Προσομοίωση εγχάραξης δομών SiO 2 και Si σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Προσομοίωση εγχάραξης δομών SiO 2 και Si σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων"

Transcript

1 Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Πληροφορικής Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών Δημόκριτος Ινστιτούτο Μικροηλεκτρονικής Μεταπτυχιακό πρόγραμμα ΕΠΕΑΕΚ Μικροηλεκτρονικής Προσομοίωση εγχάραξης δομών SiO και Si σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων Διπλωματική εργασία Κόκκορης Γεώργιος Επιβλέπων: Γογγολίδης Ευάγγελος Κύριος Ερευνητής Ινστιτούτο Μικροηλεκτρονικής, ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος ΑΘΗΝΑ 000

2 Ευχαριστίες Θα ήθελα να εκφράσω τις ειλικρινείς ευχαριστίες μου σε όλους όσους βοήθησαν καθ οιονδήποτε τρόπο στην εκπόνηση αυτής της διπλωματικής εργασίας. Ιδιαίτερα θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Κύριο Ερευνητή του Ινστιτούτου Μικροηλεκτρονικής του Δημόκριτου κ. Ευάγγελο Γογγολίδη που μου έδωσε την ευκαιρία να πραγματοποιήσω αυτή την εργασία και ήταν ο οδηγός και ο βοηθός σε όλη την πορεία της. Θα ήθελα ακόμη να ευχαριστήσω τον Αναπληρωτή Καθηγητή του ΕΜΠ κ. Ανδρέα Μπουντουβή για την υλικοτεχνική υποστήριξη που μου εξασφάλισε, χωρίς την οποία δεν θα ήταν δυνατό να υλοποιηθεί η εργασία. Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω όλο το προσωπικό του Ινστιτούτου Μικροηλεκτρονικής και ειδικά τις Δρ. Αγγελική Τσερέπη και Ευαγγελία Τέγου καθώς και τους υποτρόφους του Ινστιτούτου οι οποίοι με βοήθησαν σε δύσκολες στιγμές. Θα ήθελα τέλος να ευχαριστήσω την οικογένεια μου που συμπαραστάθηκε στην προσπάθειά μου και να της αφιερώσω τ ην παρούσα εργασία.

3

4 Περιεχόμενα Περίληψη. iv Κεφάλαιο 1ο: Εισαγωγή Εισαγωγή 1. Κατηγορίες και βασικές παράμετροι εγχάραξης 1.3 Ξηρή εγχάραξη-εγχάραξη με πλάσμα Το πλάσμα 1.3. Ο αντιδραστήρας πλάσματος Μηχανισμοί εγχάραξης 1.4 Εγχάραξη δομών με πλάσμα 1.5 Σκοπός της εργασίας Κεφάλαιο ο: Μοντέλο εγχάραξης ελεύθερης επιφάνειας Si, SiO σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων 15.1 Εισαγωγή. Οι βασικοί μηχανισμοί..1 Προσρόφηση ουδετέρων ειδών.. Εγχάραξη Υποβοηθούμενη από Ιόντα (ΕΥΙ): Χημική και μηχανική (Ion- Enhanced Chemical Etching + Ion-Enhanced Chemical Sputtering)..3 Καθαρά χημική ή θερμική εγχάραξη (thermal etching)..4 Ιονοβολή ή καθαρά μηχανική εγχάραξη από τα προσπίπτοντα ιόντα (sputtering) και (άμεση) απευθείας εναπόθεση ιόντων..5 Εναπόθεση υποβοηθούμενη από ιόντα (Ion-enhanced deposition or neutral stitching by ions).3 Μοντέλα για την εγχάραξη Si, SiO σε πλάσμα CF To μοντέλo για την εγχάραξη Si.3. Το μοντέλο για την εγχάραξη SiΟ.3.3 Οι συντελεστές του μοντέλου.4 Μοντέλo για τον προσδιορισμό των φαινόμενων συντελεστών προσκόλλησης σε επιφάνεια Si, SiO.5 Οι δυνατότητες και η εφαρμογή των μοντέλων.6 Αποτελέσματα των μοντέλων.7 Σύγκριση με πειραματικά αποτελέσματα.8 Συμπεράσματα Κεφάλαιο 3ο: Μαθηματικό πρότυπο για τον υπολογισμό των τοπικών τιμών ροής ουδετέρων ειδών και ιόντων μέσα στις εγχαρασσόμενες δομές Εισαγωγή 3. Τα βασικά φαινόμενα 3.3 Σκίαση της ροής Στερεά γωνία Ω για αυλάκι 3.3. Στερεά γωνία Ω για οπή Ροή ουδετέρων από τον κυρίως όγκο του πλάσματος σε αυλάκι και οπή Υπολογισμός ροής ουδετέρων σε αυλάκι Υπολογισμός ροής ουδετέρων σε οπή Ροή ιόντων από τον κυρίως όγκο του πλάσματος σε αυλάκι και οπή i

5 Υπολογισμός ροής ιόντων σε αυλάκι Υπολογισμός ροής ιόντων σε οπή 3.4 Επανεκπομπή της ροής Ροή ουδετέρων από επανεκπομπή Ροή από επανεκπομπή σε αυλάκι Ροή από επανεκπομπή σε οπή 3.4. Ροή ιόντων από επανεκπομπή 3.5 Εφαρμογές και δυνατότητες του μοντέλου υπολογισμού των τοπικών τιμών της ροής Κεφάλαιο 4ο: Αριθμητικές μέθοδοι και υπολογισμοί Εισαγωγή 4. Αριθμητική ολοκλήρωση 4.3 Επίλυση της ολοκληρωτικής εξίσωσης Η ολοκληρωτική εξίσωση 4.3. Οι μέθοδοι επίλυσης Η μέθοδος προβολής collocation (collocation method) Η μέθοδος Nystrom Αξιολόγηση των μεθόδων επίλυσης της ολοκληρωτικής εξίσωσης Αποτελέσματα επίλυσης της ολοκληρωτικής εξίσωσης Υπολογισμός της άγνωστης συνάρτησης F(s) Οι διακυμάνσεις της άγνωστης συνάρτησης F(s) στις γωνίες του προφίλ 4.4 Η επίλυση του γραμμικού συστήματος Οι επαναληπτικές μέθοδοι Η επιλογή της επαναληπτικής μεθόδου Οι άμεσες μέθοδοι Αξιολόγηση Κεφάλαιο 5ο: Σύζευξη των μοντέλων ελεύθερης επιφάνειας και υπολογισμού τοπικών τιμών ροής σε δομές Εισαγωγή 5. Σύζευξη μοντέλου ελεύθερης επιφάνειας με το μοντέλο υπολογισμού των τοπικών τιμών των ροών 5..1 Το πρόβλημα υπολογισμού της ροής των ουδετέρων ειδών 5.. Γενίκευση του προβλήματος υπολογισμού της ροής 5..3 Ο αλγόριθμος 5.3 Αποτελέσματα Καθορισμός των παραμέτρων του προβλήματος 5.3. Τοπικές τιμές ροής και ρυθμού εγχάραξης σε αυλάκι Εξάρτηση της ροής και του ρυθμού εγχάραξης από το λόγο ασυμμετρίας Η επίδραση της ροής ατόμων F Η επίδραση της ροής ουδετέρων ριζών CF x Η επίδραση της τυπικής απόκλισης της κατανομής κατευθύνσεων των ιόντων Η επίδραση της ενέργειας των ιόντων Συνθήκες για την επίτευξη εγχάραξης σε αυλάκια Η επίδραση των φαινομένων σκίασης και επανεκπομπής στην εξάρτηση του ρυθμού εγχάραξης από το λόγο ασυμμετρίας Εξάρτηση του ρυθμού εγχάραξης από το χρόνο ii

6 5.4 Ενσωμάτωση των μοντέλων σε προσομοιωτή εξέλιξης τοπογραφίας 5.5 Συμπεράσματα και προτάσεις για το μέλλον Παραρτήματα Παράρτημα Α : Συντελεστές των μοντέλων εγχάραξης ελεύθερης επιφάνειας Si, SiO Παράρτημα B: Στοιχεία κινητικής θεωρίας των αερίων Παράρτημα Γ. Η μέθοδος ολοκλήρωσης Gauss και ο προσδιορισμός σημείων και συντελεστών βάρους Παράρτημα Δ : Η μέθοδος επίλυσης διαφορικών εξισώσεων Runge-Kutta 7ης τάξης με προσαρμοζόμενο βήμα iii

7 Περίληψη Η διεργασία της εγχάραξης επιφανειών συναντάται πολύ συχνά κατά τη διαδικασία κατασκευής ολοκληρωμένων κυκλωμάτων (OK) στη Μικροηλεκτρονική. Οι επιφάνειες που εγχαράσσονται κατά τις διαδικασίες κατασκευής OK δεν είναι ελεύθερες αλλά αποτελούν τμήμα κάποιας δομής όπως ένα αυλάκι ή μία οπή. Μία από τις σημαντικές περιοχές εφαρμογής της διεργασίας τα τελευταία χρόνια είναι η εγχάραξη διηλεκτρικών υλικών όπως το SiO για τη κατασκευή οπών επαφής μεταξύ διαφορετικών επιπέδων μετάλλου σε ένα ΟΚ. Η βιομηχανία αναζητεί νέα διηλεκτρικά υλικά χαμηλής διηλεκτρικής σταθεράς (ε) που θα αντικαταστήσουν το SiO. Αντιμετωπίζει προβλήματα όπως η υστέρηση εγχάραξης (η μείωση του ρυθμού εγχάραξης σε στενότερες δομές) που είναι δυνατό να οδηγήσει ακόμη και στη διακοπή της εγχάραξης και την εναπόθεση πολυμερικού προϊόντος επί της επιφάνειας (μετάβαση από εγχάραξη σε εναπόθεση). Ολοκληρωμένος προσομοιωτής εγχάραξης δομών διηλεκτρικών υλικών που θα μπορούσε να βοηθήσει στην κατανόηση των φαινομένων και στην επίλυση των προβλημάτων δεν υπάρχει. Ο σκοπός της εργασίας είναι η προσομοίωση εγχάραξης δομών SiO, Si με πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων, η πρόβλεψη της εξέλιξης της τοπογραφίας των εγχαρασσόμενων δομών και η κατανόηση βασικών φαινομένων όπως η υστέρηση εγχάραξης (Reactive Ion Etching lag ή RIE lag) και η μετάβαση από εγχάραξη σε εναπόθεση. Για την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου μοντέλου εγχάραξης δομών απαιτούνται: 1. Μοντέλο εγχάραξης ελεύθερης επιφάνειας. Με το μοντέλο αυτό προσδιορίζεται η ποσοτική επίδραση των διαφόρων παραμέτρων (όπως η ροή ιόντων, ουδετέρων ειδών προς την επιφάνεια για την ξηρή εγχάραξη) στο ρυθμό εγχάραξης.. Μοντέλο υπολογισμού των τοπικών τιμών των παραμέτρων που καθορίζουν το ρυθμό εγχάραξης μέσα σε δομές. Η τοπική τιμή της ροής κάποιου ουδέτερου είδους στη βάση ενός αυλακιού διαφέρει από αυτή που φτάνει σε μια ελέυθερη επιφάνεια. Η διαφορά των τοπικών τιμών των παραμέτρων από τις τιμές σε ελεύθερη επιφάνεια οφείλεται στην γεωμετρία της εγχαρασσόμενης δομής και στα φαινόμενα μεταφοράς που συμβαίνουν στη μικρονική και υπό-μικρονική κλίμακα της δομής. 3. Σύζευξη των μοντέλων ελεύθερης επιφάνειας (1) και υπολογισμού των τοπικών τιμών των παραμέτρων που επηρεάζουν το ρυθμό εγχάραξης (). Στόχος είναι ο υπολογισμός του ρυθμού εγχάραξης σε κάθε στοιχειώδη επιφάνεια της εγχαρασσόμενης δομής. 4. Ενσωμάτωση των μοντέλων σε προσομοιωτή εξέλιξης τοπογραφίας. Στην παρούσα εργασία αναπτύσσεται μοντέλο για την εγχάραξη δομών Si και SiO σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων. Ειδικότερα : iv

8 Αρχικά αναπτύσσεται μοντέλο εγχάραξης ελεύθερης επιφάνειας Si, SiO σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων. Το μοντέλο περιγράφει τις επιφανειακές διεργασίες ρόφησης-εκρόφησης των ουδετέρων ειδών (ατόμων F, ουδετέρων ριζών CF x ) που παράγονται στον κυρίως όγκο του πλάσματος καθώς και τις διεργασίες δημιουργίας και καταστροφής του πολυμερούς που σχηματίζεται στην επιφάνεια. Βασική παράμετρός του μοντέλου είναι το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας, θ. Το μοντέλο μπορεί να υπολογίσει α) τα κλάσματα κάλυψης της επιφάνειας από τα ουδέτερα είδη που προσροφούνται σε αυτή και από το πολυμερές που σχηματίζεται επί αυτής, β) την απόδοση εγχάραξης (απομακρυνόμενα άτομα Si)/(προσπίπτον ιόν), γ) το ρυθμό εγχάραξης, δ) την εκλεκτικότητα εγχάραξης (SiO /Si) και ε) τους συντελεστές προσκόλλησης των ουδετέρων ειδών στην επιφάνεια. Τέλος, μπορεί να προβλέψει και τη μετάβαση από εγχάραξη σε εναπόθεση. Το μοντέλο ελεύθερης επιφάνειας που αναπτύσσεται προβλέπει απότομη μετάβαση από εγχάραξη σε εναπόθεση με την μείωση του λόγου της ροής των ατόμων F προς τη ροή των ιόντων, με τη μείωση της ενέργειας των ιόντων και με την αύξηση του λόγου της ροής των ριζών CF x προς τη ροή των ιόντων. Επίσης, τα αποτελέσματά του φανερώνουν ότι η εκλεκτικότητα SiO /Si μπορεί να πάρει εξαιρετικά υψηλή τιμή με κατάλληλη επιλογή παραμέτρων (π.χ ροή και σύσταση ουδετέρων ειδών και ιόντων, ενέργεια ιόντων). Το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας από πολυμερές αντιστοιχίζεται με το πάχος του πειραματικά παρατηρούμενου πολυμερικού στρώματος στην επιφάνεια Si, SiO και τα αποτελέσματα του μοντέλου συγκρίνονται με πειραματικά. Στη συνέχεια αναπτύσσεται μοντέλο υπολογισμού των τοπικών τιμών ροής ιόντων και ουδετέρων ειδών μέσα σε δομές. Το μοντέλο περιγράφει την επίδραση της γεωμετρίας της εγχαρασσόμενης δομής και των φαινομένων μεταφοράς της ροής μέσα σε αυτή στις τοπικές τιμές της ροής ιόντων, ουδετέρων ειδών. Οι δομές που εξετάζονται είναι αυλάκια και οπές με κυλινδρική συμμετρία. Εξετάζονται φαινόμενα όπως η σκίαση (shadowing) της ροής ιόντων και ουδετέρων ειδών και η επανεκπομπή (re-emission) ουδετέρων ειδών. Το μοντέλο λαμβάνει υπόψη την κατανομή κατευθύνσεων των σωματιδίων (ιόντων, ουδετέρων ειδών) που εισέρχονται στη δομή καθώς και το μηχανισμό επανεκπομπής των σωματιδίων. Είναι γενικό και μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλες διεργασίες που συμβαίνουν μέσα σε δομές (π.χ. εναπόθεση). Το αναγκαίο δεδομένο για τον υπολογισμό των τοπικών τιμών της ροής ενός σωματιδίου είναι οι τοπικές τιμές του συντελεστή προσκόλλησης (πιθανότητα προσκόλλησης του σωματιδίου στην επιφάνεια). Το επόμενο τμήμα αφορά αριθμητικές μεθόδους επίλυσης: Η θεώρηση φαινομένων όπως η σκίαση και κυρίως η επανεκπομπή της ροής οδηγούν σε μαθηματικά προβλήματα για την επίλυση των οποίων επιστρατεύονται μέθοδοι αριθμητικής ανάλυσης. Για παράδειγμα η ροή από επανεκπομπή που φτάνει σε κάθε σημείο της εγχαρασσόμενης δομής υπολογίζεται λύνοντας αριθμητικά μια ολοκληρωτική εξίσωση. Δοκιμάζονται και αξιολογούνται περισσότερες από μια μεθόδους επίλυσης της ολοκληρωτικής εξίσωσης: α) η μέθοδος προβολής collocation και β) η μέθοδος Nystrom. Έπειτα γίνεται σύζευξη του μοντέλου ελεύθερης επιφάνειας με το μοντέλο υπολογισμού των τοπικών τιμών ροής. Το κεντρικό σημείο της σύζευξης είναι ο ταυτόχρονος υπολογισμός των τοπικών τιμών α) της ροής ουδετέρων ειδών και β) των συντελεστών προσκόλλησής αυτών των ειδών στην επιφάνεια. Με τη σύζευξη v

9 υπολογίζεται ο ρυθμός εγχάραξης τοπικά σε κάθε στοιχειώδη επιφάνεια της δομής που εξετάζεται. Μελετάται η επίδραση του λόγου ασυμμετρίας της δομής (βάθος/πλάτος για αυλάκι) στο ρυθμό εγχάραξης και προβλέπεται το φαινόμενο υστέρησης εγχάραξης (Reactive Ion Etching lag ή RIE lag): οι στενότερες δομές εγχαράσσονται με μικρότερο ρυθμό. Διερευνάται ο ρόλος της σκίασης και της επανεκπομπής της ροής στην εξάρτηση του ρυθμού εγχάραξης από το λόγο ασυμμετρίας και προσδιορίζεται η εξάρτηση του βάθους και του ρυθμού εγχάραξης από το χρόνο για αυλάκια SiO. Τέλος, γίνονται οι πρώτες προσπάθειες για την ενσωμάτωση των μοντέλων που αναπτύχθηκαν σε προσομοιωτή εξέλιξης τοπογραφίας και καταγράφονται τα συμπεράσματα και οι προτάσεις για το μέλλον. vi

10 1 Εισαγωγή Περίληψη Η διεργασία της εγχάραξης συναντάται πολύ συχνά κατά τη διαδικασία κατασκευής ολοκληρωμένων κυκλωμάτων στη Μικροηλεκτρονική. Η εγχάραξη διακρίνεται σε υγρή (wet etching) και ξηρή ή εγχάραξη με πλάσμα (plasma etching). Κρίσιμες παράμετροι κατά την εγχάραξη είναι η ανισοτροπία (anisotropy), η εκλεκτικότητα (selectivity) και η ομοιομορφία (uniformity). Η ξηρή εγχάραξη διεξάγεται εντός αντιδραστήρα πλάσματος. Οι βασικοί μηχανισμοί εγχάραξης είναι η ιονοβολή (physical sputtering), η χημική εγχάραξη (chemical etching) και η εγχάραξη υποβοηθούμενη από ιόντα (ion-enhanced etching). Η μελέτη της εγχάραξης δομών (π.χ. αυλάκια ή οπές) απαιτεί να διερευνηθεί η ποσοτική επίδραση των διαφόρων παραμέτρων (π.χ. ροή ιόντων, ουδετέρων ειδών προς την επιφάνεια) στο ρυθμό εγχάραξης και να προσδιοριστούν οι τιμές αυτών των παραμέτρων τοπικά σε κάθε σημείο της δομής. Στην παρούσα εργασία αναπτύσσεται ένα μοντέλο για την εγχάραξη δομών (π.χ. αυλακιών και κυλινδρικών οπών) Si και SiO με πλάσμα CF 4. Περιεχόμενα 1.1 Εισαγωγή 1. Κατηγορίες και βασικές παράμετροι εγχάραξης 1.3 Ξηρή εγχάραξη-εγχάραξη με πλάσμα Το πλάσμα 1.3. Ο αντιδραστήρας πλάσματος Μηχανισμοί εγχάραξης 1.4 Εγχάραξη δομών με πλάσμα 1.5 Σκοπός της εργασίας

11 1.1 Εισαγωγή Τα ολοκληρωμένα κυκλώματα σήμερα κατασκευάζονται με επίπεδη τεχνολογία δηλαδή με εναπόθεση διαδοχικών στρωμάτων (υμένια ή φιλμ) και σχηματοποίηση τους ώστε να γίνουν οι πύλες των τρανζίστορ, οι γραμμές των αγωγών ρεύματος και άλλα απαραίτητα στοιχεία αυτών. Για τη σχηματοποίηση των λεπτών αυτών υμενίων απαιτείται η χρήση προηγμένων τεχνολογιών αποτύπωσης σχήματος (patterning technologies). Η τεχνολογία αποτύπωσης σχήματος 1 εμπεριέχει δύο σημαντικές τεχνολογικές διεργασίες: τη λιθογραφία και την εγχάραξη με υγρά χημικά ή με ηλεκτρικές εκκενώσεις πλάσματος. Πολυμερές SiO δισκίο Si hv SiO δισκίο Si 1. επίστρωση πολυμερούς σε φιλμ οξειδίου. έκθεση σε ακτινοβολία μέσω μάσκας SiO δισκίο Si 3. υγρή εμφάνιση (διάλυση των φωτισμένων περιοχών) SiO δισκίο Si 4. εγχάραξη του οξειδίου με πλάσμα SiO δισκίο Si 5. αφαίρεση του πολυμερούς Σχήμα 1.1. Αποτύπωση σχήματος σε λεπτό στρώμα οξειδίου με λιθογραφία και εγχάραξη. Το σχήμα 1.1 δείχνει την αποτύπωση ενός σχήματος πάνω σε ένα λεπτό στρώμα οξειδίου του πυριτίου που έχει εναποτεθεί πάνω σε ένα δισκίο πυριτίου. Ένα λεπτό στρώμα φωτοευαίσθητου πολυμερούς (photoresist) που παίζει το ρόλο φωτογραφικού υλικού εναποτίθεται πάνω στο οξείδιο με περιστροφή (spining) διαλύματός του. Το πολυμερές φωτίζεται μέσα από μια μάσκα με διαφανείς και αδιαφανείς περιοχές, η οποία φέρει το σχήμα που ζητούμε να αποτυπώσουμε στο οξείδιο. Το φως που περνά από τις διαφανείς περιοχές προκαλεί χημικές αλλαγές στο φωτοευαίσθητο πολυμερές. Ακολουθεί η εμφάνιση (development) του πολυμερούς με κατάλληλο εμφανιστή που απομακρύνει τις φωτισμένες περιοχές αφήνοντας άθικτες τις αφώτιστες (διεργασία θετικού τόνου-positive tone process), είτε το αντίθετο (αρνητικού τόνου διεργασίαnegative tone process). Με το τέλος της εμφάνισης το σχήμα της μάσκας (ή το αρνητικό της) έχει αποτυπωθεί στο πολυμερές. Όλα τα παραπάνω βήματα συνιστούν τη διεργασία της λιθογραφίας (lithography). Ακολουθεί η διεργασία της εγχάραξης του οξειδίου με υγρά χημικά αντιδραστήρια ή αέρια που δημιουργούνται σε ηλεκτρικές εκκενώσεις πλάσματος. Τέλος, ακολουθεί η αφαίρεση του πολυμερούς

12 (photoresist stripping) με υγρούς διαλύτες ή με πλάσμα πλούσιο σε οξυγόνο που «καίει» το πολυμερές (photoresist ashing). Οι διεργασίες εγχάραξης όπως και λιθογραφίας είναι εφαρμόσιμες όχι μόνο στη Μικροηλεκτρονική, αλλά σε οποιαδήποτε επίπεδη τεχνολογία. Μικροσυστήματα και μικρομηχανικές εφαρμογές (μικρογρανάζια, μικροαντλίες) μικροαισθητήρες και ανιχνευτές χημικών ή φυσικών μεγεθών, επίπεδοι καταλύτες, μικροαντιδραστήρες, μικροδομές για την ανάπτυξη κυττάρων είναι μερικές σύγχρονες τεχνολογικές εφαρμογές των διεργασιών αποτύπωσης σχήματος. 1. Κατηγορίες και βασικές παράμετροι εγχάραξης Η εγχάραξη υποστρωμάτων Si, SiO μπορεί να γίνει είτε με υγρά χημικά αντιδραστήρια (π.χ. HF, H 3 PO 4 ) οπότε αναφερόμαστε στην υγρή εγχάραξη (wet chemical etching) είτε με αέρια αντιδραστήρια που δημιουργούνται με ηλεκτρικές εκκένωσεις αερίων (π.χ. CF 4, CHF 3, SF 6, Cl ) οπότε αναφερόμαστε στην ξηρή εγχάραξη (dry etching, plasma etching). Η διαφορά της ξηρής από την υγρή εγχάραξη όσον αφορά στο σχήμα της δομής που εγχαράσσεται φαίνεται στο σχήμα 1.. Στην περίπτωση της ξηρής εγχάραξης τα πλάγια τοιχώματα είναι κάθετα, η κυρίαρχη κατεύθυνση της εγχάραξης είναι κάθετη. Με τα υγρά αντιδραστήρια η εγχάραξη δεν εμφανίζει κατεύθυνση προτίμησης. Λέμε ότι η υγρή εγχάραξη χαρακτηρίζεται από ισοτροπία (isotropy) ενώ η ξηρή από ανισοτροπία (anisotropy). Η ανισοτροπία αποτελεί κρίσιμη παράμετρο για την εγχάραξη και τις διαδικασίες κατασκευής ολοκληρωμένων κυκλωμάτων και το βασικό πλεονέκτημα της ξηρής σε σχέση με την υγρή εγχάραξη. Με την ξηρή εγχάραξη είναι δυνατή η πιστή μεταφορά του υπερκείμενου προστατευτικού στρώματος καθώς η εγχάραξη δεν προχωρά κάτω από αυτό το προστατευτικό στρώμα όπως συμβαίνει με την υγρή. Μάσκα, π.χ. φωτοπολυμερές Φιλμ που πρόκειται να εγχαραχτεί, π.χ. SiO α) Ισοτροπική εγχάραξη β) Ανισοτροπική εγχάραξη Σχήμα 1.. Η ισοτροπία (α) είναι χαρακτηριστικό της υγρής εγχάραξης και η ανισοτροπία (β) της ξηρής. Μια ακόμη κρίσιμη παράμετρος της διεργασίας εγχάραξης είναι η εκλεκτικότητα (selectivity). Το μέσο εγχάραξης που χρησιμοποιείται θα πρέπει εκλεκτικά να διαβρώνει το προς εγχάραξη στρώμα σε σχέση με το υποκείμενό του. Αν η εκλεκτικότητα δεν είναι υψηλή και η διάβρωση όλου του πάχους του προς εγχάραξη στρώματος δεν ανιχνευθεί άμεσα ώστε να σταματήσει η εγχάραξη, υπάρχει ο υπό συγκεκριμένες συνθήκες η υγρή εγχάραξη μπορεί να είναι κρυσταλλογραφικά κατευθυνόμενη σε κρυσταλλικά υποστρώματα 3

13 κίνδυνος καταστροφής του υποκείμενου στρώματος. Με την υγρή εγχάραξη είναι δυνατό να επιτευχθεί πολύ μεγάλη εκλεκτικότητα, κάτι το οποίο δεν είναι εύκολο με την ξηρή. Σημαντική παράμετρος στην διαδικασία εγχάραξης είναι η ομοιομορφία (uniformity). Η ομοιομορφία καθορίζεται από την μεταβολή του εναπομείναντος πάχους του προς εγχάραξη στρώματος στο εύρος της εγχαρασσόμενης επιφάνειας. Αν οι μεταβολές είναι μικρές η ομοιομορφία είναι υψηλή. Η απαίτηση για πιστή μεταφορά του υπερκείμενου στρώματος και πλήρη απομάκρυνση του προς εγχάραξη στρώματος απαιτεί υψηλό βαθμό ομοιομορφίας στην εγχάραξη. Αν τελικά η εγχάραξη δεν είναι ομοιόμορφη, για την πιστή μεταφορά του υπερκείμενου στρώματος χρειάζεται επιπλέον εγχάραξη (overetch) για να απομακρυνθεί ολοκληρωτικά το προς εγχάραξη στρώμα. Στο χρόνο που διαρκεί η επιπλέον εγχάραξη υπάρχει κίνδυνος διάβρωσης του υποκείμενου στρώματος. Η ανάγκη για επιπλέον εγχάραξη λόγω ανομοιομορφίας αναδεικνύει τη σημασία της εκλεκτικότητας. Η σύγκριση της υγρής με την ξηρή εγχάραξη δείχνει ότι ο απλός αυτοματισμός, η αποφυγή μεγάλου όγκου υγρών χημικών αντιδραστηρίων, η συμβατότητά της με τις υπόλοιπες τεχνολογίες κενού που χρησιμοποιούνται στην κατασκευή ολοκληρωμένων κυκλωμάτων και κυρίως η ανισοτροπία δίνουν στην ξηρή εγχάραξη σημαντικό προβάδισμα Ξηρή εγχάραξη-εγχάραξη με πλάσμα Το πλάσμα Με τον όρο «πλάσμα» (plasma) εννοούμε ένα σχεδόν ουδέτερο (quasineutral) ηλεκτρικά αέριο που αποτελείται από φορτισμένα σωματίδια (θετικά και αρνητικά ιόντα, ηλεκτρόνια) και ουδέτερα μόρια, και εμφανίζει συλλογική συμπεριφορά. 3 Με τον όρο «σχεδόν ουδέτερο» ηλεκτρικά περιγράφεται ένα μέσο στο οποίο η πυκνότητα των θετικών φορτίων είναι σχεδόν ίση με την πυκνότητα των αρνητικών φορτίων. Με τον όρο «συλλογική συμπεριφορά» εννοούμε ότι οι κινήσεις φορτισμένων σωματιδίων του πλάσματος εξαρτώνται όχι μόνο από τις συνθήκες στη γειτονιά των σωματιδίων αλλά και από τις συνθήκες που επικρατούν σε απομακρυσμένες σε σχέση με τα σωματίδια περιοχές. 3 Ο όρος «πλάσμα» οφείλεται στον Langmuir, o οποίος παρατηρώντας τις ηλεκτρικές εκκενώσεις σε αέρια όπως He, Ne, Ar, διαπίστωσε ότι αυτές λαμβάνουν οποιοδήποτε σχήμα, «πλάθονται». Έτσι το 199 χρησιμοποίησε την ελληνική λέξη «πλάσμα» για να περιγράψει το φαινόμενο αυτό. Ο Chen 3 αναφέρει ότι πρόκειται για μια εσφαλμένη ονομασία: εξαιτίας της συλλογικής συμπεριφοράς που εμφανίζει το πλάσμα δεν προσαρμόζεται εύκολα στις εξωτερικές επιδράσεις. Το πλάσμα είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο στην φύση, όπως στην ιονόσφαιρα της γης και στην ηλιακή κορώνα, σε σημείο να θεωρείται από ορισμένους ως η τέταρτη κατάσταση της ύλης. Απτά, καθημερινά παραδείγματα πλάσματος αποτελούν οι λαμπτήρες φθορισμού και οι φωτεινές επιγραφές των καταστημάτων Ο αντιδραστήρας πλάσματος Μια απλουστευμένη μορφή ενός αντιδραστήρα πλάσματος φαίνεται στο σχήμα 1.3. Πρόκειται για δύο παράλληλες μεταλλικές πλάκες (ηλεκτρόδια) που απέχουν 0.1-4

14 10 cm, ίσου (συχνότερα και άνισου) εμβαδού, στις οποίες εφαρμόζεται μια εναλλασσόμενη τάση. Το προς επεξεργασία δισκίο βρίσκεται πάνω στο ένα ηλεκτρόδιο. Το όλο σύστημα βρίσκεται μέσα σε ένα θάλαμο κενού. Το αέριο είσοδος αερίων ηλεκτρόδιο οριακή στοιβάδα CF 4 + e - CF 3 + F + e - CF 3 + FF FFF SiO SiF CF 3 + e - CF * 3 CF 3 + hv κυρίως όγκος πλάσματος CF 4 + e - CF F + e - SiO Si CF 3 + CF 3 C F 6 οριακή στοιβάδα ηλεκτρόδιο δισκίο Ε CF 3 + F, CF αντλητικό σύστημα δισκίο Σχήμα 1.3. Σχηματικό διάγραμμα ενός αντιδραστήρα παραλλήλων πλακών καθώς και των τυπικών διεργασιών που συμβαίνουν με τη δημιουργία του πλάσματος. εισέρχεται από το ένα ηλεκτρόδιο (συνήθως από οπές στην επιφάνειά του) και αντλείται από κάποια οπή του θαλάμου μέσω αντλιών κενού. Με την εφαρμογή της τάσεως ξεσπά ηλεκτρική εκκένωση στο αέριο και δημιουργείται πλάσμα. Το αέριο Πίνακας 1.1. Χαρακτηριστικές τιμές των παραμέτρων του πλάσματος. Πίεση Torr Κλάσμα ιονισμένων μορίων Πυκνότητα ηλεκτρονίων ηλεκτρόνια / cm 3 Μέση ενέργεια (θερμοκρασία) α) ουδέτερων μορίων 0.05 ev (300 K) ev (500 K) β) ιόντων στο κυρίως πλάσμα 0.05 ev (300 K) ev (400 K) γ) ηλεκτρονίων 1 ev (11600 K) 10 ev ( K) Συχνότητα εναλλασσόμενης τάσης 100 KHz μέχρι μερικά GHz Συνήθης συχνότητα MHz Συνήθης μέση ενέργεια ιόντων πάνω 00 ev (κάθετα στο δισκίο) στην επιφάνεια του δισκίου εκπέμπει φως. Στο πλάσμα που δημιουργήθηκε διακρίνονται δύο περιοχές: α) ο κυρίως όγκος (bulk) του πλάσματος που είναι σχεδόν ουδέτερος και ανταποκρίνεται στον ορισμό του πλάσματος που δόθηκε και β) τις οριακές στοιβάδες ή φράκτες 5

15 ηλεκτρονίων (sheaths) που αναπτύσσονται όταν το πλάσμα έρχεται σε επαφή με κάποια επιφάνεια. Χαρακτηριστικές τιμές των παραμέτρων του πλάσματος φαίνονται στον πίνακα 1.1. Η θερμοκρασία του αερίου είναι περίπου αυτή του περιβάλλοντος και περίπου ίση με αυτή των αυτή των ιόντων στον κυρίως όγκο του πλάσματος. Αντίθετα, τα ηλεκτρόνια είναι πολύ θερμά (~ Κ). Η αυξημένη θερμοκρασία (ενέργεια) των ηλεκτρονίων οφείλεται στο ότι ενώ επιταχύνονται (κερδίζουν ενέργεια) από τα πεδία που αναπτύσσονται στο πλάσμα, μεταφέρουν πολύ λίγη ενέργεια στο αέριο κατά τις ελαστικές συγκρούσεις με τα ουδέτερα μόρια. Από την άλλη πλευρά, τα ιόντα μεταφέρουν σχεδόν όλη τους την ενέργεια σε μια ελαστική σύγκρουση με ουδέτερα μόρια. Όταν η ενέργεια των ηλεκτρονίων αυξηθεί πολύ, τότε υφίστανται και μη ελαστικές (ανελαστικές) συγκρούσεις κατά τις οποίες χάνουν ενέργεια με αποτέλεσμα η ενέργειά τους να μην αυξάνεται επ άπειρο. Μερικές από τις ανελαστικές συγκρούσεις των ηλεκτρονίων φαίνονται στο σχήμα 1.3 όταν το αέριο στον αντιδραστήρα είναι το CF 4. Έτσι, ένα ηλεκτρόνιο συγκρουόμενο ανελαστικά με ένα ουδέτερο μόριο μπορεί να το διασπάσει σε χημικά δραστικές ρίζες : CF 4 + e - CF 3 + F + e - Ένα ηλεκτρόνιο συγκρουόμενο ανελαστικά με ένα ουδέτερο είδος μπορεί να το διεγείρει ηλεκτρονικά οπότε αυτό αποδιεγειρόμενο εκπέμπει φως: CF 3 + e - CF 3 * CF 3 + hν Τέλος, τα ηλεκτρόνια ιονίζουν θετικά ουδέτερα μόρια: CF 4 + e - CF F + e - Στην παραπάνω αντίδραση παράγεται νέο ηλεκτρόνιο και σε αυτή οφείλεται η συντήρηση του πλάσματος. Η υψηλή ενέργεια των ηλεκτρονίων επιτρέπει χημικές δράσεις σε ένα ψυχρό αέριο που μόνο σε συνθήκες φλόγας θα μπορούσαν να γίνουν. Στον κυρίως όγκο του πλάσματος, εκτός από τις δράσεις όπου συμμετέχουν ηλεκτρόνια γίνονται και αντιδράσεις μεταξύ ουδετέρων ειδών: CF 3 + CF 3 C F 6 Τα φαινόμενα που συμβαίνουν στον κυρίως όγκο είναι διαφορετικά από αυτά που συμβαίνουν στην οριακή στοιβάδα που σχηματίζεται όταν το πλάσμα έρθει σε επαφή με μια επιφάνεια. Τα ηλεκτρόνια κινούνται με μεγαλύτερη ταχύτητα από τα ιόντα. Έτσι, φτάνουν συντομότερα από τα ιόντα στην επιφάνεια με την οποία το πλάσμα έρχεται σε επαφή. Το αποτέλεσμα είναι η επιφάνεια να φορτιστεί αρνητικά, το δυναμικό της να γίνει χαμηλότερο από αυτό του πλάσματος και τα ηλεκτρόνια να απωθούνται από αυτή. Συνεπώς, η οριακή στοιβάδα αδειάζει από ηλεκτρόνια και το δυναμικό που αναπτύσσεται δρα σαν ένας φράκτης ηλεκτρονίων. Όταν στην επιφάνεια εφαρμόζεται και εξωτερικό δυναμικό, όπως συμβαίνει στα ηλεκτρόδια του πλάσματος, η πτώση δυναμικού από το πλάσμα στο ηλεκτρόδιο είναι σημαντική και φτάνει από δεκάδες σε εκατοντάδες Volts. Το δυναμικό αυτό δημιουργεί ένα ηλεκτρικό πεδίο που κατευθύνεται κάθετα προς το ηλεκτρόδιο και συνεπώς προς το δισκίο που εγχαράσσεται (σχήμα 1.3). Οι τροχιές των ουδετέρων ειδών που 6

16 εισέρχονται στο φράκτη ηλεκτρονίων δεν επηρεάζονται από το πεδίο. Αντίθετα τα ιόντα που εισέρχονται στην οριακή στοιβάδα επιταχύνονται από το πεδίο, πέφτουν με ορμή σχεδόν κατακόρυφα πάνω στο δισκίο και υποβοηθούν τις χημικές δράσεις που συμβαίνουν εκεί (σχήμα 1.3). Επειδή η κατεύθυνση των ιόντων είναι σχεδόν κατακόρυφη ο ρυθμός εγχάραξης αυξάνεται μόνο σε αυτή την κατεύθυνση. Έτσι, εξηγείται απλά το φαινόμενο της ανισοτροπίας στην εγχάραξη με πλάσμα Μηχανισμοί εγχάραξης Οι βασικοί μηχανισμοί εγχάραξης μιας επιφάνειας 4 είναι οι παρακάτω: α) Ιονοβολή (physical sputtering) Πρόκειται για το φυσικό μηχανισμό εκτίναξης υλικού από την επιφάνεια λόγω του βομβαρδισμού του με υψηλής ενέργειας ιόντα. Η ιονοβολή είναι κατευθυνόμενη σχεδόν κάθετα στο δισκίο και προκαλεί ανισοτροπική εγχάραξη. Είναι ο μηχανισμός με την μικρότερη εκλεκτικότητα. β) Θερμική ή Χημική εγχάραξη (thermal or chemical etching) Πρόκειται για τη χημική αντίδραση μεταξύ των ουδετέρων ειδών που φτάνουν στην επιφάνεια και του προς εγχάραξη στρώματος κατά την οποία παράγονται πτητικά προϊόντα. Η χημική εγχάραξη προκαλεί ισοτροπική εγχάραξη. Η εκλεκτικότητα αυτού του μηχανισμού μπορεί να είναι πολύ υψηλή γ) Εγχάραξη υποβοηθούμενη από ιόντα (ion-enhanced etching) Πρόκειται για το αποτέλεσμα της συνεργιστικής δράσης των δύο προηγούμενων μηχανισμών εγχάραξης που οδηγεί σε σημαντικά υψηλότερους ρυθμούς εγχάραξης σχετικά με το καθαρά αθροιστικό αποτέλεσμα της ιονοβολής και της χημικής εγχάραξης. Στο σχήμα φαίνεται ακριβώς η διαφορά στους ρυθμούς εγχάραξης στρώματος πυριτίου. Αρχικά χρησιμοποιείται μόνο δέσμη XeF, οπότε συμβαίνει μόνο χημική εγχάραξη, στη συνέχεια προστίθεται δέσμη ιόντων Ar + και τέλος αφαιρείται η δέσμη XeF. Είναι φανερή η διαφορά στο ρυθμό εγχάραξης στα διάφορα στάδια εγχάραξης. Σχήμα 1.4. Ο ρυθμός εγχάραξης 5 επιφάνειας Si λόγω καθαρά χημικής εγχάραξης 7

17 (t<00sec), λόγω εγχάραξης υποβοηθούμενης από ιόντα (00sec< t<650sec) και λόγω ιονοβολής (t>650sec). Έχουν δοθεί διάφορες ερμηνείες για την εξήγηση της συνεργιστικής δράσης ιονοβολής και χημικής εγχάραξης. Σύμφωνα με μία από αυτές, τα ιόντα υψηλής ενέργειας που προσπίπτουν στην επιφάνεια προκαλούν αλλαγές (damages) σε αυτή και με αυτόν τον τρόπο την καθιστούν περισσότερο ενεργή. 4 Σύμφωνα με κάποια άλλη τα ιόντα παρέχουν την απαιτούμενη ενέργεια ώστε είτε να επιταχυνθεί ένα στάδιο της αντίδρασης, είτε να επιταχυνθεί η εκρόφηση των προϊόντων. Τέλος, υπάρχει και η περίπτωση τα ιόντα να απομακρύνουν κάποιο προστατευτικό στρώμα που σχηματίζεται επί της επιφάνειας και να καθιστούν δυνατή την έκθεση του προς εγχάραξη στρώματος στο χημικά δραστικό ουδέτερο είδος. 6 Επειδή ο μηχανισμός ελέγχεται από τη ροή ιόντων προς την επιφάνεια, η οποία είναι σχεδόν κάθετη και δεν φτάνει στα πλάγια τοιχώματα της εγχαρασσόμενης δομής, προκαλεί ανισοτροπική εγχάραξη. α) ιονοβολή υπόστρωμα ουδέτερο είδος ιόν β) χημική εγχάραξη γ) εγχάραξη υποβοηθούμενη από ιόντα Σχήμα 1.5. Σχηματική παράσταση α) ιονοβολής, β) χημικής εγχάραξης και γ) εγχάραξης υποβοηθούμενης από ιόντα. 8

18 1.4. Εγχάραξη δομών με πλάσμα Μία από τις βασικές απαιτήσεις κατά την εγχάραξη δομών (π.χ αυλακιών ή οπών) είναι η μικροσκοπική ομοιομορφία (microscopic uniformity) εγχάραξης, δηλαδή η ομοιομορφία εγχάραξης σε κάθε μία από τις δομές που περιέχει ένα δισκίο (διατήρηση σταθερού ρυθμού εγχάραξης σε κάθε μια από τις δομές που περιέχει ένα δισκίο). Προβλήματα στην ικανοποίηση της παραπάνω απαίτησης δημιουργεί η εξάρτηση του ρυθμού εγχάραξης από τις διαστάσεις των δομών ή καλύτερα από το λόγο ασυμμετρίας των δομών (aspect ratio dependent etching) και από την τοπική πυκνότητά των δομών επί του δισκίου (pattern dependent etching ή microloading). Συχνά στη βιβλιογραφία αντί του όρου aspect ratio dependent etching χρησιμοποιείται ο όρος microloading. Πρόκειται ωστόσο για δύο διαφορετικά φαινόμενα 7 που εξηγούνται παρακάτω. Στην παρούσα εργασία δεν θα ασχοληθούμε με την επίδραση της πυκνότητας δομών επί του δισκίου στην εγχάραξη Εγχάραξη εξαρτώμενη από το λόγο ασυμμετρίας μιας δομής Ο λόγος ασυμμετρίας (Aspect Ratio) μιας δομής ορίζεται από το λόγο του βάθους της δομής προς το πλάτος (αυλάκι) ή τη διάμετρο (κυλινδρική οπή). x x y h z w Σχήμα 1.6. Ο λόγος ασυμμετρίας (Aspect Ratio) για αυλάκι ορίζεται από το λόγο του βάθους h προς το πλάτος w του αυλακιού. Έχει παρατηρηθεί πειραματικά τόσο για το Si, 8,9,10,11 1,13,14 όσο και για το SiO ότι ο ρυθμός εγχάραξης σε στενότερες δομές (π.χ. στενότερα αυλάκια ή κυλινδρικές οπές μικρότερης διαμέτρου) είναι χαμηλότερος (σχήμα 1.7). Αυτή μάλιστα η επίδραση στο ρυθμό εγχάραξης δεν οφείλεται στις απόλυτες διαστάσεις αλλά στο λόγο ασυμμετρίας, Α, της δομής (σχήμα 1.8). Αυτό το φαινόμενο επίδρασης στο ρυθμό εγχάραξης είναι γνωστό ως υστέρηση εγχάραξης (Reactive Ion Etching lag ή RIE lag και μπορεί να προκαλέσει σημαντικά προβλήματα στη διαδικασία εγχάραξης. 7 η ονομασία οφείλεται σε ερευνητές της IBM 9

19 Σχήμα 1.7. Φωτογραφία8 από ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης έπειτα από εγχάραξη αυλακιών Si με πλάσμα SF6/O. Η προστατευτική μάσκα είναι από Al. Το πάχος της προστατευτικής μάσκας και ο χρόνος εγχάραξης για κάθε ομάδα αυλακιών είναι a) 67nm και 4min, b) 134nm και 8min, c) 68nm και 16min, d) 40nm και 4min και e) 536nm και 3min. 10

20 Σχήμα 1.8. Ρυθμός εγχάραξης Si σαν συνάρτηση του λόγου ασυμμετρίας για αυλάκια διαφορετικού πλάτους.7 Σε ορισμένες περιπτώσεις η μείωση του ρυθμού εγχάραξης λόγω του φαινομένου υστέρηση εγχάραξης είναι τόσο έντονη ώστε να οδηγεί στη διακοπή της εγχάραξης και στην εναπόθεση ενός πολυμερικού προϊόντος στη βάση της δομής. Στο σχήμα 1.9 φαίνεται η μετάβαση από εγχάραξη σε εναπόθεση από τις ευρύτερες προς τις στενότερες κυλινδρικές οπές SiO. Είναι εμφανές το πρόβλημα που είναι δυνατό να δημιουργήσει η γεωμετρία της δομής: αντί για εγχάραξη έχουμε εναπόθεση. Σχήμα 1.9. Φωτογραφία15 από ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης (ΤΕΜ) οπών SiO που εγχαράσσονται σε πλάσμα CHF3/H/O Εγχάραξη εξαρτώμενη από την πυκνότητα των δομών (microloading) Ο όρος microloading χρησιμοποιείται για να περιγράψει την εξάρτηση της εγχάραξης δομών με ακριβώς ίδιες διαστάσεις που βρίσκονται σε θέσεις επί του εγχαρασσόμενου δισκίου με διαφορετική πυκνότητα δομών. Αυτή η επίδραση της πυκνότητας των δομών στην εγχάραξη φαίνεται στο σχήμα 1.10 όπου μελετάται η εγχάραξη οπών Si σαν συνάρτηση του λόγου ασυμμετρίας και της πυκνότητας οπών της περιοχής όπου βρίσκονται.7 Ανεξάρτητα από το λόγο ασυμμετρίας παρατηρείται ότι ο ρυθμός εγχάραξης των απομονωμένων οπών είναι μεγαλύτερος από αυτόν που αντιστοιχεί στις οπές που βρίσκονται συγκεντρωμένες. 11

21 Σχήμα Φαινόμενο microloading κατά την εγχάραξη οπών Si. 7 Για τον ίδιο λόγο ασυμμετρίας ο ρυθμός εγχάραξης είναι διαφορετικός για οπή που βρίσκεται απομονωμένη στο δισκίο και οπή που βρίσκεται σε περιοχή όπου υπάρχουν και άλλες. Τόσο για την απομονωμένη οπή όσο και για αυτή που βρίσκεται σε θέση υψηλής πυκνότητας είναι φανερή η υστέρηση εγχάραξης. Το φαινόμενο microloading οφείλεται στην έλλειψη αντιδρώντων στην εγχαρασσόμενη επιφάνεια υπό συνθήκες όπου το στάδιο μεταφοράς των στην επιφάνεια είναι το ελέγχον. Αύξηση της πυκνότητας των δομών έχει σαν αποτέλεσμα αύξηση της προς εγχάραξη επιφάνειας και μείωση της συγκέντρωσης των αντιδρώντων πάνω σε αυτή. Μείωση της συγκέντρωσης των αντιδρώντων έχει σαν αποτέλεσμα και τη μείωση του ρυθμού αντίδρασης (εγχάραξης). 1.5 Σκοπός της εργασίας Ο σκοπός της εργασίας είναι η προσομοίωση εγχάραξης δομών SiO, Si με πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων, η πρόβλεψη της εξέλιξης της τοπογραφίας των εγχαρασσόμενων δομών και η κατανόηση βασικών φαινομένων όπως η υστέρηση εγχάραξης (Reactive Ion Etching lag ή RIE lag) και η μετάβαση από εγχάραξη σε εναπόθεση. Οι επιμέρους στόχοι για την επίτευξη του παραπάνω στόχου είναι: 1. Η ανάπτυξη μοντέλου για τις διεργασίες που συμβαίνουν σε ελεύθερες επιφάνειες Si, SiO κατά την εγχάραξη με πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων. Αυτό το μοντέλο ελεύθερης επιφάνειας υπολογίζει ρυθμούς εγχάραξης και προβλέπει τη μετάβαση από εγχάραξη σε εναπόθεση. Τα αποτελέσματα του μοντέλου συγκρίνονται με πειραματικά. 1

22 . Η ανάπτυξη μοντέλου που περιγράφει την επίδραση της γεωμετρίας της εγχαρασσόμενης δομής και των φαινομένων μεταφοράς της ροής στις τοπικές τιμές των παραμέτρων που καθορίζουν το ρυθμό εγχάραξης (ροή ιόντων, ουδετέρων ειδών). Πρόκειται για ένα μοντέλο υπολογισμού των τοπικών τιμών ροής ιόντων και ουδετέρων ειδών μέσα σε δομές. Οι δομές που εξετάζονται είναι αυλάκια και οπές με κυλινδρική συμμετρία. Εξετάζονται φαινόμενα όπως η σκίαση (shadowing) και η επανεκπομπή (re-emission) της ροής. 3. Η αριθμητική επίλυση των μαθηματικών προβλημάτων στα οποία οδηγεί η θεώρηση φαινομένων όπως η σκίαση και κυρίως η επανεκπομπή της ροής. Για παράδειγμα η ροή από επανεκπομπή που φτάνει σε κάθε σημείο της εγχαρασσόμενης δομής υπολογίζεται λύνοντας αριθμητικά μια ολοκληρωτική εξίσωση. Δοκιμάζονται και αξιολογούνται περισσότερες από μια μεθόδους επίλυσης. 4. Η σύζευξη των δύο μοντέλων (1 και ) προκειμένου να υπολογιστεί τοπικά ο ρυθμός εγχάραξης δομών Si, SiO. Με τη σύζευξη μελετάται ο ρόλος φαινομένων όπως η σκίαση και η επανεκπομπή της ροής στην υστέρηση εγχάραξης. Επιχειρείται επίσης η ενσωμάτωση των μοντέλων που αναπτύχθηκαν σε ένα προσομοιωτή εξέλιξης τοπογραφίας. Μετά την υλοποίηση των παραπάνω απαιτήσεων η εργασία ολοκληρώνεται με την καταγραφή των συμπερασμάτων καθώς και των προτάσεων για μελλοντικές εργασίες. 13

23 Αναφορές 1 Γογγολίδης Ευάγγελος, Σημειώσεις μεταπτυχιακού μαθήματος Μικροηλεκτρονικής: Διαδικασίες Κατασκευής Ολοκληρωμένων Κυκλωμάτων, Τεχνολογίες Αποτύπωσης Σχήματος. Μέρος πρώτο: Λιθογραφία, (Αθήνα, Νοέμβριος 1998), σελ Γογγολίδης Ευάγγελος, Επιθεώρηση Φυσικής, Β περίοδος, Ζ(1), 43 (199). 3 F. F. Chen, Introduction to Plasma Physics and Controlled Fusion, Volume 1: Plasma Physics, nd edition, (Plenum Press, New York, 1984), p D. L. Flamm, Plasma Etching. An Introduction, (Academic Press, San Diego, 1989), p J. W. Coburn and H. F. Winters, J. Vac. Sci. Technol. 16, 391 (1979). 6 M.A. Lieberman, A. J. Lichtenberg, Principles of Plasma Discharges and Materials Processing, (Wiley&Sons, New York, 1994), p R. A. Gottscho, C. W. Jurgensen, and D. J. Vitkavage, J. Vac. Sci. Technol. B 10, 133 (199). 8 V. F. Lukichev and V. A. Yunkin, Russian Microelectronics 7, 194 (1998). 9 V. F. Lukichev and V. A. Yunkin, Microelectronic Engineering 46, 315 (1999). 10 D. Chin, S. H. Dhang, and G. L. Long, J. Electrochem. Soc.: Solid State Science and Technology 13, 1705 (1985). 11 A. D. Bailey III, M. C. M. van de Sanden, J. A. Gregus, and R. A. Gottscho, J. Vac. Sci. Technol. B 13, 9 (1995). 1 O. Joubert, G. S. Oehrlein, and Y. Zhang, J. Vac. Sci. Technol. A 1, 658 (1994). 13 O. Joubert, G. S. Oehrlein, and M. Surendra, J. Vac. Sci. Technol. A 1, 665 (1994). 14 S. Kato, M. Sato, and Y. Arita, J. Vac. Sci. Technol. A 1, 104 (1994). 15 Ομάδα Ινστιτούτου Fraunhofer (προσωπική επικοινωνία). 14

24 Μοντέλο εγχάραξης ελεύθερης επιφάνειας Si, SiO σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων Περίληψη Αναπτύσσεται μοντέλο εγχάραξης ελεύθερων επιφανειών Si, SiO σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων. Το μοντέλο περιγράφει τις επιφανειακές διεργασίες ρόφησης-εκρόφησης των ουδετέρων ειδών που παράγονται στον κυρίως όγκο του πλάσματος καθώς και τις διεργασίες δημιουργίας και καταστροφής πολυμερούς που σχηματίζεται στην επιφάνεια. Υπολογίζει ρυθμούς εγχάραξης και προβλέπει και τη μετάβαση από εγχάραξη σε εναπόθεση. Βασική παράμετρος του μοντέλου είναι το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας, θ. Το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας από πολυμερές αντιστοιχίζεται με το πάχος του πειραματικά παρατηρούμενου πολυμερικού στρώματος στην επιφάνεια Si, SiO και τα αποτελέσματα του μοντέλου συγκρίνονται με πειραματικά. Περιεχόμενα.1 Εισαγωγή. Οι βασικοί μηχανισμοί..1 Προσρόφηση ουδετέρων ειδών.. Εγχάραξη Υποβοηθούμενη από Ιόντα (ΕΥΙ): Χημική και μηχανική (Ion- Enhanced Chemical Etching + Ion-Enhanced Chemical Sputtering)..3 Καθαρά χημική ή θερμική εγχάραξη (thermal etching)..4 Ιονοβολή ή καθαρά μηχανική εγχάραξη από τα προσπίπτοντα ιόντα (sputtering) και (άμεση) απευθείας εναπόθεση ιόντων..5 Εναπόθεση υποβοηθούμενη από ιόντα (Ion-enhanced deposition or neutral stitching by ions).3 Μοντέλα για την εγχάραξη Si, SiO σε πλάσμα CF To μοντέλo για την εγχάραξη Si.3. Το μοντέλο για την εγχάραξη SiΟ.3.3 Οι συντελεστές του μοντέλου.4 Μοντέλo για τον προσδιορισμό των φαινόμενων συντελεστών προσκόλλησης σε επιφάνεια Si, SiO.5 Οι δυνατότητες και η εφαρμογή των μοντέλων.6 Αποτελέσματα των μοντέλων.7 Σύγκριση με πειραματικά αποτελέσματα.8 Συμπεράσματα

25 .1 Εισαγωγή Η εγχάραξη διηλεκτρικών όπως το SiO σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων (π.χ. πλάσμα CF 4 ) είναι μια συχνά χρησιμοποιούμενη διεργασία κατά την κατασκευή ολοκληρωμένων κυκλωμάτων. Τέτοιες διεργασίες πρέπει να σταματούν πριν προκαλέσουν ζημιά στο υποκείμενο στρώμα που συχνά είναι Si. Οι ρυθμοί εγχάραξης και η εκλεκτικότητα εγχάραξης του SiO ως προς το Si είναι εξαιρετικής σημασίας σε τέτοιου είδους διεργασίες, όπως είναι η εγχάραξη οπών επαφής (contact hole ή via etching) μεταξύ διαφορετικών στρωμάτων ολοκλήρωσης. Πειραματικά δεδομένα από διάφορες ομάδες 1,,3,4,5,6,7 αναδεικνύουν ότι σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων υψηλής πυκνότητας σε ιόντα (High Density Plasma ή HDP) η εγχάραξη SiO, Si εξελίσσεται διαμέσου ενός λεπτού φιλμ πολυμερούς. Η εγχάραξη και η εναπόθεση πολυμερούς διεξάγονται ταυτόχρονα. Αυτό καθιστά την προσπάθεια για προσομοίωση της διεργασίας ακόμη δυσκολότερη. Στο παρόν κεφάλαιο περιγράφεται ένα (φαινομενολογικό) μοντέλο για την εγχάραξη SiO και Si σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων που λαμβάνει υπόψη τα ανταγωνιστικά φαινόμενα εγχάραξης και εναπόθεσης. Σε πρώτη φάση αναγνωρίζονται οι βασικοί μηχανισμοί εγχάραξης-εναπόθεσης. Στη συνέχεια καταστρώνονται οι εξισώσεις του μοντέλου και υπολογίζονται οι συντελεστές (αποδόσεις) χωριστά για κάθε έναν από τους μηχανισμούς που λαμβάνονται υπόψη με προσαρμογές σε διαθέσιμα πειραματικά δεδομένα. Τέλος παρουσιάζονται τα αποτελέσματα του μοντέλου και συγκρίνονται με πειραματικά.. Οι βασικοί μηχανισμοί Στον κυρίως όγκο πλάσματος φθοριωμένων υδρογονανθράκων, όπως το πλάσμα CF 4, παράγονται ιόντα όπως CF + 3, CF +, CF +, C +, ουδέτερες ρίζες CF 3, CF, CF και άτομα F. Τα ιόντα και τα ουδέτερα μόρια καταλήγουν στην προς εγχάραξη επιφάνεια προκαλώντας σε αυτή αυτόνομα ή συνεργιστικά φυσικές και χημικές δράσεις. Η μαθηματική περιγραφή αυτών των δράσεων με βάση το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας είναι συνήθης στη βιβλιογραφία: 8,9,10,11,1,13 κάθε ουδέτερο είδος Ν προσροφάται στην επιφάνεια και απομακρύνεται από αυτή με φυσικούς και χημικούς μηχανισμούς με αποτέλεσμα να καλύπτει ένα κλάσμα της, θ Ν. Αυτή η προσέγγιση χρησιμοποιείται και στο παρόν μοντέλο. Ακολουθεί η μαθηματική περιγραφή των βασικών μηχανισμών που συμβαίνουν στην επιφάνεια και λαμβάνονται υπόψη στο μοντέλο...1 Προσρόφηση ουδετέρων ειδών Τα ουδέτερα είδη (ουδέτερες ρίζες CF x, x=1,,3 και άτομα F) προσροφόνται στην «καθαρή επιφάνεια» (1-θ), όπου θ είναι το κλάσμα κάλυψης (surface coverage) της επιφάνειας από όλα τα ουδέτερα είδη, με συντελεστή προσκόλλησης (sticking coefficient) στην καθαρή επιφάνεια ίσο με s. Τα προσροφούμενα είδη θεωρείται ότι περνούν πολύ γρήγορα από την κατάσταση φυσικής ρόφησης σε αυτή της χημειορόφησης εξαιτίας της υψηλής δραστικότητάς τους. Αν η ροή ουδετέρων που φτάνει στην επιφάνεια είναι j N, τότε η ροή που προσροφάται είναι: j ADS = s (1 θ) j Ν (1) 16

26 .. Εγχάραξη Υποβοηθούμενη από Ιόντα (ΕΥΙ): Χημική και μηχανική (Ion- Enhanced Chemical Etching + Ion-Enhanced Chemical Sputtering) Τα ιόντα που προσπίπτουν στην επιφάνεια προκαλούν ανάμιξη των ουδετέρων ειδών στην επιφάνεια και στη συνέχεια αυθόρμητη-θερμική ή υποβοηθούμενη από ιόντα εκρόφηση προϊόντων. Θεωρώντας ότι το κύριο είδος τύπου SiF x στο στρώμα επί της επιφάνειας είναι το SiF, ο ρυθμός εγχάραξης υποβοηθούμενης από ιόντα είναι ER IE = β (1+b) θ SiF j ION () και ο αντίστοιχη απόδοση εγχάραξης δηλαδή άτομα Si που απομακρύνονται ανά προσπίπτον ιόν είναι : y IE = β (1+b) θ SiF = β θ SiF (3) όπου β είναι ο συντελεστής χημικής εγχάραξης υποβοηθούμενης από ιόντα, b το κλάσμα ακόρεστων προϊόντων SiF x /SiF, θ SiF το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας από SiF και j ION η ροή ιόντων που προσπίπτει στην επιφάνεια. Ο συντελεστής β αντιστοιχεί στην παραγωγή κορεσμένων προϊόντων όπως το SiF 4. Ο μηχανισμός εγχάραξης υποβοηθούμενης από ιόντα περιλαμβάνει και τη μηχανική απομάκρυνση ακόρεστων προϊόντων τύπου SiF x, x<4, που εκφράζεται από το γινόμενο (bβ ). Οι συντελεστές β και b έχουν τη μορφή: β = β 0 ( E E th ), E th = 4 ev και b=b 0 E, (4) όπου E είναι η ενέργεια των ιόντων (ev) και E th είναι το κατώφλι ενέργειας (ev) για την υποβοηθούμενη από ιόντα χημική εγχάραξη. CF x + CF y + F - O - Si - O - CF x - O - Si - O - SiF x + O x + SiOF x SiF x + COF x + SiOF x - O - Si - O - - O - Si - O - (α) (β) Σχήμα.1. Σχηματική παράσταση εγχάραξης SiO υποβοηθούμενης από ιόντα σε τμήμα επιφάνειας που καλύπτεται από α) άτομα F και β) ουδέτερες ρίζες CF x. 17

27 ..3 Καθαρά χημική ή θερμική εγχάραξη (thermal etching) Τα άτομα F εγχαράσσουν υποστρώματα Si, SiO με ρυθμό ανάλογο με την ροή ατόμων F στην επιφάνεια. Η εξάρτηση του ρυθμού θερμικής εγχάραξης από το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας διαφέρει στη βιβλιογραφία. Ο Zawaideh 11,1 πολλαπλασιάζει το ρυθμό με το κλάσμα της καθαρής επιφάνειας (1 θ), ενώ ο Gray 8 θεωρεί ότι δεν υπάρχει εξάρτηση από το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας. Στην παρούσα εργασία θεωρείται κάτι ενδιάμεσο στις δύο παραπάνω προσεγγίσεις και ο ρυθμός πολλαπλασιάζεται με το κλάσμα της επιφάνειας που δεν καλύπτεται από άνθρακα: ER TH = K 0 e -Ea/kT (1 θ C ) j F (5) όπου E a είναι η ενέργεια ενεργοποίησης για τη δράση θερμικής εγχάραξης, k η σταθερά Boltzmann, T η θερμοκρασία της επιφάνειας και θ C το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας από άνθρακα. Αν η ροή ατόμων F (j F ) είναι σε molecules/cm /s και η σταθερά K 0 σε cm 3 /molecule ή A s cm /min/molecule, τότε ο ρυθμός εγχάραξης είναι σε cm/s ή A/min αντίστοιχα. Μολονότι ο ρυθμός θερμικής εγχάραξης δεν σχετίζεται με τη ροή ιόντων ορίζουμε ως απόδοση θερμικής εγχάραξης: όπου y TH j F 0 Av Ea/kT = K(T) (1 θ c ) R F, with R F = and K(T) = e (6) jion M w K(T) είναι ένας αδιάστατος συντελεστής, ρ η πυκνότητα του υλικού που εγχαράσσεται, N Av ο αριθμός Avogadro και M w το ατομικό ή μοριακό βάρος του υλικού που εγχαράσσεται. K ρn..4 Ιονοβολή ή καθαρά μηχανική εγχάραξη από τα προσπίπτοντα ιόντα (sputtering) και (άμεση) απευθείας εναπόθεση ιόντων Η απόδοση ιονοβολής, y SP, προτάθηκε από τον Steinbruchel 14 ως συνάρτηση της ενέργειας των ιόντων: y SP = A ( E E th ) (7) όπου Α σταθερός συντελεστής, E είναι η ενέργεια των ιόντων (ev) και E th είναι το κατώφλι ενέργειας (ev) για την ιονοβολή. Οι Oehrlein 1 και Maruyama 15 αναφέρουν ότι τα ιόντα είναι δυνατό σε αντιδραστήρες πλάσματος υψηλής πυκνότητας ιόντων (High Density Plasma reactors) να εναποτεθούν απευθείας επί της επιφάνειας αντί να προκαλέσουν μηχανική εγχάραξή της. Η εξίσωση (7), όταν η ενέργεια ιόντων είναι μικρότερη από την ενέργεια E th, προβλέπει αρνητικό ρυθμό εγχάραξης δηλαδή εναπόθεση. Αυτό το είδος εναπόθεσης καλείται «απευθείας εναπόθεση ιόντων» (direct ion deposition). 18

28 Τυπικές τιμές ενέργειας κατωφλίου E th είναι μερικές δεκάδες έως μερικές εκατοντάδες ev, εξαρτώμενες από τον τύπο των ιόντων. Αφού ρυθμός εγχάραξης είναι μηδέν σε μηδενική ενέργεια ιόντων και σε ενέργεια ίση με E th, θα πρέπει να υπάρχει ένα ελάχιστο της απόδοσης εγχάραξης (μέγιστο του ρυθμού εναπόθεσης) σε μια τιμή ενέργειας ενδιάμεση, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από πειραματικά δεδομένα για κάποια ιόντα. 16,17 Υποθέτουμε την παρακάτω απλή μαθηματική συνάρτηση για προσαρμόσουμε τα πειραματικά δεδομένα: όπου y d = A d E, if 0 < E < E maximum deposition yield (8) y d = A ( E E th ), if E > E maximum deposition yield (9) Α d είναι σταθερός συντελεστής και E maximum deposition yield η ενέργεια για την οποία ο ρυθμός εναπόθεσης είναι ο μέγιστος, συνήθως θεωρείται ίση με E th /. Ενώ η μηχανική εγχάραξη έχει μελετηθεί επαρκώς και υπάρχουν τα αντίστοιχα πειραματικά δεδομένα η απευθείας εναπόθεση ιόντων δεν έχει λεπτομερώς μελετηθεί. Έτσι, οι συντελεστές Α, A d των εξισώσεων (8) και (9) όπως προκύπτουν από προσαρμογές πειραματικών δεδομένων απόδοσης ιονοβολής σαν συνάρτηση της ενέργειας θα πρέπει να θεωρηθούν σαν πρώτες προσεγγίσεις. CF x + (E < E th ) πολυμερές Σχήμα.. Σχηματική παράσταση απευθείας εναπόθεσης ιόντων με χαμηλή ενέργεια σε επιφάνεια SiO...5 Εναπόθεση υποβοηθούμενη από ιόντα (Ion-enhanced deposition or neutral stitching by ions) Χημειορροφημένες ουδέτερες ρίζες CF + y (σε χαμηλή CF x είναι δυνατό υπό τον βομβαρδισμό ενέργεια) ιόντων χαμηλής ενέργειας να οδηγήσουν στο σχηματισμό πολυμερούς προϊόντος στην επιφάνεια. Αυτός ο μηχανισμός CF x CF x καλείται εναπόθεση υποβοηθούμενη από ιόντα (ion-enhanced deposition 18 ή ionassisted deposition 15 ). - O - Si - O - πολυμερές Θεωρούμε ότι εναπόθεση υποβοηθούμενη από ιόντα συμβαίνει κάτω από μια τιμή ενέργειας ιόντων και ότι η αντίστοιχη απόδοση δίδεται από Σχήμα.3. Σχηματική παράσταση εναπόθεσης ουδετέρων ριζών CFx εκφράσεις ανάλογες με αυτές των σε SiO υποβοηθούμενης από ιόντα εξισώσεων (8) και (9). Σημειώνεται ότι χαμηλής ενέργειας. και σε αυτή την περίπτωση πρόκειται για μια πρώτη εκτίμηση και νέα σχετικά πειράματα θα φωτίσουν το φαινόμενο. 19

29 .3 Μοντέλα για την εγχάραξη Si, SiO σε πλάσμα CF 4 Στις παραγράφους.3.1 και.3. που ακολουθούν περιγράφονται τα δίκτυα αντιδράσεων και καταστρώνονται οι μαθηματικές εξισώσεις των μοντέλων. Οι συμβολισμοί των παραμέτρων και συντελεστών που χρησιμοποιούνται εξηγούνται στην επόμενη παράγραφο.3.3. Στην ίδια παράγραφο περιγράφεται συνοπτικά ο τρόπος με τον οποίο προσδιορίστηκαν οι συντελεστές των μοντέλων..3.1 To μοντέλo για την εγχάραξη Si Οι δράσεις που περιλαμβάνονται στο μοντέλο για την εγχάραξη Si με πλάσμα CF 4 φαίνονται στον πίνακα.1. Βασική έννοια στην ανάπτυξη του μοντέλου είναι το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας. Θεωρείται ότι τα άτομα F, οι ουδέτερες ρίζες CF x και το πολυμερές καλύπτουν συγκεκριμένο κλάσμα της επιφάνειας Si ή καλύτερα του αναμεμιγμένου στρώματος που δημιουργείται με την προσρόφηση των ουδετέρων ειδών και τον βομβαρδισμό των ιόντων. Το κλάσμα αυτό οποίο εξαρτάται από τα ισοζύγια στις θέσεις επιφάνειας για κάθε ένα από αυτά τα είδη, τα οποία περιγράφονται από τις παρακάτω εξισώσεις: d[si*] = sf (1 θ TOT ) j F β F θ F j ION = 0 (10) dt d[cf x ] = s CFi j CFi (1 θ TOT ) y C θ CFx j ION k REC θ CFx j F = 0 (11) dt d[p] dt = x i i i y d,i j ION + β s θ CFx j ION + β s θ P θ CFx/P j ION β F/P θ P θ F/P j ION = 0 (1) θ TOT = θ F + θ CFx + θ P (13) Στο ισοζύγιο για τα άτομα F (εξίσωση 10) ο πρώτος όρος είναι όρος προσρόφησης (χημειορρόφησης) ατόμων F με αποτέλεσμα τη δημιουργία ειδών SiF x (κυρίως SiF, θ F =θ SiF ). Ο δεύτερος όρος εκφράζει τη διεργασία εγχάραξης υποβοηθούμενης από ιόντα η οποία απομακρύνει άτομα F για να παράγει SiF 4 δικαιολογώντας τον παράγοντα. Στο ισοζύγιο για τις ουδέτερες ρίζες CF x (εξίσωση 11) ο πρώτος όρος αφορά την προσρόφηση (χημειορόφηση) των ουδετέρων ριζών στην επιφάνεια. Ο δεύτερος όρος αναφέρεται στην ιονοβολή C και ο τρίτος στην αντίδραση επανασύνδεσης των προσροφημένων ουδετέρων ριζών CF x με φυσικά ροφημένα άτομα F ή με άτομα F από την αέρια φάση. Στο ισοζύγιο για το πολυμερές (εξίσωση 1) ο πρώτος όρος εκφράζει την απευθείας εναπόθεση ιόντων ενώ ο δεύτερος και ο τρίτος όρος αναφέρονται στην υποβοηθούμενη από ιόντα εναπόθεση των ουδετέρων ριζών CF x. Ο τελευταίος όρος αφορά στην υποβοηθούμενη από ιόντα εγχάραξη του πολυμερούς. Το κλάσμα κάλυψης της επιφάνειας από πολυμερές θα μπορούσε να θεωρηθεί σε ένα γενικότερο πλαίσιο σαν το πάχος πολυμερούς στρώματος επί της επιφάνειας, το οποίο όταν γίνει ίσο με τη μονάδα παρεμποδίζει την εγχάραξη. Αυτή η θεώρηση είναι συμβατή με τις πειραματικές παρατηρήσεις 3,6,7,11,19 πολυμερούς στρώματος επί των επιφανειών Si, SiO κατά την εγχάραξη τους σε πλάσμα φθοριωμένων υδρογονανθράκων. 0

30 Πίνακας.1. Σύνολο αντιδράσεων κατά την εγχάραξη Si σε πλάσμα CF4 *. Αντιδράση Διεργασία Εξάρτηση από ροή Εξάρτηση από κλάσμα κάλυψης επιφάνειας Συντελεστής δράσης Ιονοβολή ή μηχανική εγχάραξη 1 Si* (E > Eth) Si(g)+Si* Ιονοβολή jion 1-θTOT ysp Αντιδράσεις με άτομα F F(p) + Si* Si-F(s) Χημειορρόφηση ατόμων F jf 1-θTOT sf 3 Si-F(s) + F(p) SiF4(g) + Si* Υποβοηθούμενη από ιόντα χημική εγχάραξη με άτομα F 4 Si-F(s) SiF(g) + Si* Υποβοηθούμενη από ιόντα μηχανική εγχάραξη με άτομα F jion θf βf jion θf βf b 5 Si-F (s) + F(p ή g) SiF4(g) Θερμική εγχάραξη από άτομα F jf 1-θCFx-θP K(T) Αντιδράσεις με ουδέτερες ρίζες CFx (x=1,,3) ή άλλες ουδέτερες ρίζες φθοράνθρακα 6 Si* + CFx(g) Si-CFy(s) Χημειορόφηση ριζών CFx JCFx 1-θTOT SCFx 7 Si-CF y(s) CFy(g) + Si* Ιονοβολή άνθρακα jion θcfx yc 8 Si-CF y (s) +F(p ή g) Si* + CFy+1(g) Επανασύνδεση ριζών CFx με άτομα jf θcfx KREC F Αντιδράσεις δημιουργίας ή κατανάλωσης πολυμερούς (P) 9 CF x + σε E< Eth1 Πολυμερές (P) Απευθείας εναπόθεση ιόντων jion 1 yd 10 Si-CF x(s) (E< Eth) Πολυμερές (P) Υποβοηθούμενη από ιόντα 11 P-F(s/P) Προϊόντα εγχάραξης πολυμερούς (P) 1 P-CFx(s/P) (E< Eth) Περισσότερο πολυμερές (P) εναπόθεση ριζών CFx Υποβοηθούμενη από ιόντα εγχάραξη του P με άτομα F Υποβοηθούμενη από ιόντα εναπόθεση ριζών CFx στο P jion θcfx βs jion θf/p βf/p jion θc/p βs * το p εκφράζει άτομα ή μόρια φυσικά ροφημένα, το s εκφράζει άτομα ή μόρια χημειοροφημένα, το s/p εκφράζει άτομα ή μόρια χημειοροφημένα στην επιφάνεια του πολυμερούς και το (*) δηλώνει σπασμένο δεσμό (dangling bond) ή μια θέση (site) για χημειορόφηση. 1

Physical vapor deposition (PVD)-φυσική εναπόθεση ατμών

Physical vapor deposition (PVD)-φυσική εναπόθεση ατμών Physical vapor deposition (PVD)-φυσική εναπόθεση ατμών Μηχανισμός: Το υμένιο αναπτύσσεται στην επιφάνεια του υποστρώματος με διαδικασία συμπύκνωσης από τους ατμούς του. Στις μεθόδους PVD υπάγονται: Evaporation,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Περιληπτική θεωρητική εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Περιληπτική θεωρητική εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Περιληπτική θεωρητική εισαγωγή α) Τεχνική zchralski Η πιο συχνά χρησιμοποιούμενη τεχνική ανάπτυξης μονοκρυστάλλων πυριτίου (i), αρίστης ποιότητας,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. αρχικό υλικό. *στάδια επίπεδης τεχνολογίας. πλακίδιο Si. *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si

ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. αρχικό υλικό. *στάδια επίπεδης τεχνολογίας. πλακίδιο Si. *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si ΕΠΙΠΕΔΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ αρχικό υλικό + *στάδια επίπεδης τεχνολογίας πλακίδιο Si *ακολουθία βημάτων που προσθέτουν ή αφαιρούν υλικά στο πλακίδιο Si οξείδωση εναπόθεση διάχυση φωτολιθογραφία φωτοχάραξη Παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ. Εργαστήριο Φυσικής IΙ. Μελέτη της απόδοσης φωτοβολταϊκού στοιχείου με χρήση υπολογιστή. 1. Σκοπός. 2. Σύντομο θεωρητικό μέρος

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ. Εργαστήριο Φυσικής IΙ. Μελέτη της απόδοσης φωτοβολταϊκού στοιχείου με χρήση υπολογιστή. 1. Σκοπός. 2. Σύντομο θεωρητικό μέρος ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Σκοπός Το φωτοβολταϊκό στοιχείο είναι μία διάταξη ημιαγωγών η οποία μετατρέπει την φωτεινή ενέργεια που προσπίπτει σε αυτήν σε ηλεκτρική.. Όταν αυτή φωτιστεί με φωτόνια κατάλληλης συχνότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΧΑΡΑΞΗ ΜΙΚΡΟ ΚΑΙ ΝΑΝΟ ΔΟΜΩΝ ΜΕ ΠΛΑΣΜΑ

ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΧΑΡΑΞΗ ΜΙΚΡΟ ΚΑΙ ΝΑΝΟ ΔΟΜΩΝ ΜΕ ΠΛΑΣΜΑ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Τομέας ΙΙ: Ανάλυσης, Σχεδιασμού και Ανάπτυξης Διεργασιών και Συστημάτων Διδακτορική διατριβή ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΧΑΡΑΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΤΟΥ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ

Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΤΟΥ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΤΟΥ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ ΑΣΚΗΣΗ 1 Άτομα αερίου υδρογόνου που βρίσκονται στη θεμελιώδη κατάσταση (n = 1), διεγείρονται με κρούση από δέσμη ηλεκτρονίων που έχουν επιταχυνθεί από διαφορά δυναμικού

Διαβάστε περισσότερα

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6)

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας το r με r n, έχουμε: Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας n=1, βρίσκουμε την τροχιά με τη μικρότερη ακτίνα n: Αντικαθιστώντας την τελευταία εξίσωση στη 2.6, παίρνουμε: Αν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ FRANK-HERTZ ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΔΙΕΓΕΡΣΗΣ ΕΝΟΣ ΑΤΟΜΟΥ

ΠΕΙΡΑΜΑ FRANK-HERTZ ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΔΙΕΓΕΡΣΗΣ ΕΝΟΣ ΑΤΟΜΟΥ ΠΕΙΡΑΜΑ FRANK-HERTZ ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΔΙΕΓΕΡΣΗΣ ΕΝΟΣ ΑΤΟΜΟΥ Η απορρόφηση ενέργειας από τα άτομα γίνεται ασυνεχώς και σε καθορισμένες ποσότητες. Λαμβάνοντας ένα άτομο ορισμένα ποσά ενέργειας κάποιο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί

Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί Σύνοψη Παρουσιάζονται οι χημικοί δεσμοί, ιοντικός, μοριακός, ατομικός, μεταλλικός. Οι ιδιότητες των υλικών τόσο οι φυσικές όσο και οι χημικές εξαρτώνται από το είδος ή τα είδη

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά Ηλεκτρονικής & Διατάξεις

Υλικά Ηλεκτρονικής & Διατάξεις Τμήμα Ηλεκτρονικών Μηχανικών Υλικά Ηλεκτρονικής & Διατάξεις 2 η σειρά διαφανειών Δημήτριος Λαμπάκης ΜΟΡΙΑΚΗ ΔΟΜΗ Μεμονωμένα άτομα: Μόνο τα ευγενή αέρια Μόρια: Τα υπόλοιπα άτομα σχηματίζουν μόρια, γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός και μοντέλα τρανζίστορ λεπτών υμενίων βιομηχανικής παραγωγής: Τεχνολογία μικροκρυσταλλικού πυριτίου χαμηλής θερμοκρασίας

Χαρακτηρισμός και μοντέλα τρανζίστορ λεπτών υμενίων βιομηχανικής παραγωγής: Τεχνολογία μικροκρυσταλλικού πυριτίου χαμηλής θερμοκρασίας Χαρακτηρισμός και μοντέλα τρανζίστορ λεπτών υμενίων βιομηχανικής παραγωγής: Τεχνολογία μικροκρυσταλλικού πυριτίου χαμηλής θερμοκρασίας Υποψήφιος Διδάκτορας: Α. Χατζόπουλος Περίληψη Οι τελευταίες εξελίξεις

Διαβάστε περισσότερα

Διαχωρισμός του Η 2 σε εμπορική μεμβράνη Pd-Cu/V

Διαχωρισμός του Η 2 σε εμπορική μεμβράνη Pd-Cu/V Διαχωρισμός του Η 2 σε εμπορική μεμβράνη Pd-Cu/V Δ. Κουτσονικόλας 1, Σ. Τόπης 3, Σ. Καλδής 2, Γ. Σκόδρας 1,2,3 και Γ.Π. Σακελλαρόπουλος 1,2,3 * 1 Εργαστήριο Γενικής Χημικής Τεχνολογίας, Τμήμα Χημικών Μηχανικών,

Διαβάστε περισσότερα

διατήρησης της μάζας.

διατήρησης της μάζας. 6. Ατομική φύση της ύλης Ο πρώτος που ισχυρίστηκε ότι η ύλη αποτελείται από δομικά στοιχεία ήταν ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Δημόκριτος. Το πείραμα μετά από 2400 χρόνια ήρθε και επιβεβαίωσε την άποψη αυτή,

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητική Εξέταση. Τρίτη, 15 Ιουλίου /3

Θεωρητική Εξέταση. Τρίτη, 15 Ιουλίου /3 Θεωρητική Εξέταση. Τρίτη 15 Ιουλίου 2014 1/3 Πρόβλημα 3. Απλό μοντέλο εκκένωσης αερίου (10 ) Η διέλευση ηλεκτρικού ρεύματος μέσα από ένα αέριο ονομάζεται εκκένωση αερίου. Υπάρχουν πολλοί τύποι εκκένωσης

Διαβάστε περισσότερα

H φασματοσκοπία μάζας: αναλυτική τεχνική αναγνώρισης αγνώστων ενώσεων, ποσοτικοποίησης γνωστών και διευκρίνισης της δομής.

H φασματοσκοπία μάζας: αναλυτική τεχνική αναγνώρισης αγνώστων ενώσεων, ποσοτικοποίησης γνωστών και διευκρίνισης της δομής. ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΜΑΖΑΣ (mass spectrometry) H φασματοσκοπία μάζας: αναλυτική τεχνική αναγνώρισης αγνώστων ενώσεων, ποσοτικοποίησης γνωστών και διευκρίνισης της δομής. Βασίζεται στην αρχή ότι τα κινούμενα ιόντα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΛΕΠΤΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΥΔΡΟΓΟΝΩΜΕΝΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ (Si:H) ΜΕ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΙΩΔΟΥΣ ΟΡΑΤΟΥ (UV/VIS)

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΛΕΠΤΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΥΔΡΟΓΟΝΩΜΕΝΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ (Si:H) ΜΕ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΙΩΔΟΥΣ ΟΡΑΤΟΥ (UV/VIS) ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΛΕΠΤΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΥΔΡΟΓΟΝΩΜΕΝΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ (Si:H) ΜΕ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΙΩΔΟΥΣ ΟΡΑΤΟΥ (UV/VIS) Γ. Αλεξίου, Β. Περδικάρη, Π. Δημητρακέλλης, Ε. Φάρσαρη, Α. Καλαμπούνιας, Ε.Αμανατίδης και Δ.Ματαράς

Διαβάστε περισσότερα

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος 2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος Όπως είναι γνωστό από την καθημερινή εμπειρία τα περισσότερα σώματα που χρησιμοποιούνται στις ηλεκτρικές ηλεκτρονικές

Διαβάστε περισσότερα

ηλεκτρικό ρεύμα ampere

ηλεκτρικό ρεύμα ampere Ηλεκτρικό ρεύμα Το ηλεκτρικό ρεύμα είναι ο ρυθμός με τον οποίο διέρχεται ηλεκτρικό φορτίο από μια περιοχή του χώρου. Η μονάδα μέτρησης του ηλεκτρικού ρεύματος στο σύστημα SI είναι το ampere (A). 1 A =

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 1 η & 2 η : ΟΡΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 1 η & 2 η : ΟΡΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 1 η & 2 η : ΟΡΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΡΩΤΟΥ ΟΡΙΑΚΟΥ ΣΤΡΩΜΑΤΟΣ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΑΚΙΝΗΤΗ ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ ΕΠΙΠΕΔΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ Σκοπός της άσκησης Στην παρούσα εργαστηριακή άσκηση γίνεται μελέτη του Στρωτού

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδίαση Ολοκληρωμένων Κυκλωμάτων Ασκήσεις Μικροηλεκτρονικής

Σχεδίαση Ολοκληρωμένων Κυκλωμάτων Ασκήσεις Μικροηλεκτρονικής Σχεδίαση Ολοκληρωμένων Κυκλωμάτων Ασκήσεις Μικροηλεκτρονικής Αραπογιάννη Αγγελική Τμήμα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών. Σελίδα 2 1. Εισαγωγή... 4 2. Ανάπτυξη Κρυστάλλων... 4 3. Οξείδωση του πυριτίου...

Διαβάστε περισσότερα

Εύρεση της περιοχής λειτουργίας και της τάσης εργασίας του απαριθµητή Geiger-Müller

Εύρεση της περιοχής λειτουργίας και της τάσης εργασίας του απαριθµητή Geiger-Müller AΣΚΗΣΗ 1 Εύρεση της περιοχής λειτουργίας και της τάσης εργασίας του απαριθµητή Geiger-Müller 1. Εισαγωγή Ο ανιχνευτής Geiger-Müller, που είναι ένα από τα πιο γνωστά όργανα µέτρησης ιονίζουσας ακτινοβολίας,

Διαβάστε περισσότερα

τα μεταλλικά Μια στρώμα. Για την έννοια πως αν και νανοσωματίδια (με εξάχνωση Al). πρέπει κανείς να τοποθετήσει τα μερικές δεκάδες nm πράγμα

τα μεταλλικά Μια στρώμα. Για την έννοια πως αν και νανοσωματίδια (με εξάχνωση Al). πρέπει κανείς να τοποθετήσει τα μερικές δεκάδες nm πράγμα Φραγή Coulomb σε διατάξεις που περιέχουν νανοσωματίδια. Ι. Φραγή Coulomb σε διατάξεις που περιέχουν μεταλλικά νανοσωματίδια 1. Περιγραφή των διατάξεων Μια διάταξη που περιέχει νανοσωματίδια μπορεί να αναπτυχθεί

Διαβάστε περισσότερα

Σκοπός: Περιγραφή της συμπεριφοράς των νευρικών κυττάρων και ποσοτικά και ποιοτικά.

Σκοπός: Περιγραφή της συμπεριφοράς των νευρικών κυττάρων και ποσοτικά και ποιοτικά. Σκοπός: Περιγραφή της συμπεριφοράς των νευρικών κυττάρων και ποσοτικά και ποιοτικά. Τα νευρικά κύτταρα περιβάλλονται από μία πλασματική μεμβράνη της οποίας κύρια λειτουργία είναι να ελέγχει το πέρασμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΟΜΟΙΟΜΟΡΦΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΜΕΣΩ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΩΝ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΚΛΙΜΑΚΩΝ ΣΕ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΧΗΜΙΚΗΣ ΑΠΟΘΕΣΗΣ ΑΠΟ ΑΤΜΟ

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΟΜΟΙΟΜΟΡΦΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΜΕΣΩ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΩΝ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΚΛΙΜΑΚΩΝ ΣΕ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΧΗΜΙΚΗΣ ΑΠΟΘΕΣΗΣ ΑΠΟ ΑΤΜΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΟΜΟΙΟΜΟΡΦΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΜΕΣΩ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΩΝ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΚΛΙΜΑΚΩΝ ΣΕ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ ΧΗΜΙΚΗΣ ΑΠΟΘΕΣΗΣ ΑΠΟ ΑΤΜΟ Ν. Καλλικούνης, Ν. Χειμαριός, Α. Γ. Μπουντουβής Σχολή Χημικών Μηχανικών, Ε.Μ.Π., Ηρώων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις παρακάτω ερωτήσεις 1-4, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα, το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις παρακάτω ερωτήσεις 1-4, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα, το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΘΕΜΑ ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗ Στις παρακάτω ερωτήσεις, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα, το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.. Ο λαµπτήρας φθορισµού:

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΓΕΝ. ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΑΤΟΜΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΜΑ 1 ο.

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΓΕΝ. ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΑΤΟΜΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΜΑ 1 ο. ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΓΕΝ. ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΑΤΟΜΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΜΑ 1 ο. Στις ερωτήσεις 1-5 επιλέξτε την πρόταση που είναι σωστή. 1) Το ηλεκτρόνιο στο άτοµο του υδρογόνου, το οποίο βρίσκεται στη θεµελιώδη κατάσταση: i)

Διαβάστε περισσότερα

Χημική Κινητική Γενικές Υποδείξεις 1. Τάξη Αντίδρασης 2. Ενέργεια Ενεργοποίησης

Χημική Κινητική Γενικές Υποδείξεις 1. Τάξη Αντίδρασης 2. Ενέργεια Ενεργοποίησης Χημική Κινητική Γενικές Υποδείξεις 1. Τάξη Αντίδρασης Γενικά, όταν έχουμε δεδομένα συγκέντρωσης-χρόνου και θέλουμε να βρούμε την τάξη μιας αντίδρασης, προσπαθούμε να προσαρμόσουμε τα δεδομένα σε εξισώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Χημικές αντιδράσεις καταλυμένες από στερεούς καταλύτες

Χημικές αντιδράσεις καταλυμένες από στερεούς καταλύτες Χημικές αντιδράσεις καταλυμένες από στερεούς καταλύτες Σε πολλές χημικές αντιδράσεις, οι ταχύτητές τους επηρεάζονται από κάποια συστατικά τα οποία δεν είναι ούτε αντιδρώντα ούτε προϊόντα. Αυτά τα υλικά

Διαβάστε περισσότερα

Ένωση Ελλήνων Φυσικών ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΦΥΣΙΚΗΣ B Λυκείου

Ένωση Ελλήνων Φυσικών ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΦΥΣΙΚΗΣ B Λυκείου Θεωρητικό Μέρος B Λυκείου 21 Απριλίου 2007 Θέμα 1 ο 1. Στο παρακάτω σχήμα φαίνονται οι δυναμικές γραμμές του ηλεκτρικού πεδίου το οποίο δημιουργείται μεταξύ δύο αντίθετων ηλεκτρικών φορτίων. Ένα ηλεκτρόνιο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Ηλεκτρισμένα σώματα. πως διαπιστώνουμε ότι ένα σώμα είναι ηλεκτρισμένο ; Ηλεκτρικό φορτίο

ΦΥΣΙΚΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Ηλεκτρισμένα σώματα. πως διαπιστώνουμε ότι ένα σώμα είναι ηλεκτρισμένο ; Ηλεκτρικό φορτίο ΦΥΣΙΚΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο Ηλεκτρική δύναμη και φορτίο Ηλεκτρισμένα σώματα 1.1 Ποια είναι ; Σώματα (πλαστικό, γυαλί, ήλεκτρο) που έχουν την ιδιότητα να ασκούν δύναμη σε ελαφρά

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Φυσικής Πανεπιστημίου Κύπρου Χειμερινό Εξάμηνο 2016/2017 ΦΥΣ102 Φυσική για Χημικούς Διδάσκων: Μάριος Κώστα

Τμήμα Φυσικής Πανεπιστημίου Κύπρου Χειμερινό Εξάμηνο 2016/2017 ΦΥΣ102 Φυσική για Χημικούς Διδάσκων: Μάριος Κώστα Τμήμα Φυσικής Πανεπιστημίου Κύπρου Χειμερινό Εξάμηνο 2016/2017 ΦΥΣ102 Φυσική για Χημικούς Διδάσκων: Μάριος Κώστα ΔΙΑΛΕΞΗ 11 Εισαγωγή στην Ηλεκτροδυναμική Ηλεκτρικό φορτίο Ηλεκτρικό πεδίο ΦΥΣ102 1 Στατικός

Διαβάστε περισσότερα

Τ, Κ Η 2 Ο(g) CΟ(g) CO 2 (g) Λύση Για τη συγκεκριμένη αντίδραση στους 1300 Κ έχουμε:

Τ, Κ Η 2 Ο(g) CΟ(g) CO 2 (g) Λύση Για τη συγκεκριμένη αντίδραση στους 1300 Κ έχουμε: ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΛΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ 5-6 (Α. Χημική Θερμοδυναμική) η Άσκηση Η αντίδραση CO(g) + H O(g) CO (g) + H (g) γίνεται σε θερμοκρασία 3 Κ. Να υπολογιστεί το κλάσμα των ατμών του

Διαβάστε περισσότερα

Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev.

Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev. Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev. To ορατό καταλαµβάνει ένα πολύ µικρό µέρος του ηλεκτροµαγνητικού φάσµατος: 1,6-3,2eV. Page 1

Διαβάστε περισσότερα

Πως διαδίδονται τα Η/Μ κύματα σε διαφανή διηλεκτρικά?

Πως διαδίδονται τα Η/Μ κύματα σε διαφανή διηλεκτρικά? Πως διαδίδονται τα Η/Μ κύματα σε διαφανή διηλεκτρικά? (Μη-μαγνητικά, μη-αγώγιμα, διαφανή στερεά ή υγρά με πυκνή, σχετικά κανονική διάταξη δομικών λίθων). Γραμμικά πολωμένο κύμα προσπίπτει σε ηλεκτρόνιο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΕΜΑ Δ. Δίνονται: η ταχύτητα του φωτός στο κενό c 0 = 3 10, η σταθερά του Planck J s και για το φορτίο του ηλεκτρονίου 1,6 10 C.

ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΕΜΑ Δ. Δίνονται: η ταχύτητα του φωτός στο κενό c 0 = 3 10, η σταθερά του Planck J s και για το φορτίο του ηλεκτρονίου 1,6 10 C. Σε μια διάταξη παραγωγής ακτίνων X, η ηλεκτρική τάση που εφαρμόζεται μεταξύ της ανόδου και της καθόδου είναι V = 25 kv. Τα ηλεκτρόνια ξεκινούν από την κάθοδο με μηδενική ταχύτητα, επιταχύνονται και προσπίπτουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ Διευθυντής: Διονύσιος-Ελευθ. Π. Μάργαρης, Αναπλ. Καθηγητής ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ

ΦΥΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ Φωτοηλεκτρονιακή φασματοσκοπία ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΑΚΡΙΒΟΣ Τμήμα Χημείας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 10: Ακτίνες Χ

Διάλεξη 10: Ακτίνες Χ Διάλεξη 10: Ακτίνες Χ Ένταση Roentgen (1895): Παρατήρησε ότι όταν ταχέα ηλεκτρόνια πέσουν σε υλικό στόχο παράγεται ακτινοβολία, που ονομάστηκε ακτίνες Χ, με τις εξής ιδιότητες: Ευθύγραμμη διάδοση ακόμη

Διαβάστε περισσότερα

Προσομοίωση με κινητική Monte Carlo της εγχάραξης πολυμερικών αλυσίδων με ιόντα πλάσματος αερίου

Προσομοίωση με κινητική Monte Carlo της εγχάραξης πολυμερικών αλυσίδων με ιόντα πλάσματος αερίου ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗ ΜΙΚΡΟΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ-MSc Thesis

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 5 ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ

Άσκηση 5 ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ Άσκηση 5 ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ 1. ΓΕΝΙΚΑ Τα ηλιακά στοιχεία χρησιμοποιούνται για τη μετατροπή του φωτός (που αποτελεί μία μορφή ηλεκτρομαγνητικής ενέργειας) σε ηλεκτρική ενέργεια. Κατασκευάζονται από

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Α.Μ. Νέτσου 1, Ε. Χουντουλέση 1, Μ.Περράκη 2, Α.Ντζιούνη 1, Κ. Κορδάτος 1 1 Σχολή Χημικών Μηχανικών, ΕΜΠ 2 Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΤΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΑΝΟΔΙΩΣΗ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΤΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΑΝΟΔΙΩΣΗ Εισαγωγή ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΤΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ ΑΝΟΔΙΩΣΗ Το γαλβανικό κελί (γαλβανική διάβρωση) είναι μια ηλεκτροχημική αντίδραση οξείδωσης-αναγωγής (redox), η οποία συμβαίνει όταν δύο ανόμοια μέταλλα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ: Τεχνολογία Κατασκευής Ολοκληρωµένων Κυκλωµάτων

ΑΡΧΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ: Τεχνολογία Κατασκευής Ολοκληρωµένων Κυκλωµάτων ΑΡΧΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ: Τεχνολογία Κατασκευής Ολοκληρωµένων Κυκλωµάτων Required Text: Microelectronic Devices, Keith Leaver (6 th Chapter) Τεχνολογία Κατασκευής Ολοκληρωµένων Κυκλωµάτων Si SiO 2

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΗΛΕΚΤΡΟΣΤΑΤΙΚΟ ΠΕΔΙΟ ΣΕ Γ.Ο.Ι. ΧΩΡΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

ιάδοση κυµάτων σε διηλεκτρικά. Απορρόφυση ακτινοβολίας. Μέρος 1ον : ιάδοση κυµάτων σε διηλεκτρικά.

ιάδοση κυµάτων σε διηλεκτρικά. Απορρόφυση ακτινοβολίας. Μέρος 1ον : ιάδοση κυµάτων σε διηλεκτρικά. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 53 ιάδοση κυµάτων σε διηλεκτρικά. Απορρόφυση ακτινοβολίας. 5. Άσκηση 5 5.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών µε την

Διαβάστε περισσότερα

Χημικές Διεργασίες: Εισαγωγή

Χημικές Διεργασίες: Εισαγωγή : Εισαγωγή Ορολογία Μοναδιαίες Διεργασίες ( Unit Processes ) - Οξείδωση - Υδρογόνωση - Αφυδρογόνωση - Πυρόλυση - Ενυδάτωση κλπ Ορολογία Μοναδιαίες Διεργασίες ( Unit Processes ) - Οξείδωση - Υδρογόνωση

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΚΥΚΛΟΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΤΙΚΩΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ Προτεινόμενα Θέματα Γ ΓΕΛ Φεβρουάριος Φυσική ΘΕΜΑ Α

Γ ΚΥΚΛΟΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΤΙΚΩΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ Προτεινόμενα Θέματα Γ ΓΕΛ Φεβρουάριος Φυσική ΘΕΜΑ Α Φυσική ΘΕΜΑ Α γενικής παιδείας Να γράψετε τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις Α-Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α. Σύμφωνα με το πρότυπο του Bohr για το άτομο του

Διαβάστε περισσότερα

Ακτίνες Χ. Θέμα Δ. Για διευκόλυνση στους υπολογισμούς σας να θεωρήσετε ότι: hc J m

Ακτίνες Χ. Θέμα Δ. Για διευκόλυνση στους υπολογισμούς σας να θεωρήσετε ότι: hc J m Ακτίνες Χ Θέμα Δ 4_21796 Σε μια συσκευή παραγωγής ακτίνων Χ, τα ηλεκτρόνια εκπέμπονται από την κάθοδο χωρίς αρχική ταχύτητα, επιταχύνονται εξαιτίας της τάσης V μεταξύ ανόδου και καθόδου και φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις. Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι

Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις. Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι Τι είναι αέριο; Λέμε ότι μία ουσία βρίσκεται στην αέρια κατάσταση όταν αυθόρμητα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ. Σημειώσεις. Επιμέλεια: Άγγελος Θ. Παπαϊωάννου, Ομοτ. Καθηγητής ΕΜΠ

ΟΡΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ. Σημειώσεις. Επιμέλεια: Άγγελος Θ. Παπαϊωάννου, Ομοτ. Καθηγητής ΕΜΠ ΟΡΙΑΚΟ ΣΤΡΩΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Σημειώσεις Επιμέλεια: Άγγελος Θ. Παπαϊωάννου, Ομοτ. Καθηγητής ΕΜΠ Αθήνα, Απρίλιος 13 1. Η Έννοια του Οριακού Στρώματος Το οριακό στρώμα επινοήθηκε για

Διαβάστε περισσότερα

Το σύστημα των μη αλληλεπιδραστικών ροών και η σημασία του στην ερμηνεία των ιδιοτήτων των ιδανικών αερίων.

Το σύστημα των μη αλληλεπιδραστικών ροών και η σημασία του στην ερμηνεία των ιδιοτήτων των ιδανικών αερίων. Το σύστημα των μη αλληλεπιδραστικών ροών και η σημασία του στην ερμηνεία των ιδιοτήτων των ιδανικών αερίων. Θεωρώντας τα αέρια σαν ουσίες αποτελούμενες από έναν καταπληκτικά μεγάλο αριθμό μικροσκοπικών

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική για Μηχανικούς

Φυσική για Μηχανικούς Φυσική για Μηχανικούς Ηλεκτρικό Δυναμικό Εικόνα: Οι διαδικασίες που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια μιας καταιγίδας προκαλούν μεγάλες διαφορές ηλεκτρικού δυναμικού ανάμεσα στα σύννεφα και στο έδαφος. Το αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές φωτοβολταϊκών διατάξεων

Αρχές φωτοβολταϊκών διατάξεων Τι είναι ένα ηλιακό κύτταρο Αρχές φωτοβολταϊκών διατάξεων Δ. Γ. Παπαγεωργίου Τμήμα Μηχανικών Επιστήμης Υλικών Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων dpapageo@cc.uoi.gr http://pc164.materials.uoi.gr/dpapageo Επαφή pn +,

Διαβάστε περισσότερα

Στις εξισώσεις σχεδιασμού υπεισέρχεται ο ρυθμός της αντίδρασης. Επομένως, είναι βασικό να γνωρίζουμε την έκφραση που περιγράφει το ρυθμό.

Στις εξισώσεις σχεδιασμού υπεισέρχεται ο ρυθμός της αντίδρασης. Επομένως, είναι βασικό να γνωρίζουμε την έκφραση που περιγράφει το ρυθμό. Βασικές Εξισώσεις Σχεδιασμού (ΣΔΟΥΚΟΣ 2-, 2-) t = n i dn i V n i R και V = n i dn i t n i R Στις εξισώσεις σχεδιασμού υπεισέρχεται ο ρυθμός της αντίδρασης. Επομένως, είναι βασικό να γνωρίζουμε την έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

5 Μετρητές παροχής. 5.1Εισαγωγή

5 Μετρητές παροχής. 5.1Εισαγωγή 5 Μετρητές παροχής 5.Εισαγωγή Τρεις βασικές συσκευές, με τις οποίες μπορεί να γίνει η μέτρηση της ογκομετρικής παροχής των ρευστών, είναι ο μετρητής Venturi (ή βεντουρίμετρο), ο μετρητής διαφράγματος (ή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο Βασίλης Γαργανουράκης Φυσική ήγ Γυμνασίου Εισαγωγή Στο προηγούμενο κεφάλαιο μελετήσαμε τις αλληλεπιδράσεις των στατικών (ακίνητων) ηλεκτρικών φορτίων. Σε αυτό το κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Απορρόφηση Αερίων (2)

Απορρόφηση Αερίων (2) Απορρόφηση Αερίων (2) Λεπτομερής Ανάλυση Θεωρούμε έναν πύργο απορρόφησης που μπορεί να περιέχει δίσκους ή να είναι τύπου πληρωτικού υλικού ή άλλου τύπου. Τελικός σκοπός είναι να βρούμε το μέγεθος του πύργου.

Διαβάστε περισσότερα

Ετερογενής μικροβιακή ανάπτυξη

Ετερογενής μικροβιακή ανάπτυξη Ετερογενής μικροβιακή ανάπτυξη Περιπτώσεις ανάπτυξη κάποιου βιοφίλμ στα τοιχώματα του αντιδραστήρα. ανάπτυξη συσσωματώματων (flocs) στο εσωτερικό του αντιδραστήρα. συχνά οι αντιδραστήρες είναι εφοδιασμένοι

Διαβάστε περισσότερα

Ομογενή Χημικά Συστήματα

Ομογενή Χημικά Συστήματα Ομογενή Χημικά Συστήματα 1. Πειραματικός Προσδιορισμός Τάξης Αντιδράσεων 2. Συνεχείς Αντιδραστήρες (Ι) Πειραματική Μελέτη Ρυθμού Αντίδρασης Μέθοδοι Λήψης και Ερμηνείας Δεδομένων (ΙΙ) Τύποι Συνεχών Αντιδραστήρων:

Διαβάστε περισσότερα

Πειραματική και θεωρητική μελέτη της χημικής απόθεσης από ατμό χαλκού και αλουμινίου από αμιδικές πρόδρομες ενώσεις. Ιωάννης Γ.

Πειραματική και θεωρητική μελέτη της χημικής απόθεσης από ατμό χαλκού και αλουμινίου από αμιδικές πρόδρομες ενώσεις. Ιωάννης Γ. ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙΙ Πειραματική και θεωρητική μελέτη της χημικής απόθεσης από ατμό χαλκού και αλουμινίου από αμιδικές πρόδρομες ενώσεις Ιωάννης Γ. Αβιζιώτης ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Φυσικής Πανεπιστημίου Κύπρου Χειμερινό Εξάμηνο 2016/2017 ΦΥΣ102 Φυσική για Χημικούς Διδάσκων: Μάριος Κώστα

Τμήμα Φυσικής Πανεπιστημίου Κύπρου Χειμερινό Εξάμηνο 2016/2017 ΦΥΣ102 Φυσική για Χημικούς Διδάσκων: Μάριος Κώστα Τμήμα Φυσικής Πανεπιστημίου Κύπρου Χειμερινό Εξάμηνο 2016/2017 ΦΥΣ102 Φυσική για Χημικούς Διδάσκων: Μάριος Κώστα ΔΙΑΛΕΞΗ 17 Εισαγωγή στον Μαγνητισμό Μαγνητικό πεδίο ΦΥΣ102 1 Μαγνήτες και μαγνητικά πεδία

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη Φυσική : Πυρηνική Φυσική και Φυσική Στοιχειωδών Σωματιδίων

Σύγχρονη Φυσική : Πυρηνική Φυσική και Φυσική Στοιχειωδών Σωματιδίων Επιταχυντές σωματιδίων Η γνώση που έχουμε μέχρι σήμερα αποκτήσει για τον μικρόκοσμο, τη δομή της ύλης, την πυρηνοσύνθεση στα άστρα ή σε άλλα βίαια αστρικά φαινόμενα, αλλά ακόμη και για τις πρώτες στιγμές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 1 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο 1. Aν ο ρυθμός μεταβολής της ταχύτητας ενός σώματος είναι σταθερός, τότε το σώμα: (i) Ηρεμεί. (ii) Κινείται με σταθερή ταχύτητα. (iii) Κινείται με μεταβαλλόμενη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Καθηγητής Δ. Ματαράς

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Καθηγητής Δ. Ματαράς ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Καθηγητής Δ. Ματαράς 9.Μεταφορά Θερμότητας, Αγωγή Αγωγή Αν σε συνεχές μέσο υπάρχει βάθμωση θερμοκρασίας τότε υπάρχει ροή θερμότητας χωρίς ορατή κίνηση της ύλης.

Διαβάστε περισσότερα

ηλεκτρικό ρεύµα ampere

ηλεκτρικό ρεύµα ampere Ηλεκτρικό ρεύµα Το ηλεκτρικό ρεύµα είναι ο ρυθµός µε τον οποίο διέρχεται ηλεκτρικό φορτίο από µια περιοχή του χώρου. Η µονάδα µέτρησης του ηλεκτρικού ρεύµατος στο σύστηµα SI είναι το ampere (A). 1 A =

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΣΜΟΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΣΜΟΣ ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΣΜΟΣ Μοντέλο ατόμου m p m n =1,7x10-27 Kg m e =9,1x10-31 Kg Πυρήνας: πρωτόνια (p + ) και νετρόνια (n) Γύρω από τον πυρήνα νέφος ηλεκτρονίων (e -

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4 η ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΗΧΑΝΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΡΕΥΜΑΤΟΣ

ΑΣΚΗΣΗ 4 η ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΗΧΑΝΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΡΕΥΜΑΤΟΣ ΑΣΚΗΣΗ 4 η ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΜΗΧΑΝΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΡΕΥΜΑΤΟΣ Σκοπός της Άσκησης: Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης είναι α) η κατανόηση της αρχής λειτουργίας των μηχανών συνεχούς ρεύματος, β) η ανάλυση της κατασκευαστικών

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη Φυσική : Πυρηνική Φυσική και Φυσική Στοιχειωδών Σωματιδίων 11/04/16

Σύγχρονη Φυσική : Πυρηνική Φυσική και Φυσική Στοιχειωδών Σωματιδίων 11/04/16 Σύγχρονη Φυσική - 06: Πυρηνική Φυσική και Φυσική Στοιχειωδών Σωματιδίων /0/6 Διάλεξη 9: Αντιδραστήρες σύντηξης Αντιδραστήρες σύντηξης Δεδομένου ότι η πυρηνική σύντηξη αποτελεί μια σχεδόν ανεξάντλητη πηγή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1. ύο µονοχρωµατικές ακτινοβολίες Α και Β µε µήκη κύµατος στο κενό

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρομαγνητισμός. Μαγνητικό πεδίο. Νίκος Ν. Αρπατζάνης

Ηλεκτρομαγνητισμός. Μαγνητικό πεδίο. Νίκος Ν. Αρπατζάνης Ηλεκτρομαγνητισμός Μαγνητικό πεδίο Νίκος Ν. Αρπατζάνης Μαγνητικοί πόλοι Κάθε μαγνήτης, ανεξάρτητα από το σχήμα του, έχει δύο πόλους. Τον βόρειο πόλο (Β) και τον νότιο πόλο (Ν). Μεταξύ των πόλων αναπτύσσονται

Διαβάστε περισσότερα

Ατομικές θεωρίες (πρότυπα)

Ατομικές θεωρίες (πρότυπα) Ατομικές θεωρίες (πρότυπα) 1. Αρχαίοι Έλληνες ατομικοί : η πρώτη θεωρία που διατυπώθηκε παγκοσμίως (καθαρά φιλοσοφική, αφού δεν στηριζόταν σε καμιά πειραματική παρατήρηση). Δημόκριτος (Λεύκιπος, Επίκουρος)

Διαβάστε περισσότερα

W el = q k φ (1) W el = z k e 0 N A φn k = z k F φn k (2)

W el = q k φ (1) W el = z k e 0 N A φn k = z k F φn k (2) Το ηλεκτρολυτικό διάλυμα στην ισορροπία Αντώνης Καραντώνης 19 Απριλίου 211 Σταθερές 1. Σταθερά των αερίων, R = 8.314 J mol 1 K 1 2. Στοιχειώδες φορτίο, e = 1.62 1 19 C 3. Αριθμός Avogadro, N A = 6.23 1

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 ο. Χημική Κινητική. Παναγιώτης Αθανασόπουλος Χημικός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών. 35 panagiotisathanasopoulos.gr

Κεφάλαιο 3 ο. Χημική Κινητική. Παναγιώτης Αθανασόπουλος Χημικός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών. 35 panagiotisathanasopoulos.gr . Κεφάλαιο 3 ο Χημική Κινητική Χημικός, 35 Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 36 Γενικα για τη χημικη κινητικη και τη χημικη Τι μελετά η Χημική Κινητική; Πως αντλεί τα δεδομένα

Διαβάστε περισσότερα

Φασματοσκοπία SIMS (secondary ion mass spectrometry) Φασματοσκοπία μάζης δευτερογενών ιόντων

Φασματοσκοπία SIMS (secondary ion mass spectrometry) Φασματοσκοπία μάζης δευτερογενών ιόντων Φασματοσκοπία SIMS (secondary ion mass spectrometry) Φασματοσκοπία μάζης δευτερογενών ιόντων Ιόντα με υψηλές ενέργειες (συνήθως Ar +, O ή Cs + ) βομβαρδίζουν την επιφάνεια του δείγματος sputtering ουδετέρων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΥΡΕΣΗΣ ΤΩΝ ΡΥΘΜΩΝ ΤΩΝ ΧΗΜΙΚΩΝ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΩΝ

ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΥΡΕΣΗΣ ΤΩΝ ΡΥΘΜΩΝ ΤΩΝ ΧΗΜΙΚΩΝ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΩΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΥΡΕΣΗΣ ΤΩΝ ΡΥΘΜΩΝ ΤΩΝ ΧΗΜΙΚΩΝ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΩΝ Οποιοδήποτε είδος αντιδραστήρα με γνωστό τρόπο ανάμειξης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση της κινητικής καταλυτικών αντιδράσεων.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΑΕΡΙΑ ΘΕΩΡΙΑ

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΑΕΡΙΑ ΘΕΩΡΙΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Π.Φ. ΜΟΙΡΑ 6932 946778 ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΑΕΡΙΑ ΘΕΩΡΙΑ Περιεχόμενα 1. Όρια καταστατικής εξίσωσης ιδανικού αερίου 2. Αποκλίσεις των Ιδιοτήτων των πραγματικών αερίων από τους Νόμους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΘΛΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΩΝ

ΠΕΡΙΘΛΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΩΝ ΠΕΡΙΘΛΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΩΝ Αποδείξαμε πειραματικά, με τη βοήθεια του φαινομένου της περίθλασης, ότι τα ηλεκτρόνια έχουν εκτός από τη σωματιδιακή και κυματική φύση. Υπολογίσαμε τις σταθερές πλέγματος του γραφίτη

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

Σε έναν επίπεδο πυκνωτή οι μεταλλικές πλάκες έχουν εμβαδό 0,2 m 2, και απέχουν απόσταση 8,85 mm ενώ μεταξύ των οπλισμών του μεσολαβεί αέρας.

Σε έναν επίπεδο πυκνωτή οι μεταλλικές πλάκες έχουν εμβαδό 0,2 m 2, και απέχουν απόσταση 8,85 mm ενώ μεταξύ των οπλισμών του μεσολαβεί αέρας. ΠΥΚΝΩΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑ Δ Σε έναν επίπεδο πυκνωτή οι μεταλλικές πλάκες έχουν εμβαδό 0,2 m 2, και απέχουν απόσταση 8,85 mm ενώ μεταξύ των οπλισμών του μεσολαβεί αέρας Υπολογίστε τη χωρητικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Από τι αποτελείται ένας πυκνωτής

Από τι αποτελείται ένας πυκνωτής Πυκνωτές Οι πυκνωτές είναι διατάξεις οι οποίες αποθηκεύουν ηλεκτρικό φορτίο. Xρησιµοποιούνται ως «αποθήκες ενέργειας» που µπορούν να φορτίζονται µε αργό ρυθµό και µετά να εκφορτίζονται ακαριαία, παρέχοντας

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Σύµφωνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Η Επιστήμη της Θερμοδυναμικής ασχολείται με την ποσότητα της θερμότητας που μεταφέρεται σε ένα κλειστό και απομονωμένο σύστημα από μια κατάσταση ισορροπίας σε μια άλλη

Διαβάστε περισσότερα

Ο πυρήνας του ατόμου

Ο πυρήνας του ατόμου Ο πυρήνας του ατόμου Αρχές 19 ου αιώνα: Η ανακάλυψη της ραδιενέργειας, (αυθόρμητης εκπομπής σωματιδίων και / ή ακτινοβολίας από στοιχεία), βοήθησε τα μέγιστα στην έρευνα της δομής του ατόμου. Ποια είδη

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΟΥ ΠΥΡΙΔΩΝΑ ΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕ ΕΞΕΤΑΕΙ ΦΥΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΗ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 31-05-2012 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 07.45 10.15 Οδηγίες 1. Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από 9 σελίδες.

Διαβάστε περισσότερα

Μερικά χαρακτηριστικά του ενεργού κέντρου των ενζύμων

Μερικά χαρακτηριστικά του ενεργού κέντρου των ενζύμων Μερικά χαρακτηριστικά του ενεργού κέντρου των ενζύμων Το ενεργό κέντρο καταλαμβάνει σχετικά μικρό τμήμα του ολικού όγκου του ενζύμου Το ενεργό κέντρο είναι μια τρισδιάστατη ολότητα Η ειδικότητα δέσμευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση

ΘΕΜΑ Α Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση 1.

Διαβάστε περισσότερα

2. Ατομικά βάρη στοιχείων από φάσματα μάζας

2. Ατομικά βάρη στοιχείων από φάσματα μάζας Σκοπός 2. Ατομικά βάρη στοιχείων από φάσματα μάζας Με βάση το φάσμα του αερίου νέου (Ne) και την εκατοστιαία φυσική αναλογία των ισοτόπων του, θα βρείτε μια μέθοδο μέτρησης των ισοτοπικών αφθονιών από

Διαβάστε περισσότερα

Τα Άτομα των στοιχείων Ισότοπα. Εισαγωγική Χημεία

Τα Άτομα των στοιχείων Ισότοπα. Εισαγωγική Χημεία Τα Άτομα των στοιχείων Ισότοπα Lavoisier: Διατήρηση της μάζας (στις χημικές αντιδράσεις η μάζα των αντιδρώντων είναι ίση με την μάζα των προϊόντων Νόμος Σταθερών Αναλογιών Proust 1754-1826 Διαφορετικά

Διαβάστε περισσότερα

πάχος 0 πλάτος 2a μήκος

πάχος 0 πλάτος 2a μήκος B1) Δεδομένου του τύπου E = 2kλ/ρ που έχει αποδειχθεί στο μάθημα και περιγράφει το ηλεκτρικό πεδίο Ε μιας άπειρης γραμμής φορτίου με γραμμική πυκνότητα φορτίου λ σε σημείο Α που βρίσκεται σε απόσταση ρ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΜΕΛΕΤΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΩΝ ΠΕΔΙΩΝ

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΜΕΛΕΤΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΩΝ ΠΕΔΙΩΝ 1 ο ΕΚΦΕ (Ν. ΣΜΥΡΝΗΣ) Δ Δ/ΝΣΗΣ Δ. Ε. ΑΘΗΝΑΣ 1 ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΜΕΛΕΤΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΩΝ ΠΕΔΙΩΝ Α. ΣΤΟΧΟΙ Η επαφή και εξοικείωση του μαθητή με βασικά όργανα του ηλεκτρισμού και μετρήσεις. Η ικανότητα συναρμολόγησης απλών

Διαβάστε περισσότερα

7 Κινητική Θραύσης Σωματιδίων σε Σφαιρόμυλο

7 Κινητική Θραύσης Σωματιδίων σε Σφαιρόμυλο 7 Κινητική Θραύσης Σωματιδίων σε Σφαιρόμυλο 7. Θεωρία Η ελάττωση του μεγέθους κόκκων με θραύση είναι μία σπουδαία διεργασία σε βιομηχανίες όπως εξαγωγής ορυκτών, μεταλλουργίας, παραγωγής ενέργειας και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ

ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΕΡΟΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΑΥΤΗΣ Διευθυντής: Διονύσιος-Ελευθ. Π. Μάργαρης, Αναπλ. Καθηγητής ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Theory Greek (Greece) Μεγάλος Επιταχυντής Αδρονίων (LHC) (10 Μονάδες)

Theory Greek (Greece) Μεγάλος Επιταχυντής Αδρονίων (LHC) (10 Μονάδες) Q3-1 Μεγάλος Επιταχυντής Αδρονίων (LHC) (10 Μονάδες) Παρακαλείστε να διαβάσετε τις Γενικές Οδηγίες στον ξεχωριστό φάκελο πριν ξεκινήσετε το πρόβλημα αυτό. Σε αυτό το πρόβλημα θα ασχοληθείτε με τη Φυσική

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 7: Μοριακή Δομή

Διάλεξη 7: Μοριακή Δομή Μεμονωμένα άτομα: Μόνο τα ευγενή αέρια Μόρια: Τα υπόλοιπα άτομα σχηματίζουν μόρια Γιατί; Διότι η ολική ενέργεια ενός ευσταθούς μορίου είναι μικρότερη από την ολική ενέργεια των μεμονωμένων ατόμων που αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από µία σχισµή.

Περίθλαση από µία σχισµή. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 71 7. Άσκηση 7 Περίθλαση από µία σχισµή. 7.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η γνωριµία των σπουδαστών µε την συµπεριφορά των µικροκυµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΤΕΧΝΙΚΑ Υλικα 3ο μεροσ. Θεωρητικη αναλυση

ΗΛΕΚΤΡΟΤΕΧΝΙΚΑ Υλικα 3ο μεροσ. Θεωρητικη αναλυση ΗΛΕΚΤΡΟΤΕΧΝΙΚΑ Υλικα 3ο μεροσ Θεωρητικη αναλυση μεταλλα Έχουν κοινές φυσικές ιδιότητες που αποδεικνύεται πως είναι αλληλένδετες μεταξύ τους: Υψηλή φυσική αντοχή Υψηλή πυκνότητα Υψηλή ηλεκτρική και θερμική

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Σύµφωνα µε το πρότυπο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Μεταφορά Θερμότητας

Εισαγωγή στην Μεταφορά Θερμότητας Εισαγωγή στην Μεταφορά Θερμότητας ΜΜΚ 312 Μεταφορά Θερμότητας Τμήμα Μηχανικών Μηχανολογίας και Κατασκευαστικής Διάλεξη 1 MMK 312 Μεταφορά Θερμότητας Κεφάλαιο 1 1 Μεταφορά Θερμότητας - Εισαγωγή Η θερμότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ Τμήμα Τεχνολόγων Περιβάλλοντος Κατεύθυνσης Συντήρησης Πολιτισμικής Κληρονομιάς ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ 3 η Ενότητα ΔΕΣΜΟΙ Δημήτριος Λαμπάκης ΜΟΡΙΑΚΗ ΔΟΜΗ Μεμονωμένα άτομα: Μόνο τα ευγενή αέρια

Διαβάστε περισσότερα

1η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. Ηλεκτρικά πεδία

1η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. Ηλεκτρικά πεδία 1η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ Ηλεκτρικά πεδία Ηλεκτρισμός και μαγνητισμός Κλάδος της Φυσικής που μελετάει τα ηλεκτρικά και τα μαγνητικά φαινόμενα. (Σχεδόν) όλα τα φαινομενα που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα