να σταθµίζουν δυναµικές παραµέτρους (π.χ. κυκλοφοριακός φόρτος) ώστε να τροποποιούν όταν χρειάζεται το υπολειπόµενο δροµολόγιο. Συνοψίζοντας µπορούµε να πούµε ότι οι έννοιες της χάραξης πορείας και της δροµολόγησης σχετίζονται µε το ερώτηµα «πώς θα πάω στο σηµείο που θέλω;» (Hofmann-Wellenhof et al. 2003). Καθοδήγηση (guidance-pilοtage) Έχοντας χαράξει την επιθυµητή πορεία (ή έχοντας κάνει τη δροµολόγηση) η καθοδήγηση συνίσταται στο σύνολο των ενεργειών που θα κάνουν το κινούµενο µέσο να ακολουθήσει την επιθυµητή πορεία ή δροµολόγιο. Στην απλή περίπτωση ενός σκάφους η καθοδήγηση συνίσταται στην τοποθέτηση του πηδαλίου κατά τρόπο ώστε το σκάφος να ακολουθήσει την επιθυµητή πορεία. Στην περίπτωση ενός δορυφόρου που βρίσκεται σε τροχιά και πρέπει να εκτελέσει µία διορθωτική µανούβρα (orbital maneuver) η καθοδήγηση συνίσταται στο να δοθούν µε τηλεχειρισµό από το κέντρο ελέγχου οι κατάλληλες εντολές στους µηχανισµούς πρόωσης. Συνοψίζοντας µπορούµε να πούµε ότι η έννοια της καθοδήγησης σχετίζεται µε το ερώτηµα «τι πρέπει να κάνω τώρα για να ακολουθήσω την πορεία που έχω χαράξει;» (Hofmann-Wellenhof et al. 2003). Πλοήγηση (navigation) Η έννοια της πλοήγησης περιγράφεται τελευταία καθώς είναι ευρύτερη και περιλαµβάνει και έννοιες που περιγράφηκαν παραπάνω. Ο όρος «πλοήγηση» αναφέρεται σε κινούµενα σώµατα και περιλαµβάνει τις διαδικασίες: της χάραξης πορείας του προσδιορισµού της κίνησης, δηλαδή προσδιορισµού: o της θέσης o της ταχύτητας (velocity) o του προσανατολισµού (attitude) της καθοδήγησης κινούµενων αντικειµένων (οχηµάτων, σκαφών κ.λ.π.). Κλείνοντας την παράγραφο αυτή, πρέπει να αναφερθεί ότι οι παραπάνω όροι δεν χρησιµοποιούνται πάντοτε µε τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Για παράδειγµα στον τοµέα της αυτοµατοποιηµένης καθοδήγησης, ο όρος «καθοδήγηση» (guidance) χρησιµοποιείται σχεδόν αποκλειστικά για αυτοµατοποιηµένη διαδικασία καθοδήγησης, ενώ όταν πρόκειται για καθοδήγηση που γίνεται µε ανθρώπινη παρέµβαση χρησιµοποιείται ο όρος «πλοήγηση» (navigation). ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 3

8 2.2 Τεχνικές πλοήγησης - ιστορική εξέλιξη Η ιστορία της πλοήγησης είναι στενά συνδεδεµένη µε την πορεία του ανθρώπου πάνω στη Γη. Ο άνθρωπος ανέκαθεν χρειαζόταν να εφαρµόζει κάποιους τρόπους πλοήγησης προκειµένου να κινείται από το ένα µέρος στο άλλο. Αρχικά επρόκειτο για µετακινήσεις στην ξηρά, στη συνέχεια στη θάλασσα, αργότερα στον αέρα και υποβρυχίως και τα τελευταία χρόνια στο διάστηµα. Στη συνέχεια παρατίθενται οι κυριότερες τεχνικές πλοήγησης. Η σειρά µε την οποία δίνονται οι τεχνικές αυτές αντικατοπτρίζει εν γένει και τη χρονική σειρά µε την οποία αναπτύχθηκαν. Έτσι η παράγραφος αυτή υπέχει και θέση ιστορικής αναδροµής της εξέλιξης της πλοήγησης. Χρήση ουράνιων σωµάτων Ο όρος ουράνια πλοήγηση (celestial navigation ή astronavigation) περιγράφει την πλοήγηση που γίνεται µε χρησιµοποιώντας τα ουράνια σώµατα και κυρίως τα άστρα, τον ήλιο και τους πλανήτες. Η πιο απλή µορφή της ουράνιας πλοήγησης είναι γνωστή σε όλους: Πρόκειται για την εύρεση της διεύθυνσης του Βορρά παρατηρώντας τον πολικό αστέρα. Η ουράνια πλοήγηση µπορεί να θεωρηθεί ως η παλαιότερη τεχνική πλοήγησης. Με χρήση των άστρων γινόταν η πλοήγηση των πλοίων από τα αρχαία χρόνια. Σχετικές αναφορές υπάρχουν σε αρχαία κείµενα όπως η Οδύσσεια του Οµήρου. Η θεωρία της περιστροφής της Γης γύρω από τον άξονά της αλλά και γύρω από τον Ήλιο µαζί µε τους άλλους πλανήτες είχε διατυπωθεί από τον Αρίσταρχο το Σάµιο ( π.χ.). Χρήση χαρτών Σηµαντική ώθηση στην πλοήγηση δίνεται από την εφεύρεση των χαρτών. Το 225 π.χ. ο Ερατοσθένης παρήγαγε ένα χάρτη χρησιµοποιώντας παρατηρήσεις του Πυθέα, ο οποίος βάσει του µήκους της σκιάς ενός γνώµονα προσδιόριζε το γεωγραφικό πλάτος. Τον δεύτερο αιώνα π.χ. ο Ίππαρχος προτείνει το σύστηµα των µεσηµβρινών και παραλλήλων. Ο Πτολεµαίος ( µ.χ.) δηµιούργησε το πρώτο είδος ενός «παγκόσµιου» χάρτη. Οι διαθέσιµοι χάρτες χρησιµοποιούνταν ευρύτατα για να καταγράφονται οι πορείες των πλοίων. Χρήση µαγνητικής πυξίδας Αρχικά η πλοήγηση µε χρήση χαρτών γινόταν κυρίως µέσω οπτικών παρατηρήσεων χαρακτηριστικών σηµείων της ξηράς και ουράνιων σωµάτων. Κατά τα τέλη του 12 ου αιώνα π.χ. εφευρίσκεται η µαγνητική πυξίδα. Η χρησιµοποίησή της (magnetic compass navigation) σηµατοδοτεί ένα ιστορικό ορόσηµο στην εξέλιξη των τεχνικών πλοήγησης. Πλέον, ο προσανατολισµός κατά τη ναυσιπλοΐα µπορεί να γίνεται ανά πάσα στιγµή, ακόµα και στην ανοιχτή θάλασσα (απουσία οποιωνδήποτε χαρακτηριστικών σηµείων ξηράς) ακόµα και όταν δεν µπορεί να εφαρµοστεί ουράνια πλοήγηση. Η µαγνητική πυξίδα αποτελεί ένα εξαιρετικό εργαλείο για τον προσδιορισµό της διεύθυνσης του Βορρά και κατά συνέπεια της πορείας ενός κινούµενου σώµατος. Για τον προσδιορισµό όµως της θέσης (π.χ. στίγµα µε τη µορφή φ,λ) απαιτούνται περισσότερα στοιχεία. Συχνά η πυξίδα χρησιµοποιείται σε συνδυασµό µε µία διάταξη µέτρησης της διανυόµενης απόστασης, όπως ένα οδόµετρο (odometer) ή δροµόµετρο. Έτσι, γνωρίζοντας τη θέση αναχώρησης, το στίγµα µπορεί να προσδιορίζεται ανά πάσα στιγµή µέσω της διεύθυνσης και της απόστασης. Χρήση ραδιοκυµάτων επίγειων σταθµών Οι εξελίξεις των τηλεπικοινωνιών στις αρχές του 20 ου αιώνα επιτρέπουν τον προσδιορισµό διευθύνσεων και αποστάσεων µέσω ηλεκτροµαγνητικών σηµάτων που εκπέµπονται από κατάλληλες κεραίες. Το 1945 αναπτύσσεται το σύστηµα LORAN (Long Range Navigation). ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 4

9 Αποτελείται από ένα δίκτυο σταθµών ξηράς, οι οποίοι εκπέµπουν κατάλληλα σήµατα µέσω των οποίων ένας δέκτης µπορεί να προσδιορίζει το στίγµα του. Γενικότερα η χρήση ραδιοκυµάτων (ηλεκτροµαγνητικά σήµατα συγκεκριµένων συχνοτήτων) περιγράφεται συνήθως µε τον όρο ραδιοπλοήγηση (radio navigation). Χρήση δορυφόρων Η χρήση ραδιοκυµάτων από επίγειους ποµπούς επέτρεψε τον άµεσο προσδιορισµό στίγµατος στις δύο ή τις τρεις διαστάσεις. Για πρώτη φορά κάποια συσκευή έδινε απευθείας τις συντεταγµένες της θέσης της. Τα συστήµατα αυτά όµως µειονεκτούσαν λόγω της εξάρτησής τους από τους επίγειους σταθµούς. Όσο η απόσταση ποµπών-δέκτη µεγάλωνε, η ακρίβεια σταδιακά µειώνονταν και από ένα όριο και µετά ο προσδιορισµός στίγµατος ήταν ανέφικτος. Η λύση στο πρόβληµα δίνεται τη δεκαετία του 1960, όταν κατασκευάζεται το πρώτο δορυφορικό σύστηµα πλοήγησης (satellite navigation system). Σήµερα, το γνωστότερο δορυφορικό σύστηµα πλοήγησης είναι το σύστηµα GPS. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 5

10 3. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΥΜΑΤΙΚΗΣ Η ενασχόληση µε την πλοήγηση προϋποθέτει την ύπαρξη βασικών γνώσεων άλλων επιστηµών και κυρίως της Φυσικής και των Τηλεπικοινωνιών. Το παρόν κεφάλαιο περιλαµβάνει τις απαραίτητες γνώσεις, οι οποίες παρουσιάζονται µε συνοπτικό τρόπο και υπό το πρίσµα της εφαρµογής τους στην πλοήγηση. 3.1 Θεµελιώδεις σχέσεις κυµατικής Οι τεχνικές πλοήγησης µε επίγειους σταθµούς εκποµπής ραδιοκυµάτων και µε δορυφορικά συστήµατα στηρίζονται στην εκποµπή και λήψη ηλεκτροµαγνητικών (Η/Μ) κυµάτων. Για το λόγο αυτό είναι σηµαντική η κατανόηση των βασικών αρχών που διέπουν τη διάδοση και χρήση των ηλεκτροµαγνητικών κυµάτων. Η συχνότητα f ενός κύµατος συνδέεται µε το µήκος κύµατος λ και την ταχύτητα διάδοσής του v µέσω της σχέσης: v = λ f (3.1) Η παραπάνω σχέση ισχύει γενικά στην κυµατική, είτε πρόκειται για Η/Μ κύµα είτε για κύµα άλλου είδους όπως π.χ. ακουστικό ή σεισµικό. Στην περίπτωση των Η/Μ κυµάτων που µεταδίδονται στο κενό η σχέση 3.1 γίνεται: c = λ f (3.2) όπου c είναι η ταχύτητα του φωτός στο κενό. Η τιµή του c που κατά κανόνα χρησιµοποιείται είναι: c = m/sec (3.3) Η συχνότητα f ενός κύµατος συνδέεται µε την περίοδο Τ µέσω της σχέσης: f 1 = T (3.4) και έχει µονάδα µέτρησης το Hz (Hertz) που ισούται µε µία πλήρη ταλάντωση ανά 1 sec. 3.2 Ηλεκτροµαγνητικό φάσµα και φαινόµενα µετάδοσης Η/Μ κυµάτων Οι ιδιότητες µετάδοσης ενός Η/Μ κύµατος σε ένα συγκεκριµένο µέσο εξαρτώνται από τη συχνότητά του, ή ισοδύναµα (βλ. σχέση 3.2) από το µήκος κύµατος. Τα Η/Μ κύµατα κατηγοριοποιούνται συνήθως µε βάση την προέλευσή τους και το µήκος κύµατος. Στην εικόνα 3.1 δίνεται µία συνοπτική απεικόνιση του ηλεκτροµαγνητικού φάσµατος. Στον πίνακα 3.1 δίνονται οι διάφορες ζώνες συχνοτήτων (frequency bands) του Η/Μ φάσµατος και επισηµαίνονται αυτές που σχετίζονται µε τις τεχνολογίες πλοήγησης. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 6

11 Εικόνα 3.1: Το ηλεκτροµαγνητικό φάσµα (ΕΕΤΤ, 2008). Πίνακας 3.1: Ζώνες συχνοτήτων και χρήσεις τους σε εφαρµογές πλοήγησης Ζώνη συχνοτήτων f λ Εφαρµογές πλοήγησης ΕLF 3-30 Hz Km Extremely Low Frequency SLF Hz Km Super Low Frequency ULF Hz Km Ultra Low Frequency VLF 3-30 KHz Km Σύστηµα Omega Very Low Frequency LF KHz 10-1Km Σύστηµα Loran-C Low Frequency MF KHz m Ραδιοφάροι NDB Medium Frequency HF 3-30 MHz m High Frequency VHF MHz 10-1m Ραδιοφάροι VOR Very High Frequency UHF Ultra High Frequency MHz cm ορυφορικά συστήµατα πλοήγησης/τηλεπικοινωνιών Radio link GNSS-RTK SHF Super High Frequency 3-30 GHz 10 1 cm Κινητά τηλέφωνα 2 ης γενιάς Κατά τη µετάδοση των ηλεκτροµαγνητικών κυµάτων µπορούν να λάβουν χώρα διάφορα φαινόµενα 1. Πέραν των γνωστών φαινοµένων της ανάκλασης, διάθλασης και διάχυσης, υπάρχουν και κάποια φαινόµενα που έχουν ενδιαφέρον στις εφαρµογές πλοήγησης. Στη συνέχεια περιγράφονται τρία από αυτά τα φαινόµενα. Σηµειώνεται ότι η προσέγγιση των φαινοµένων γίνεται µε περιγραφικό τρόπο, χωρίς να χρησιµοποιούνται εξειδικευµένες έννοιες από τη θεωρία πεδίων, οι οποίες είναι απαραίτητες για τον αυστηρό θεωρητικό ορισµό των φαινοµένων. 1 Μία εκτενής περιγραφή των φαινοµένων διάδοσης δίνεται από τον Laurila (1976). ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 7

12 Εξασθένηση Στη γενική περίπτωση της εκποµπής ενός Η/Μ κύµατος από µία σηµειακή πηγή στον ελεύθερο χώρο, η ακτινοβολούµενη ισχύς µεταδίδεται προς όλες τις κατευθύνσεις. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα, να µειώνεται η ισχύς του σήµατος που φτάνει σε µία κεραία λήψης, σε αναλογία µε την απόσταση µεταξύ πηγής εκποµπής και κεραίας λήψης. Το φαινόµενο αυτό καλείται εξασθένηση (attenuation). Απορρόφηση Στο κενό η διάδοση των Η/Μ κυµάτων γίνεται ανεµπόδιστα (Αλεξίου, 2004). Όταν όµως τα Η/Μ κύµατα διέρχονται µέσα από ένα µέσο διάδοσης, όπως π.χ. η ατµόσφαιρα της Γης, ένα µέρος της ενέργειάς τους απορροφάται από το µέσο διάδοσης, µε αποτέλεσµα να µειώνεται η ισχύς του σήµατος. Το φαινόµενο αυτό καλείται απορρόφηση (absorption) 1. Το πόσο έντονο θα είναι το φαινόµενο της απορρόφησης κατά τη διέλευση των κυµάτων από την ατµόσφαιρα, εξαρτάται κατά κύριο λόγο από τη συχνότητα της Η/Μ ακτινοβολίας. Στην εικόνα 3.2 δίνεται η απορρόφηση που προκαλούν το οξυγόνο και οι υδρατµοί κατά τη διάδοση του Η/Μ κύµατος σε ένα Km ατµόσφαιρας σαν συνάρτηση της συχνότητας του κύµατος. Για συχνότητες χαµηλότερες από τα 3 GHz η απορρόφηση είναι ασήµαντη, εκτός εάν η απόσταση διάδοσης είναι πολύ µεγάλη. Για τα σήµατα των δορυφόρων GPS ( GHz και GHz) η απορρόφηση είναι τέτοια ώστε να φτάνει στη Γη επαρκής ισχύς του σήµατος για τη λειτουργία των δεκτών. Τα σήµατα όµως των δορυφόρων µε µικρές γωνίες ανύψωσης, τα οποία διανύουν µεγάλη απόσταση µέσα στην ατµόσφαιρα είναι σηµαντικά ασθενέστερα από τα σήµατα των δορυφόρων µε µεγάλες γωνίες ανύψωσης (εικόνα 3.3.). Το φαινόµενο αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό και κατά τη διάρκεια Εικόνα 3.2: Απορρόφηση των Η/Μ κυµάτων στην ατµόσφαιρα ως συνάρτηση της συχνότητας του κύµατος (Αλεξίου, 2004) 1 Η ορολογία που χρησιµοποιείται δεν είναι ενιαία. Κάποιοι συγγραφείς χρησιµοποιούν τον όρο εξασθένηση για να περιγράψουν την απορρόφηση της Η/Μ ακτινοβολίας από την ατµόσφαιρα. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 8

13 των µετρήσεων από τη µείωση της ισχύος του σήµατος των δορυφόρων GPS (SNR L1, SNR L2). Η εξασθένηση των σηµάτων αυξάνει ραγδαία για γωνίες ανύψωσης µικρότερες από περίπου 30 ο. Για την απόρριψη των σηµάτων δορυφόρων µε πολύ µικρές γωνίες ανύψωσης, χρησιµοποιούνται γωνίες αποκοπής (elevation mask ή cut-off angle) από 5 ο έως 20 ο ανάλογα µε την εφαρµογή. Εικόνα 3.3: Αύξηση της διαδροµής που διανύουν τα δορυφορικά σήµατα µέσα στην ατµόσφαιρα, όταν η γωνία ανύψωσης είναι µικρή. Περίθλαση Το φαινόµενο της περίθλασης (diffraction) µπορεί να προκληθεί από ένα εµπόδιο το οποίο διακόπτει εν µέρει τη διάδοση του σήµατος. Σε αυτή την περίπτωση, το σώµα καθίσταται δευτερογενής πηγή εκποµπής (αρχή του Huygens) και µεταδίδει το σήµα και σε άλλες διευθύνσεις (βλ εικόνα 3.4). Το φαινόµενο της περίθλασης µπορεί να φανεί χρήσιµο, καθώς µπορεί να εξασφαλίσει ζεύξη σε περιπτώσεις που δεν υπάρχει οπτική επαφή (εικόνα 3.5). Εικόνα 3.4: ιάδοση σήµατος και προς άλλες κατευθύνσεις λόγω περίθλασης. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 9

14 Εικόνα 3.5: Εξασφάλιση ζεύξης µέσω περίθλασης. 3.3 Τρόποι διάδοσης Η/Μ κυµάτων Ανάλογα µε τον τρόπο µετάδοσής τους, τα Η/Μ κύµατα διακρίνονται σε 1 : κατευθείαν κύµατα (ή οπτικής επαφής) (direct waves, line-of-sight waves) επιφανειακά κύµατα (ή εδάφους) (ground waves) ουράνια κύµατα (sky waves). Στη συνέχεια περιγράφονται συνοπτικά οι τρεις κατηγορίες κυµάτων. Αξίζει να σηµειωθεί ότι ο τρόπος διάδοσης ενός κύµατος εξαρτάται κατά κύριο λόγo από το µήκος κύµατος. Είναι συνεπώς αυτονόητο ότι τα όρια µεταξύ των κατηγοριών δεν µπορεί να είναι απόλυτα σαφή. Κατευθείαν κύµατα Ως κατευθείαν κύµατα χαρακτηρίζονται αυτά, για τα οποία µπορούµε µε καλή προσέγγιση να θεωρήσουµε ότι µεταδίδονται κατά µήκος της ευθείας γραµµής που συνδέει την κεραία εκποµπής µε την κεραία λήψης. Για τα κατευθείαν κύµατα σηµειώνονται τα εξής: στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα κύµατα µε συχνότητες ίσες και µεγαλύτερες των VHF απαιτούν ορατότητα µεταξύ των σηµείων εκποµπής και λήψης 2 Ο κύριος περιοριστικός παράγοντας για την εµβέλεια των κυµάτων χώρου είναι η καµπυλότητα της Γης. Σε µία καθαρά γεωµετρική θεώρηση του θέµατος, η µέγιστη απόσταση b στην οποία µπορούµε να λάβουµε ένα κύµα χώρου καλείται γεωµετρικός ορίζοντας και δίνεται από τον προσεγγιστικό τύπο: ( h ) b = h (3.5) 1 2 όπου h 1 και h 2 τα ύψη (σε m) των κεραιών εκποµπής και λήψης, όπως φαίνεται και στην εικόνα Σηµειώνεται ότι οι παραπάνω όροι χρησιµοποιούνται µερικές φορές στη βιβλιογραφία και µε διαφορετικές έννοιες, κυρίως όταν πρόκειται για εξειδικευµένες θεωρήσεις. 2 Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο δεν πρέπει να υπάρχουν εµπόδια µεταξύ του δορυφόρου και του δέκτη GNSS και µεταξύ ποµπού-δέκτη για τη µετάδοση διορθώσεων µέσω UHF για εφαρµογές DGPS και RTK. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 10

15 Εικόνα 3.6: Μετάδοση απευθείας κύµατος: Γεωµετρικός ορίζοντας (Hofmann-Wellenhof et al. 2003). Στην πραγµατικότητα το κύµα δεν µεταδίδεται σε απόλυτα ευθεία γραµµή, αλλά ακολουθεί µία καµπυλωµένη τροχιά. Η καµπύλη αυτή στρέφει κατά κανόνα τα κοίλα προς την επιφάνεια της Γης µε συνέπεια η απόσταση που µπορεί να φτάσει ένα κύµα να είναι µεγαλύτερη από το γεωµετρικό ορίζοντα. Η απόσταση αυτή καλείται ραδιοηλεκτρικός ορίζοντας και υπό συνηθισµένες συνθήκες υπερβαίνει το γεωµετρικό ορίζοντα κατά περίπου 15%-25% (εικόνα 3.7) 1. Το φαινόµενο της καµπύλωσης µπορεί επίσης να παρακάµψει ένα χαµηλό εµπόδιο και να εξασφαλίσει ζεύξη σε περιπτώσεις που δεν υπάρχει οπτική επαφή της κεραίας λήψης µε τον ποµπό. Εικόνα 3.7: Γεωµετρικός και ραδιοηλεκτρικός ορίζοντας για απευθείας κύµατα. Τέλος, ένα άλλο φαινόµενο που µπορεί να αυξήσει την εµβέλεια των µικροκυµάτων είναι η λεγόµενη υπερδιάθλαση (superreffraction) γνωστή και ως κυµατοδήγηση (ducting) (Αλεξίου, 2004). Το φαινόµενο αυτό προϋποθέτει τη διαστρωµάτωση της τροπόσφαιρας, έτσι ώστε ένα στρώµα θερµού αέρα να βρίσκεται πάνω από ένα ψυχρότερο στρώµα (εικόνα 3.8). Πρόκειται στην ουσία για την περίπτωση της θερµοκρασιακής αναστροφής, η οποία αποτελεί εξαίρεση. Υπό συγκεκριµένες προϋποθέσεις µπορεί ένα κύµα να µεταδοθεί λόγω της υπερδιάθλασης σε αποστάσεις µεγαλύτερες από 1000Km. Εικόνα 3.8: Το φαινόµενο της υπερδιάθλασης στην τροπόσφαιρα (Hofmann-Wellenhof et al. 2003). 1 Σηµειώνεται ότι η εµβέλεια µίας ζεύξης εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως τα χαρακτηριστικά των κεραιών που χρησιµοποιούνται, το είδος της πληροφορίας που µεταφέρεται, την τεχνική διαµόρφωσης και αποδιαµόρφωσης κλπ. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 11

16 Επιφανειακά κύµατα Ως επιφανειακά κύµατα χαρακτηρίζονται αυτά τα οποία διαδίδονται ακολουθώντας την καµπυλότητα της Γης (εικόνα 3.9). Για τα επιφανειακά κύµατα σηµειώνονται τα εξής: στην κατηγορία αυτή ανήκουν κυρίως τα κύµατα VLF, LF και MF προσφέρονται για µετάδοση σηµάτων σε µεγάλες αποστάσεις 1. Εικόνα 3.9: Μετάδοση επιφανειακού κύµατος. Ουράνια κύµατα Ως ουράνια κύµατα χαρακτηρίζονται αυτά τα οποία µετά την εκποµπή τους από την επίγεια κεραία ανακλώνται από την ιονόσφαιρα. πίσω στη Γη (εικόνα 3.10). Για τα ουράνια κύµατα σηµειώνονται τα εξής: στην κατηγορία αυτή ανήκουν κυρίως τα κύµατα µε συχνότητα µικρότερη των 30 MHz η επίδραση της ιονόσφαιρας (απορρόφηση, ανάκλαση) εξαρτάται σηµαντικά από την ηλιακή δραστηριότητα η οποία καθορίζει το βαθµό φόρτισης των ιονοσφαιρικών στιβάδων (D,E, F1 και F2) και κατά συνέπεια από την ώρα της ηµέρας µε µία µόνο ανάκλαση στην ιονόσφαιρα µπορεί να καλυφθεί απόσταση µέχρι 4000Km. (Αλεξίου, 2004). Εικόνα 3.10: Μετάδοση ουράνιου κύµατος. 1 Χαρακτηριστική περίπτωση χρήσης επιφανειακών κυµάτων αποτελεί το σύστηµα Loran-C, όπου τα κύµατα LF των σταθµών ξηράς λαµβάνονται σε αποστάσεις µέχρι 2000 Km στη θάλασσα. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 12

17 3.4 Το Φαινόµενο Doppler Το φαινόµενο Doppler γίνεται εύκολα αντιληπτό όταν µία ηχητική πηγή βρίσκεται σε κίνηση ως προς έναν ακίνητο παρατηρητή. Κατά τη φάση που η πηγή πλησιάζει προς τον παρατηρητή ο ήχος (εκτός από δυνατότερος) γίνεται και οξύτερος, έχει δηλαδή µεγαλύτερη συχνότητα (εικόνα 3.11). Μόλις περάσει µπροστά από τον παρατηρητή και αρχίσει να αποµακρύνεται, ο ήχος γίνεται λιγότερο οξύς καθώς η συχνότητα του µικραίνει. Γενικά το φαινόµενο Doppler λαµβάνει χώρα οποτεδήποτε υπάρχει σχετική κίνηση µεταξύ του παρατηρητή και της πηγής εκποµπής. Επίσης δεν αφορά µόνο τα ηχητικά κύµατα αλλά γενικότερα όλες τις περιπτώσεις µετάδοσης ενέργειας µέσω κυµάτων. Το φαινόµενο µελετήθηκε από τον αυστριακό φυσικό Doppler το Ακίνητη πηγή εκποµπής Πηγή εκποµπής κινούµενη προς τα δεξιά Εικόνα 3.11: Φαινόµενο Doppler: Πύκνωση των µετώπων του κύµατος προς την κατεύθυνση κίνησης της πηγής εκποµπής. Εάν η εκπεµπόµενη συχνότητα είναι f e και η συχνότητα η οποία λαµβάνεται είναι f r, τότε η διαφορά µεταξύ των δύο συχνοτήτων f ονοµάζεται µετατόπιση Doppler (Doppler shift) και προσεγγιστικά δίνεται από τον τύπο: f e dρ f = f r f e = (3.6) c dt όπου c η ταχύτητα διάδοσης του κύµατος στο συγκεκριµένο µέσο, ρ η απόσταση µεταξύ σηµείου εκποµπής και σηµείου λήψης και dρ/dt η σχετική ακτινική ταχύτητα. Τονίζεται ότι ο παραπάνω τύπος είναι προσεγγιστικός και έχει απλοποιηθεί θεωρώντας ότι η ταχύτητα διάδοσης του κύµατος είναι πολύ µεγαλύτερη από την ακτινική ταχύτητα dρ/dt. Αυτό ισχύει γενικά για τα ηλεκτροµαγνητικά κύµατα όπου διαδίδονται περίπου µε την ταχύτητα του φωτός (περίπου 3x10 8 m/sec). Στην περίπτωση όµως των ηχητικών κυµάτων δεν ισχύει γενικά αυτό, όπως εύκολα γίνεται αντιληπτό εάν σκεφτούµε την περίπτωση υπερηχητικών αεροσκαφών. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 13

18 4. ΟΥΡΑΝΙΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗ Η ουράνια πλοήγηση, µπορεί να θεωρηθεί ως η παλαιότερη τεχνική πλοήγησης. Στηρίζεται στη χρήση του ήλιου, της σελήνης, των πλανητών και συγκεκριµένων φωτεινών και χαρακτηριστικών αστέρων (navigational stars) 1. Στο παρόν κεφάλαιο εξηγούνται συνοπτικά οι βασικές αρχές της ουράνιας πλοήγησης. 4.1 Βασικές αρχές Γνωστή σε όλους είναι η χρήση του πολικού αστέρα. Πρόκειται για τον αστέρα α της Μικρής Άρκτου, δηλαδή τον λαµπρότερο αστέρα αυτού του αστερισµού, ο οποίος φέρει και το όνοµα Polaris (Μαυρίδης, 1985) 2. Ο πολικός αστέρας έχει το χαρακτηριστικό ότι είναι το πιο φωτεινό (και συνεπώς εύκολα αναγνωρίσιµο) άστρο που βρίσκεται κοντά στον βόρειο πόλο του ουρανού, δηλαδή στο σηµείο που ο άξονας περιστροφής της Γης συναντά την ουράνια σφαίρα 3 (Εικόνα 4.1). Π Ουράνια σφαίρα Άξονας περιστροφής της Γης Γη Πολικός αστέρας Π Εικόνα 4.1: Ουράνια σφαίρα, βόρειος (Π) και νότιος (Π ) πόλος του ουρανού. 1 Υπενθυµίζεται ότι οι απλανείς αστέρες ή απλά αστέρες είναι αυτόφωτα σώµατα όπως ο Ήλιος. Οι πλανήτες ανήκουν στην κατηγορία των ετερόφωτων σωµάτων, όπως και οι δορυφόροι των πλανητών, οι αστεροειδείς κλπ. 2 Κατά αντίστοιχο τρόπο, ο αστέρας α του αστερισµού της Λύρας είναι γνωστός ως Vega. Ο α του Κενταύρου βρισκόµενος σε απόσταση τεσσάρων ετών φωτός από τη Γη, είναι ο πλησιέστερος στη Γη αστέρας και για το λόγο αυτό ονοµάστηκε Εγγύτατος του Κενταύρου (Proxima Centauri). 3 Ουράνια σφαίρα: πρόκειται για µία ιδεατή σφαίρα µε τη βοήθεια της οποίας µελετάµε τα ουράνια σώµατα θεωρώντας τα ως µαθηµατικά σηµεία προσκολληµένα στην εσωτερική της επιφάνεια. Λόγω της περιστροφής της Γης γύρω από τον άξονά της, η σφαίρα αυτή φαίνεται να περιστρέφεται προκαλώντας τη λεγόµενη «φαινόµενη περιστροφή της ουράνιας σφαίρας». ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 14

19 Με χρήση του πολικού αστέρα µπορεί να προσδιοριστεί: µε καλή προσέγγιση η διεύθυνση του αληθούς Βορρά 1 το γεωγραφικό πλάτος του τόπου. Όπως φαίνεται στην Εικόνα 4.2, η γωνία ανύψωσης υ του πολικού αστέρα ισούται µε το γεωγραφικό πλάτος φ του τόπου. Για πιο ακριβείς υπολογισµούς πρέπει να λαµβάνεται υπόψη ότι ο πολικός αστέρας δε βρίσκεται ακριβώς στο βόρειο πόλο του ουρανού (διαφορά 42 το έτος 2006). Προς πολικό αστέρα υ Ζενίθ φ Ισηµερινός Ορίζοντας του τόπου Εικόνα 4.2: Προσδιορισµός του γεωγραφικού πλάτους µέσω της γωνίας ύψους του πολικού αστέρα. Το γεωγραφικό πλάτος ενός τόπου µπορεί να προσδιοριστεί και από παρατηρήσεις άλλων ευδιάκριτων αστέρων των οποίων γνωρίζουµε τις ουρανογραφικές συντεταγµένες. Οι απαιτούµενες παρατηρήσεις όµως είναι περισσότερες και πιο σύνθετες. Αντίστοιχα οι υπολογισµοί προϋποθέτουν την επίλυση του σφαιρικού τριγώνου που δηµιουργείται µεταξύ του πόλου του Ουρανού, του Ζενίθ του τόπου και του αστέρα. Η παράθεση των σχετικών εξισώσεων ξεφεύγει από τους σκοπούς του παρόντος εγχειριδίου. 1 Υπενθυµίζεται ότι Βορράς που δείχνει η µαγνητική πυξίδα είναι ο µαγνητικός Βορράς, ο οποίος µπορεί να απέχει αισθητά από τον αληθή Βορρά (βλ και κεφάλαιο 6). ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 15

20 Σε αντίθεση µε το γεωγραφικό πλάτος που µπορεί να προσδιοριστεί σχετικά εύκολα, ο αστρονοµικός προσδιορισµός του γεωγραφικού µήκους είναι πιο σύνθετος, κυρίως λόγω της άµεσης εξάρτησης του από το χρόνο παρατήρησης. Κατά το χρόνο παρατήρησης πρέπει να είναι γνωστός µε ακρίβεια ο χρόνος. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι ένα χρονικό σφάλµα ίσο µε 4 sec αντιστοιχεί περίπου σε σφάλµα 1 στην εκτίµηση του γεωγραφικού µήκους Όργανα και µέθοδοι µετρήσεων Η µέτρηση της γωνίας ύψους των ουράνιων σωµάτων γινόταν από τα αρχαία χρόνια µε διάφορες τεχνικές. Η πιο γνωστή από αυτές είναι η χρήση του αστρολάβου, ενός οργάνου που χρησιµοποιούνταν από την αρχαιότητα για τη µέτρηση γωνιών στον ουρανό 2 (Εικόνα 4.3). α) β) Εικόνα 4.3: Αστρολάβος (α) και σχηµατική αναπαράσταση µέτρησης της γωνίας ύψους ενός αστέρα µε αστρολάβο (β). Πιο εξελιγµένο όργανο για τη µέτρηση γωνιών είναι ο εξάντας (sextant), ο οποίος ονοµάζεται έτσι γιατί δεν περιλαµβάνει ένα πλήρη αριθµηµένο κύκλο, αλλά το ένα έκτο αυτού 3. 1 Η ανάγκη ακριβούς προσδιορισµού του γεωγραφικού µήκους στα µεγάλα ναυτικά ταξίδια οδήγησε στην εφεύρεση των χρονοµέτρων ακριβείας. Τα πρώτα τέτοια χρονόµετρα κατασκευάστηκαν από τον Βρετανό John Harrison (Harrison s marine chronometers) µεταξύ 1730 και Ενδεικτικό της σηµασίας τους είναι ότι η Βρετανική Βουλή προσέφερε σε όποιον θα έλυνε το πρόβληµα του ακριβούς προσδιορισµού του χρόνου στη θάλασσα το ποσό των (σηµερινή αντιστοιχία σε µερικά εκατοµµύρια Ευρώ). 2 Με χρήση κάποιας µορφής αστρολάβων συντάχθηκαν οι κατάλογοι αστέρων από τον Ίππαρχο και τον Πτολεµαίο. 3 Αντίστοιχα υπάρχει και τετράντας (quadrant) και οκτάντας (octant). ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 16

21 α) β) Εικόνα 4.4: Σύγχρονος εξάντας (α) και σχηµατική αναπαράσταση λειτουργίας εξάντα (β). Στην Εικόνα 4.4 φαίνεται διαγραµµατικά ή αρχή λειτουργίας του εξάντα. Ο παρατηρητής µπορεί να παρατηρεί στο µισό οπτικό πεδίο του τηλεσκοπίου τον ορίζοντα και στο άλλο µισό την εικόνα του ουρανίου σώµατος η οποία εισέρχεται στο τηλεσκόπιο µετά από ανάκλαση στο άνω κάτοπτρο. Το άνω κάτοπτρο είναι στερεωµένο στην άντυγα του οργάνου, την οποία πρέπει να µετακινήσει ο χειριστής µέχρι το είδωλο του ουράνιου σώµατος να µετατοπιστεί και να παρατηρείται δίπλα στον ορίζοντα. Στη συνέχεια διαβάζει πάνω στο στέλεχος του εξάντα τη γωνία ύψους του ουράνιου σώµατος. Οι ανακλάσεις των ειδώλων που γίνονται στα κάτοπτρα του εξάντα είναι τέτοιες ώστε η άντυγα να µετακινείται κατά το µισό της µετρούµενης γωνίας. Με τον τρόπο αυτό, ο εξάντας µπορεί να µετρήσει γωνίες διπλάσιες από τη γωνία που αντιστοιχεί στο 1/6 του κύκλου, δηλαδή µέχρι 120 ο. Με τον εξάντα µπορεί να µετρηθούν και οριζόντιες γωνίες. Για το λόγο αυτό ο εξάντας χρησιµοποιούνταν εντατικά στο παρελθόν για τον καθορισµό στίγµατος στη ναυτιλία και κατά τις υδρογραφικές αποτυπώσεις. 4.3 Σύγχρονες εφαρµογές της ουράνιας πλοήγησης Μετά την εξάπλωση των επίγειων συστηµάτων ραδιοπλοήγησης (Loran-C, OMEGA κλπ) και ειδικότερα των δορυφορικών συστηµάτων πλοήγησης, οι τεχνικές ουράνιας πλοήγησης έπαψαν σχεδόν να χρησιµοποιούνται. Η ουράνια πλοήγηση όµως δεν αποτελεί σήµερα µία νεκρή επιστήµη. Οι τεχνικές της ουράνιας πλοήγησης εξακολουθούν να διδάσκονται στις ναυτικές σχολές καθώς στα µακρόχρονα ταξίδια µακριά από την ξηρά αποτελεί συχνά τη µόνη εναλλακτική σε περίπτωση αστοχίας των βασικών συστηµάτων πλοήγησης. Για το σκοπό αυτό εξακολουθεί να εκδίδεται ο ετήσιος κατάλογος µε τις θέσεις συγκεκριµένων ουράνιων σωµάτων 1 (Nautical Almanac) από εξειδικευµένες Υπηρεσίες (Nautical Almanac Offices) στην Μ. Βρετανία και στις ΗΠΑ. Στις στρατιωτικές σχολές, η ουράνια πλοήγηση έχει βαρύνουσα σηµασία ως εναλλακτική λύση καθώς στην περίπτωση πολεµικών επιχειρήσεων τα συστήµατα ραδιοπλοήγησης µπορούν να αχρηστευθούν από εσκεµµένες Η/Μ παρεµβολές (ηλεκτρονικός πόλεµος). Η ουράνια πλοήγηση βρίσκει επίσης εφαρµογή στη διαστηµική. Ειδικές συσκευές (star trackers) που λαµβάνουν ψηφιακές εικόνες των άστρων χρησιµοποιούνται για τον προσδιορισµό του προσανατολισµού (attitude) διαστηµικών οχηµάτων, τα οποία βρίσκονται εκτός της εµβέλειας οποιουδήποτε δορυφορικού συστήµατος πλοήγησης. Η τεχνική αυτή που εφαρµόστηκε από τις πρώτες κιόλας διαστηµικές πτήσεις, βελτιώνεται συνεχώς και αποτελεί σήµερα τεχνολογία αιχµής 1 Πρόκειται για τον Ήλιο, τη Σελήνη, τους πλανήτες του Ηλιακού µας συστήµατος και 57 επιλεγµένους αστέρες (navigational stars). ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 17

22 που χρησιµοποιείται σε µεγάλο αριθµό διαστηµοπλοίων και δορυφόρων, όπως πχ ο δορυφόρος GOCE (Gravity field and steady-state Ocean Circulation Explorer) (Visser, 2008). Εικόνα 4.5: Προετοιµασία τοποθέτησης συσκευής star-tracker σε δορυφόρο. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 18

23 5. ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΧΑΡΤΩΝ Στο παρόν κεφάλαιο εξηγούνται συνοπτικά οι βασικές αρχές της πλοήγησης µε χρήση χαρτών, δίνοντας έµφαση στους ναυτικούς χάρτες και τις ιδιότητές τους. 5.1 Ορθοδροµία - λοξοδροµία Για τη µετακίνηση από ένα σηµείο αναχώρησης σε ένα σηµείο άφιξης είναι κατά κανόνα επιθυµητή η επιλογή του συντοµότερου δρόµου. Στην ξηρά µετακινούµαστε συνήθως δια µέσου οδών ή µονοπατιών και ως εκ τούτου για να διανύσουµε µία µεγάλη απόσταση απαιτείται να αλλάζουµε συχνά κατεύθυνση κίνησης. Αντίθετα, στην ανοιχτή θάλασσα και στον αέρα που δεν υπάρχουν εµπόδια µπορούµε να κινούµαστε για µεγάλες αποστάσεις χωρίς αλλαγές κατεύθυνσης. Το ζήτηµα που τίθεται είναι ποια πορεία (βλ. ορισµό στην παρ. 2.1) πρέπει να ακολουθήσουµε ώστε να διανύσουµε τη µικρότερη απόσταση. Αν θέλουµε να κινηθούµε µεταξύ δύο σηµείων ενός Μεσηµβρινού τότε η µικρότερη διαδροµή επιτυγχάνεται εάν κινηθούµε κατά µήκος του Μεσηµβρινού. Αντίθετα, αν θέλουµε να κινηθούµε µεταξύ δύο σηµείων ενός Παραλλήλου τότε η µικρότερη διαδροµή δεν επιτυγχάνεται εάν κινηθούµε κατά µήκος του συγκεκριµένου Παραλλήλου. Αυτό ισχύει µόνο στην περίπτωση που κινούµαστε στον Ισηµερινό, ο οποίος αποτελεί ειδική περίπτωση Παράλληλου κύκλου. Γενικά, στην περίπτωση µίας σφαίρας η ελάχιστη απόσταση µεταξύ δύο σηµείων είναι αυτή που θα διανύσουµε εάν κινηθούµε κατά µήκος του µέγιστου κύκλου που περνάει από τα δύο σηµεία. Μέγιστος κύκλος µίας σφαίρας είναι αυτός που προκύπτει από την τοµή της επιφάνειας της σφαίρας µε ένα επίπεδο το οποίο διέρχεται από το κέντρο της 1. Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, οι Μεσηµβρινοί και ο Ισηµερινός είναι µέγιστοι κύκλοι. Παραµένοντας στη σφαιρική προσέγγιση της Γης, ορθοδροµία ονοµάζεται η πλεύση µεταξύ δύο σηµείων κατά µήκος του µέγιστου κύκλου που διέρχεται από τα σηµεία αυτά (Κιουσόπουλος, 1993). Όπως υποδηλώνει και η ονοµασία της, η ορθοδροµία αποτελεί τον ορθό δρόµο που πρέπει να ακολουθήσουµε, ώστε να πάµε από ένα σηµείο σε ένα άλλο διανύοντας τη µικρότερη δυνατή απόσταση. Για πολλούς αιώνες, η πλοήγηση στη θάλασσα στηρίζονταν κατά κύριο λόγο στη µαγνητική πυξίδα. Έχοντας επιλέξει την επιθυµητή πορεία, το πλοίο κινούνταν προς αυτή την κατεύθυνση διατηρώντας σταθερή ένδειξη στην πυξίδα (πορεία). Η πλεύση µεταξύ δύο σηµείων µε σταθερή πορεία ονοµάζεται λοξοδροµία. Με εξαίρεση την κίνηση σε Μεσηµβρινό (πορεία = 0 ο ή 180 ο ) ή στον Ισηµερινό (πορεία 90 ο ή 270 ο ), η λοξοδροµία έχει σαν αποτέλεσµα να διανύουµε µεγαλύτερη απόσταση από την ελάχιστη δυνατή (ορθοδροµία). 5.2 Μερκατορική προβολή Λόγω της σηµασίας της µαγνητικής πυξίδας για τη ναυσιπλοΐα, έχει µεγάλο πρακτικό ενδιαφέρον η ύπαρξη µιας χαρτογραφικής προβολής, στην οποία η λοξοδροµία απεικονίζεται ως ευθεία γραµµή. Αυτή την ιδιότητα έχει η Μερκατορική προβολή, η οποία επινοήθηκε από το Φλαµανδό χαρτογράφο Gerardus Mercator 2, ο οποίος και την παρουσίασε το 1569 (Robinson et al, 2002). 1 Στην περίπτωση ενός ελλειψοειδούς εκ περιστροφής, η συντοµότερη διαδροµή είναι αυτή που αντιστοιχεί στη γεωδαισιακή γραµµή (βλ. Φωτίου και Λιβιεράτος, 2000). 2 Ο Mercator χαρακτήρισε το νέο χάρτη «Nova et Aucta Orbis Terrae Descriptio ad Usum Navigatium Emendate» δηλαδή νέα και επαυξηµένη περιγραφή της Γης διορθωµένη για χρήση στη ναυσιπλοΐα. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 19

24 Η Μερκατορική προβολή είναι µία ορθή κυλινδρική προβολή η οποία έχει τροποποιηθεί κατάλληλα ώστε οι λοξοδροµίες να απεικονίζονται ως ευθείες γραµµές 1. Για τη Μερκατορική προβολή σηµειώνονται τα εξής: Οι Μεσηµβρινοί και οι Παράλληλοι κύκλοι απεικονίζονται ως ευθείες οι οποίες τέµνονται κάθετα (εικόνα 5.1). Η λοξοδροµία απεικονίζεται ως ευθεία γραµµή (εικόνα 5.2). Η ορθοδροµία απεικονίζεται ως καµπύλη που στρέφει τα κοίλα προς τον Ισηµερινό (εικόνα 5.2). Εξαίρεση αποτελούν προφανώς οι Μεσηµβρινοί και ο Ισηµερινός. Η κλίµακα δεν είναι σταθερή. Όσο πλησιάζουµε προς τους πόλους οι παραµορφώσεις γίνονται υπερβολικά µεγάλες (εικόνα 5.3) 2. Για το λόγο αυτό η Μερκατορική προβολή δεν είναι σκόπιµο να χρησιµοποιείται για περιοχές µε γεωγραφικό πλάτος µεγαλύτερο από περίπου 60 ο. Εικόνα 5.1: Η Μερκατορική προβολή είναι µία ειδική περίπτωση ορθής κυλινδρικής προβολής. 1 Σχετικά µε την τροποποίηση που έχει υποστεί η ορθή κυλινδρική προβολή προκειµένου να γίνει Μερκατορική αναφέρονται τα εξής: Η ορθή κυλινδρική προβολή δηµιουργείται τοποθετώντας γύρω από τη Γη ένα κύλινδρο, έτσι ώστε ο άξονάς του να ταυτίζεται µε τον άξονα περιστροφής της Γης και ο κύλινδρος να εφάπτεται στη Γη κατά µήκος του Ισηµερινού. Με κέντρο προβολής το γεώκεντρο προβάλλονται τα σηµεία της Γήινης επιφάνειας στον κύλινδρο (εικόνα 5.1). Έτσι, ο Ισηµερινός απεικονίζεται χωρίς γραµµική παραµόρφωση. Οι Παράλληλοι κύκλοι όµως απεικονίζονται και αυτοί µε µήκος ίδιο µε αυτό του Ισηµερινού, παρόλο που η περιφέρειά τους µειώνεται, αφού µειώνεται η ακτίνα τους όσο αυξάνεται το γεωγραφικό τους πλάτος (r παραλλήλου = R cos φ). Εποµένως για το µέτρο γραµµικής παραµόρφωσης κατά παράλληλο έχουµε m λ = 1/cosφ. Τα µήκη όµως κατά µεσηµβρινό αυξάνουν ανάλογα µε την εφαπτοµένη του γεωγραφικού πλάτους (tanφ). Για να επιτευχθεί η ιδιότητα της συµµορφίας θα πρέπει η γραµµική παραµόρφωση κατά µεσηµβρινό και κατά παράλληλο να είναι ίσες. Στη Μερκατορική προβολή αυτό επιτυγχάνεται αντικαθιστώντας το tanφ, που ισχύει στην περίπτωση της ορθής κυλινδρικής, µε το ολοκλήρωµα του 1/cosφ κατά µήκος του Μεσηµβρινού. Με τον τρόπο αυτό εξασφαλίζονται ίσες παραµορφώσεις κατά µεσηµβρινό και παράλληλο, δηλαδή m φ = m λ = 1/cosφ. Για τον προσδιορισµό της απόστασης ενός παραλλήλου πλάτους φ από τον Ισηµερινό, χρησιµοποιείται η έννοια του αυξοµερούς πλάτους, το οποίο εκφράζει την απόσταση µε βάση πρώτα λεπτά του Ισηµερινού (meridional parts). Το αυξοµερές πλάτος δίνεται σε πίνακες ανά 1 πρώτο λεπτό γεωγραφικού πλάτους. Με τη βοήθεια των πινάκων αυτών είναι δυνατή η κατασκευή Μερκατορικού χάρτη και η επίλυση προβληµάτων πλοήγησης όταν χρησιµοποιείται Μερκατοτικός χάρτης. 2 Ενδεικτικά αναφέρεται ότι στο Μερκατορικό χάρτη η Αλάσκα εµφανίζεται να έχει περίπου την ίδια έκταση µε την Βραζιλία παρόλο που η Βραζιλία είναι σε έκταση περισσότερο από πέντε φορές µεγαλύτερη από την Αλάσκα (Robinson, et al, 2002). ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 20

25 Ισηµερινός Εικόνα 5.2: Απεικόνιση της λοξοδροµίας (έντονες γραµµές) και της ορθοδροµίας (διακεκοµµένες) στη Μερκατορική προβολή. Εικόνα 5.3: Παραµόρφωση των µηκών στη Μερκατορική προβολή όσο πλησιάζουµε προς τους πόλους της Γης. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 21

26 Στις εικόνες 5.4 και 5.5 αναπαρίσταται µία συγκεκριµένη ορθοδροµία σε δύο διαφορετικές προβολές. Στη Μερκατορική προβολή η ορθοδροµία εµφανίζεται ως καµπλύλη µε τα κοίλα προς τον Ισηµερινό. Σε µία πλάγια κυλινδρική προβολή, µε τον κύλινδρο να εφάπτεται κατά µήκος του µέγιστου κύκλου µεταξύ των δύο σηµείων, η ορθοδροµία εµφανίζεται ως ευθεία γραµµή. Εικόνα 5.4: Η απεικόνιση του µέγιστου κύκλου που περνά από Ουάσιγκτον και Μόσχα, σε Μερκατορική προβολή (Bowditch, 2002). Εικόνα 5.5: Η απεικόνιση του µέγιστου κύκλου που περνά από Ουάσιγκτον και Μόσχα, σε µία πλάγια κυλινδρική προβολή όπου ο κύλινδρος εφάπτεται κατά µήκος του µέγιστου κύκλου που περνά από τις δύο πόλεις (Bowditch, 2002). ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 22

27 6. ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΠΥΞΙ ΑΣ 6.1 Γήινο µαγνητικό πεδίο Η Γη παρουσιάζει ένα µαγνητικό πεδίο, το οποίο µπορεί προσεγγιστικά να περιγραφεί από ένα µαγνητικό δίπολο. Σύµφωνα µε τις επικρατούσες θεωρίες, το Γήινο µαγνητικό πεδίο οφείλεται κατά κύριο λόγο σε ηλεκτρικά ρεύµατα που διαρρέουν τον ρευστό, πλούσιο σε σίδηρο, πυρήνα της Γης 1. Όπως φαίνεται στην Εικόνα 6.1, οι µαγνητικοί πόλοι δεν συµπίπτουν µε τους γεωγραφικούς πόλους 2. Επιπλέον, ο Βόρειος και ο Νότιος µαγνητικός πόλος δε βρίσκονται σε απόλυτα αντιδιαµετρικές θέσεις. Τέλος, οι µαγνητικοί πόλοι δεν είναι σταθεροί, αλλά παρουσιάζουν µετατοπίσεις που ανέρχονται σε µερικά Km ανά έτος (Τσιούµης, 1990). Όπως φαίνεται και από την Εικόνα 6.1, η γωνία µεταξύ του ορίζοντα ενός τόπου και της αντίστοιχης δυναµικής γραµµής του µαγνητικού πεδίου δεν είναι σταθερή. Η γωνία αυτή ονοµάζεται έγκλιση ή κλίση (inclination). Γίνεται αντιληπτό ότι όσο πλησιάζουµε προς τους µαγνητικούς πόλους, όπου η κλίση παίρνει τιµές κοντά στις 90 ο, η απλή µαγνητική πυξίδα δεν µπορεί να παρέχει αξιόπιστη ένδειξη (erratic zones). Άξονας περιστροφής της Γης Εικόνα 6.1: Το Γήινο µαγνητικό πεδίο, όπως προσεγγίζεται από ένα µαγνητικό δίπολο. 1 Στη διαµόρφωση του Γήινου µαγνητικού πεδίου συνεισφέρουν επίσης ο φυσικός µαγνητισµός πετρωµάτων και µεταλλικών κοιτασµάτων καθώς και ρεύµατα στα ιονισµένα στρώµατα της ατµόσφαιρας προκαλούµενα από την ηλιακή δραστηριότητα ( ερµάνης, 1999). 2 Το 2001 ο Βόρειος µαγνητικός πόλος βρίσκονταν στη θέση 81.3Ν, 110.8W. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 23

28 Πιο σηµαντική για εφαρµογές πλοήγησης είναι η γωνία που σχηµατίζει η οριζόντια συνιστώσα της έντασης του µαγνητικού πεδίου µε τη διεύθυνση του γεωγραφικού Βορρά. Η γωνία αυτή ονοµάζεται µαγνητική απόκλιση (magnetic declination) 1. Είναι προφανές ότι η µαγνητική απόκλιση µεταβάλλεται από τόπο σε τόπο (Εικόνα 6.2). Στους ναυτικούς χάρτες η τιµή της µαγνητικής απόκλισης (για κάποιο συγκεκριµένο έτος) σηµειώνεται πάνω στο λεγόµενο ανεµολόγιο µαζί µε την τιµή της ετήσιας µεταβολής της (Εικόνα 6.3) Εικόνα 6.2: Παγκόσµιος χάρτης τιµών µαγνητικής απόκλισης. Εικόνα 6.3: Ανεµολόγιο ναυτικού χάρτη, όπου σηµειώνεται η µαγνητική απόκλιση (Var. 8 o 00 W (1956)) και η ετήσια µεταβολή της (Annual Increase 3 ). 1 Η µαγνητική απόκλιση χαρακτηρίζεται ως ανατολική (ή θετική) όταν ο µαγνητικός Βορράς βρίσκεται ανατολικά του αληθούς Βορρά και δυτική (ή αρνητική) όταν ο µαγνητικός Βορράς βρίσκεται δυτικότερα του αληθούς Βορρά. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 24

29 7. ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΜΕ ΕΠΙΓΕΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 7.1 Αρχή λειτουργίας Η βασική αρχή λειτουργίας των επίγειων συστηµάτων πλοήγησης στηρίζεται στη µέτρηση αποστάσεων ή διευθύνσεων µεταξύ του κινούµενου σώµατος (π.χ. πλοίο, αεροπλάνο) και κάποιων επίγειων σταθµών, οι οποίοι βρίσκονται σε γνωστές θέσεις. Η µέτρηση των αποστάσεων (ή διευθύνσεων) γίνεται µε τη χρήση ραδιοκυµάτων και για το λόγο αυτό η τεχνική εντοπισµού µε χρήση αυτών των συστηµάτων αναφέρεται και ως ραδιοεντοπισµός. 7.2 Ραδιοφάροι Οι ραδιοφάροι (radio-beacons) είναι σταθµοί εκποµπής ραδιοκυµάτων, οι οποίοι χρησιµοποιούνται για τον προσανατολισµό αεροπλάνων και σκαφών. Οι ραδιοφάροι εκπέµπουν ένα περιοδικό σήµα, το οποίο µεταφέρει και στοιχειώδη πληροφορία όπως τον κωδικό του ραδιοφάρου ή τη θέση του. Χρησιµοποιώντας ένα ραδιογωνιόµετρο (RDF radio direction finder) προσδιορίζεται η διεύθυνση του ραδιοφάρου. Στην απλούστερή του µορφή, ένα ραδιογωνιόµετρο αποτελείται από µία περιστρεφόµενη κεραία. Η λειτουργία του ραδιογωνιόµετρου στηρίζεται στο γεγονός ότι η ισχύς του λαµβανόµενου σήµατος εξαρτάται από τη γωνία µε την οποία το σήµα φθάνει στην κεραία (εικόνα 7.1). Όταν το επίπεδο της κεραίας ταυτιστεί µε τη διεύθυνση του εισερχοµένου σήµατος (άρα και τη διεύθυνση του ποµπού), η τάση που παράγεται στην κεραία πρακτικά µηδενίζεται. Αντίθετα, όταν το επίπεδο της κεραίας είναι κάθετο στη διεύθυνση του ποµπού η τάση παίρνει τη µέγιστη τιµή. Το επίπεδο της κεραίας ταυτίζεται µε τη διεύθυνση του ποµπού σε δύο θέσεις που διαφέρουν κατά 180 ο. Για το λόγο αυτό πρέπει να είναι γνωστή η προσεγγιστική θέση του χρήστη 1. α) β) Εικόνα 7.1: Αρχή λειτουργίας του ραδιογωνιόµετρου (α) και κλασική µορφή ραδιογωνιόµετρου µε περιστρεφόµενη κεραία (β). 1 Στα σύγχρονα ραδιογωνιόµετρα αντί µίας περιστρεφόµενης κεραίας, χρησιµοποιούνται δύο σταθερές κεραίες κάθετες µεταξύ τους (Παλληκάρης και Κατσούλης, 2008). ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 25

30 7.3 Κυκλικά, υπερβολικά και αζιµουθιακά συστήµατα Με τη χρήση των επίγειων συστηµάτων ραδιοεντοπισµού προκύπτει το στίγµα ως τοµή δύο ή περισσότερων γραµµών θέσης (βλ. ορισµό στην παρ. 2.1). Ανάλογα µε το είδος των γραµµών θέσης (LOP) διακρίνουµε τις εξής κατηγορίες συστηµάτων: κυκλικά υπερβολικά αζιµουθιακά Στις επόµενες ενότητες θα παρουσιαστούν σύντοµα τα κυκλικά και τα υπερβολικά συστήµατα, τα οποία παρουσιάζουν το µεγαλύτερο ενδιαφέρον Κυκλικά συστήµατα Στα κυκλικά συστήµατα οι γραµµές θέσης είναι κύκλοι. Κάθε µέτρηση απόστασης από ένα σταθµό οδηγεί σε µία κυκλική γραµµή θέσης, όπως φαίνεται στην Εικόνα 7.2. Έχοντας δύο κυκλικές γραµµές θέσης, η ζητούµενη θέση πρέπει να επιλεγεί µεταξύ των δύο σηµείων τοµής των δύο κύκλων. Συνήθως το πρόβληµα λύνεται εύκολα καθώς τα δύο σηµεία τοµής απέχουν πολύ µεταξύ τους, οπότε το ένα από αυτά µπορεί να αποκλειστεί εάν γνωρίζουµε χονδρικά τη θέση µας. Στην πράξη εάν υπάρχουν τρεις γραµµές θέσης, το στίγµα προσδιορίζεται µονοσήµαντα. Στα κυκλικά συστήµατα η εκποµπή του σήµατος γίνεται από το σκάφος και για το λόγο αυτό ο αριθµός των πλοίων που µπορούν να χρησιµοποιούν ταυτόχρονα το σύστηµα είναι περιορισµένος (Παλληκάρης, 1988). Σ1 D1 LOP 1 LOP 2 Σ2 D2 Προσδιοριζόµενο στίγµα Εικόνα 7.2: Σχηµατική αναπαράσταση καθορισµού στίγµατος µε κυκλικό σύστηµα ραδιοεντοπισµού. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ 26

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής *Βασικές μορφές προσανατολισμού *Προσανατολισμός με τα ορατά σημεία προορισμού στη φύση *Προσανατολισμός με τον ήλιο *Προσανατολισμός από τη σελήνη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1: ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ : Ι. ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΑΓΡΙΝΙΟ, 2015 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο31 Εξισώσεις Maxwellκαι ΗλεκτροµαγνητικάΚύµατα. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο31 Εξισώσεις Maxwellκαι ΗλεκτροµαγνητικάΚύµατα. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο31 Εξισώσεις Maxwellκαι ΗλεκτροµαγνητικάΚύµατα ΠεριεχόµεναΚεφαλαίου 31 Τα µεταβαλλόµενα ηλεκτρικά πεδία παράγουν µαγνητικά πεδία. Ο Νόµος του Ampère-Ρεύµα µετατόπισης Νόµος του Gauss s στο µαγνητισµό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧ. Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. Ασύρματη Διάδοση ΑΣΥΡΜΑΤΑ ΔΙΚΤΥΑ. Ευάγγελος Παπαπέτρου

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧ. Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. Ασύρματη Διάδοση ΑΣΥΡΜΑΤΑ ΔΙΚΤΥΑ. Ευάγγελος Παπαπέτρου ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧ. Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Ασύρματη Διάδοση ΑΣΥΡΜΑΤΑ ΔΙΚΤΥΑ Ευάγγελος Παπαπέτρου Διάρθρωση μαθήματος Ασύρματη διάδοση Εισαγωγή Κεραίες διάγραμμα ακτινοβολίας, κέρδος, κατευθυντικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α : α. 3000 V/m β. 1500 V/m γ. 2000 V/m δ. 1000 V/m

ΘΕΜΑ Α : α. 3000 V/m β. 1500 V/m γ. 2000 V/m δ. 1000 V/m ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α : Για να απαντήσετε στις παρακάτω ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής αρκεί να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο.

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο. ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ Η ιστιοπλοΐα ανοιχτής θαλάσσης δεν διαφέρει στα βασικά από την ιστιοπλοΐα τριγώνου η οποία γίνεται με μικρά σκάφη καi σε προκαθορισμένο στίβο. Όταν όμως αφήνουμε την ακτή και ανοιγόμαστε στο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΔΑΙΣΙΑ Ι Μάθημα 1 0. Ι.Μ. Δόκας Επικ. Καθηγητής

ΓΕΩΔΑΙΣΙΑ Ι Μάθημα 1 0. Ι.Μ. Δόκας Επικ. Καθηγητής ΓΕΩΔΑΙΣΙΑ Ι Μάθημα 1 0 Ι.Μ. Δόκας Επικ. Καθηγητής Γεωδαισία Μοιράζω τη γη (Γη + δαίομαι) Ακριβής Έννοια: Διαίρεση, διανομή /μέτρηση της Γής. Αντικείμενο της γεωδαισίας: Ο προσδιορισμός της μορφής, του

Διαβάστε περισσότερα

Doppler Radar. Μεταφορά σήµατος µε την βοήθεια των µικροκυµάτων.

Doppler Radar. Μεταφορά σήµατος µε την βοήθεια των µικροκυµάτων. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 101 10. Άσκηση 10 Doppler Radar. Μεταφορά σήµατος µε την βοήθεια των µικροκυµάτων. 10.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 7 7.0 ΚΕΡΑΙΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΕΝΟΤΗΤΑ 7 7.0 ΚΕΡΑΙΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 7 7.0 ΚΕΡΑΙΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι κεραίες είναι βασικό εξάρτημα της ασύρματης επικοινωνίας. Στον πομπό του ασύρματου επικοινωνιακού συστήματος, υπάρχει η κεραία εκπομπής και στο δέκτη υπάρχει η κεραία

Διαβάστε περισσότερα

15 ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισµός Αστρονοµίας και Διαστηµικής 2010 Θέµατα για το Γυµνάσιο

15 ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισµός Αστρονοµίας και Διαστηµικής 2010 Θέµατα για το Γυµνάσιο 15 ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισµός Αστρονοµίας και Διαστηµικής 2010 Θέµατα για το Γυµνάσιο 1.- Από τα πρώτα σχολικά µας χρόνια µαθαίνουµε για το πλανητικό µας σύστηµα. Α) Ποιος είναι ο πρώτος και

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ε π α ν α λ η π τ ι κ ά θ έ µ α τ α 0 0 5 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΘΕΜΑ 1 o Για τις ερωτήσεις 1 4, να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΗ ΙΟΝΙΖΟΥΣΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ

ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΗ ΙΟΝΙΖΟΥΣΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΦΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΗ ΙΟΝΙΖΟΥΣΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ Οποτε ακούτε ραδιόφωνο, βλέπετε τηλεόραση, στέλνετε SMS χρησιµοποιείτε ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία (ΗΜΑ). Η ΗΜΑ ταξιδεύει µε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΟΙ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΑΣΕΩΝ - ΠΡΟΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΟΙ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΑΣΕΩΝ - ΠΡΟΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΟΙ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΑΣΕΩΝ - ΠΡΟΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ Βασίλης Δ. Ανδριτσάνος Δρ. Αγρονόμος - Τοπογράφος Μηχανικός ΑΠΘ Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας 3ο εξάμηνο http://eclass.teiath.gr

Διαβάστε περισσότερα

Φύση του φωτός. Θεωρούμε ότι το φως έχει διττή φύση: διαταραχή που διαδίδεται στο χώρο. μήκος κύματος φωτός. συχνότητα φωτός

Φύση του φωτός. Θεωρούμε ότι το φως έχει διττή φύση: διαταραχή που διαδίδεται στο χώρο. μήκος κύματος φωτός. συχνότητα φωτός Γεωμετρική Οπτική Φύση του φωτός Θεωρούμε ότι το φως έχει διττή φύση: ΚΥΜΑΤΙΚΗ Βασική ιδέα Το φως είναι μια Η/Μ διαταραχή που διαδίδεται στο χώρο Βασική Εξίσωση Φαινόμενα που εξηγεί καλύτερα (κύμα) μήκος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Η Φυσική Γεωγραφία εξετάζει: τον γήινο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ. 1 o ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ. 1 o ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ 1 o ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ α. Τι είναι έξαρμα του πόλου υπέρ τον ορίζοντα και γιατί ενδιαφέρει τον ναυτιλλόμενο. β. Να ορίσετε τα είδη των αστέρων (αειφανείς, αφανείς και Αμφιφανείς)και να γράψετε τις συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 25 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 25 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1ο ΑΡΧΗ 1ΗΣΣΕΛΙ ΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 5 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές επικοινωνίας με ήχο και εικόνα

Αρχές επικοινωνίας με ήχο και εικόνα Αρχές επικοινωνίας με ήχο και εικόνα Εισαγωγή Πως λειτουργούν οι ηλεκτρονικές επικοινωνίες: Ένα βασικό μοντέλο ηλεκτρονικής επικοινωνίας αποτελείται απλά από ένα πόμπο, το δίαυλο μεταδόσεως, και το δέκτη.

Διαβάστε περισσότερα

δ) µειώνεται το µήκος κύµατός της (Μονάδες 5)

δ) µειώνεται το µήκος κύµατός της (Μονάδες 5) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 011-01 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ/Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 η (ΘΕΡΙΝΑ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 30/1/11 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Οδηγία: Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό κάθε µίας από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ÊÏÑÕÖÇ ÊÁÂÁËÁ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΥΣΙΚΗ

ÊÏÑÕÖÇ ÊÁÂÁËÁ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΥΣΙΚΗ Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 007 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΥΣΙΚΗ ZHTHMA Στις ερωτήσεις έως 4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα σε κάθε αριθµό το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Επαναληπτικό στη Φυσική 1. Θέµα 1 ο

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Επαναληπτικό στη Φυσική 1. Θέµα 1 ο ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Επαναληπτικό στη Φυσική 1 Θέµα 1 ο 1. Το διάγραµµα του διπλανού σχήµατος παριστάνει τη χρονική µεταβολή της αποµάκρυνσης ενός σώµατος που εκτελεί απλή αρµονική ταλάντωση. Ποια από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Φυσική Γ Λυκείου (Θετικής & Τεχνολογικής κατεύθυνσης)

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Φυσική Γ Λυκείου (Θετικής & Τεχνολογικής κατεύθυνσης) Θέµα 1 ο ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Φυσική Γ Λυκείου (Θετικής & Τεχνολογικής κατεύθυνσης) 1.1 Πολλαπλής επιλογής A. Ελαστική ονοµάζεται η κρούση στην οποία: α. οι ταχύτητες των σωµάτων πριν και µετά την κρούση

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Η15. Μέτρηση της έντασης του μαγνητικού πεδίου της γής. Γήινο μαγνητικό πεδίο (Γεωμαγνητικό πεδίο)

Άσκηση Η15. Μέτρηση της έντασης του μαγνητικού πεδίου της γής. Γήινο μαγνητικό πεδίο (Γεωμαγνητικό πεδίο) Άσκηση Η15 Μέτρηση της έντασης του μαγνητικού πεδίου της γής Γήινο μαγνητικό πεδίο (Γεωμαγνητικό πεδίο) Το γήινο μαγνητικό πεδίο αποτελείται, ως προς την προέλευσή του, από δύο συνιστώσες, το μόνιμο μαγνητικό

Διαβάστε περισσότερα

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4 x2 - x1. x = x2 x1 . . 1

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4  x2 - x1. x = x2 x1 . . 1 1 1 o Κεφάλαιο: Ευθύγραµµη Κίνηση Πώς θα µπορούσε να περιγραφεί η κίνηση ενός αγωνιστικού αυτοκινήτου; Πόσο γρήγορα κινείται η µπάλα που κλώτσησε ένας ποδοσφαιριστής; Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήµατα δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Επίκ. Καθηγητής. Θεωρία-Ασκήσεις: Παρασκευή 8:00-11:00. όροφος

Επίκ. Καθηγητής. Θεωρία-Ασκήσεις: Παρασκευή 8:00-11:00. όροφος Θεωρία-Ασκήσεις: Παρασκευή 8:00-11:00 E-mail: tsiftsis@teilam.gr URL: http://users.teilam.gr/~tsiftsis Γραφείο: Κτήριο Βιβλιοθήκης, 1 ος όροφος 1 Πηγές Μαθήματος 1. Βιβλίο: Γ. K. Καραγιαννίδης, Τηλεπικοινωνιακά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΔΟΚΙΜΩΝ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ. Δρ. ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Η. ΠΑΛΛΗΚΑΡΗΣ Αν.

ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΔΟΚΙΜΩΝ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ. Δρ. ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Η. ΠΑΛΛΗΚΑΡΗΣ Αν. ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΔΟΚΙΜΩΝ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ Δρ. ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Η. ΠΑΛΛΗΚΑΡΗΣ Αν. καθηγητής ΣΝΔ ΠΕΙΡΑΙΑΣ 2011 Απαγορεύεται η αντιγραφή, αποθήκευση και διανομή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Τετάρτη 18 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Τετάρτη 18 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 18 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις 1 έως 4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

Ã. ÁÓÉÁÊÇÓ ÐÅÉÑÁÉÁÓ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. ΘΕΜΑ 1 ο

Ã. ÁÓÉÁÊÇÓ ÐÅÉÑÁÉÁÓ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. ΘΕΜΑ 1 ο Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ ο Στι ερωτήσει - 4 να γράψετε στο τετράδιό σα τον αριθµό των ερώτηση και δίπλα σε κάθε αριθµό το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.. Τροχό κυλίεται πάνω σε οριζόντιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 4Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδος-Ειδικότητα: ΠΕ 18.23 ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ (ΠΛΟΙΑΡΧΟΙ) ΕΞΕΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γνωστικό αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014. ÄÉÁÍüÇÓÇ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014. ÄÉÁÍüÇÓÇ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ηµιτελείς προτάσεις Α1 Α4 να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΣΗΜΟ ΓΛΥΦΑΔΑΣ. 7.1 Τι είναι το ταλαντούμενο ηλεκτρικό δίπολο; Πως παράγεται ένα ηλεκτρομαγνητικό

ΟΡΟΣΗΜΟ ΓΛΥΦΑΔΑΣ. 7.1 Τι είναι το ταλαντούμενο ηλεκτρικό δίπολο; Πως παράγεται ένα ηλεκτρομαγνητικό ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ηλεκτρομαγνητικά κύματα. Ηλεκτρομαγνητικά κύματα 7. Τι είναι το ταλαντούμενο ηλεκτρικό δίπολο; Πως παράγεται ένα ηλεκτρομαγνητικό κύμα; 7.2 Ποιες εξισώσεις περιγράφουν την ένταση του ηλεκτρικού

Διαβάστε περισσότερα

ENOTHTA 1: ΚΡΟΥΣΕΙΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ENOTHTA 1: ΚΡΟΥΣΕΙΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 Ο : ΚΡΟΥΣΕΙΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ DOPPLER ENOTHT 1: ΚΡΟΥΣΕΙΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Κρούση: Κρούση ονομάζουμε το φαινόμενο κατά το οποίο δύο ή περισσότερα σώματα έρχονται σε επαφή για πολύ μικρό χρονικό διάστημα κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 5 5.0 ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ

ΕΝΟΤΗΤΑ 5 5.0 ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ 5 5.0 ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ανάγκη των ανθρώπων για ασύρματη επικοινωνία από απόσταση έδωσε το έναυσμα στους επιστήμονες της εποχής, πριν περίπου 116 χρόνια, να ασχοληθούν περαιτέρω με την εξέλιξη

Διαβάστε περισσότερα

1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 120 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει:

1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 120 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει: ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΣΜΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ Ηλεκτρικό φορτίο Ηλεκτρικό πεδίο 1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 10 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει: (α)

Διαβάστε περισσότερα

Τεύχος B - Διδακτικών Σημειώσεων

Τεύχος B - Διδακτικών Σημειώσεων Τεύχος B - Διδακτικών Σημειώσεων ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ Δημήτρης Δεληκαράογλου Αναπλ. Καθ., Σχολή Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Επισκ.

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΗΣ ΘΕΤΙΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΗΣ ΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΕΙΟΥ Θέμα ο. ύλινδρος περιστρέφεται γύρω από άξονα που διέρχεται από το κέντρο μάζας του με γωνιακή ταχύτητα ω. Αν ο συγκεκριμένος κύλινδρος περιστρεφόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ 1 η ΟΜΑΔΑ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Κεφάλαιο 2 ο Συστήματα αστρονομικών συντεταγμένων και χρόνος ΑΣΚΗΣΗ 1 η (α) Να εξηγηθεί γιατί το αζιμούθιο της ανατολής και της δύσεως του Ηλίου σε ένα τόπο,

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικό διαγώνισµα στα Κύµατα

Επαναληπτικό διαγώνισµα στα Κύµατα ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 1 Επαναληπτικό διαγώνισµα στα Κύµατα Θέµα 1 0 Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις 1-4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ. Ανάκλαση. Κάτοπτρα. Διάθλαση. Ολική ανάκλαση. Φαινόμενη ανύψωση αντικειμένου. Μετατόπιση ακτίνας. Πρίσματα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ. Ανάκλαση. Κάτοπτρα. Διάθλαση. Ολική ανάκλαση. Φαινόμενη ανύψωση αντικειμένου. Μετατόπιση ακτίνας. Πρίσματα ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ Ανάκλαση Κάτοπτρα Διάθλαση Ολική ανάκλαση Φαινόμενη ανύψωση αντικειμένου Μετατόπιση ακτίνας Πρίσματα ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ - Ανάκλαση Επιστροφή σε «γεωμετρική οπτική» Ανάκλαση φωτός ονομάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Κινητές επικοινωνίες. Κεφάλαιο 4 Διάδοση ραδιοκυμάτων

Κινητές επικοινωνίες. Κεφάλαιο 4 Διάδοση ραδιοκυμάτων Κινητές επικοινωνίες Κεφάλαιο 4 Διάδοση ραδιοκυμάτων Εξασθένηση μεγάλης κλίμακας (Lage scale fading) Καθώς το κινητό απομακρύνεται από το B.S. (0m, 00m, 000m) η τοπική μέση τιμή της ισχύος του λαμβανόμενου

Διαβάστε περισσότερα

Υπάρχουν πολλά είδη Ηλιακών Ρολογιών. Τα σημαντικότερα και συχνότερα απαντόμενα είναι:

Υπάρχουν πολλά είδη Ηλιακών Ρολογιών. Τα σημαντικότερα και συχνότερα απαντόμενα είναι: ΗΛΙΑΚΑ ΩΡΟΛΟΓΙΑ Υπάρχουν πολλά είδη Ηλιακών Ρολογιών. Τα σημαντικότερα και συχνότερα απαντόμενα είναι: Οριζόντια Κατακόρυφα Ισημερινά Το παρακάτω άρθρο αναφέρεται στον τρόπο λειτουργίας αλλά και κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΦΥΣΙΚΗ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις - 4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από µία σχισµή.

Περίθλαση από µία σχισµή. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 71 7. Άσκηση 7 Περίθλαση από µία σχισµή. 7.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών µε την συµπεριφορά των µικροκυµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΗλιακήΓεωµετρία. Γιάννης Κατσίγιαννης

ΗλιακήΓεωµετρία. Γιάννης Κατσίγιαννης ΗλιακήΓεωµετρία Γιάννης Κατσίγιαννης ΗηλιακήενέργειαστηΓη Φασµατικήκατανοµήτηςηλιακής ακτινοβολίας ΗκίνησητηςΓηςγύρωαπότονήλιο ΗκίνησητηςΓηςγύρωαπότονήλιοµπορεί να αναλυθεί σε δύο κύριες συνιστώσες: Περιφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΥΡΜΑΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΙΣ ΚΙΝΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ

ΑΣΥΡΜΑΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΙΣ ΚΙΝΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ ΑΣΥΡΜΑΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΙΣ ΚΙΝΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ Ραδιοδίαυλοι Ιδανικός Ραδιοδίαυλος Το λαµβανόµενο σήµα αποτελείται από ένα απευθείας λαµβανόµενο σήµα, από το οποίο ανακατασκευάζεται πλήρως το εκπεµπόµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ. Στοιχεία χαρτογραφίας Σύστηµα γεωγραφικών συντεταγµένων

ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ. Στοιχεία χαρτογραφίας Σύστηµα γεωγραφικών συντεταγµένων ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ Στοιχεία χαρτογραφίας Σύστηµα γεωγραφικών συντεταγµένων ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Χώρος Η ανάπτυξη της ικανότητας της αντίληψης του χώρου, ως προς τις διαστάσεις του και το περιεχόµενό του είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις στα Συστήµατα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών Κεφάλαιο 3 ο : ΕΙΣΑΓΩΓΗ στις ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΚΥΜΑ και ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ

Ασκήσεις στα Συστήµατα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών Κεφάλαιο 3 ο : ΕΙΣΑΓΩΓΗ στις ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΚΥΜΑ και ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ Κεφάλαιο 3 ο : ΕΙΣΑΓΩΓΗ στις ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΚΥΜΑ και ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ 1. Ποµπός ΑΜ εκπέµπει σε φέρουσα συχνότητα 1152 ΚΗz, µε ισχύ φέροντος 10KW. Η σύνθετη αντίσταση της κεραίας είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 14 Μάθημα: ΦΥΣΙΚΗ 4ωρο Τ.Σ. Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 13 Ιουνίου 14 8:

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 15 Κίνηση Κυµάτων. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 15 Κίνηση Κυµάτων. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 15 Κίνηση Κυµάτων Περιεχόµενα Κεφαλαίου 15 Χαρακτηριστικά των Κυµάτων Είδη κυµάτων: Διαµήκη και Εγκάρσια Μεταφορά ενέργειας µε κύµατα Μαθηµατική Περιγραφή της Διάδοσης κυµάτων Η Εξίσωση του Κύµατος

Διαβάστε περισσότερα

Όλα τα θέματα των εξετάσεων έως και το 2014 σε συμβολή, στάσιμα, ηλεκτρομαγνητικά κύματα, ανάκλαση - διάθλαση Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ. Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής

Όλα τα θέματα των εξετάσεων έως και το 2014 σε συμβολή, στάσιμα, ηλεκτρομαγνητικά κύματα, ανάκλαση - διάθλαση Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ. Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ 1. Τα ηλεκτροµαγνητικά κύµατα: Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής α. είναι διαµήκη. β. υπακούουν στην αρχή της επαλληλίας. γ. διαδίδονται σε όλα τα µέσα µε την ίδια ταχύτητα. δ. Δημιουργούνται από

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΔΙΚΤΥΩΝ

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΔΙΚΤΥΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΔΙΚΤΥΩΝ Βασίλης Δ. Ανδριτσάνος Δρ. Αγρονόμος - Τοπογράφος Μηχανικός ΑΠΘ Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας 3ο εξάμηνο ΠΑΛΙΟ http://eclass.survey.teiath.gr NEO

Διαβάστε περισσότερα

6.10 Ηλεκτροµαγνητικά Κύµατα

6.10 Ηλεκτροµαγνητικά Κύµατα Πρόταση Μελέτης Λύσε απο τον Α τόµο των Γ. Μαθιουδάκη & Γ.Παναγιωτακόπουλου τις ακόλουθες ασκήσεις : 11.1-11.36, 11.46-11.50, 11.52-11.59, 11.61, 11.63, 11.64, 1.66-11.69, 11.71, 11.72, 11.75-11.79, 11.81

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 3 3.0 ΜΕΣΑ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΕΝΟΤΗΤΑ 3 3.0 ΜΕΣΑ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 3 3.0 ΜΕΣΑ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όπως είναι ήδη γνωστό, ένα σύστημα επικοινωνίας περιλαμβάνει τον πομπό, το δέκτη και το κανάλι επικοινωνίας. Στην ενότητα αυτή, θα εξετάσουμε τη δομή και τα χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς.

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. Μ2 Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. 1 Σκοπός Η εργαστηριακή αυτή άσκηση αποσκοπεί στη μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας σε ένα τόπο. Αυτή η μέτρηση επιτυγχάνεται

Διαβάστε περισσότερα

4. Μετρήσεις GPS Προβλήµατα

4. Μετρήσεις GPS Προβλήµατα 4. Μετρήσεις GPS Προβλήµατα 4.1. Μέθοδοι µετρήσεων. Η µέθοδος που θα χρησιµοποιήσουµε για τον προσδιορισµό θέσης µε το GPS εξαρτάται κυρίως από την ακρίβεια που απαιτείται σε κάθε εφαρµογή και από τον

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο.

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 63 6. Άσκηση 6 Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. 6.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης αυτής, καθώς και των δύο εποµένων, είναι η γνωριµία των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (14)

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (14) ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (14) Θέμα 1 ο Α. Σε ιδανικό κύκλωμα ηλεκτρικών ταλαντώσεων LC σε κάποια χρονική στιγμή που το ρεύμα στο κύκλωμα είναι ίσο με το μισό της μέγιστης τιμής

Διαβάστε περισσότερα

Συµβολή - Στάσιµα κύµατα.

Συµβολή - Στάσιµα κύµατα. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 47 4. Άσκηση 4 Συµβολή - Στάσιµα κύµατα. 4.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών µε το φαινόµενο της συµβολής των κυµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Ε Υ Θ Υ Γ Ρ Α Μ Μ Η Κ Ι Ν Η Σ Η - Α Σ Κ Η Σ Ε Ι Σ

Ε Υ Θ Υ Γ Ρ Α Μ Μ Η Κ Ι Ν Η Σ Η - Α Σ Κ Η Σ Ε Ι Σ 0 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ Ε Υ Θ Υ Γ Ρ Α Μ Μ Η Κ Ι Ν Η Σ Η - Α Σ Κ Η Σ Ε Ι Σ 0 1 Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων Α. Κάνε κατάλληλο σχήμα,τοποθέτησε τα δεδομένα στο σχήμα και ονόμασε

Διαβάστε περισσότερα

α. n 1 > n 2 β. n 2 > n 1. γ. n 1 = n 2 δ. n 2 = 2n 1. β. 2u cm. http://www.epil.gr

α. n 1 > n 2 β. n 2 > n 1. γ. n 1 = n 2 δ. n 2 = 2n 1. β. 2u cm. http://www.epil.gr ΘΕΜΑ 1ο ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ' ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 11 ΙΟΥΛΙΟΥ 2005 ΕΞΕTΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΑΙ ΤΩΝ ΥΟ ΚΥΚΛΩΝ) Να γράψετε στο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΑΛΑΝΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ

ΓΑΛΑΝΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις -4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί η σωστή απάντηση. Ένας ακίνητος τρoχός δέχεται σταθερή συνιστάμενη ροπή ως προς άξονα διερχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα : Τεχνολογία Ηλεκτρονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΩΝΥΜΟ ΟΝΟΜΑ ΤΑΞΗ ΤΜΗΜΑ ΗΜ/ΝΙΑ ΚΥΡΙΑΚΗ 11/3/2012 ΧΡΟΝΟΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 10:30-13:30

ΕΠΩΝΥΜΟ ΟΝΟΜΑ ΤΑΞΗ ΤΜΗΜΑ ΗΜ/ΝΙΑ ΚΥΡΙΑΚΗ 11/3/2012 ΧΡΟΝΟΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 10:30-13:30 ΕΠΩΝΥΜΟ ΟΝΟΜΑ ΤΑΞΗ ΤΜΗΜΑ ΗΜ/ΝΙΑ ΚΥΡΙΑΚΗ 11/3/2012 ΧΡΟΝΟΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 10:30-13:30 Στις ημιτελείς προτάσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση,

Διαβάστε περισσότερα

Διάφορες κεραίες. Μετάδοση ενέργειας μεταξύ πομπού-δέκτη

Διάφορες κεραίες. Μετάδοση ενέργειας μεταξύ πομπού-δέκτη Κεραίες Antennas Διάφορες κεραίες Μετάδοση ενέργειας μεταξύ πομπού-δέκτη Hκεραία αποτελεί μία μεταλλική κατασκευή η λειτουργία της οποίας εστιάζεται στη μετατροπή των υψίσυχνων τάσεων ή ρευμάτων σε ηλεκτρομαγνητικά

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας»

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Εισαγωγή Επιστημονική μέθοδος Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Διατύπωση αξιωματική της αιτίας μια κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 2. ΗΛΙΑΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΗΛΙΑΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ Με τον όρο ακτινοβολία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΟΡΥΦΟΡΙΚΟΥ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΘΕΣΗΣ ΣΤΗΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΕ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ. ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΗΓΟΥΜΕΝΙΤΣΑΣ.

Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΟΡΥΦΟΡΙΚΟΥ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΘΕΣΗΣ ΣΤΗΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΕ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ. ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΗΓΟΥΜΕΝΙΤΣΑΣ. ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΟΡΥΦΟΡΙΚΟΥ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΘΕΣΗΣ ΣΤΗΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΕ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ. ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΗΓΟΥΜΕΝΙΤΣΑΣ.

Διαβάστε περισσότερα

Εκτίµηση παχών ασφαλτικών στρώσεων οδοστρώµατος µε χρήση γεωφυσικής µεθόδου

Εκτίµηση παχών ασφαλτικών στρώσεων οδοστρώµατος µε χρήση γεωφυσικής µεθόδου Εκτίµηση παχών ασφαλτικών στρώσεων οδοστρώµατος µε χρήση γεωφυσικής µεθόδου Ανδρέας Λοΐζος Αν. Καθηγητής ΕΜΠ Χριστίνα Πλατή Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ Γεώργιος Ζάχος Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα. Αντώνης Πουλιάσης Φυσικός M.Sc. 12 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ

Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα. Αντώνης Πουλιάσης Φυσικός M.Sc. 12 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα Αντώνης Πουλιάσης Φυσικός M.Sc. 12 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ Πουλιάσης Αντώνης Φυσικός M.Sc. 2 Ανάκλαση Είδωλα σε κοίλα και κυρτά σφαιρικά κάτοπτρα Γεωμετρική

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss Κεφάλαιο Η2 Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως ένας εναλλακτικός τρόπος υπολογισµού του ηλεκτρικού πεδίου. Ο νόµος του Gauss βασίζεται στο γεγονός ότι η ηλεκτρική

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 0 ΜΑΪΟΥ 013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 35 ΠερίθλασηκαιΠόλωση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 35 ΠερίθλασηκαιΠόλωση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 35 ΠερίθλασηκαιΠόλωση ΠεριεχόµεναΚεφαλαίου 35 Περίθλαση απλής σχισµής ή δίσκου Intensity in Single-Slit Diffraction Pattern Περίθλαση διπλής σχισµής ιακριτική ικανότητα; Κυκλικές ίριδες ιακριτική

Διαβάστε περισσότερα

Επαλληλία Αρµονικών Κυµάτων. Επιµέλεια: Μιχάλης Ε. Καραδηµητρίου, MSc Φυσικός. http://www.perifysikhs.com

Επαλληλία Αρµονικών Κυµάτων. Επιµέλεια: Μιχάλης Ε. Καραδηµητρίου, MSc Φυσικός. http://www.perifysikhs.com Επαλληλία Αρµονικών Κυµάτων - εκέµβρης 2014 Επιµέλεια: Μιχάλης Ε. Καραδηµητρίου, MSc Φυσικός http://www.perifysikhs.com 1. Θέµα Α - Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1.1. ύο σύγχρονες κυµατικές πηγές Α και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Θέµα ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο : ΚΥΜΑΤΑ Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες; α Η υπέρυθρη ακτινοβολία έχει µήκη κύµατος µεγαλύτερα από

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 32 Φως: Ανάκλασηκαι ιάθλαση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 32 Φως: Ανάκλασηκαι ιάθλαση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 32 Φως: Ανάκλασηκαι ιάθλαση Γεωµετρική θεώρηση του Φωτός Ανάκλαση ηµιουργίαειδώλουαπόκάτοπτρα. είκτης ιάθλασης Νόµος του Snell Ορατό Φάσµα και ιασπορά Εσωτερική ανάκλαση Οπτικές ίνες ιάθλαση σε

Διαβάστε περισσότερα

Ηλιακήενέργεια. Ηλιακή γεωµετρία. Εργαστήριο Αιολικής Ενέργειας Τ.Ε.Ι. Κρήτης. ηµήτρης Αλ. Κατσαπρακάκης

Ηλιακήενέργεια. Ηλιακή γεωµετρία. Εργαστήριο Αιολικής Ενέργειας Τ.Ε.Ι. Κρήτης. ηµήτρης Αλ. Κατσαπρακάκης Ηλιακήενέργεια Ηλιακή γεωµετρία Εργαστήριο Αιολικής Ενέργειας Τ.Ε.Ι. Κρήτης ηµήτρης Αλ. Κατσαπρακάκης Ηλιακήγεωµετρία Ηλιακήγεωµετρία Η Ηλιακή Γεωµετρία αναφέρεται στη µελέτη της θέσης του ήλιου σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙΔΑΣ. B κύματος. Γνωρίζουμε ότι το σημείο Α έχει μικρότερη φάση από το x x σημείο Β. Συνεπώς το σημείο Γ του

ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙΔΑΣ. B κύματος. Γνωρίζουμε ότι το σημείο Α έχει μικρότερη φάση από το x x σημείο Β. Συνεπώς το σημείο Γ του ΑΡΧΗ ης ΣΕΛΙΔΑΣ Προτεινόμενο Τελικό Διαγώνισμα Στη Φυσική Θετικής και Τεχνολογικής Κατεύθυσης Γ Λυκείου Διάρκεια: 3ώρες ΘΕΜΑ A Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΦΥΣΙΚΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΦΥΣΙΚΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 4 ΘΕΜΑ ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις - 4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση..

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 15 ΚίνησηΚυµάτων. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 15 ΚίνησηΚυµάτων. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 15 ΚίνησηΚυµάτων ΠεριεχόµεναΚεφαλαίου 15 Χαρακτηριστικά Κυµατικής Είδη κυµάτων: ιαµήκη και Εγκάρσια Μεταφορά ενέργειας µε κύµατα Μαθηµατική Περιγραφή της ιάδοσης κυµάτων ΗΕξίσωσητουΚύµατος Κανόνας

Διαβάστε περισσότερα

Ο15. Κοίλα κάτοπτρα. 2. Θεωρία. 2.1 Γεωμετρική Οπτική

Ο15. Κοίλα κάτοπτρα. 2. Θεωρία. 2.1 Γεωμετρική Οπτική Ο15 Κοίλα κάτοπτρα 1. Σκοπός Σκοπός της άσκησης είναι η εύρεση της εστιακής απόστασης κοίλου κατόπτρου σχετικά μεγάλου ανοίγματος και την μέτρηση του σφάλματος της σφαιρικής εκτροπής... Θεωρία.1 Γεωμετρική

Διαβάστε περισσότερα

Να το πάρει το ποτάµι;

Να το πάρει το ποτάµι; Να το πάρει το ποτάµι; Είναι η σκιά ενός σώµατος που το φωτίζει ο Ήλιος. Όπως η σκιά του γνώµονα ενός ηλιακού ρολογιού που µε το αργό πέρασµά της πάνω απ τα σηµάδια των ωρών και µε το ύφος µιας άλλης εποχής

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Τάξης ΓΕΛ 4 ο ΓΕΛ ΚΟΖΑΝΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΠΕΔΙΟ ΣΤΕΦΑΝΟΥ Μ. ΦΥΣΙΚΟΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Τάξης ΓΕΛ 4 ο ΓΕΛ ΚΟΖΑΝΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΠΕΔΙΟ ΣΤΕΦΑΝΟΥ Μ. ΦΥΣΙΚΟΣ ΦΥΣΙΚΗ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Τάξης ΓΕΛ 4 ο ΓΕΛ ΚΟΖΑΝΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΠΕΔΙΟ ΣΤΕΦΑΝΟΥ Μ. ΦΥΣΙΚΟΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΠΕΔΙΟ - ΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΠΕΔΙΟ Δυναμική ενέργεια δυο φορτίων Δυναμική ενέργεια τριών ή περισσοτέρων

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΝΝΗΤΡΙΕΣ ΕΝΑΛΛΑΣΣΟΜΕΝΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ

2. ΓΕΝΝΗΤΡΙΕΣ ΕΝΑΛΛΑΣΣΟΜΕΝΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ 28 2. ΓΕΝΝΗΤΡΙΕΣ ΕΝΑΛΛΑΣΣΟΜΕΝΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ Οι γεννήτριες εναλλασσόµενου ρεύµατος είναι δύο ειδών Α) οι σύγχρονες γεννήτριες ή εναλλακτήρες και Β) οι ασύγχρονες γεννήτριες Οι σύγχρονες γεννήτριες παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά για µικροκύµατα. ηµιουργία ηλεκτροµαγνητικών κυµάτων.

Γενικά για µικροκύµατα. ηµιουργία ηλεκτροµαγνητικών κυµάτων. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 5 1. Άσκηση 1 Γενικά για µικροκύµατα. ηµιουργία ηλεκτροµαγνητικών κυµάτων. 1.1 Εισαγωγή Τα µικροκύµατα είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία όπως το ορατό φώς, οι ακτίνες

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 10 Περιστροφική Κίνηση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 10 Περιστροφική Κίνηση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 10 Περιστροφική Κίνηση Περιεχόµενα Κεφαλαίου 10 Γωνιακές Ποσότητες Διανυσµατικός Χαρακτήρας των Γωνιακών Ποσοτήτων Σταθερή γωνιακή Επιτάχυνση Ροπή Δυναµική της Περιστροφικής Κίνησης, Ροπή και

Διαβάστε περισσότερα

Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις 1-4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις 1-4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΘΕΜΑ ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις - 4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.. Ένα σώµα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ 1. Εισαγωγή. Η ενέργεια, όπως είναι γνωστό από τη φυσική, διαδίδεται με τρεις τρόπους: Α) δι' αγωγής Β) δια μεταφοράς Γ) δι'ακτινοβολίας Ο τελευταίος τρόπος διάδοσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ. Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ Ηµεροµηνία: Κυριακή 26 Απριλίου 2015 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ. Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ Ηµεροµηνία: Κυριακή 26 Απριλίου 2015 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 015 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ A Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ Ηµεροµηνία: Κυριακή 6 Απριλίου 015 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ηµιτελείς προτάσεις Α1

Διαβάστε περισσότερα

Μετά το τέλος της µελέτης του 1ου κεφαλαίου, ο µαθητής θα πρέπει να είναι σε θέση:

Μετά το τέλος της µελέτης του 1ου κεφαλαίου, ο µαθητής θα πρέπει να είναι σε θέση: Μετά το τέλος της µελέτης του 1ου κεφαλαίου, ο µαθητής θα πρέπει να είναι σε θέση: Να γνωρίζει το ατοµικό πρότυπο του Bohr καθώς και τα µειονεκτήµατά του. Να υπολογίζει την ενέργεια που εκπέµπεται ή απορροφάται

Διαβάστε περισσότερα

ιάδοση κυµάτων σε διηλεκτρικά. Απορρόφυση ακτινοβολίας. Μέρος 1ον : ιάδοση κυµάτων σε διηλεκτρικά.

ιάδοση κυµάτων σε διηλεκτρικά. Απορρόφυση ακτινοβολίας. Μέρος 1ον : ιάδοση κυµάτων σε διηλεκτρικά. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 53 ιάδοση κυµάτων σε διηλεκτρικά. Απορρόφυση ακτινοβολίας. 5. Άσκηση 5 5.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών µε την

Διαβάστε περισσότερα

Έκλειψη Ηλίου 20ης Μαρτίου 2015

Έκλειψη Ηλίου 20ης Μαρτίου 2015 Έκλειψη Ηλίου 20ης Μαρτίου 2015 Πληροφοριακό υλικό Κέντρο Επισκεπτών Ινστιτούτο Αστρονομίας Αστροφυσικής Διαστημικών Εφαρμογών και Τηλεπισκόπησης (ΙΑΑΔΕΤ) Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών Την Παρασκευή 20 Μαρτίου

Διαβάστε περισσότερα

5. ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΚΙΝΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΓΗΣ

5. ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΚΙΝΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΓΗΣ 37 5. ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΚΙΝΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΓΗΣ 5.1 Εισαγωγή Οι κύριες κινήσεις της Γης είναι: μια τροχιακή κίνηση του κέντρου μάζας γύρω από τον Ήλιο και μια περιστροφική κίνηση γύρω από τον άξονα που περνά από

Διαβάστε περισσότερα

1o ΘΕΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

1o ΘΕΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1o ΘΕΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις Α1- Α4 να γράψετε τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία (Project) GPS. «Το Παγκόσμιο Σύστημα Εντοπισμού θέσης στη καθημερινή μας ζωή.

Ερευνητική Εργασία (Project) GPS. «Το Παγκόσμιο Σύστημα Εντοπισμού θέσης στη καθημερινή μας ζωή. GPS «Το Παγκόσμιο Σύστημα Εντοπισμού θέσης στη καθημερινή μας ζωή. Ποιες είναι οι εφαρμογές και η χρησιμότητα του GPS στη περιοχή του κέντρου της Αθήνας;» ΟΜΑΔΑ 1 η : ΑΝΑΣΤΑΣΑΚΗ ΕΛΕΝΗ (Δ1) ΓΟΥΣΙΑΣ ΛΑΜΠΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Αντικείµενο εξέτασης: Όλη η διδακτέα ύλη Χρόνος εξέτασης: 3 ώρες

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Αντικείµενο εξέτασης: Όλη η διδακτέα ύλη Χρόνος εξέτασης: 3 ώρες ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Αντικείµενο εξέτασης: Όλη η διδακτέα ύλη Χρόνος εξέτασης: 3 ώρες ΘΕΜΑ 1ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο φύλλο απαντήσεών σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 22 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÓÕÃ ÑÏÍÏ

ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 22 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÓÕÃ ÑÏÍÏ Θέµα Α ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β ΜΑΪΟΥ 03 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις Α-Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση, η οποία συµπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα