ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ"

Transcript

1 ΑΘ. ΒΑΛΑΒΑΝΙΔΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Φυσικοχημικές Ιδιότητες, Φασματοσκοπία, Μηχανισμοί Ελευθέρων Ριζών, Σύνθεση Οργανικών Ενώσεων και Εφαρμογές ΕΚΔΟΣEIΣ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ Μη κερδοσκοπική εκδοτική εταιρεία ΑΘΗΝΑ

2 ΑΘ. ΒΑΛΑΒΑΝΙΔΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Φυσικοχημικές Ιδιότητες, Φασματοσκοπία, Μηχανισμοί Ελευθέρων Ριζών, Σύνθεση Οργανικών Ενώσεων και Εφαρμογές Α. VALAVAIDIS FREE RADICALS I RGAIC CEMISTRY Physicochemical Properties, Spectroscopy, Mechanisms of Free Radicals, Synthesis of rganic Compounds and Applications ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ ΒΕΛΤΙΩΜΕΝΗ Copyright 2008, Αθ. Βαλαβανίδης ( Τηλ ) Επιμέλεια Ηλεκτρονική σελιδοποίηση - Εξώφυλλο: Θωμαΐς Βλαχογιάννη Εκδοτικός οίκος και Κεντρική διάθεση ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ, Μη κερδοσκοπική εκδοτική εταιρεία Έδρα: Εσπέρου 32, Παλαιό Φάληρο, Γραφείο Αθηνών: Βαλαωρίτου 12, Αθήνα Τηλ Α.Φ.Μ (ΔΟΥ Παλαιού Φαλήρου) Υπεύθυνος : Γιώργος Γουλάκος ISB Απαγορεύεται η αναδημοσίευση και γενικά η αναπαραγωγή εν όλω ή εν μέρει του παρόντος έργου με οποιοδήποτε μέσο ή τρόπο, σύμφωνα με το Ν. 2121/1993, χωρίς τη γραπτή άδεια του συγγραφέα.

3 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το βιβλίο αυτό είναι μια προσπάθεια να καλυφθεί ένα σημαντικό κενό στην ελληνική επιστημονική βιβλιογραφία στα θέματα των ελευθέρων ριζών στην Οργανική Χημεία. Οι ελεύθερες ρίζες έχουν σημαντικές εφαρμογές στην Οργανική Σύνθεση, συμμετέχουν ενεργά και καθοριστικά στους μηχανισμούς οργανικών ενώσεων και έχουν πολυάριθμες εφαρμογές στη χημική βιομηχανία και ιδιαίτερα στη βιομηχανία πολυμερών. Οι φασματοσκοπικές μέθοδοι και ιδιαίτερα ο Ηλεκτρονικός Παραμαγνητικός Συντονισμός που χρησιμοποιούνται στη μελέτη των ελευθέρων ριζών παρουσιάζουν σημαντικό ερευνητικό ενδιαφέρον. Οι ελεύθερες ρίζες είναι ένα θέμα που ξεκίνησα από το 1988 με τον καθηγητή B.C. Gilbert (University of York, England) και οι έρευνες του και των συνεργατών του αποτέλεσαν για μένα ένα σχολείο στον τομέα της φυσικοχημικής έρευνας οργανικών ενώσεων. Αργότερα, οι ερευνητικές μου δραστηριότητες συνεχίστηκαν στους τομείς του spin trapping και με εφαρμογές στην τοξικολογία, μηχανισμούς καρκινογένεσης μέσω ελευθέρων ριζών και αντιοξειδωτική δράση φυσικών ουσιών. Η επόμενη έκδοση για το μέλλον που θα ήταν χρήσιμη κατά τη γνώμη μου είναι ο τομέας των ελευθέρων ριζών σε βιοχημικά, βιολογικά και ιατρικά θέματα. Στα θέματα αυτά υπάρχουν τις τελευταίες δεκαετίες σημαντικές εξελίξεις. Για το βιβλίο αυτό θέλω να ευχαριστήσω κατά αρχάς τους συναδέλφους της Οργανικής Χημείας και τους φοιτητές με τους οποίους ερευνήσαμε θέματα ελευθέρων ριζών. Επίσης, των καθ. Bruce C. Gilbert, τον Dr Adrian Whitwood και τον Dr Michael Davies (Παν/μιο Γιορκ), καθώς και τους Prof. W.A Pryor, Dr. ouven Zhang, Dr Rao Uppu, Dr Steven Grace (Louisiana State University, Baton Rouge, USA) και τέλος την οικογένεια μου (Tricia, Tess), τους γονείς μου και τον αδελφό μου που με βοήθησαν με τον τρόπο τους. Επίσης, θέλω να ευχαριστήσω τη Θωμαΐς Βλαχογιάννη η οποία κατά τη διάρκεια της διδακτορικής της διατριβής βοήθησε στη συγγραφή και εικονογράφηση του βιβλίου. Αθανάσιος Βαλαβανίδης Αθήνα 2008

4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1 ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ, ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ 1.1. Εισαγωγή 1.2. Σχηματισμός Ελευθέρων Ριζών 1.3. Τύποι και Στερεοδιαμορφώσεις Ελευθέρων Ριζών 1.4. Σταθερότητα Ελευθέρων Ριζών ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΛΕΤΗ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ: ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΠΑΡΑΜΑΓΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ 2.1. Εισαγωγή 2.2. Ηλεκτρονικός Παραμαγνητικός Συντονισμός (ΗΠΣ) (Electron Paramagnetic Resonance, EPR) 2.3. Τεχνική Φασματοσκοπίας Ηλεκτρονικού Παραμαγνητικού Συντονισμού 2.4. Μελέτη των Φασμάτων ΗΠΣ και Διερεύνηση της δομής ελευθέρων ριζών 2.5. Προσομοίωση φασμάτων Ηλεκτρονικού Παραμαγνητικού Συντονισμού 2.6. Βιβλιογραφία Κεφαλαίων 1 και 2. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ ΦΑΣΜΑΤΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ ΜΕ ΗΠΣ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ 3.1. Εισαγωγή 3.2. Μέθοδος Συνεχούς Ταχείας Ροής στον Ηλεκτρονικό Παραμαγνητικό Συντονισμό 3.3. Μέθοδος δέσμευσης Eλευθέρων ριζών με Spin Trapping 3.4. Βιβλιογραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 4.1. Δραστικότητα Eλευθέρων ριζών και Aντιδράσεις στην Οργανική Χημεία 4.2. Μηχανισμοί Ελευθέρων Ριζών και Σχηματισμός Δεσμών στην Οργανική Χημεία Σχηματισμός του δεσμού άνθρακα-αλογόνου (C X) Σχηματισμός δεσμών άνθρακα-άνθρακα (C C) που καταλύονται με ρίζες Σχηματισμός του δεσμού άνθρακα-αζώτου (C ) Σχηματισμός του δεσμού άνθρακα-οξυγόνου μέσω ελευθέρων ριζών (C ) Σχηματισμός δεσμών C S, C P, C Si μέσω ελευθέρων ριζών ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΜΕΣΩ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ 5.1. Αντιδράσεις Μεταξύ Μορίων Ελευθέρων Ριζών i

5 5.2. Αντιδράσεις Υποκατάστασης με Ελεύθερες Ρίζες 5.3. Αντιδράσεις Προσθήκης με Ελεύθερες Ρίζες 5.4. Αντιδράσεις Kατάτμησης με Ελεύθερες Ρίζες ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΥΚΛΟΠΟΙΗΣΗΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΩΝ, ΑΡΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΙ ΦΟΡΤΙΣΜΕΝΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ 6.1. Αντιδράσεις Κυκλοποίησης με Eλεύθερες Ρίζες 6.2. Mεταθέσεις σε Οργανικές Ενώσεις με Ελεύθερες Ρίζες 6.3. Αντιδράσεις Αρωματικής Υποκατάστασης με Ελεύθερες Ρίζες 6.4. Αντιδράσεις Οργανικών Ενώσεων με Φορτισμένες Ελεύθερες Ρίζες ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ 7.1. Εισαγωγή 7.2. Αντιδράσεις Υποκατάστασης με Ελεύθερες Ρίζες στην Οργανική Σύνθεση Αντίδραση υποκατάστασης αλογόνου Υποκατάσταση οξυγόνου Αντιδράσεις απαμίνωσης Αντιδράσεις απονίτρωσης Αντιδράσεις αποθείωσης Αντιδράσεις αποκαρβοξυλίωσης Αντιδράσεις ανταλλαγής χαρακτηριστικών ομάδων με οργανομεταλλικά παράγωγα Βορίου, Υδραργύρου και Κοβαλτίου 7.3. Αντιδράσεις με Μεταθέσεις Ελευθέρων Ριζών σε Οργανικές Συνθέσεις Ριζική μετάθεση σε συστήματα που έχουν αλλυλικές δομές Αντιδράσεις κυκλοπροπυλοκαρβινυλο-ομοαλλυλικής ριζικής μετάθεσης Αντιδράσεις ομοβενζυλικών μεταθέσεων με ελεύθερες ρίζες Διάφορες αντιδράσεις διάσπασης καρβοκυκλικών δακτυλίων με ελεύθερες ρίζες 7.4. Αντιδράσεις Ελευθέρων Ριζών με Ενδομοριακό Σχηματισμό Δεσμού Άνθρακα-Άνθρακα 7.5. Διαμοριακός Σχηματισμός Δεσμού Άνθρακα-Άνθρακα με Αλυσωτή Αντίδραση Ελευθέρων Ριζών Κυκλοποιήσεις βινυλο- ριζών με ελεύθερες ρίζες Συνθετικές μέθοδοι για την παρασκευή εξαμελών δακτυλίων με ελεύθερες ρίζες Συνθετικές μέθοδοι σχηματισμού επταμελών δακτυλίων με ελεύθερες ρίζες 7.6. Παραδείγματα Ριζικών Κυκλοποιήσεων με Αλυσωτές Αντιδράσεις Ελευθέρων Ριζών 7.7. Βιβλιογραφία: Ελεύθερες Ρίζες στην Οργανική Σύνθεση ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΤΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ii

6 8.1.Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΝΑΤΟ ΠΟΛΥΜΕΡΙΣΜΟΣ ΜΕ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 9.1 Εισαγωγή 9.2. Μηχανισμός Ριζικού Αλυσιδωτού Πολυμερισμού 9.3. Αλλυλικός Ριζικός Πολυμερισμός 9.4. Φυσικοχημικά Χαρακτηριστικά και Κινητική του Ριζικού Πολυμερισμού 9.5. Κινητική Ριζικού Πολυμερισμού 9.6. Ριζικός Πολυμερισμός για τη Σύνθεση Συμπολυμερών 9.7. Κατεργασία και Περιβαλλοντική Σταθερότητα Πολυμερών και Ελεύθερες Ρίζες Υπεροξείδωση πολυμερών 9.8. Διαχείριση Αποβλήτων Πολυμερών και Πλαστικών "Βιοαποικοδομούμενα Πολυμερή" 9.9. Βιβλιογραφία Βιβλιογραφία για τα απόβλητα πολυμερών και βιοαποικοδομούμενα πολυμερή ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ, ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΙΑΤΡΙΚΗ 10.1 Μελέτη και εφαρμογές των οξειδωτικών βλαβών στο κυτταρικό DA μέσω ελευθέρων ριζών, ΗΠΣ και άλλων μεθόδων Εισαγωγή Βλάβες στο DA από Οξυγονούχες Ελεύθερες Ρίζες και Δραστικά Οξυγονούχα Είδη Ενώσεων Χημεία των Οξειδωτικών Βλαβών στο DA: οξειδωτικές βλάβες στις νουκλεοβάσεις Προϊόντα Αντιδράσεων Μεταξύ Ελευθέρων Ριζών και DA Μεθοδολογία και Αναλυτικές Χημικές Τεχνικές για το Ποιοτικό και Ποσοτικό Προσδιορισμό των Οξειδωτικών Βλαβών στο DA Βιβλιογραφία Πρακτικές εφαρμογές και μεθοδολογία στη μελέτη της αντιοξειδωτικής δράσης των συστατικών φυτικών τροφίμων Παραδείγματα ουσιών (συστατικών τροφίμων) που παρουσιάζουν αντιοξειδωτική ικανότητα Άλλες μέθοδοι προσδιορισμού ελευθέρων ριζών σε βιολογικά συστήματα Φωτοχημική διάσπαση οργανικών ρύπων σε υδατικά συστήματα. Μεθοδολογία της μελέτης μηχανισμών φωτο-διάσπασης μέσω ελευθέρων ριζών Βιβλιογραφία Μηχανισμοί παραγωγής ελευθέρων ριζών κατά την επίδραση (UV) ακτινοβολίας σε υδατικό αιώρημα Τi2. EΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ (IDEX) iii

7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ: ΒΑΣΙΚΕΣ EIΕΣ, ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ 1.1. Εισαγωγή Ο όρος ελεύθερη ρίζα στην περίοδο του 19ου αιώνα είχε την έννοια τμήματος ενός μορίου που είχε ανεξάρτητη ύπαρξη. Με την εξέλιξη όμως της θεωρίας του δεσμού και την αναγνώριση της τετρασθένιας του άνθρακα, ο όρος ελεύθερη ρίζα μεταβλήθηκε. Αναγνωρίσθηκε ότι οι ελεύθερες ρίζες είναι μόρια, τα οποία θα μπορούσαν να έχουν ανεξάρτητη ύπαρξη κάτω από ορισμένες συνθήκες. Από πειράματα όμως, όπου γίνονταν η υπόθεση της δημιουργίας της ρίζας του μεθυλίου (C3 ), το τελικό προϊόν που λαμβάνονταν ήταν το αιθάνιο (C3-C3). Πιστεύονταν λοιπόν ότι οι "ελεύθερες ρίζες", τουλάχιστον για οργανικές ενώσεις, δεν υπάρχουν σε σταθερή μορφή. Η αντίληψη για τις ελεύθερες ρίζες άλλαξε με την ανακάλυψη το 1900 από τον Gomberg. Στην προσπάθειά του να παρασκευάσει το εξαφαινυλοαιθάνιο από διαλύματα χλωριούχου τριφαινυλομεθυλίου με άργυρο ή ψευδάργυρο, παρέλαβε κίτρινα διαλύματα μιας ουσίας που αποχρωματίζονταν πολύ γρήγορα από τον αέρα ή με ιώδιο. Η παρατήρηση αυτή κατά τη γνώμη του ήταν το αποτέλεσμα της σύνθεσης της τριφαινυλομεθυλο-ρίζας, όπως δείχνει η αντίδραση: (C 6 5 ) 3 C Cl + Ag (C 6 5 ) 3 C + AgCl 2(C 6 5 ) 3 C (C 6 5 ) 3 C (C 6 5 ) 3 C Μία άλλη σημαντική παρατήρηση έγινε το 1929 από τον Paneth που τεκμηρίωσε την ύπαρξη ελευθέρων ριζών σε αέρια φάση. Διαβίβαση αζώτου 1

8 σε δοκιμαστικό σωληνίσκο που περιείχε τετραμεθυλομόλυβδο, δημιούργησε ατμό που περνούσε στη συνέχεια από φούρνο 450 0C. Αρχικά υπήρχε εναπόθεση ενός στρώματος μολύβδου (σχηματισμός μεταλλικού καθρέπτη) από τη διάσπαση του τετρααιθυλομολύβδου, ενώ στη συνέχεια το αέριο προϊόν περνούσε από δεύτερη μεταλλική εναπόθεση (ψευδαργύρου ή αντιμονίου) θερμαινόμενη σε C. Οι αντιδράσεις που ελάμβαναν χώρα είναι: C (C 3 ) 4 Pb 4C 3 + Pb 4C 3 2C 3 + Pb (C 3 ) 4 Pb + Zn (C 3 ) 2 Zn Τα επόμενα χρόνια έγιναν πειράματα με άλλες αντιδράσεις και τα αποτελέσματα τεκμηρίωναν την ύπαρξη ελευθέρων οργανικών ριζών. Η ανακάλυψη τους διαλεύκανε μηχανισμούς οργανικών αντιδράσεων, όπως την προσθήκη anti-markovnikow του υδροβρωμίου σε ολεφίνες και την ομολυτική αρωματική υποκατάσταση. Το 1937, ο Flory (Βραβείο Νόμπελ Χημείας, 1974), που θεωρείται ο "πατέρας" της χημείας των πολυμερών, πρότεινε το μηχανισμό ελευθέρων ριζών στον πολυμερισμό προσθήκης. Αρκετές συνθετικές μέθοδοι παραγωγής συνθετικών ελαστικών από στυρόλιο και βουταδιένιο καθώς και πολυαιθυλενίου χρησιμοποιούν τον ριζικό πολυμερισμό. Ελεύθερη ρίζα με τη νεώτερη έννοια, είναι άτομο ή ομάδα ατόμων (ανόργανα ή οργανικά μόρια) που φέρει ένα ασύζευκτο (unpaired) ηλεκτρόνιο. Υπάρχουν και οι διρίζες όπου τα δύο ασύζευκτα ηλεκτρόνια βρίσκονται σε κάποια απόσταση μεταξύ τους αλλά στο ίδιο μόριο. Με την έννοια αυτή τα άτομα του χλωρίου (Cl) και του νατρίου (Να), το μόριο του μονοξειδίου του αζώτου (ΝΟ ) και η μεθυλική ρίζα (C3 ) είναι ελεύθερες ρίζες. 2

9 1.2. Σχηματισμός Ελευθέρων Ριζών Οι βασικές μέθοδοι παραγωγής ελευθέρων ριζών στην Οργανική Χημεία είναι οι παρακάτω: α. Ομολυτικές διασπάσεις όπου το ζεύγος ηλεκτρονίου διαχωρίζεται ομολυτικά: A B A + B β. Οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις με μεταφορά ηλεκτρονίου: Fe 3+ + R R Fe 2+ + γ. Από την αντίδραση ριζών με άλλες οργανικές ενώσεις: Br + C 2 6 Br + C 2 5 Η ομολυτική διάσπαση απαιτεί μικρότερη ενέργεια από την ετερολυτική διάσπαση, και είναι πιο εύκολο να διασπασθεί ομολυτικά ένας δεσμός, τουλάχιστον στην αέρια φάση. Η ενέργεια για την ομολυτική διάσπαση ενός δεσμού μπορεί να γίνει με φωτόλυση ή με θερμόλυση. Στην περίπτωση της φωτόλυσης του χλωρίου, για παράδειγμα, η υπεριώδης περιοχή του φωτός (UV) έχει αρκετή ενέργεια για να την προκαλέσει: Cl 2 Cl Cl + Το χλώριο απορροφά UV ακτινοβολία στα 220nm, που αναλογεί σε ενέργεια 143kcal/mol, ενώ η ενέργεια διάσπασης του δεσμού χλωρίου είναι μόνο 58kcal/mol. Τα άτομα που σχηματίζονται θα περιέχουν επιπλέον ενέργεια, μέχρι 85kcal/mol μεταξύ τους, η οποία θα διασκορπισθεί μέσω συγκρούσεων και αντιδράσεων. Η πλέον συχνή αντίδραση ελευθέρων ριζών αυτής της κατηγορίας είναι η αλυσιδωτή αντίδραση της χλωρίωσης αλκανίων: 3

10 Cl 2 2Cl έναρξη Cl + R Cl + R διάδοση R + Cl 2 R Cl + Cl διάδοση Μετά από χιλιάδες τέτοιους κύκλους αντιδράσεων όπου σχηματίζονται R Cl και Cl και αναπαράγονται ρίζες Cl τελικά επέρχονται και ανασυνδυασμοί ριζών που οδηγούν στον τερματισμό της αντίδρασης: 2Cl Cl 2, 2R R R, R + Cl R Cl Η διάσπαση του μορίου του χλωρίου μπορεί να επιτευχθεί και θερμικά, αλλά η αντίδραση αυτή είναι πολύ αργή σε θερμοκρασίες δωματίου, που όμως αυξάνεται ικανοποιητικά σε θερμοκρασίες άνω των 500 0C. Οι οργανικές ενώσεις που χρησιμοποιούνται συνήθως για την έναρξη μιας αλυσιδωτής ριζικής αντίδρασης είναι κυρίως τα υπεροξείδια και οι αζωενώσεις. Οι πιο συχνά χρησιμοποιούμενες ενώσεις είναι: Το διβενζοϋλο υπεροξείδιο: Δ (Ph = C 6 5 ), Ph C C Ph 2Ph C και το αζω-δις-ισοβουτυλονιτρίλιο: C C C Ο δεσμός Ο Ο για να διασπασθεί απαιτεί ενέργεια ενεργοποίησης περίπου 35kcal/mol, πράγμα που σημαίνει ότι το υπεροξείδιο θα διασπασθεί σε σημαντικό βαθμό στους 100 0C. Ο δεσμός όμως C είναι πιο σταθερός και απαιτεί ενέργεια της τάξης των 73kcal/mol, αλλά οι αζω-ενώσεις προτιμούνται λόγω της δημιουργίας δραστικών ριζών και αζώτου που εκλύεται ως αέριο. 4

11 Τα βήματα της θερμοδιάσπασης των υπεροξειδίων μπορούν να παρουσιασθούν με τις παρακάτω εξισώσεις: R R' R + R' διαλκυλοϋπεροξείδια αλκοξυ-ρίζες θ R C C R' R C + R' -C 2 διακυλοϋπεροξείδια ακυλοξυ-ρίζες R C + R' R C R' R + C 2 + R' υπεροξυ-εστέρες Οι ακυλοξυ-ρίζες έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί διασπώνται μετέπειτα σε ανθρακο-ρίζες (με το μονήρες ηλεκτρόνιο στον άνθρακα) και διοξείδιο του άνθρακα. Από τις παραμέτρους ενεργοποίησης (activation parameters) σε μια σειρά από υπεροξείδια φαίνεται ότι όσο πιο σταθερή είναι η ρίζα που σχηματίζεται τόσο χαμηλότερη είναι η ενέργεια ενεργοποίησης, δηλαδή ευκολότερη η διάσπαση, του υπεροξειδίου. Για τον λόγω αυτό οι tertβουτυλο-ρίζες σχηματίζονται ευκολότερα από τις μεθυλο-ρίζες. Οι φαινυλορίζες είναι ασταθείς ως σ-ρίζες, αλλά οι βενζυλο-ρίζες που σταθεροποιούνται με συντονισμό σχηματίζονται εύκολα. C 3 C C 3 C + t Bu ( t Bu = (C 3 ) 3 C ) t Bu C 3 + C 2 + t Bu 5

12 Ph C 2 C Ph C 2 C + t Bu t Bu Ph C 2 + C 2 + t Bu Στην περίπτωση των αζω-ενώσεων ο σχηματισμός των ριζών είναι αποτέλεσμα της μεταβατικής κατάστασης, όπου ο ριζικός χαρακτήρας δεν έχει ανάγκη να αναπτυχθεί σε μεγάλο βαθμό και η αντίδραση "έχει στόχο" την δημιουργία του σταθερού μορίου του αζώτου. R R' R R' R + + = R' Η αντίδραση αυτή είναι εξώθερμη. Οι δεσμοί R υπόκεινται σε έκταση κατά τη μεταβατική κατάσταση και σε ασύμμετρες αζω-ενώσεις ο δεσμός που θα διασπασθεί πρώτος θα είναι της σταθερότερης ρίζας Οι οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις με μεταφορά ηλεκτρονίου παράγουν επίσης ελεύθερες ρίζες. Η μεταφορά ηλεκτρονίων μπορεί να συμβεί σε ουδέτερα και φορτισμένα μόρια, όπως στην αντίδραση Fenton και με την οξείδωση του Ag Fe 2+ [ ] Fe RC + Ag 2+ [RC] + Ag + + RC + + Στις αντιδράσεις αυτές έχουμε δύο στάδια, όπου στο πρώτο γίνεται μεταφορά ηλεκτρονίου και στο δεύτερο επέρχεται διάσπαση με σχηματισμό της ρίζας και του ιόντος. Συνήθως οι αντιδράσεις αυτές γίνονται με τη 6

13 βοήθεια ενός μεταλλικού άλατος ή ηλεκτροχημικά. Παραδείγματα τέτοιων αντιδράσεων παρουσιάζονται παρακάτω: α. Οξείδωση καρβοξυλικών οξέων με οξειδωτικό άλας μετάλλου: RC + M 2+ (M 2+ = Ce 4+, Pb 4+, Co 3+ ) RC + M+ + + RC R + C2 β. Ηλεκτροχημική οξείδωση καρβοξυλικών αλάτων (αντίδραση Kolbe): RC - -e - RC R + C 2 γ. Οξείδωση αλκυλοαρωματικών ενώσεων με χημική ή ηλεκτροχημική μέθοδο (u = νουκλεόφιλο αντιδραστήριο): -e - ή Ce 4+ u PhC 3 PhC 3 PhC 2 + u + δ. Aναγωγή διαζωνιακών αλάτων: Ph2 + + Cu + Ph2 + Cu 2+ Ph2 Ph + 2 ε. Aναγωγή αρωματικών και αλειφατικών αλκυλαλογονιδίων με ηλεκτροχημική αντίδραση: + e - Ph X Ph X Ph + X + e - R X R + X 1.3. Τύποι και Στερεοδιαμορφώσεις Ελευθέρων Ριζών Οι ελεύθερες οργανικές ρίζες είναι στην ουσία εξαιρετικά ασταθείς ενώσεις με χρόνο ημιζωής μικρότερο του 10-3 s. Υπάρχει μεγάλη ποικιλία οργανικών ελευθέρων ριζών και η σταθερότητά τους οφείλεται κυρίως σε δομές συντονισμού ή στερεοχημική παρεμπόδιση για αντιδράσεις του ατόμου που φέρει το μονήρες-ασύζευκτο ηλεκτρόνιο. Μία γνωστή σταθερή ελεύθερη ρίζα που χρησιμοποιείται στις μετρήσεις σταθερών του Ηλεκτρονικού 7

14 Παραμαγνητικού Συντονισμού (ΗΠΣ) είναι το διφαινυλοπικρυλυδραζύλιο (DPP, Diphenylpicrylhydrazyl radical): 2 DPP 2 2 Η ένωση αυτή που εμφανίζεται υπό μορφή κρυστάλλων βαθέως πορφυρού χρώματος, παραμένει σταθερή επί χρόνια (στο ψυγείο, μακριά από αέρα, φως και υγρασία) λόγω των πολλαπλών δομών συντονισμού και της παρουσίας των νιτρο- ομάδων που έλκουν ηλεκτρόνια. Άλλες σταθερές ελεύθερες ρίζες στην Οργανική Χημεία είναι η ελεύθερη ρίζα Galvinoxyl και τα νιτροξείδια (nitroxides). t Bu C t Bu Galvinoxyl radical t Bu t Bu Τα νιτροξείδια είναι ενώσεις με τη ομάδα που φέρει τριών ηλεκτρονίων δεσμό Ν Ο. Η μορφή αυτή δικαιολογεί ότι δεν υπάρχει διμερισμός μέσω των ατόμων οξυγόνου και αζώτου. Οι ενώσεις αυτές χρησιμοποιούνται στη δέσμευση δραστικών ελευθέρων ριζών, όπως τις ρίζες υδροξυλίου (ΗΟ ), το υπεροξειδικό ανιόν (Ο2 - ) και άλλες οργανικές ρίζες (R ). R R R R R R Η γεωμετρική και ηλεκτρονική δομή των ελευθέρων ριζών έχει μεγάλη σημασία για την Φυσική και Χημεία γιατί εξηγεί τη σταθερότητά τους και τις αντιδράσεις τους. Η διαμόρφωση ή γεωμετρία του ριζικού κέντρου προσδιορίζει την διαρρύθμιση στο χώρο των ατόμων που ενώνονται με το 8

15 κέντρο. Μία ρίζα ΑΧ3 μπορεί να είναι επίπεδη ή πυραμιδική, ενώ μία ρίζα ΑΧ2 μπορεί να γραμμική ή μη γραμμική. X A X επίπεδη X X A X X πυραμιδική A X A X X X γραμμική μη γραμμική Η στερεοδιαμόρφωση (configuration) των ισομερών της ελεύθερης ρίζας στις διάφορες δομές γίνεται με διάφορους τρόπους γύρω από το κέντρο του ασύζευκτου ηλεκτρονίου. Για τις ρίζες, αλλαγή της στερεοδιαμόρφωσης σημαίνει αλλαγή στον υβριδισμό του ατόμου που φέρει το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο. Στην περίπτωση της πυραμιδικής δομής της ρίζας ΑΧ3 υπάρχουν δύο ταυτόσημες στερεοδιαμορφώσεις συνδεδεμένες με μία επίπεδη δομή, που είναι η μεταβατική διάρθρωση στην διεργασία μετατροπής: Σχήμα 1.1. Στερεοδιατάξεις της ρίζας ΑΧ 3 και ενεργειακό διάγραμμα. Οι διαμορφώσεις των ελευθέρων ριζών μπορούν να μετατραπούν η μία στην άλλη με στροφή γύρω από έναν απλό δεσμό. Για παράδειγμα, η αιθυλική ρίζα (C3C2 ) έχει δύο χαρακτηριστικές διαμορφώσεις. Στη διαβαθμισμένη διαμόρφωση (staggered conformations) η ηλεκτρονική τροχιά 9

16 με το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο επισκιάζει έναν από τους β-c- δεσμούς, ενώ στην εκλειπτική διαμόρφωση (eclipsed conformation) δεν συμβαίνει. διαβαθμισμένη διαμόρφωση (staggered) εκλειπτική διαμόρφωση(eclipsed) Οι ελεύθερες ρίζες μπορούν να έχουν διάφορες ηλεκτρονικές καταστάσεις ανάλογα με το πως πληρούνται τα τροχιακά. Η ρίζα ΝΗ2 βρίσκεται σε δύο χαρακτηριστικές ηλεκτρονικές καταστάσεις. Η πιο σταθερή 2Β1 (οι ονομασίες προέρχονται από τη θεωρία των ομάδων, group theory) όπου το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο είναι στην p τροχιά κάθετα στο επίπεδο του μορίου (b1). Η δομή αυτή της ρίζας αποκαλείται τύπος π. Η άλλη ηλεκτρονική κατάσταση 2Α1, με δύο ηλεκτρόνια στο p τροχιακό και ένα ηλεκτρόνιο στο sp2 τροχιακό στο επίπεδο του μορίου (a1), αποκαλείται τύπος σ. Αλλαγή της γεωμετρίας ή ενός υποκατάστατη μπορεί να μετατρέψει τις σχετικές ενέργειες των ηλεκτρονικών καταστάσεων. 2Β 1(π) 2Α 1(σ) Οι κυριότερες ρίζες στην Οργανική Χημείας είναι εκείνες όπου το μονήρες-ασύζευκτο ηλεκτρόνιο είναι στο άτομο του άνθρακα. Τέτοιες ελεύθερες ρίζες που έχουν μελετηθεί με διαφόρους τρόπους και έχει πιστοποιηθεί η δομή τους με Ηλεκτρονικό Παραμαγνητικό Συντονισμό (Electron Paramagnetic Resonance, ή Electron Spin Resonance, ESR) είναι: 10

17 η ρίζα μεθυλίου: C3 με επίπεδη δομή η ρίζα αιθυλίου: C3C2 με ελαφρά πυραμιδική μορφή η ρίζα βινυλίου: ανάλογα με τους υποκαταστάτες είναι γραμμική ή μη R 3 t-bu Me 3 Si Αλλά υπάρχουν και πολυάριθμες οργανικές ελεύθερες ρίζες όπως είναι οι εξής: ελεύθερες ρίζες όπου το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο βρίσκεται σε άτομο που δεν είναι ο άνθρακας: π.χ. ένα μέταλλο ή πυρίτιο: Si, Ge, Sn (R3Si, R3Ge, R3Sn ) ελεύθερες ρίζες με το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο στο άζωτο: α. διαλκυλοαμινυλο- ρίζες: R2 β. αμιδυλο- ρίζες: νιτροξείδια, που παρουσιάζουν δύο μεσομερείς μορφές όπου το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο είναι είτε στο άζωτο είτε στο οξυγόνο: Σύμφωνα όμως με το φάσμα ΗΠΣ και τις σταθερές σύζευξης, η πυκνότητα του spin είναι , πράγμα που σημαίνει ότι η φορτισμένη μορφή είναι η πιο σημαντική και η δομή της έχει πυραμιδική διάταξη: 11

18 θ =20 0 ελεύθερες ρίζες με ασύζευκτο ηλεκτρόνιο στο φωσφόρο: φωσφυνιλικές ρίζες, που έχουν δύο ηλεκτρονικές δομές την π και σ. Στην π το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο είναι σε p τροχιακό του φωσφόρου και κάθετα στο επίπεδο των δεσμών: ελεύθερες ρίζες με το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο στο οξυγόνο: αλκόξυλο- ρίζες R ελεύθερες ρίζες με το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο στο θείο: α. θειϋλο- ρίζες: C3 S β. σουλφουνυλο- ρίζες: R S γ. σουλφυνυλο- ρίζες: S 12

19 1.4. Σταθερότητα Ελευθέρων Ριζών Η σταθερότητα χημικών ουσιών, όπως οι ελεύθερες ρίζες, είναι μία αμφίδρομη ιδιότητα σχετιζόμενη με τη σχετική ταχύτητα αποσύνθεσης ή σχηματισμού τους και εξαρτάται από το περιβάλλον και τις συνθήκες. Όσο σταθερότερη είναι μία ελεύθερη ρίζα τόσο πιο εύκολος είναι ο σχηματισμός της. Οι ελεύθερες ρίζες που είναι πολύ ασταθείς και δραστικές ενώσεις εξουδετερώνονται βασικά αντιδρώντας μεταξύ τους ή με άλλες ρίζες. Οι δύο βασικές παράμετροι που παίζουν ρόλο στη σταθερότητα είναι θερμοδυναμική και κινητική σταθερότητα. Η θερμοδυναμική σταθερότητα (thermodynamic stability) ποσοτικά σχετίζεται με την ενθαλπία (ΔΗ της διάσπασης του δεσμού R για να δώσει τις ρίζες R και, που στην ουσία είναι η ενέργεια (ομολυτικής) διάσπασης του δεσμού (BDE, bond dissociation energy): ΔΗ R R + Οι κύριοι παράγοντες σταθερότητας μιας ελεύθερης ρίζας είναι συζυγία, η υπερσυζυγία και ο υβριδισμός αλλά και από στερεοχημικούς παράγοντες στο κέντρο του μορίου με το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο. Σταθερές ελεύθερες ρίζες οργανικών ενώσεων είναι πολύ λίγες και οφείλονται σε ισχυρή απεντόπιση του ηλεκτρικού φορτίου του μονήρους ασύζευκτου ηλεκτρονίου σε βενζολικούς δακτυλίους και με πολλαπλές δομές συντονισμού που σταθεροποιούν την ελεύθερη ρίζα. Μία ρίζα θεωρείται σταθερή όταν η ημιζωή της είναι μεγαλύτερη του 10-3 s (t 1/2 >10-3 s). Σταθερές ελεύθερες ρίζες είναι: διφαινυλοπικρυλυδραζίλιο (DPP) με g=2.0036, γαλβινοξυλο-ρίζα (galvinoxyl radical) και ορισμένα νιτροξείδια που φέρουν το δεσμό Ν Ο και που χρησιμοποιούνται ως δεσμευτές ριζών σε διάφορες πειραματικές μεθόδους (spin trapping). Η πλειοψηφία των οργανικών ελευθέρων ριζών είναι εξαιρετικά ασταθείς και η διάρκεια ημιζωής τους είναι της τάξης του χιλιοστού του δευτερολέπτου και μικρότερη, ονομαζόμενες και βραχύβιες (short-lived). Η ενέργεια σταθερότητας των οργανικών ελευθέρων ριζών (συμβολίζονται ως 13

20 R ) συγκρίνεται με την ενέργεια σταθερότητας του μεθυλίου (C3 ) με την εξίσωση: Es(R ) = BDE (C3 ) BDE(R ) όπου E s (R ) είναι η διαφορά της ενέργειας διάσπασης του δεσμού C Η του μεθανίου, ως αναφορά, και του δεσμού R του μορίου που σχετίζεται με τη ρίζα R. Θετική τιμή της Εs(R ) σημαίνει ότι η R είναι πιο σταθερή από τη ρίζα μεθυλίου. Επειδή η ρίζα μεθυλίου είναι επίπεδη με το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο σε 2p τροχιακό που δεν έχει καθόλου απεντόπιση ηλεκτρονικού φορτίου, θεωρείται ότι η ενέργεια σταθερότητας του είναι σχεδόν μηδέν. Με τον τρόπο αυτό συγκρίνονται οι σταθερότητες των διαφόρων οργανικών ριζών. Μερικές τιμές της Es(R ) δείχνουν πόσο σταθερότερες είναι ορισμένες ρίζες, μετά την απόσπαση του Η σε σχέση με τη ρίζα μεθυλίου (μεθάνιο): R Es(R ) C3 0 C3C2 4 (C3)3C 10 PhC2 20 2C2 10 Ph 18 Ph3C 28 Ph -6 F 3 C -3 Η σχέση αυτή για τη σταθερότητα των ελευθέρων ριζών δείχνει ότι το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο αλληλεπιδρά με το σκελετό του μορίου. Στην περίπτωση της ρίζας μεθυλίου το μονήρες ηλεκτρόνιο δεν σταθεροποιείται (η 14

21 ρίζα μεθυλίου είναι εξαιρετικά ασταθής), που δικαιολογείται από την τοποθέτησή του στο 2p τροχιακό σε ορθή γωνία ως προς τα άλλα τροχιακά της επίπεδης ρίζας. Οι παράγοντες που συμβάλλουν στη θερμοδυναμική σταθερότητα των ελευθέρων ριζών είναι αρκετοί. Βασικός παράγοντας είναι η υπερσυζυγία (hyperconjugation, έννοια που πρωτοεπινοήθηκε από τον R.S. Mulliken, University of Chicago, 1939) και παίζει σημαντικό ρόλο στην σειρά σταθερότητας των αλκυλο- ριζών: (C3)3C > (C3)2C > C3C2 > C3 τριτοταγές δευτεροταγές πρωτοταγές Η ερμηνεία για τον τρόπο που αλληλεπιδρούν τα τροχιακά είναι η ακόλουθη. Το 2p τροχιακό που έχει το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο αλληλεπιδρά με τα π και π* τροχιακά της αλκυλο ομάδας δίπλα στο κέντρο της ρίζας. Οι αλληλεπιδράσεις σταθεροποιούν τα δύο ηλεκτρόνια σε αυτό το τροχιακό και αποσταθεροποιείται το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο, το συνολικό αποτέλεσμα είναι ενεργειακά ευνοϊκό. Οι σχετικές σταθερότητες των τριτοταγών, δευτεροταγών και πρωτοταγών ριζών αλκυλίου ερμηνεύονται με τον απεντοπισμό των ηλεκτρονίων, μέσω της επικάλυψης του τροχιακού του ασύζευκτου ηλεκτρονίου και τροχιακού της αλκυλομάδας. Μέσω της επικάλυψης, μεμονωμένα ηλεκτρόνια μπορούν, ως ένα βαθμό, να βοηθήσουν στη σύνδεση τριών πυρήνων δύο ανθράκων και ενός υδρογόνου. Αυτό το είδος απεντοπισμού ονομάζεται υπερσυζυγία. Στο σχήμα 1.2. φαίνονται οι αλληλεπιδράσεις των τροχιακών που σχετίζονται με την υπερσυζυγία σε μία αλκυλο- ρίζα. Σχήμα 1.2. Υπερσυζυγία και αλληλεπιδράσεις τροχιακών σε αλκυλο- ρίζα. 15

22 Ένα άλλο φαινόμενο που σταθεροποιεί τις ελεύθερες ρίζες είναι ο συντονισμός ή μεσομέρεια (resonance or mesomerism). Συντονισμός είναι το φαινόμενο κατά το οποίο ένα μόριο μπορεί να παρουσιασθεί με δύο ή περισσότερες δομές που διαφέρουν μόνο στη διευθέτηση των ηλεκτρονίων με σταθερή τη διευθέτηση των ατομικών πυρήνων. Το μόριο είναι υβρίδιο όλων των δομών, οι οποίες είναι παρόμοιας σταθερότητας (ενεργειακό περιεχόμενο). Το υβρίδιο συντονισμού είναι σταθερότερο από τις συμμετέχουσες δομές, που ονομάζεται ενέργεια συντονισμού. Ο συντονισμός σταθεροποιεί ρίζες σε ακόρεστα συστήματα. Μερικά παραδείγματα δομών συντονισμού ή μεσομέρειας. Σχήμα 1.3. Ελεύθερες ρίζες και δομές συντονισμού (αλλυλικές και βενζυλικές δομές). Η σταθερότητα των ελευθέρων αυτών ριζών εξηγείται όπως με τις τροχιακές αλληλεπιδράσεις των αλκυλο- ριζών μέσω του υπερσυζυγιακού φαινομένου, αλλά το αποτέλεσμα είναι μεγαλύτερο γιατί τα πολλαπλά π τροχιακά είναι ενεργειακά πλησιέστερα με το τροχιακό του ασύζευκτου ηλεκτρονίου, και οι δομές συντονισμού τα καθιστούν σταθερότερα. Η κινητική σταθερότητα των ελευθέρων ριζών γενικά οφείλεται σε στερεοχημική παρεμπόδιση. Όταν υπάρχει μεγάλη συγκέντρωση χημικών δομών γύρω από το ριζικό κέντρο η δραστικότητά του με άλλη ρίζα ή μόριο μειώνεται δραστικά. Η ημιζωή της ελεύθερης ρίζας αυξάνεται σημαντικά,άνω του χιλιοστού του δευτερολέπτου (>10-3s). Σε αρκετές περιπτώσεις οι ρίζες σταθεροποιούνται και διατηρούνται για αρκετό χρονικό διάστημα ώστε να μελετηθούν με τις κανονικές φασματοσκοπικές τεχνικές. Παράδειγμα αποτελεί η 2,4,6-τρι-tert- βουτυλοφαινυλο-ρίζα, αν και ηλεκτρονικά είναι 16

23 ασταθής όπως η φαινυλο- ρίζα, η ημιζωή της είναι περίπου 0.1s. Μετατρέπεται σε μια ενεργειακά ασύμβατη δομή με ενδομοριακή 1,4- μεταφορά υδρογόνου. πυριτίου: Άλλες σταθερές ρίζες(στερεοχημική παρεμπόδιση) είναι ενώσεις ημιζωή: 6s ημιζωή: 200s Η σταθερότητα της ρίζας του τριφαινυλομεθυλίου (Ph)3C δεν οφείλεται σε συζυγιακό φαινόμενο, αλλά κυρίως σε στερεοχημική παρεμπόδιση, λόγω του ότι τα τρία φαινύλια δεν είναι σε ένα επίπεδο αλλά σε τρείς διαφορετικές στερεοχημικά θέσεις. Η ρίζα αυτή αντί να σχηματίσει το εξαφαινυλοαιθάνιο (Α) με την αντίδραση δύο ριζών καταλήγει στη δομή (Β): Με το κεφάλαιο αυτό εξετάσαμε τα διάφορα δεδομένα που παίζουν ρόλο στο σχηματισμό και τη σταθερότητα των ελευθέρων ριζών. 17

24 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΛΕΤΗ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ: ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΠΑΡΑΜΑΓΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ 2.1. Εισαγωγή Οι ελεύθερες ρίζες και η δομή τους μπορούν να μελετηθούν κυρίως με τη φασματοσκοπία Ηλεκτρονικού Παραμαγνητικού Συντονισμού (ΗΠΣ) (Electron Paramagnetic Resonance, EPR ή Electron Spin Resonance, ESR). Επίσης, οι ελεύθερες ρίζες ανάλογα με τη σταθερότητα και την ιδιαίτερη δομή τους μπορούν να μελετηθούν και με υπεριώδη-ορατή ακτινοβολία (UV-VIS spectroscopy), καθώς και με μια παραλλαγή του Πυρηνικού Μαγνητικού Συντονισμού (MR) που λέγεται Χημικώς Επαγόμενη Δυναμική Πυρηνική Πόλωση (Chemically Induced Dynamic uclear Polarization, CIDP) και με φασματομετρία μάζας (mass spectrometry). Η ΗΠΣ είναι η κατάλληλη φασματοσκοπική τεχνική για τη μελέτη ελευθέρων ριζών οι οποίες παρουσιάζουν παραμαγνητικές ιδιότητες. Η μέθοδος είναι πολύ ευαίσθητη και ανιχνεύει ελεύθερες ρίζες σε συγκεντρώσεις της τάξης 10-8 Μ, παρέχοντας πληροφορίες για την φύση και την ποσότητα της ρίζας και της δομής της (στερεοχημική διαμόρφωση, απεντοπισμός του ασύζευκτου ηλεκτρονίου). Η ελεύθερη ρίζα τοποθετημένη μέσα σε ένα μαγνητικό πεδίο και υποβαλλόμενη σε ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία μικροκυμάτων συμπεριφέρεται παραμαγνητικά, λόγω της συνεχούς περιστροφής του ασύζευκτου ηλεκτρονίου που δημιουργεί μαγνητική ροπή και προσανατολίζεται κατά δύο κατευθύνσεις, μία προς την κατεύθυνση του εξωτερικού πεδίου και μία σε αντίθετη κατεύθυνση. Το φάσμα ΗΠΣ είναι ανάλογο του Πυρηνικού Μαγνητικού Συντονισμού (ΠΜΣ) αλλά λόγω του ότι το ηλεκτρόνιο έχει πολύ μεγαλύτερη μαγνητική ροπή από τον πυρήνα του πρωτονίου, απαιτεί περισσότερη ενέργεια για να αναστραφεί το spin του. Σε 18

25 ένα πεδίο 3200 Gauss, όπου η απορρόφηση στο ΠΜΣ θα συνέβαινε περίπου στα 14 ΜΗz (ραδιοκύματα), η απορρόφηση στον ΗΠΣ συμβαίνει σε υψηλότερη συχνότητα, περίπου σε 9000 Mz, δηλαδή στην περιοχή των μικροκυμάτων Ηλεκτρονικός Παραμαγνητικός Συντονισμός (ΗΠΣ) (Electron Paramagnetic Resonance, EPR) Ο Ηλεκτρονικός Παραμαγνητικός Συντονισμός (ΗΠΣ) ανακαλύφθηκε νωρίτερα από τον Πυρηνικό Μαγνητικό Συντονισμό (ΠΜΣ) αλλά αναπτύχθηκε αργότερα και με ορισμένες δυσκολίες λόγω της μικρής διάρκειας ζωής των ελευθέρων ριζών. Οι βασικές αρχές του ΗΠΣ είναι παρόμοιες με τον ΠΜΣ, με μόνη διαφορά ότι το φαινόμενο οφείλεται σε συντονισμό ασύζευκτου ηλεκτρονικού spin και όχι spin πρωτονίου. Η έννοια του spin ανακοινώθηκε το 1925 από τους Uhlenbeck και Goudsmit, όπου πρότειναν ότι ένα ηλεκτρόνιο έχει μαγνητική ροπή (magnetic moment, spin). Το ηλεκτρόνιο ως αποτέλεσμα της περιστροφής του γύρω από τον άξονά του παρουσιάζει άνυσμα μαγνητικής ροπής και το spin του χαρακτηρίζεται από τον κβαντικό αριθμό s. Η κβαντομηχανική δείχνει ότι το ηλεκτρόνιο έχει δύο καταστάσεις του spin που ανταποκρίνονται σε δύο προσανατολισμούς στο χώρο. Κάθε φορτισμένο σωματίδιο που περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό του συμπεριφέρεται ως ένας μικροσκοπικός μαγνήτης με τους πόλους του κατά μήκος του άξονα περιστροφής του. Γενικά, τα άτομα ή μόρια δεν είναι παραμαγνητικά γιατί τα ηλεκτρόνιά τους συνδυάζονται σε ζεύγη με αντίθετο spin ( ) και τα μαγνητικά τους δίπολα αλληλοαναιρούνται. Όταν όμως το μόριο περιέχει περιττό αριθμό ηλεκτρονίων, όπως οι ενώσεις, 2, ή όταν στη θεμελιώδη κατάσταση το μόριο περιλαμβάνει δύο ηλεκτρόνια με παράλληλη κατεύθυνση spin ( ), όπως το οξυγόνο (Ο2), τότε εμφανίζεται μαγνητική ροπή και το μόριο καλείται παραμαγνητικό. Ασύζευκτα ηλεκτρόνια παρουσιάζουν διάφορες χημικές ενώσεις, όπως τα στοιχεία 19

26 μετάπτωσης και τα σύμπλοκά τους (διάφορα μεταλλικά ιόντα) καθώς και οι ελεύθερες ρίζες. Όλες αυτές οι ενώσεις που έχουν παραμαγνητικές ιδιότητες μπορούν να μελετηθούν με τον ΗΠΣ. Η ΗΠΣ χρησιμοποιεί μικρότερους μαγνήτες, περίπου 0.3 Tesla, σε σχέση με τον ΠΜΣ, και η ακτινοβολία συντονισμού είναι της περιοχής των μικροκυμάτων. στροφορμή περιφοράς (orbital angular momentun) μαγνητική ροπή περιφοράς (orbital magnetic moment) l e - μ = γ e l s e - μ = 2γ e s στροφορμή σπίν (spin angular momentum) μαγνητική ροπή (spin magnetic moment) Σχήμα 2.1. Στροφορμή (angular momentum) και μαγνητική ροπή (magnetic moment) του ηλεκτρονίου από την περιστροφή γύρω από τον άξονά του. To spin του ηλεκτρονίου χαρακτηρίζεται από δύο κβαντικούς αριθμούς που διαφέρουν μεταξύ τους κατά μία ακέραια μονάδα, ms = ± 1/2 (μαγνητικός κβαντικός αριθμός ηλεκτρονικού spin). Σύμφωνα λοιπόν με τη θεωρία της κβαντομηχανικής οι δύο κατευθύνσεις των καταστάσεων του spin έχουν ίσες τιμές (eigenvalues), που είναι msh/2π, όπου ms = ±1/2, και h η παγκόσμια σταθερά του Planck (h = 6,6256X10-27 erg.sec) από την εξίσωση Ε= hv, (Ε η ακτινοβολούμενη κβαντική ενέργεια και ν η συχνότητα). Οι δύο τιμές του ms σημαίνει ότι το ηλεκτρόνιο με +1/2 βρίσκεται στην κατάσταση α και -1/2 στην κατάσταση β. Από πειράματα έχει βρεθεί ότι η μαγνητική ροπή του spin του ηλεκτρονίου (μs) και το άνυσμά του (μsz) δίδονται από τις εξισώσεις: μs = ge β e s(s+1) μsz = -ge βe ms = γs ms h/2π 20

27 όπου ge 2 (Lande splitting factor, Lande φασματοσκοπικός συντελεστής διάσπασης) β e = X10-21 erg gauss -1 (Bohr magneton) γ s = rad s -1 gauss -1 (gyromagnetic ratio, γυρομαγνητικό πηλίκο) s = 1/2, m s = ± 1/2 Όταν απουσιάζει το εξωτερικό μαγνητικό πεδίο, το ηλεκτρονικό spin προσανατολίζεται τυχαία στο χώρο και τα διάφορα ανύσματα αλληλοαναιρούν το ένα το άλλο λόγω του μεγάλου αριθμού που υπάρχει. Όταν όμως εφαρμοσθεί εξωτερικό μαγνητικό πεδίο Βο τότε το ηλεκτρόνιο αποκτά ενέργεια που καλείται ενέργεια Zeeman (energy Zeeman): Ε = -μs Βo, Ε = - μs Βο cosθ = - μsz Βο και τελικά η εξίσωση γίνεται: Ε = -γ s /2π m s Β ο = g e β e m s Β ο (όπου Θ είναι η γωνία μεταξύ του ανύσματος μs και της προβολής μsz πάνω στον άξονα του εξωτερικού μαγνητικού πεδίου Βο). Για τις δύο καταστάσεις που υπάρχουν λόγω του μαγνητικού κβαντικού αριθμού του spin m s = + 1/2 και m s = - 1/2 θα υπάρξει μια διαφορά ενέργειας: ΔΕ = ge βe Bo Αυτό το φαινόμενο σημαίνει ότι το εξωτερικό μαγνητικό πεδίο Βο διέσπασε τις εκφυλισμένες καταστάσεις α και β των δύο καταστάσεων του spin. To φαινόμενο αυτό αναπαριστάται διαγραμματικά με το παρακάτω σχήμα 2.2. Εάν στο σύστημα εφαρμοσθεί ένα ταλαντούμενο μαγνητικό πεδίο Β 1, που εξασκείται από μια ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία με συχνότητα ω ο, κάθετα ως προς το στατικό μαγνητικό πεδίο, έτσι ώστε να είναι Β 1 Βο, ώστε να ισχύει: hω ο 2π = hν 0 = g e β e B 0 = ΔΕ 21

28 τότε προκαλείται μία μετάβαση ανάμεσα στα επίπεδα α και β, που καλείται ηλεκτρονικός παραμαγνητικός συντονισμός. m s = +(1/2) Ενέργεια m s = +(1/2) ΔΕ = hv o = g e β e B o m s = - (1/2) Εξωτερικό μαγνητικό πεδίο 0 B o Σχήμα 2.2. Ενεργειακά επίπεδα των ηλεκτρονικών spins με την επίδραση εξωτερικού μαγνητικού πεδίου Βο, η παράλληλη (ms=+1/2) και η αντιπαράλληλη (ms=-1/2) κατεύθυνση της μαγνητικής ροπής του ηλεκτρονίου σε σχέση με το εξωτερικό πεδίο σημειώνονται με τα βέλη και. Η απορρόφηση και επαγόμενη εκπομπή είναι περίπου οι ίδιες, και οι πληθυσμοί των καταστάσεων σε κάθε ενεργειακό επίπεδο τείνουν να εξισωθούν. Παρόλα αυτά ένας επιπλέον πληθυσμός ηλεκτρονίων, της τάξης του 10-3 (δηλαδή 1 στα 1.000) στο χαμηλότερο επίπεδο διατηρείται λόγω φαινομένων αποκατάστασης (relaxation phenomena). Σε αντίθεση με το πυρηνικό spin του πρωτονίου όπου ο επιπλέον πληθυσμός είναι μόνο 10-5 των πυρήνων (δηλαδή ένας πυρήνας στους ) βρίσκεται επιπλέον στη χαμηλότερη ενεργειακή στάθμη και σε αυτό το μικρό πληθυσμιακό αριθμό οφείλονται οι ενεργειακές μεταβάσεις στο MR) σε θερμοκρασία δωματίου με ΔΕ περίπου cal/mol. Από την άποψη αυτή είναι ευκολότερο να παρατηρηθεί ένα σήμα στον Ηλεκτρονικό Παραμαγνητικό Συντονισμό από ότι στον Πυρηνικό Μαγνητικό Συντονισμό (μικρότερη ευαισθησία). 22

29 Η κατανομή των δύο πληθυσμών στα δύο ενεργειακά επίπεδα δίδεται από την εξίσωση Boltzmann: nα/nβ = exp [-ΔE/kT] Από πρακτική άποψη, στην φασματοσκοπία ΗΠΣ οι συνθήκες συντονισμού για τη συχνότητα διατηρείται σταθερή με μια πηγή μικροκυμάτων σε περίπου 9 Gz και το εξωτερικό μαγνητικό πεδίο μεταβάλλεται Τεχνική Φασματοσκοπίας Ηλεκτρονικού Παραμαγνητικού Συντονισμού Στην φασματοσκοπία ΗΠΣ το μαγνητικό πεδίο που χρησιμοποιείται είναι της τάξης των Tesla (1-10 Gauss). Συνήθως το πεδίο που χρησιμοποιείται είναι 0.3 Tesla και η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία μικροκυμάτων της τάξης των 9-10 Gz (1010 c/s) ή μήκος κύματος 3 cm -1. Το μαγνητικό πεδίο στα περισσότερα εμπορικά φασματόμετρα ΗΠΣ ενισχύεται με σωληνοειδές πηνίο για την παραγωγή εναλλασσόμενου μαγνητικού πεδίου ισχύος μερικών μικρο-tesla και μια γεννήτρια σάρωσης για ευρύ πεδίο gauss. Η πηγή ακτινοβολίας, της περιοχής των μικροκυμάτων, παράγεται μέσω της βαλβίδας Klystron. Το φάσμα ΗΠΣ λαμβάνεται με την καταγραφή της απορρόφησης της ακτινοβολίας από το δείγμα, που είναι μέσα σε σωληνίσκο ή πεπλατυσμένη κυψελίδα από quartz, καθώς σαρώνεται το μαγνητικό πεδίο. Η καταγραφή του φάσματος, σε αντίθεση με τον ΠΜΣ, είναι η γραφική παράσταση της πρώτης παραγώγου συνάρτησης της καμπύλης της απορρόφησης ως προς το μαγνητικό (dα/dβ), γιατί με τον τρόπο αυτό έχουμε καλύτερη σχέση σήματος/θορύβου. Χωρίς την πρώτη παράγωγο θα λαμβάνονταν ένα πολύπλοκο φάσμα με πολλές κορυφές που θα ήταν δύσκολο να ερμηνευθεί. 23

30 Σχηματική παράσταση φασματογράφου ΗΠΣ Σχήμα 2.3. Φασματόμετρο Ηλεκτρονικού Παραμαγνητικού Συντονισμού. Καταγραφή φάσματος με απλή απορρόφηση και με την πρώτη παράγωγο. 24

31 Σχήμα 2.4. Φασματόμετρο Ηλεκτρονικού Παραμαγνητικού Συντονισμού. (τα πρώτα φασματόμετρα ΗΠΣ ήταν της Varian, ενώ τα τελευταία χρόνια τα κυριότερα φασματόμετρα ΗΠΣ είναι της Bruker και της Jeol). Η χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή και η λήψη πολλών φασμάτων (μετασχηματισμός Fourier) έχει βελτιώσει σημαντικά τη λήψη φασμάτων και την προσομοίωσή τους Μελέτη των Φασμάτων ΗΠΣ και Διερεύνηση της δομής ελευθέρων ριζών Ένα φάσμα ΗΠΣ περιγράφεται από το φασματοσκοπικό συντελεστή διάσπασης (g, spectroscopic splitting factor), την υπέρλεπτη υφή του φάσματος με τις παραμέτρους σύζευξης (hyperfine coupling constants) και το εύρος των κορυφών, δηλαδή το εύρος των φασματοσκοπικών κορυφών στο 1/2 της έντασης (line-widths). φασματοσκοπικός συντελεστής διάσπασης g (spectroscopic splitting factor), είναι μία σταθερά ειδική για κάθε ελεύθερη ρίζα. Το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο της ελεύθερης ρίζας έχει τροχιακή κινητική στροφορμή λόγω της κίνησης στο χώρο και μια κινητική στροφορμή του spin λόγω της περιστροφής γύρω από τον άξονά του. Ο φασματοσκοπικός συντελεστής g εκφράζει τη σύζευξη αυτών των δύο κινητικών στροφορμών, και η αλληλεπίδραση καλείται σύζευξη τροχιακού-spin (spin-orbit coupling), που 25

32 εξαρτάται από το ηλεκτρονικό περιβάλλον. Δύο ρίζες με διαφορετικές τιμές g συντονίζονται σε διαφορετικά πεδία [hωο/2π = hvo = ge βe Bo =ΔE]. Οι ποικιλίες τιμών του g ( στις περισσότερες ρίζες είναι 2) από μια ρίζα σε άλλη μπορεί να είναι μικρή, αλλά αρκετά μεγάλη για να παρέχει χρήσιμες πληροφορίες ως προς την δομή της. 3 C C 3 3 C 3 C C C C C 6 5 g= DMP C g= Σχήμα 2.5. Φάσματα ΗΠΣ ορισμένων ελευθέρων ριζών και οι τιμές του g. Η υπέρλεπτη σύζευξη (hyperfine coupling) είναι η κατάτμηση των κορυφών του φάσματος ΗΠΣ, όπως και στην περίπτωση του MR, ανάλογα με τις συζεύξεις του ασύζευκτου ηλεκτρονίου με τους πυρήνες που γειτονεύουν και οι οποίοι έχουν μη μηδενικό πυρηνικό spin (1, 13C, 14, 15, 19F κλπ). Όταν το ηλεκτρόνιο είναι κοντά (σε α ή β θέση μετά από έναν δεσμό) σε άτομο τότε υπάρχει αλληλεπίδραση με τον πυρήνα και προκύπτει διάσπαση των κορυφών του. Στο φάσμα που προκύπτει λέγεται υπέρλεπτη σύζευξη και εκφράζεται με τον πολλαπλασιασμό των φασματοσκοπικών κορυφών του σήματος ΗΠΣ. 26

33 Εάν έχουμε μόνο το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο μιας ρίζας τότε λαμβάνουμε μία κορυφή (πρώτη παράγωγο), αλλά εάν δίπλα του υπάρχει ένα άτομο υδρογόνου, Η, που έχει μαγνητικό κβαντικό αριθμό του spin I = ±1/2, τότε η σύζευξη του πυρήνα με τους δύο δυνατούς προσανατολισμούς (mi = ± 1/2), παράλληλα και αντιπαράλληλα του ηλεκτρονικού spin (ms = ± 1/2), δημιουργεί 4 ενεργειακά επίπεδα : e αe α Βο e αg β ενεργειακά επίπεδα από τη σύζευξη e βe β ασύζευκτου ηλεκτρονίου με Η (Ι = 1/2) e βe α Στη φασματοσκοπία ΗΠΣ οι τιμές του εξωτερικού μαγνητικού πεδίου Βο ανταποκρίνονται στο συντονισμό των ηλεκτρονικών spin στα ενεργειακά επίπεδα, αe βe, άρα παρατηρούνται δύο μεταβάσεις (1) και (2). (σχήμα 2.6). δύο ενεργειακά επίπεδα Ενέργεια Β ο Σχήμα 2.6. Μεταβάσεις σε δύο ενεργειακά επίπεδα με δύο κορυφές στο φάσμα Η. ι ενεργειακές μεταβάσεις οφείλονται στη σύζευξη ασύζευκτου ηλεκτρονίου-πυρήνα πρωτονίου (Ι = 1/2). 27

34 Οι δύο ενεργειακές μεταβάσεις είναι ίσες σε ενέργεια και ένταση αλλά συμβαίνουν σε διαφορετικά πεδία δίνοντας δύο κορυφές στο φάσμα. Η διαφορά a(η) ονομάζεται σταθερά υπέρλεπτης σύζευξης (hyperfine coupling constant) και είναι παρόμοια με τη σταθερά σύζευξης πρωτονίου/πρωτονίου, J, στον Πυρηνικό Μαγνητικό Συντονισμό (MR). Ο γενικός κανόνας για τη διάσπαση της φασματοσκοπική κορυφή του ΗΠΣ σήματος δίνεται από τον τύπο 2Ι+1 κορυφές, όπου Ι είναι ο πυρηνικός κβαντικός αριθμός του spin (nuclear spin quantum number). ι πυρήνες 1 Η, 19 F, 15 Ν, 13 C έχουν Ι = 1/2, οι πυρήνες 14Ν Ι = 1, ο πυρήνας Cu2+ Ι = 3/2, ο πυρήνας Mn2+ Ι = 5/2. Όταν το ασύζευκτο ηλεκτρόνιο βρίσκεται πάνω σε άτομο άνθρακα που συνδέεται με άτομα υδρογόνου (Ηα) τότε υπάρχει σύζευξη ηλεκτρονίου Ηα και ο αριθμός των κορυφών είναι n+1, όπου n είναι ο αριθμός των πρωτονίων. Η ένταση των κορυφών επίσης διαφέρει και δίδεται από το τρίγωνο του Pascal. Στην περίπτωση της ελεύθερης ρίζας μεθυλίου (C3 ) οι κορυφές είναι 3+1 = 4 και η ένταση 1:3:3:1, ενώ η σταθερά σύζευξης a(η)=23.0 Gauss. Ms=+1/2 M I +3/2 1/2hA +1/2 1/2 3/2 Μετάβαση ZEEMA m I = 1/2 m I =+1/2 S=1/2 Ms= 1/2 B Σχήμα 2.7. Φάσμα ΗΠΣ της ρίζας μεθυλίου και τα ενεργειακά επίπεδα που δίδουν τις 4 φασματοσκοπικές κορυφές. 28

35 Σε μια ανθρακική αλυσίδα με ασύζευκτο ηλεκτρόνιο πάνω στον άνθρακα μπορούν να υπάρξουν συζεύξεις με πρωτόνια Ηα και Ηβ (όπου το πρωτόνιο βρίσκεται σε α και β θέση. Το φάσμα ΗΠΣ εξαρτάται από τις σταθερές a(ηα) και a(ηβ), αλλά ανάλογα με τη στερεοχημική δομή της ελεύθερης ρίζας μπορούν να υπάρξουν και συζεύξεις με πρωτόνια και σε γ και δ θέση: a(ηγ) και a(ηδ). Οι συζεύξεις α δίδουν πληροφορίες για τη διαμόρφωση της ρίζας (υβριδισμός του ριζικού κέντρου), ενώ η σύζευξη β πληροφορίες για τις στερεοχημικές διατάξεις της ρίζας. ms = +1/ z 1.61 z +3/2 +1/2 +1/2 1/2 Φάσμα ESR: α 1 (C 2 )= 17.4G α 2 (ΟΗ)= 1.15G C 2-1/2 3/2 s =1/2 α G α G 3/2 1/2 ms = 1/2 1/2 +1/2 +1/2 +3/2 B Σχήμα 2.8. Φάσμα ΗΠΣ της ελεύθερης ρίζας CΗ 2-ΟΗ με υπέρλεπτη υφή φάσματος αποτελούμενο από 6 κορυφές ως αποτέλεσμα σύζευξης του Ηα και Ηβ πρωτονίου. 29

36 Σχήμα 2.9. Φάσματα ΗΠΣ του βενζολίου, του ναφθαλινίου και του α,α-διφαινυλο-βπικρυλουδραζυλίου(dpp) σε διάλυμα βενζολίου (ο φασμα-τοσκοπικός συντελεστής διάσπασης g = 2,0036 χρησιμοποιείται για τη βαθμονόμηση των φασμάτων). 30

37 Σχήμα Φάσματα ΗΠΣ και προσομοίωση των φασμάτων. 31

38 2.5.Προσομοίωση φασμάτων Ηλεκτρονικού Παραμαγνητικού Συντονισμού Τα φάσματα ΗΠΣ είναι αρκετά πολύπλοκα και δημιουργούν σημαντικά προβλήματα στους ερευνητές που προσπαθούν να διευκρινίσουν τη δομή μιας ελεύθερης ρίζας και τις σταθερές σύζευξης. Για το λόγο αυτό έχουν αναπτυχθεί διάφορα προγράμματα προσομοίωσης των φασμάτων (simulation) με απλές παραμέτρους και κανόνες κβαντομηχανικής για το spin και την πολλαπλότητα των κορυφών. Παρακάτω δίδεται ένα απλό παράδειγμα προσομοίωσης φάσματος ΗΠΣ. 3,4 dimethoxy benzaldehyde: EPR spectrum with strong spectral lines. Simulation: aldehyde proton-c(0.16 G), 2-(1, 0.25 G), 3-C 3 (3, 3.84 G), 4-C 3 (3, 3.90 G), 5- (1, 0.16 G), 6- (1, 4.15 G) Σχήμα Φάσμα ΗΠΣ και η προσομοίωσή του με ένα από τα προγράμματα. 32

39 Σχήμα Φάσμα ΗΠΣ και η προσομοίωσή του με ένα από τα προγράμματα. Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν διάφορες πηγές στο διαδίκτυο (internet) που διαθέτουν ελεύθερα τα προγράμματα αυτά. Επίσης η εταιρία Bruker διαθέτει δωρεάν ένα CD-RM με τα ηλεκτρονικά προγράμματα για προσομοίωση φασμάτων ΗΠΣ. (R.Morse and A.I.Smirnov. Recent computer applications in EPR spectroscopy. Electron Spin Resonance vol 15,Specialist Periodical Reports, Royal Society of Chemistry, Cambridge, 1996). 33

40 Πηγές στο διαδίκτυο για προσομοίωση φασμάτων ΗΠΣ: Win Sim Program (Prof. Mason, USA) : Illinois EPR Research Center, University of Illinois, Urbana, USA: Bimedical EPR Research Center, Medical College of Wisconsin, Milwaukee, USA: Pulsed EPR Center at Albert Einstein University in ew York, USA: Bruker Instruments, web site (USA Germany): & JEL web site: Scientific Software Services web site: Virginia Polytechnic Institute and State University, Dpt Chemistry: otre Dame Radiation Chemistry Data Center: Bristol University, England: Wilmad EPR Products: EDR site orthwestern University, Dpt of Chemistry: Biophysical Society EPR data: ttp://biosci.cbs.umn.edu/biophys/biophys.html Biomedical Magnetic Resonance Laboratory, Urbana-Champaign, University of Illinois: Prof. Richard Cammack, King;s College, University of London, Database- EPR: (anonymous FTP): xenon.che.ilstu.edu. 34

41 2.6. Βιβλιογραφία Κεφαλαίων 1 και Ingram DJ. Free Radicals as Studied by ESR. Butterworths, London, Bass AM, Broida P, eds. Formation and Trapping of Free Radicals. Academic Press,.Y, Blois MS, Bronn W, Lemmon RM, Lindblom R, Weissbluth M, Free Radicals in Biological Systems. Academic Press, ew York, Pryor WA. Free Radicals. McGraw-ill, ew York, orman RC and Gilbert BC. Electron-spin Resonance Studies of Shortlived rganic Radicals. In: Gold V, ed. Advances in Physical rganic Chemistry. Academic Press, London, vol 5: , Ayscough PB. Electron Spin Resonance in Chemistry. Menthuen, London, Alger RS. Electron Paramagnetic Resonance. Interscience Publs, Wiley & Sons, ew York, Gerson F. igh Resolution ESR Spectroscopy. Wiley-Verlag Chemie, Weinheim, Atherton M. Electron Spin Resonance. Ellis ardwood, Chichester, Symons M. Chemical and Biochemical Aspects of ESR Spectroscopy. Van ostrand Reinhold, ew York, Wertz JE, and Bolton JR. Elementary Theory and Practical Applications of ESR. MacGraw-ill, ew York, 1972 (2nd ed. Chapman and all, London, 1986). 12. Giese B. Radicals in rganic Synthesis: Formation of Carbon-Carbon Bonds. Pergamon Press, xford, Βαλαβανίδης Α. Βασικές Αρχές Μοριακής Φασματοσκοπίας και Εφαρμογές στην Οργανική Χημεία. Σύγχρονα Θέματα, Αθήνα, Pryor WA, eds. Free Radicals in Biology. Academic Press, ew York, Vols 1-12, Rice-Evans CA, Diplock AT, Symons MCR. Techniques in Free Radical Research. Elsevier, Amsterdam,

42 16. Motherwell WB and Crich D. Free Radical Chain Reactions in rganic Synthesis. Academic Press, ew York, Weil JA, Bolton JR and Wertz JE. Electron Paramagnetic Resonance: Elementary Theory and Practical Applications. Wiley, ew York, Fossey J, Lefort D and Sorba J. Free Radicals in rganic Chemistry. Wiley & Sons, Chichester, England, Poole CP. Electron Spin Resonance. A Comprehensive Treatise on Experimental Techniques. Interscience Publs, Wiley & Sons,.Y, 1967., 2 nd ed, Doverpubls, 1997 (ew York). 20. Alfassi ZB. -Centered Radicals. Wiley, Chichester, Alfassi ZB. General Aspects of the Chemistry of Radicals. Viley-VC, Weinheim, Rosen GM, Britigan BE, alpern J, Pon S. Free Radicals in Biology and Detection by Spin Trapping. xford University Press, ew York, Parsons AF. An Introduction to Free Radical Chemistry. Blackwell Science, xford, Perkins MJ. Radical Chemistry-The Fundamentals. xford University Press, ew York, Sajfutdinor RG, Ivanovna L. Electronic Paramagnetic Resonance in Biochemistry & Biology, Klumer Academic, publs, Schweiger A, Jeschke G. Principles of Pulse Electronic Paramagnetic Resonance, xford University Press, xford, Denisov ET, Denisova TG, Polidova TG. andbook of Free Radical Initiators, Wiley, Chichester, Gerson f. Electron Spin Resonance Spectroscopy for rganic Chemists. Wiley-VC, Weinheim, Bender C, Berliner LJ, eds. EPR: Instrumental Methods (Biological Magnetic Resonance S.). Klumer Academic/Plenumm Publishers, Dorddrecht, Afanas er IB, Denisov ET. xidation and Antioxidants in rganic Chemistry & Biology. Marcel Dekker, ew York,

43 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ ΦΑΣΜΑΤΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ ΜΕ ΗΠΣ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ 3.1. Εισαγωγή Η μικρή διάρκεια ζωής των ελεύθερων ριζών, ιδιαίτερα οργανικών μορίων, στις διάφορες μελέτες χημικών αντιδράσεων στην Οργανική Χημεία, στη Βιοχημεία και σε ποικίλες εφαρμογές στην Βιολογία και την Ιατρική, δημιουργούσαν σημαντικά προβλήματα στη λήψη φασμάτων ΗΠΣ. Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν εφαρμοσθεί διάφορες μέθοδοι παραγωγής ελευθέρων ριζών και μεθοδολογίες τεχνικής φύσης για τη λήψη των φασμάτων τους με ΗΠΣ ή τον ποσοτικό προσδιορισμό τους με αντιδράσεις που δίδουν ουσίες που απορροφούν στο υπεριώδες-ορατό ή παράγουν συγκεκριμένα προϊόντα που μπορούν να εκτιμηθούν ποιοτικά και ποσοτικά με χρωματογραφικές μεθόδους Μέθοδος Συνεχούς Ταχείας Ροής στον Ηλεκτρονικό Παραμαγνητικό Συντονισμό Εάν η παραγωγή ελευθέρων ριζών σε ένα σύστημα μπορεί να διατηρηθεί σε ικανοποιητική συγκέντρωση, άνω του 10-6 Μ, τότε υπάρχει δυνατότητα να παρατηρηθεί και να καταγραφεί το φάσμα ΗΠΣ. Στην Οργανική Χημεία ελεύθερες ρίζες οργανικών ενώσεων, με απόσπαση ενός υδρογόνου από τη ρίζα υδροξυλίου, που παράγεται φωτοχημικά ή με οξειδοαναγωγική αντίδραση Fenton, μπορούν να δημιουργηθούν με το σύστημα της συνεχούς ροής τριών διαλυμάτων (continuous fast flow): π.χ. (1) διάλυμα υπεροξειδίου του υδρογόνου, (2) διάλυμα δισθενούς σιδήρου ή τριχλωριούχου τιτανίου και (3) διάλυμα της οργανικής ένωσης-υπόστρωμα. Τα τρία διαλύματα διοχετεύονται ταυτόχρονα από ξεχωριστούς σωλήνες με 37

ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ: ΒΑΣΙΚΕΣ ENNOIΕΣ, ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ

ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ: ΒΑΣΙΚΕΣ ENNOIΕΣ, ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ: ΒΑΣΙΚΕΣ ENNIΕΣ, ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ 1.1. Εισαγωγή Ο όρος ελεύθερη ρίζα στην περίοδο του 19ου αιώνα είχε την έννοια τμήματος ενός μορίου που είχε ανεξάρτητη ύπαρξη.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΕΝΩΣΕΩΝ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΕΝΩΣΕΩΝ ΑΘ.Π.ΒΑΛΑΒΑΝΙΔΗΣ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΕΝΩΣΕΩΝ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΥΘΡΟΥ ΠΥΡΗΝΙΚΟΥ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΜΑΖΩΝ ΥΠΕΡΙΩΔΟΥΣ-ΟΡΑΤΟΥ, RΑΜΑΝ, ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΠΑΡΑΜΑΓΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ Τμήμα Χημείας

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ στην ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ

ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ στην ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΑΘ. Π. ΒΑΛΑΒΑΝΙΔΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ στην ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ, ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ ΣΥΝΘΕΣΗ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΕΝΩΣΕΩΝ και ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ Έκδοση: Τμήμα Χημείας, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

4.15 Αλογόνωση των αλκανίων RH + X 2 RX + HX

4.15 Αλογόνωση των αλκανίων RH + X 2 RX + HX 4.15 Αλογόνωση των αλκανίων R + X 2 RX + X Ενεργειακό περιεχόμενο R + X 2 RX + X εκρηκτική για το F 2 εξώθερμη για το Cl 2 και το Br 2 ενδόθερμη για το I 2 4.16 Χλωρίωση του Μεθανίου Χλωρίωση του Μεθανίου

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της Φασµατοσκοπίας NMR

Βασικές αρχές της Φασµατοσκοπίας NMR Βασικές αρχές της Φασµατοσκοπίας NMR Φώτης Νταής Καθηγητής Πανεπιστηµίου Κρήτης, Τµήµα Χηµείας Φασµατοσκοπία NMR Ο Πυρηνικός µαγνητικός Συντονισµός (NMR) είναι ένα φαινόµενο που συµβαίνει όταν πυρήνες

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 13 Φασματοσκοπία

Κεφάλαιο 13 Φασματοσκοπία Κεφάλαιο 13 Φασματοσκοπία Φασματοσκοπία υπερύθρου Φασματοσκοπία ορατού-υπεριώδους Φασματοσκοπία πυρηνικού μαγνητικού συντονισμού Φασματοσκοπία μάζας 13.1 Οι αρχές της μοριακής φασματοσκοπίας: Ηλεκτρομαγνητική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ Γραφείο 211 Επίκουρος Καθηγητής: Δ. Τσιπλακίδης Τηλ.: 2310 997766 e mail: dtsiplak@chem.auth.gr url:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κ. ΚΟΥΠΠΑΡΗ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κ. ΚΟΥΠΠΑΡΗ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κ. ΚΟΥΠΠΑΡΗ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Σημειώσεις από τα μαθήματα Φαρμακευτικής Ανάλυσης του καθηγητή κ. Ιωάννη Κουντουρέλλη ΑΝΙΣΟΤΡΟΠΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ 12 13 Nuclear Magnetic Resonance Spectroscopy

Διαβάστε περισσότερα

Μοριακή Φασματοσκοπία I. Παραδόσεις μαθήματος Θ. Λαζαρίδης

Μοριακή Φασματοσκοπία I. Παραδόσεις μαθήματος Θ. Λαζαρίδης Μοριακή Φασματοσκοπία I Παραδόσεις μαθήματος Θ. Λαζαρίδης 2 Τι μελετά η μοριακή φασματοσκοπία; Η μοριακή φασματοσκοπία μελετά την αλληλεπίδραση των μορίων με την ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία Από τη μελέτη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟΤΡΙΤΟ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΟΙΑ RAMAN. 13.1. Βασικές αρχές της Φασματοσκοπίας Raman

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟΤΡΙΤΟ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΟΙΑ RAMAN. 13.1. Βασικές αρχές της Φασματοσκοπίας Raman ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟΤΡΙΤΟ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΟΙΑ RAMAN Εκτός από τις μεθόδους ανάλυσης της δομής των οργανικών ενώσεων που εξετάσθηκαν στα προηγούμενα κεφάλαια υπάρχουν και άλλες μέθοδοι που έχουν πιο εξειδικευμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρονικά Φαινόμενα

Ηλεκτρονικά Φαινόμενα Ηλεκτρονικά Φαινόμενα Το επαγωγικό όμως φαινόμενο οδηγεί στη διάχυση της πόλωσης και στο υπόλοιπο μόριο. Έτσι πολώνονται, με φθίνουσα όμως ένταση, και οι επόμενοι άνθρακες που είναι συνδεδεμένοι μέσω σ

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια 1. Αλκοόλες Ενώσεις που περιέχουν ομάδες υδροξυλίου συνδεδεμένες με κορεσμένα άτομα άνθρακα υβριδισμού sp 3 Βάσει παραπάνω ορισμού,

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης Οργανική Χημεία Κεφάλαια 20 & 21: Καρβοξυλικά οξέα, παράγωγα τους και αντιδράσεις ακυλο υποκατάστασης 1. Καρβοξυλικά οξέα Σημαντικά ακυλο (-COR) παράγωγα Πλήθος καρβοξυλικών ενώσεων στη φύση, π.χ. οξικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΘΕΜΑ A ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 Παρασκευή, 0 Μαΐου 0 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ Στις ερωτήσεις Α -Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

Σταθερά προστασίας. , αυτά προστατεύουν (αντίθετη κατεύθυνση ως προς το Β 0

Σταθερά προστασίας. , αυτά προστατεύουν (αντίθετη κατεύθυνση ως προς το Β 0 Σταθερά προστασίας Όπως αναφέραµε προηγουµένως, η χηµική µετατόπιση διαφόρων πυρήνων σ ένα µόριο οφείλεται στο χηµικό περιβάλλον των πυρήνων, το οποίο δηµιουργεί τοπικά µαγνητικά πεδία. Ανάλογα µε τον

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 15: Βενζόλιο και αρωματικότητα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 15: Βενζόλιο και αρωματικότητα Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 15: Βενζόλιο και αρωματικότητα 1. Αρωματικές ενώσεις Αρωματικές ενώσεις: ενώσεις με ευχάριστη οσμή Αρωματικές ενώσεις αναφέρονται συνήθως στο βενζόλιο και σε ενώσεις με συγγενική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ. Άσκηση 2 η : Φασματοφωτομετρία. ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Γενικό Τμήμα Εργαστήριο Χημείας

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ. Άσκηση 2 η : Φασματοφωτομετρία. ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Γενικό Τμήμα Εργαστήριο Χημείας Άσκηση 2 η : ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Εκχύλιση - Διήθηση Διαχωρισμός-Απομόνωση 2. Ποσοτικός Προσδιορισμός 3. Ποτενσιομετρία 4. Χρωματογραφία Ηλεκτροχημεία Διαχωρισμός-Απομόνωση 5. Ταυτοποίηση Σακχάρων Χαρακτηριστικές

Διαβάστε περισσότερα

Σύζευξη σπιν-σπιν J = 0 J 0

Σύζευξη σπιν-σπιν J = 0 J 0 Σύζευξη σπιν-σπιν Ας υποθέσουµε ότι έχουµε δύο πυρήνες Α και Χ, οι οποίοι είτε συνδέονται απ ευθείας µε έναν δεσµό είτε η σύνδεσή γίνεται µε περισσότερους δεσµούς. A X J = 0 J 0 Α Χ Α Χ Το σπάσιµο των

Διαβάστε περισσότερα

Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21. Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου

Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21. Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21 Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου Θέµατα Σωστού/Λάθους και Πολλαπλής επιλογής Πανελληνίων, ΟΕΦΕ, ΠΜ Χ Το 17Cl σχηµατίζει ενώσεις µε ένα µόνο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων 1. Ερώτηση: Ποια θεωρούνται θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου και γιατί; Θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου είναι: η ατομική ακτίνα, η ενέργεια ιοντισμού και

Διαβάστε περισσότερα

Το φως διαδίδεται σε όλα τα οπτικά υλικά μέσα με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s.

Το φως διαδίδεται σε όλα τα οπτικά υλικά μέσα με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s. Κεφάλαιο 1 Το Φως Το φως διαδίδεται σε όλα τα οπτικά υλικά μέσα με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s. Το φως διαδίδεται στο κενό με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s. 3 Η ταχύτητα του φωτός μικραίνει, όταν το φως

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΜΑΓΝΗΤΕΣ. Γιάννης Σανάκης, ρ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΚΕΦΕ «ΗΜΟΚΡΙΤΟΣ»

ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΜΑΓΝΗΤΕΣ. Γιάννης Σανάκης, ρ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΚΕΦΕ «ΗΜΟΚΡΙΤΟΣ» ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΜΑΓΝΗΤΕΣ Γιάννης Σανάκης, ρ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΚΕΦΕ «ΗΜΟΚΡΙΤΟΣ» Εισαγωγή Υλικό σε εξωτερικό µαγνητικό πεδίο, Η: Β = Η + 4πΜ Μ: Μαγνήτιση ανά µονάδα όγκου Μαγνητική επιδεκτικότητα: χ

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 5 ΧΡΟΝΙΑ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις Α-Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων 1. Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων Γενικά, εξετάζουμε το είδος της αντίδρασης και τον τρόπο που αυτές συντελούνται Γενικοί τύποι αντιδράσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Πέμπτη, 28 Μαΐου, 2015 8:00 11:00

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ο ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Στις ερωτήσεις - να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.. Το έτος 2005 ορίστηκε ως έτος Φυσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 14 Ιουνίου 2013 ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α... 1 Α1. Β... 1 Α2. Γ... 1 Α3. Δ... 1 Α4. Α... 1 Α5. Α....

Διαβάστε περισσότερα

13.6 Η ερμηνεία των φασμάτων NMR πρωτονίου

13.6 Η ερμηνεία των φασμάτων NMR πρωτονίου 13.6 Η ερμηνεία των φασμάτων NMR πρωτονίου Η πληροφορία που περιέχεται σ ένα φάσμα NMR περιλαμβάνει: 1. Αριθμό σημάτων 2. Την έντασή τους (ως μετρούμενη επιφάνεια κάτω από την κορυφή) 3. Τύπος σχάσης (πολλαπλότητα)

Διαβάστε περισσότερα

Σχ. 1: Τυπική μορφή μοριακού δυναμικού.

Σχ. 1: Τυπική μορφή μοριακού δυναμικού. ΤΕΤΥ - Σύγχρονη Φυσική Κεφ. 6-1 Κεφάλαιο 6. Μόρια Εδάφια: 6.a. Μόρια και μοριακοί δεσμοί 6.b. Κβαντομηχανική περιγραφή του χημικού δεσμού 6.c. Περιστροφή και ταλάντωση μορίων 6.d. Μοριακά φάσματα 6.a.

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Απαρχές Σύμπαντος Ύλη - Ενέργεια E = mc 2 Θεμελιώδεις καταστάσεις ύλης Στερεά Υγρή Αέριος Χημικές μορφές ύλης Χημικά στοιχεία Χημικές ενώσεις Χημικά στοιχεία 92 στη

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 16: Χημεία του βενζολίου: ηλεκτρονιόφιλη αρωματική υποκατάσταση

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 16: Χημεία του βενζολίου: ηλεκτρονιόφιλη αρωματική υποκατάσταση Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 16: Χημεία του βενζολίου: ηλεκτρονιόφιλη αρωματική υποκατάσταση 1. Αντιδράσεις αρωματικών ενώσεων Σημαντικότερη αντίδραση αρωματικών ενώσεων: ηλεκτρονιόφιλη αρωματική υποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή:

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή: 54 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2014 ΘΕΜΑ Α Α1. Πράσινο και κίτρινο φως

Διαβάστε περισσότερα

Μετά το τέλος της µελέτης του 1ου κεφαλαίου, ο µαθητής θα πρέπει να είναι σε θέση:

Μετά το τέλος της µελέτης του 1ου κεφαλαίου, ο µαθητής θα πρέπει να είναι σε θέση: Μετά το τέλος της µελέτης του 1ου κεφαλαίου, ο µαθητής θα πρέπει να είναι σε θέση: Να γνωρίζει το ατοµικό πρότυπο του Bohr καθώς και τα µειονεκτήµατά του. Να υπολογίζει την ενέργεια που εκπέµπεται ή απορροφάται

Διαβάστε περισσότερα

5.3 Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων

5.3 Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων 5. Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων και μερικοί μηχανισμοί οργανικών αντιδράσεων Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων Η ταξινόμηση των οργανικών αντιδράσεων μπορεί να γίνει με δύο διαφορετικούς τρόπους : α.

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες Οργανική Χημεία Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες 1. Καρβονυλικές ενώσεις Καρβονυλική ομάδα C=O σημαντικότερη λειτουργική ομάδα οργανικής χημείας Καρβονυλικές ομάδες βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Φάσµατα άνθρακα-13 ( 13 C NMR)

Φάσµατα άνθρακα-13 ( 13 C NMR) Φάσµατα άνθρακα-3 ( 3 NMR) I = ½ Φυσική αφθονία.% γ και µ Ευαισθησία Τ Χηµική µετατόπιση Ενταση κορυφών Φάσµατα ~ 4 φορές µικρότερα του πρωτονίου ~ 64 µικρότερη του πρωτονίου µεγαλύτερος από εκείνον του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 3 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ 1ο Α. Στις

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Χημείας. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΟΥΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΧΗΜ 021 Χειμερινό Εξάμηνο 2008

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Χημείας. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΟΥΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΧΗΜ 021 Χειμερινό Εξάμηνο 2008 Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Χημείας ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΟΥΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΧΗΜ 021 Χειμερινό Εξάμηνο 2008 Κωνσταντίνος Ζεϊναλιπούρ Λευκωσία, Σεπτέμβριος 2008 ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗ Στην κβαντομηχανική ο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1. ύο µονοχρωµατικές ακτινοβολίες Α και Β µε µήκη κύµατος στο κενό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα επαναλαμβανόμενο περιοδικά φαινόμενο, έχει μία συχνότητα επανάληψης μέσα στο χρόνο και μία περίοδο. Επειδή κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6)

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας το r με r n, έχουμε: Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας n=1, βρίσκουμε την τροχιά με τη μικρότερη ακτίνα n: Αντικαθιστώντας την τελευταία εξίσωση στη 2.6, παίρνουμε: Αν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝ. ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝ. ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ 05 2 0 ΘΕΡΙΝΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝ. ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ο Οδηγία: Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις -4 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση..

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΑΡΧΗ ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 0 ΜΑΪΟΥ 204 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

6. ιαμοριακές δυνάμεις

6. ιαμοριακές δυνάμεις 6. ιαμοριακές δυνάμεις ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός αυτού του κεφαλαίου είναι να γνωρίσουμε τα είδη των ελκτικών δυνάμεων που αναπτύσσονται μεταξύ των μορίων των ομοιοπολικών ενώσεων και την επίδραση που ασκούν οι δυνάμεις

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 27 Μαγνητισµός. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 27 Μαγνητισµός. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 27 Μαγνητισµός Περιεχόµενα Κεφαλαίου 27 Μαγνήτες και Μαγνητικά πεδία Τα ηλεκτρικά ρεύµατα παράγουν µαγνητικά πεδία Μαγνητικές Δυνάµεις πάνω σε φορτισµένα σωµατίδια. Η ροπή ενός βρόχου ρεύµατος.

Διαβάστε περισσότερα

6. To στοιχείο νάτριο, 11Na, βρίσκεται στην 1η (IA) ομάδα και την 2η περίοδο του Περιοδικού Πίνακα.

6. To στοιχείο νάτριο, 11Na, βρίσκεται στην 1η (IA) ομάδα και την 2η περίοδο του Περιοδικού Πίνακα. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11 Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. 2. Σε 2 mol NH 3 περιέχεται ίσος αριθμός μορίων

Διαβάστε περισσότερα

Φασματομετρία μαζών. Αρχή Οργανολογία Τεχνικές Ομολυτική ετερολυτική σχάση Εφαρμογές GC/MS, LC/MS ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΜΑΖΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ

Φασματομετρία μαζών. Αρχή Οργανολογία Τεχνικές Ομολυτική ετερολυτική σχάση Εφαρμογές GC/MS, LC/MS ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΜΑΖΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ Φασματομετρία μαζών Αρχή Οργανολογία Τεχνικές Ομολυτική ετερολυτική σχάση Εφαρμογές GC/MS, LC/MS ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΜΑΖΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ 2 Εφαρμογές 1) Επαλήθευση ή διερεύνηση οργανικών ενώσεων κατά τη συνθετική τους

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Σύµφωνα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Θέµα ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο : ΚΥΜΑΤΑ Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες; α Η υπέρυθρη ακτινοβολία έχει µήκη κύµατος µεγαλύτερα από

Διαβάστε περισσότερα

Όλα τα θέματα των εξετάσεων έως και το 2014 σε συμβολή, στάσιμα, ηλεκτρομαγνητικά κύματα, ανάκλαση - διάθλαση Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ. Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής

Όλα τα θέματα των εξετάσεων έως και το 2014 σε συμβολή, στάσιμα, ηλεκτρομαγνητικά κύματα, ανάκλαση - διάθλαση Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ. Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ 1. Τα ηλεκτροµαγνητικά κύµατα: Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής α. είναι διαµήκη. β. υπακούουν στην αρχή της επαλληλίας. γ. διαδίδονται σε όλα τα µέσα µε την ίδια ταχύτητα. δ. Δημιουργούνται από

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÅÐÉËÏÃÇ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÅÐÉËÏÃÇ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ 1 ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις 1.1-1.4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.1. Οι παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη

Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη Ε. Μαλαμίδου-Ξενικάκη Θεσσαλονίκη 2015 ΑΛΚΥΝΙΑ: C ν H 2ν-2 Ο τριπλός δεσμός άνθρακα άνθρακα Τριπλός δεσμός αλκυνίου ΑΛΚΥΝΙΑ Μόρια πρότυπα για «μοριακούς διακόπτες» Μικροσκοπία σάρωσης σήραγγας (Scanning

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ (ΦΥΕ 12) ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006 2007 Ημερομηνία εξετάσεων: 17 Ιουνίου 2007

ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ (ΦΥΕ 12) ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006 2007 Ημερομηνία εξετάσεων: 17 Ιουνίου 2007 ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ (ΦΥΕ 12) Ονοματεπώνυμο Φοιτητή: Αριθμός Μητρώου: ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006 2007 Ημερομηνία εξετάσεων: 17 Ιουνίου 2007 ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ Διαβάστε με προσοχή το

Διαβάστε περισσότερα

Κβαντική µηχανική. Τύχη ή αναγκαιότητα. Ηµερίδα σύγχρονης φυσικής Καραδηµητρίου Μιχάλης

Κβαντική µηχανική. Τύχη ή αναγκαιότητα. Ηµερίδα σύγχρονης φυσικής Καραδηµητρίου Μιχάλης Κβαντική µηχανική Τύχη ή αναγκαιότητα Ηµερίδα σύγχρονης φυσικής Καραδηµητρίου Μιχάλης Ηφυσικήστόγύρισµα του αιώνα «Όλοι οι θεµελιώδεις νόµοι και δεδοµένα της φυσικής επιστήµης έχουν ήδη ανακαλυφθεί και

Διαβάστε περισσότερα

2.9 Υποατομικά σωματίδια Ιόντα

2.9 Υποατομικά σωματίδια Ιόντα 1 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 2.9 Υποατομικά σωματίδια Ιόντα 9-1. Ποια είναι τα «υποατομικά σωματίδια»: 1. Τα πρωτόνια (ρ). Κάθε πρωτόνιο είναι ένα θετικά φορτισμένο σωματίδιο με μία μονάδα θετικού

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Για τις ερωτήσεις 1.1 1.4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί την σωστή απάντηση. 1.1. Στο μόριο του BeF 2 οι δεσμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1. Στην ετικέτα φιάλης νερού Λουτρακίου (atural Mineral Water) αναγράφεται η τιμή ολικής σκληρότητας 89 αμερικανικοί βαθμοί σκληρότητας. Πόσα ml προτύπου διαλύματος EDTA

Διαβάστε περισσότερα

5. Χημικός εσμός ΙI: Κβαντομηχανική Θεώρηση

5. Χημικός εσμός ΙI: Κβαντομηχανική Θεώρηση 5. Χημικός εσμός ΙI: Κβαντομηχανική Θεώρηση ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός αυτού του κεφαλαίου είναι μια πρώτη προσέγγιση των κυματομηχανικών θεωριών του ομοιοπολικού δεσμού και η ανακάλυψη του πώς οι θεωρίες αυτές δημιουργούν

Διαβάστε περισσότερα

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων 1. Τι εννοούμε όταν λέμε «η γλώσσα της Χημείας»; Η χημεία είναι μια συμβολική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ. Εργαστήριο Φυσικής IΙ. Μελέτη της απόδοσης φωτοβολταϊκού στοιχείου με χρήση υπολογιστή. 1. Σκοπός. 2. Σύντομο θεωρητικό μέρος

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ. Εργαστήριο Φυσικής IΙ. Μελέτη της απόδοσης φωτοβολταϊκού στοιχείου με χρήση υπολογιστή. 1. Σκοπός. 2. Σύντομο θεωρητικό μέρος ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Σκοπός Το φωτοβολταϊκό στοιχείο είναι μία διάταξη ημιαγωγών η οποία μετατρέπει την φωτεινή ενέργεια που προσπίπτει σε αυτήν σε ηλεκτρική.. Όταν αυτή φωτιστεί με φωτόνια κατάλληλης συχνότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Δρ. ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΚΟΚΟΤΟΣ Email: ckokotos@chem.uoa.gr ΠΥΡΗΝΟΦΙΛΗ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΣΕ ΚΑΡΒΟΝΥΛΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Διαγώνισμα Χημείας Α Λυκείου Αριθμοί Οξείδωσης & Χημικές Αντιδράσεις 29/03/2015. Στις ερωτήσεις 1.1 έως 1.10 επιλέξτε τη σωστή απάντηση:

Διαγώνισμα Χημείας Α Λυκείου Αριθμοί Οξείδωσης & Χημικές Αντιδράσεις 29/03/2015. Στις ερωτήσεις 1.1 έως 1.10 επιλέξτε τη σωστή απάντηση: Διαγώνισμα Χημείας Α Λυκείου Αριθμοί Οξείδωσης & Χημικές Αντιδράσεις 29/03/2015 1 ο Θέμα. Στις ερωτήσεις 1.1 έως 1.10 επιλέξτε τη σωστή απάντηση: 1.1. Ο αριθμός οξείδωσης του μαγγανίου (Mn) στην ένωση

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 0 ΜΑΪΟΥ 013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 23/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α4 να γράψετε στο τετράδιο σας το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

δ. εξαρτάται µόνο από το υλικό του οπτικού µέσου. Μονάδες 4

δ. εξαρτάται µόνο από το υλικό του οπτικού µέσου. Μονάδες 4 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 7 ΙΟΥΛΙΟΥ 2003 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομή περιοδικού πίνακα (τομείς s, p, d, f) - στοιχεία μετάπτωσης

1.3 Δομή περιοδικού πίνακα (τομείς s, p, d, f) - στοιχεία μετάπτωσης 1.3 Δομή περιοδικού πίνακα (τομείς s, p, d, f) - στοιχεία μετάπτωσης 1. Ερώτηση: Τι λέει ο νόμος περιοδικότητας του Moseley; «H χημική συμπεριφορά των στοιχείων είναι περιοδική συνάρτηση του ατομικού τους

Διαβάστε περισσότερα

6. Ατομικά γραμμικά φάσματα

6. Ατομικά γραμμικά φάσματα 6. Ατομικά γραμμικά φάσματα Σκοπός Κάθε στοιχείο έχει στην πραγματικότητα ένα χαρακτηριστικό γραμμικό φάσμα, οφειλόμενο στην εκπομπή φωτός από πυρωμένα άτομα του στοιχείου. Τα φάσματα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012 ÃÁËÁÎÉÁÓ. Ηµεροµηνία: Παρασκευή 20 Απριλίου 2012

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012 ÃÁËÁÎÉÁÓ. Ηµεροµηνία: Παρασκευή 20 Απριλίου 2012 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία: Παρασκευή 20 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και

Διαβάστε περισσότερα

άνθρακα εκτός από CO, CO 2, H 2 CO 3, και τα ανθρακικά άλατα ( CO 2- Οργανική Χημεία : Η χημεία των ενώσεων του άνθρακα

άνθρακα εκτός από CO, CO 2, H 2 CO 3, και τα ανθρακικά άλατα ( CO 2- Οργανική Χημεία : Η χημεία των ενώσεων του άνθρακα Οργανικές ενώσεις : Όλες οι ενώσεις του άνθρακα εκτός από CO, CO 2, H 2 CO 3, και τα ανθρακικά άλατα ( CO 2-3 ) Οργανική Χημεία : Η χημεία των ενώσεων του άνθρακα Προέλευση οργανικών ενώσεων : κυρίως από

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή φράση η οποία συμπληρώνει σωστά την ημιτελή

Διαβάστε περισσότερα

Κβαντοφυσική. 3 ο Μέρος : ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΡΙΟΤΗΤΕΣ. Διακριτά Φάσματα Εκπομπής. Η φυσική των πολύ μικρών στοιχείων με τις μεγάλες εφαρμογές

Κβαντοφυσική. 3 ο Μέρος : ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΡΙΟΤΗΤΕΣ. Διακριτά Φάσματα Εκπομπής. Η φυσική των πολύ μικρών στοιχείων με τις μεγάλες εφαρμογές Κβαντοφυσική Η φυσική των πολύ μικρών στοιχείων με τις μεγάλες εφαρμογές 3 ο Μέρος : ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΡΙΟΤΗΤΕΣ Διακριτά Φάσματα Εκπομπής Το Quantum Spin-Off χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση υπό το

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 1: Δομή και δεσμοί

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 1: Δομή και δεσμοί Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 1: Δομή και δεσμοί 1. Οργανική χημεία Οργανικές ενώσεις μέχριτομισότου1800 αναφέρονταν σε ενώσεις από ζωντανούς οργανισμούς Wöhler το 1828 έδειξε ότι η ουρία, μία οργανική ένωση,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 ΘΕΜΑ 1 Ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1) Το άτοµο του καλίου (Κ) έχει µαζικό

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέρνα Φυσική. Κβαντική Θεωρία. Ατομική Φυσική. Μοριακή Φυσική. Πυρηνική Φυσική. Φασματοσκοπία

Μοντέρνα Φυσική. Κβαντική Θεωρία. Ατομική Φυσική. Μοριακή Φυσική. Πυρηνική Φυσική. Φασματοσκοπία Μοντέρνα Φυσική Κβαντική Θεωρία Ατομική Φυσική Μοριακή Φυσική Πυρηνική Φυσική Φασματοσκοπία ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Φωτόνια: ενέργεια E = hf = hc/λ (όπου h = σταθερά Planck) Κυματική φύση των σωματιδίων της ύλης:

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (2000-2011) Χημεία Γ Λυκείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ε. Ατσαλάκη

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (2000-2011) Χημεία Γ Λυκείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ε. Ατσαλάκη Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ε. Ατσαλάκη ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (2000-2011) Χημεία Γ Λυκείου Α) Να επιλέξετε σε κάθε μία από τις παρακάτω προτάσεις τη σωστή απάντηση: 1. To στοιχείο που περιέχει

Διαβάστε περισσότερα

Μοριακά Τροχιακά ιατοµικών Μορίων

Μοριακά Τροχιακά ιατοµικών Μορίων Μοριακά Τροχιακά ιατοµικών Μορίων Για την περιγραφή της ηλεκτρονικής δοµής των µορίων θα χρησιµοποιήσουµε µοριακά τροχιακά που θα είναι γραµµικοί συνδυασµοί ατοµικών τροχιακών. Τα µοριακά τροχιακά θα αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικές Ασκήσεις

Επαναληπτικές Ασκήσεις Επαναληπτικές Ασκήσεις Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Χημεία 1.1 Στον επόμενο πίνακα δίνονται τα σημεία τήξης και τα σημεία ζέσης διαφόρων υλικών. Υλικό Σημείο Tήξης ( ο C) Σημείο Zέσης ( ο C) Α 0 100 Β 62 760

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α1. Η ηλεκτρονιακή δομή, στη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ 28 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Δεύτερη Φάση) Κυριακή, 13 Απριλίου 2014 Ώρα: 10:00-13:00 Οδηγίες: Το δοκίμιο αποτελείται από έξι (6) σελίδες και έξι (6) θέματα. Να απαντήσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ ΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΡΟΠΗ ΠΑΡΑΜΑΓΝΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΑΓΝΗΤΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ ΠΡΟΛΟΓΟΣ

ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ ΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΡΟΠΗ ΠΑΡΑΜΑΓΝΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΑΓΝΗΤΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ ΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΡΟΠΗ ΠΑΡΑΜΑΓΝΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΑΓΝΗΤΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΠΡΟΛΟΓΟΣ Όταν ένα φορτισμένο σωμάτιο με spin L, βρεθεί μέσα σε ομογενές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ (ΦΥΕ 12) ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2005 2006 Ημερομηνία εξετάσεων: 1 Ιουλίου 2006

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ (ΦΥΕ 12) ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2005 2006 Ημερομηνία εξετάσεων: 1 Ιουλίου 2006 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ (ΦΥΕ 12) Ονοματεπώνυμο Φοιτητή: Αριθμός Μητρώου: ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2005 2006 Ημερομηνία εξετάσεων: 1 Ιουλίου 2006 ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ Διαβάστε με προσοχή

Διαβάστε περισσότερα

5. Αντιδράσεις οξείδωσης και αναγωγής

5. Αντιδράσεις οξείδωσης και αναγωγής 5. Αντιδράσεις οξείδωσης και αναγωγής Τι ονομάζεται οξείδωση και τι αναγωγή; Οξείδωση είναι η αύξηση του αριθμού οξείδωσης ατόμου ή ιόντος Αναγωγή είναι η ελάττωση του αριθμού οξειδώσεως ατόμου ή ιόντος

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία 24 4

Οργανική Χημεία 24 4 Οργανική Χημεία 24 4 5. ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 5.1 Δομή οργανικών ενώσεων - διπλός και τριπλός δεσμός - επαγωγικό φαινόμενο Θεωρία δεσμού σθένους (Valence bond theory) Οι κυριότερες από τις διαφορετικές κβαντομηχανικές

Διαβάστε περισσότερα

1.15 Ο δεσμός στο μεθάνιο και ο υβριδισμός τροχιακού

1.15 Ο δεσμός στο μεθάνιο και ο υβριδισμός τροχιακού 1.15 Ο δεσμός στο μεθάνιο και ο υβριδισμός τροχιακού Η δομή του Μεθανίου τετραεδρική γωνίες δεσμού = 109.5 Μήκη δεσμού = 110 pm αλλά η δομή εμφανίζεται ασυνεπής με την ηλεκτρονική διάταξη του άνθρακα Η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΟΜΗΣ ΤΟΥ ΠΥΡΗΝΑ ΤΙ ΤΟ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΟ ΜΑΖΑΣ ΔΕΙΧΝΕΙ. Δείχνουμε σχεδιάγραμμα φασματοσκοπίου μάζας για να κάνουμε την ανάλυση.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΟΜΗΣ ΤΟΥ ΠΥΡΗΝΑ ΤΙ ΤΟ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΟ ΜΑΖΑΣ ΔΕΙΧΝΕΙ. Δείχνουμε σχεδιάγραμμα φασματοσκοπίου μάζας για να κάνουμε την ανάλυση. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΟΜΗΣ ΤΟΥ ΠΥΡΗΝΑ του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΤΙ ΤΟ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΟ ΜΑΖΑΣ ΔΕΙΧΝΕΙ Δείχνουμε σχεδιάγραμμα φασματοσκοπίου μάζας για να κάνουμε την ανάλυση. Φασματοσκόπιο μάζας Εξατμισμένη ύλη ή αέριο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Εξάμηνο Υ/Ε Ώρες Θεωρίας Ώρες Ασκήσης Διδακτικές μονάδες ECTS A Υ 3 1 4 6 Διδάσκουσα Ε. Καλδούδη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Φυσικής Αντικειμενικοί στόχοι του μαθήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ / A ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16 / 02 / 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α.1 έως Α.5 να γράψετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση δίπλα στον αριθμό της ερώτησης.

Διαβάστε περισσότερα