Λέξεις κλειδιά: Περιοδοντική νόσος, ρευματοειδής αρθρίτιδα, Porphyromonas gingivalis, κυτοκίνες, χρόνια φλεγμονή, βιολογικές

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Λέξεις κλειδιά: Περιοδοντική νόσος, ρευματοειδής αρθρίτιδα, Porphyromonas gingivalis, κυτοκίνες, χρόνια φλεγμονή, βιολογικές"

Transcript

1 N. Μουτσοπούλου, Κ. Μαυραγάνη: Ρευματοειδής αρθρίτιδα και περιοδοντίτιδα: βιολογικές, κλινικές και θεραπευτικές συσχετίσεις 1 Ν. Moutsopoulos, C. Mavragani: Rheumatoid arthritis and periodontitis: biologic, clinical and therapeutic interrelations Ρευματοειδής αρθρίτιδα και περιοδοντική νόσος: βιολογικές, κλινικές και θεραπευτικές σχέσεις Rheumatoid arthritis and periodontal disease: biological, clinical, and therapeutic relations Νίκη Μ. Μουτσοπούλου 1, Κλειώ Π. Μαυραγάνη 2 1 Εθνικό Ινστιτούτο Οδοντιατρικής και Κρανιοπροσωπικής Έρευνας, Bethesda, MD, ΗΠΑ, 2 Τμήμα Πειραματικής Φυσιολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα, Ελλάδα Niki M. Moutsopoulos 1, Clio P. Mavragani 2 1 National Institute of Dental and Craniofacial Research, Bethesda, MD, USA, 2 Department of Experimental Physiology, School of Medicine, University of Athens, Athens, Greece Περίληψη Την προηγούμενη δεκαετία πραγματοποιήθηκε πλήθος κλινικών και επιδημιολογικών μελετών για να διερευνηθεί η πιθανή συσχέτιση περιοδοντικής νόσου και ρευματοειδούς αρθρίτιδας (ΡΑ). Η πλειοψηφία αυτών των μελετών υποδηλώνει ότι οι ασθενείς με ΡΑ έχουν αυξημένο επιπολασμό περιοδοντίτιδας και απώλειας δοντιών. Ωστόσο, λόγω της μεγάλης ανομοιογένειας στο σχεδιασμό των ερευνών, η βαρύτητα της συσχέτισης παραμένει ασαφής. Επιπλέον, οι περισσότερες διαθέσιμες μελέτες είναι συγχρονικές και συνεπώς, δεν μπορεί να εκτιμηθεί η χρονική συσχέτιση μεταξύ περιοδοντίτιδας και ΡΑ. Νέα στοιχεία υποδεικνύουν ότι η λοίμωξη από το παθογόνο Porphyromonas gingivalis, ένα μικρόβιο που εμπλέκεται έντονα στη χρόνια περιοδοντική νόσο, μπορεί να έχει άμεσο ρόλο στην αιτιολογία και παθογένεια της χρόνιας φλεγμονώδους αντίδρασης στη ΡΑ. Επιπρόσθετοι, μη αιτιολογικοί «άξονες» περιλαμβάνουν γενετικούς, περιβαλλοντικούς, και συμπεριφορικούς παράγοντες οι οποίοι είναι κοινοί και στις δύο παθολογικές καταστάσεις. Οι μηχανισμοί που εμπλέκονται στη φλεγμονώδη οστική καταστροφή συνδέουν τις δύο παθήσεις, υποδεικνύοντας πιθανούς κοινούς θεραπευτικούς στόχους και ερευνητικές επιδιώξεις. Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα 2009; 20:(6)1-14 Λέξεις κλειδιά: Περιοδοντική νόσος, ρευματοειδής αρθρίτιδα, Porphyromonas gingivalis, κυτοκίνες, χρόνια φλεγμονή, βιολογικές θεραπείες Abstract A number of clinical and epidemiological studies have been conducted in the past decade to investigate a possible association between periodontal disease and rheumatoid arthritis (RA). The majority of such studies indicate that patients with RA have an increased prevalence of periodontitis and tooth loss. However, because of the great variability in study designs, the strength of the association remains unclear. Furthermore, most available studies are cross-sectional, and therefore the temporality of the association between periodontitis and RA cannot be evaluated. Emerging evidence indicates that infection with Porphyromonas gingivalis, a bacterium highly implicated in chronic periodontal disease, might have a direct role in the etiology and pathogenesis of the chronic inflammatory response in RA. Additional noncausal pathways include genetic, environmental, and behavioral factors that are common to both conditions. Linking both disorders are the pathways involved in inflammatory bone destruction, suggesting possible shared therapeutic targets and research aims. Analecta Periodontologica 2009; 20:(6)1-14 Key words: Periodontal disease, rheumatoid arthritis, Porphyromonas gingivalis, cytokines, chronic inflammation, biological therapies Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

2 2 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine Εισαγωγή στη ρευματοειδή αρθρίτιδα Η ρευματοειδής αρθρίτιδα (ΡΑ) είναι μια χρόνια, ανοσοεξαρτώμενη φλεγμονώδης νόσος που χαρακτηρίζεται από αρθρική φλεγμονή. Εάν μείνει αθεράπευτη, η ΡΑ μπορεί να οδηγήσει σε προοδευτική καταστροφή του χόνδρου και του οστού με αποτέλεσμα τη δομική καταστροφή και τη λειτουργική ανικανότητα (Gabriel 2001). Η ΡΑ προσβάλλει περισσότερο τις γυναίκες από τους άνδρες σε αναλογία 3-4:1, ουσιαστικά κάθε ηλικίας, αλλά περισσότερο συχνά τους μεσήλικες (Lipsky 2008). Μολονότι η κλινική εμφάνιση μπορεί να ποικίλλει, η τυπική εικόνα της εγκατεστημένης ΡΑ είναι αμφοτερόπλευρη, συμμετρική, φλεγμονώδης πολυαρθρίτιδα σε μικρές και μεγάλες αρθρώσεις των άνω και κάτω άκρων (Εικόνα 1), χωρίς εμπλοκή της σπονδυλικής στήλης με εξαίρεση την αυχενική μοίρα. Τα κυρίαρχα συμπτώματα της ΡΑ περιλαμβάνουν πόνο, πρωινή δυσκαμψία και πρήξιμο των περιφερικών αρθρώσεων. Αν και αρκετά σπάνια, μπορεί να παρατηρηθούν συστηματικά εξωαρθρικά σημεία και εντόπιση της νόσου όπως υποδόρια οζίδια, σύνδρομο Sjogren, προσβολή των πνευμόνων ή αγγειίτιδα. Τα εργαστηριακά ευρήματα περιλαμβάνουν αναιμία χρόνιου τύπου και αυξημένους δείκτες φλεγμονής στην ενεργό νόσο: αυτοαντισώματα κατά του τμήματος Fc της IgG του αποκαλούμενου ρευματοειδή παράγοντα και κατά των κιτρουλλιωμένων πεπτιδίων που έχουν ενσωματωμένο το αμινοξύ κιτρουλλίνη (McInnes και Schett 2007), ανιχνεύονται με ποικίλου βαθμού ευαισθησία και ειδικότητα (Gabriel 2001, Lipsky 2008). Ποικίλοι γενετικοί, ορμονικοί, ανοσολογικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες έχουν ενοχοποιηθεί ως συντελεστές στην εξέλιξη της ΡΑ, οδηγώντας στην ετερομορφία της εμφάνισης και σοβαρότητας της νόσου. Το διαφορετικό περιβαλλοντικό και γενετικό υπόβαθρο φαίνεται να σχετίζεται με τον ηπιότερο χαρακτήρα της νόσου στην Ελλάδα, συγκριτικά με τη Βόρεια Ευρώπη. Η ΡΑ στον Ελληνικό πληθυσμό χαρακτηρίζεται από μικρότερου βαθμού αρθρική φλεγμονή, λιγότερες εξωαρθρικές εκδηλώσεις, λιγότερο σοβαρή αρθρική καταστροφή και μεγάλη συχνότητα αντισωμάτων Ro(SSA) που συνδέονται με υψηλότερο επιπολασμό του δευτεροπαθούς συνδρόμου Sjogren (Drosos και συν. 1992, Drosos και Moutsopoulos 1995). Επιπλέον, οι λ- λ- λ- λ- λ- λ- Έλληνες ασθενείς με ΡΑ χαρακτηρίζονται από έλλειψη συσχέτισης λμε τα ανθρώπινα λευκοκυτταρικά αντιγόνα HLA, απουσία των αλληλόμορφων αμυλοείδωσης και ασθενή συσχέτιση με τα αντιγόνα HLA-DR1 και -DR4 (Boki και συν. 1992, 1993, Mavragani και συν. 2007). Σε ασθενείς με επιθετική αρθροπάθεια, η μακροχρόνια πρόγνωση της ΡΑ είναι φτωχή. Σε αυτούς τους ασθενείς οι έρευνες έχουν επιδείξει ότι ο κίνδυνος θνησιμότητας για άνδρες με ΡΑ είναι 38% μεγαλύτερος (55% για τις γυναίκες) σε σχέση με το γενικό πληθυσμό και η αναμενόμενη διάρκεια ζωής μειώνεται κατά μέσο όρο 3-18 χρόνια (Yelin και Wanke 1999). Υπάρχει σύνδεση μεταξύ περιοδοντίτιδας και ΡΑ; Μέχρι τώρα, έχουν πραγματοποιηθεί πολλές κλινικές μελέτες με σκοπό τη διερεύνηση της πιθανής συσχέτισης περιοδοντίτιδας και ΡΑ (Albandar 1990, Tolo και Jorkjend 1990, Kässer και συν. 1997, Mercado και συν. 2000, 2001, Abou-Raya και συν. 2005, Al-Shammari και συν. 2005, Havemose-Poulsen και συν. 2006, Marotte και συν. 2006, Abou-Raya και συν. 2008, de Pablo και συν. 2008, Pischon και συν. 2008, de Pablo και συν. 2009). Η πλειοψηφία των μελετών που έχουν πραγματοποιηθεί είναι μελέ- Introduction to rheumatoid arthritis Rheumatoid arthritis (RA) is a chronic, immunemediated inflammatory disease that is characterized by synovial inflammation. Left untreated, it can lead to progressive destruction of cartilage and bone that may result in structural damage and functional disability (Gabriel 2001). RA affects women more than men at a ratio of 3-4:1, at virtually any age, but most commonly in middle adult life (Lipsky 2008). Although clinical presentation can vary, the typical picture of established RA is bilateral symmetric inflammatory polyarthritis involving small and large joints in both the upper and lower extremities (Figure 1), with sparing of the axial skeleton except the cervical spine. The predominant symptoms of RA are pain, morning stiffness, and swelling of peripheral joints. Although quite uncommon, systemic (extra-articular) features such as subcutaneous nodules, Sjogren syndrome, lung involvement, or vasculitis can occur. Laboratory findings include anemia of chronic type and increased inflammatory markers in active disease; autoantibodies against the Fc portion of IgG the so-called rheumatoid factor and against citrullinated peptides that incorporate the amino acid citrulline (McInnes and Schett 2007) are detected with varying sensitivity and specificity (Gabriel 2001, Lipsky 2008). Diverse genetic, hormonal, immunologic, and environmental factors have been identified as potential players in RA development, leading to heterogeneity of disease presentation and severity. A distinct environmental and genetic background could account for the milder nature of the disease in Greek compared with North European populations. RA in Greek populations is characterized by less inflammatory articular disease, fewer extra-articular manifestations, less severe joint damage, and a high frequency of Ro(SSA) antibodies linked to a higher prevalence of secondary Sjögren syndrome (Drosos et al. 1992, Drosos and Moutsopoulos 1995). Furthermore, Greek RA patients are characterized by a lack of association with human leukocyte antigens (HLA), the absence of amyloidosis alleles, and a weak association with HLA-DR1 and -DR4 antigens (Boki et al. 1992, 1993, Mavragani et al. 2007). In patients with aggressive joint disease, the long-term prognosis of RA is poor. In such patients, studies have shown that the risk of mortality for men with RA is 38% greater (55% for women) than the general population and that life expectancy is reduced by an average of 3-18 years (Yelin and Wanke 1999). Is there a link between periodontitis and RA? To date, a large number of clinical studies have been conducted in an effort to investigate a possible association between periodontitis and RA (Albandar 1990, Tolo and Jorkjend 1990, Kässer et al. 1997, Mercado et al. 2000, 2001, Abou-Raya et al. 2005, Al- Shammari et al. 2005, Havemose-Poulsen et al. 2006, Marotte et al. 2006, Abou-Raya et al. 2008, de Pablo et al. 2008, Pischon et al. 2008, de Pablo et al. 2009). The majority of studies conducted are case-control

3 N. Μουτσοπούλου, Κ. Μαυραγάνη: Ρευματοειδής αρθρίτιδα και περιοδοντίτιδα: βιολογικές, κλινικές και θεραπευτικές συσχετίσεις 3 Ν. Moutsopoulos, C. Mavragani: Rheumatoid arthritis and periodontitis: biologic, clinical and therapeutic interrelations Α Β Εικόνα 1: Κλινική (Α) και ακτινογραφική (Β) εικόνα συμμετρικής διαβρωτικής παραμορφωτικής αρθροπάθειας. Figure 1: Clinical (A) and radiographic image (B) of symmetrical destructive deforming arthropathy. τες ασθενών-μαρτύρων με μικρούς πληθυσμούς λιγότερους των 100 ατόμων. Υπάρχει μεγάλη ποικιλότητα στο σχεδιασμό των μελετών και ειδικά στους ορισμούς της περιοδοντίτιδας και της ΡΑ. Η περιοδοντίτιδα τυπικά εκτιμάται κλινικά με καταμέτρηση του βάθους των θυλάκου (ΒΘ) και των επιπέδων κλινικής πρόσφυσης (ΕΚΠ) σε διάφορες οδοντικές επιφάνειες. Οι ορισμοί της περιοδοντίτιδας στις κλινικές μελέτες της ΡΑ ποικίλλουν ευρέως από την αυτοαναφερόμενη νόσο και την απώλεια δοντιών μέχρι τα διάφορα επίπεδα απώλειας πρόσφυσης σε μία ή περισσότερες θέσεις του φραγμού τα οποία θεωρούνται ως παρουσία της νόσου (de Pablo και συν. 2009). λλες λλες λλες λλες λλες Άλλες λλες μελέτες έχουν διερευνήσει επίσης τη σχέση της ΡΑ με διάφορες μορφές περιοδοντίτιδας (χρόνια και επιθετική, εντοπισμένη και γενικευμένη). Ο ορισμός της ΡΑ εμφανίζεται πιο σταθεροποιημένος επειδή οι περισσότερες μελέτες χρησιμοποίησαν τα κριτήρια του Αμερικανικού Συλλόγου Ρευματολογίας (ACR) για τον καθορισμό της ΡΑ. Ωστόσο, σε ορισμένες μελέτες χρησιμοποιήθηκαν υποκειμενικά και ανακριβή κριτήρια όπως η αυτοαναφερόμενη ΡΑ (de Pablo και συν. 2009). Ορισμένες από τις μεγαλύτερες μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα περιγράφονται με συντομία παρακάτω (Πίνακας 1) ως δείγμα του είδους των μελετών που διερευνούν το βαθμό συσχέτισης ανάμεσα στην περιοδοντική νόσο και τη ΡΑ. Οι Pischon και συν. (2008) εξέτασαν 57 ασθενείς με ΡΑ και 52 υγιείς μάρτυρες, όμοιους ως προς την ηλικία, το φύλο και τα δημογραφικά χαρακτηριστικά. Οι ερευνητές ανέφεραν μία σημαντική 5.7 φορές αύξηση της πιθανότητας περιοδοντικής νόσου (μέσο ΕΚΠ >4 mm) σε ασθενείς με ΡΑ συγκριτικά με τους υγιείς μάρτυρες με 95% διάστημα εμπιστοσύνης (CI) Τα ΕΚΠ και το ΒΘ ήταν σημαντικά υψηλότερα σε ασθενείς με ΡΑ συγκριτικά με τους υγιείς μάρτυρες (4.37 ± 1.30 mm έναντι 3.40 ± 0.89 mm, p <0.001 και 3.71 ± 0.73 mm έναντι 3.16 ± 0.58 mm, p <0.001, αντίστοιχα). Σημαντικές διαφορές βρέθηκαν επίσης στη συσσώρευση μικροβιακής πλάκας που εκτιμήθηκε με το δείκτη πλάκας (PI) (0.71 ± 0.46 έναντι 0.44 ± 0.28, p <0.001) και στο βαθμό φλεγμονής που εκτιμήθηκε με τον ουλικό δείκτη (GI) (0.83 ± 0.48 έναντι 0.57 ± 0.39, p <0.003). Οι Pischon και συν. (2008) εξέτασαν επίσης τη σχέση της ΡΑ με την περιοδοντική νόσο μετά από προσαρμογή για πιθανούς συγχυτές studies with relatively small cohorts of fewer than 100 participants. Great variability occurs in study design and particularly in the definitions of periodontitis and RA. Periodontitis is typically assessed clinically by measuring probing pocket depth (PD) and clinical attachment level (CAL) at various sites of dentition. Definitions of periodontitis in the clinical studies of RA vary widely from self-reported disease and tooth loss as measures of periodontitis to varying levels of attachment loss in one or more sites of the mouth being considered as presence of disease (de Pablo et al. 2009). Different studies have also investigated the association of RA with varying types of periodontitis (chronic and aggressive, localized and generalized). The definition of RA has been more consistent throughout the studies because the majority of studies employed the American College of Rheumatology (ACR) criteria for defining RA; however, some did use subjective and inaccurate criteria such as self-reported RA (de Pablo et al. 2009). Some of the larger studies conducted to date are briefly described below (Table 1) as a sample of the type of studies investigating the degree of association between periodontal disease and RA. Pischon et al. (2008) examined 57 patients with RA and 52 healthy controls matched by age, gender, and sociodemographic characteristics. The researchers reported a significant 5.7-fold increase in odds of periodontal disease (mean CAL >4 mm) in RA patients compared with healthy controls with a 95% confidence interval (CI) CAL and PD were significantly higher in subjects with RA compared with control subjects (4.37 ± 1.30 mm vs 3.40 ± 0.89 mm, p <0.001 and 3.71 ± 0.73 mm vs 3.16 ± 0.58 mm, p <0.001, respectively). Significant differences were also found in plaque accumulation assessed by the plaque index (PI) (0.71 ± 0.46 vs 0.44 ± 0.28, p <0.001) and inflammatory gingival status evaluated by the gingival index (GI) (0.83 ± 0.48 vs 0.57 ± 0.39, p <0.003). Pischon et al. (2008) also examined the association of RA with periodontal disease after adjusting for potential confounders. PI Figure1 Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

4 4 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine (confounders). Οι δείκτες PI και GI συσχετίστηκαν σημαντικά με τα ΕΚΠ (συντελεστής συσχέτισης Spearman r = 0,59 με p <0,001 και r = 0,70 με p <0,001, αντίστοιχα). Η ισχύς της συσχέτισης της ΡΑ με την περιοδοντική νόσο μειώθηκε μεν, αλλά παρέμεινε στατιστικά σημαντική μετά από περαιτέρω προσαρμογή για το δείκτη PI, το δείκτη GI, ή και τους δύο δείκτες μαζί. Οι Abou-Raya και συν. (2005) συμπεριέλαβαν στη μελέτη τους 50 ασθενείς με ΡΑ που διαγνώστηκαν σύμφωνα με τα αναθεωρημένα κριτήρια (1987) της Αμερικανικής Ομοσπονδίας Ρευματισμού (ARA) και 50 μάρτυρες, όμοιους ως προς την ηλικία, το φύλο, την κοινωνική κατάσταση και τη στοματική υγιεινή. Οι συγγραφείς εκτίμησαν παραμέτρους φλεγμονής και στοματικής υγιεινής που περιλάμβαναν την ουλική αιμορραγία και την τρυγία. Επιπλέον, συνεκτιμήθηκαν δείκτες της περιοδοντικής νόσου όπως το ΒΘ 4 mm, η απώλεια πρόσφυσης >4 mm και τα απολεσθέντα δόντια (μία παράμετρος η οποία δε σχετίζεται πάντα με την περιοδοντική νόσο). Αναφέρθηκαν σημαντικές συσχετίσεις της ΡΑ με την ουλική φλεγμονή, την τρυγία, τις περιοδοντικές μετρήσεις και την απώλεια δοντιών. Ωστόσο, δεν έγινε σαφής περιγραφή της βαρύτητας της νόσου τόσο στους ασθενείς όσο και στους μάρτυρες. Επίσης, αναφέρθηκε ο αριθμός των ασθενών με ΒΘ >4 mm, χωρίς να προσδιοριστεί το ποσοστό των αντίστοιχων θέσεων. Τέλος, η παρουσία αυξημένης τρυγίας και φλεγμονής που δεν ελέγχτηκε, θα μπορούσε να αιτιολογήσει την αυξημένη παρουσία ή βαρύτητα της περιοδοντικής νόσου. Οι συγγραφείς βρήκαν επίσης θετικές συσχετίσεις μεταξύ παραμέτρων της ΡΑ και της βαρύτητας της περιοδοντικής νόσου, υποδηλώνοντας πιθανή συμβολή της μίας κατάστασης στην βαρύτητα της άλλης. Η βαρύτητα του ΒΘ συσχετίστηκε θετικά με τη διάρκεια της ΡΑ (r = 0,62 με p <0,001), τον αριθμό των επώδυνων και διογκωμένων αρθρώσεων (r = 0,62 με p <0,001), την ταχύτητα καθίζησης ερυθρών (ΤΚΕ) (r = 0,44 με p <0,005), την οπτική αναλογική κλίµακα (r = 0,34 με p <0,001), και τη C-αντιδρώσα πρωτεΐνη (r = 0,41 με p <0,003). Οι συγγραφείς συσχέτισαν επίσης παραμέτρους της ΡΑ με το δείκτη παντομογραφίας που δεν αποτελεί μέτρο της περιοδοντικής νόσου, αλλά της γενικής στοματικής υγείας. Οι De Pablo και συν. (2008) ανέλυσαν στοιχεία από την εθνική μελέτη υγείας και διατροφής των ΗΠΑ (NHANES III, ) και συμπεριέλαβαν άτομα άνω των 60 ετών που είχαν υποβληθεί σε οδοντιατρικές και μυοσκελετικές εξετάσεις. Σε αυτή τη μελέτη η διάγνωση της ΡΑ βασίστηκε στα κριτήρια του ACR και η διάγνωση της περιοδοντίτιδας καθορίστηκε με την παρουσία μίας τουλάχιστον θέσης με απώλεια πρόσφυσης αλλά και ΒΘ >4 mm. Η οδοντική κατάσταση κατηγοριοποιήθηκε ως (1) μη περιοδοντίτιδα, (2) περιοδοντίτιδα και (3) νωδότητα. Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι από τους συμμετέχοντες, οι 103 διαγνώστηκαν με ΡΑ. Η διάγνωση της ΡΑ και η νωδότητα συσχετίστηκαν ισχυρά με αναλογία σχετικών πιθανοτήτων (OR) 2,3 (95% CI 1,5-3,3) μετά από προσαρμογή για την ηλικία, το φύλο, την εθνικότητα και το κάπνισμα. Η συσχέτιση με τη νωδότητα ήταν ιδιαίτερα έντονη για τους οροθετικούς με ΡΑ (OR 4,5 με 95% CI 1,2-17). Η διάγνωση της ΡΑ συσχετίστηκε επίσης με μεγαλύτερο αριθμό απολεσθέντων δοντιών (20 έναντι 16, p <0,001), αν και δεν τεκμηριώθηκε εάν τα δόντια αυτά χάθηκαν λόγω περιοδοντικής νόσου. Η συσχέτιση της ΡΑ με την παρουσία της περιοδοντίτιδας, αν και παρούσα, ήταν λιγότερο ισχυρή (OR 1,82 με 95% CI 1,0-3,2). Ωστόσο, ο πληθυσμός των ασθενών σε and GI were markedly associated with CAL (Spearman correlation coefficient r = 0.59, p <0.001 and r = 0.70, p <0.001, respectively). The strength of the association of RA with periodontal disease decreased but remained statistically significant after further adjustment for PI, GI, or both. Abou-Raya et al. (2005) included in their study 50 patients with RA, diagnosed according to the 1987 revised American Rheumatism Association (ARA) criteria, and 50 controls matched for age, sex, social status, and dental hygiene. The authors evaluated parameters of inflammation and oral care, including gingival bleeding and calculus. In addition, they evaluated indicators of periodontal disease such as PD >4 mm, loss of attachment >4 mm, and missing teeth (a parameter that is not always associated with periodontal disease). Significant correlations of RA with gingival inflammation, calculus, periodontal measures, and tooth loss were reported. Nevertheless, the severity of disease was not clearly described in the patient and control populations. The percentage of sites with PD >4 mm was not reported; only the number of patients with such sites were documented. Finally, the presence of increased calculus and inflammation was not controlled and could account for the increased presence or severity of periodontal disease. The authors also found positive associations between a number of RA parameters and periodontal disease severity, suggesting a possible contribution of the one condition on the severity of the other. The severity of PD was found to be positively correlated to RA disease duration (r = 0.62, p <0.001), number of tender and swollen joints (r = 0.62, p <0.001), erythrocyte sedimentation rate (ESR) (r = 0.44, p <0.005), visual analogue scale (r = 0.34, p <0.001), and C-reactive protein (r = 0.41, p <0.003). The authors also correlated RA parameters with the pantomography index, which is not a measure of periodontal disease but of general oral health. De Pablo et al. (2008) analyzed data from the US National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES III, ) and included participants older than 60 years who had undergone dental and musculoskeletal examinations. In this study, RA diagnosis was based on ACR criteria, and periodontitis was defined as at least one site exhibiting both attachment loss and PD >4 mm. Dental status was classified as (1) no periodontitis, (2) periodontitis, and (3) edentulism. Findings indicate that of 4,461 participants, 103 were diagnosed with RA. Diagnosis of RA and edentulism were strongly associated with an odds ratio (OR) of 2.3 (95% CI ) after adjusting for age, sex, ethnicity, and smoking. The association with edentulism was particularly strong for those with seropositive RA (OR 4.5, 95% CI ). Diagnosis of RA was also associated with a greater number of missing teeth (20 vs 16, p <0.001), although it was not documented whether these teeth were lost as a result of periodontal disease. The association of RA with the presence of periodontitis was less profound, though present (OR 1.82, 95% CI ). However, the patient popula-

5 N. Μουτσοπούλου, Κ. Μαυραγάνη: Ρευματοειδής αρθρίτιδα και περιοδοντίτιδα: βιολογικές, κλινικές και θεραπευτικές συσχετίσεις 5 Ν. Moutsopoulos, C. Mavragani: Rheumatoid arthritis and periodontitis: biologic, clinical and therapeutic interrelations Πίνακας 1. Μελέτες που υποδεικνύουν συσχέτιση μεταξύ περιοδοντικής νόσου και ρευματοειδούς αρθρίτιδας Ομάδα ελέγχου Ομάδα ΡΑ Δημοσίευση Σημαντικότητα Ν ΒΘ (mm) ΑΠ (mm) Ν ΒΘ (mm) ΑΠ (mm) Kässer και συν ,30 ± 0, ,90 ± 0,80 p <0,001 Mercado και συν <3 (66,0%) <3 (30.8%) 65 >3 (33.8%) >3 (69.2%) p <0,050 Pischon και συν ,16 ± 0,58 3,40 ± 0, ,71 ± 0,73 4,37 ± 1,30 p <0,005 Abou-Raya και συν ΒΘ >4 mm σχετίζεται με την ΡΑ και παραμέτρους της ΡΑ de Pablo και συν ΒΘ >4 mm σχετίζεται με την παρουσία ΡΑ (OR 1,82 με 95% CI 1,04-3,20) ΑΠ: απώλεια πρόσφυσης, ΒΘ: βάθος θυλάκου, Ν: αριθμός, ΡΑ: ρευματοειδής αρθρίτιδα Table 1. Studies showing an association between periodontal disease and rheumatoid arthritis Control group RA group Reference Significance Ν PD (mm) AL (mm) N PD (mm) AL (mm) Kässer et al ± ± 0.80 p <0.001 Mercado et al <3 (66,0%) <3 (30.8%) 65 >3 (33.8%) >3 (69.2%) p <0.050 Pischon et al ± ± ± ± 1.30 p <0.005 Abou-Raya et al PD >4 mm associated with RA and RA parameters de Pablo et al PD >4 mm associated with presence of RA (OR 1.82, 95% CI ) AL: attachment loss, N: number, PD: pocket depth, RA: rheumatoid arthritis αυτή τη μελέτη ήταν σημαντικά γηραιότερος σε σχέση με τις περισσότερες μελέτες. Συνεπώς, οι ασθενείς με περιοδοντική νόσο ίσως είχαν ήδη χάσει μερικά δόντια λόγω της προχωρημένης περιοδοντίτιδας, συμβάλλοντας πιθανά στην μεγαλύτερη απώλεια δοντιών στον πληθυσμό με ΡΑ. Οι Kässer και συν. (1997) αξιολόγησαν 50 ασθενείς με ΡΑ και 101 μάρτυρες όμοιους ως προς την ηλικία, το φύλο, το κάπνισμα, και τη στοματική υγιεινή. Οι συγγραφείς ανέφεραν ότι οι ασθενείς με μακροχρόνια ενεργή ΡΑ (μέση τιμή ± SD: 13 ± 8 χρόνια) που λάμβαναν τροποποιητικά αντιρευματικά φάρμακα (N = 46), κορτικοστεροειδή (N = 38), ή μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (N = 43), εμφάνιζαν υψηλότερο ποσοστό ουλικής αιμορραγίας (αυξημένο κατά 50%), μεγαλύτερο ΒΘ (αυξημένο κατά 26%, 2,9 ± 0,8 mm έναντι 2,3 ± 0,4 mm, p <0,001), μεγαλύτερη απώλεια πρόσφυσης (αυξημένη κατά 173%, 2,6 ± 1,7 mm έναντι 0,95 ± 0,7 mm, p <0,001), και περισσότερα απολεσθέντα δόντια (αυξημένα κατά 29%, 7,2 ± 4,4 έναντι 5,6 ± 4,4 με p <0,01) σε σχέση με τους μάρτυρες. Τέλος, οι Mercado και συν. (2001) εξέτασαν τα επίπεδα περιοδοντίτιδας και ΡΑσε 65 συνεχόμενους ασθενείς που επισκέφτηκαν μια ρευματολογική κλινική. Δεν παρατηρήθηκαν διαφορές στη συσσώρευση πλάκας ή την αιμορραγία στην ανίχνευση μεταξύ των ομάδων ελέγχου και ΡΑ. Η περιοδοντική εξέταση περιέλαβε μέτρηση ΒΘ και ΕΚΠ, απώλεια δοντιών, και ακτινογραφική οστική καταστροφή. Η μεγαλύτερη οστική απώλεια χρησιμοποιήθηκε για ταξινόμηση κάθε ασθενούς ως εξής: Α0 (καμία οστική απώλεια), Α1 (αρχόμενη οστική απώλεια), Α2 (μέτρια οστική βλάβη που αντιστοιχεί μέχρι τα 2/3 του μήκους της ρίζας) και Α3 (προχωρηνένη οστική καταστροφή). Το ποσοστό των ασθενών με ΡΑ στις κατηγορίες Α0 έως Α1 ήταν 30,82% έναντι 66,18% (p <0,05) της ομάδας ελέγχου. Περισσότεροι ασθενείς του πληθυ- tion in this study was substantially older than the populations of most other studies. Therefore, patients with periodontal disease may have already lost some teeth with advanced disease, potentially contributing to the increased tooth loss in the RA population. Kässer et al. (1997) evaluated 50 RA patients and 101 controls matched for age, sex, smoking status, and oral hygiene. The authors reported that patients with long-standing active RA (mean ± SD: 13 ± 8 years) who were receiving treatment with disease-modifying antirheumatic drugs (Ν = 46), corticosteroids (Ν = 38), or nonsteroidal anti-inflammatory drugs (Ν = 43) had a higher rate of gingival bleeding (increased by 50%), greater PD (increased by 26%, 2.9 ± 0.8 vs 2.3 ± 0.4 mm, p <0.001), greater attachment loss (increased by 173%, 2.6 ± 1.7 vs 0.95 ± 0.7mm, p <0.001), and more missing teeth (increased by 29%, 7.2 ± 4.4 vs 5.6 ± 4.4 p<0.01) compared with controls. Finally, Mercado et al. (2001) examined 65 consecutive patients attending a rheumatology clinic for their levels of periodontitis and RA. No differences were noted in plaque accumulation or bleeding on probing between the control and RA groups. Periodontal evaluation included PD and CAL measurements, missing teeth, and radiographic bone loss. The most severe bone loss was used to classify each patient as follows: P0 (no bone loss), P1 (mild bone loss), P2 (moderate bone loss corresponding up to 2/3 of the root length), and P3 (severe bone loss). The percentage of RA patients in the P0 to P1 category was 30.82% vs 66.18% (p <0.05) in the control population. Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

6 6 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine σμού με ΡΑ ανήκαν στις κατηγορίες Α2/Α3, με ποσοστό 69,2% έναντι 33,8% (p <0,05). Όταν αναλύθηκαν με τη μέθοδο της λογαριθμιστικής εξάρτησης, οι ασθενείς με ΡΑ είχαν διπλάσιες πιθανότητες να παρουσιάζουν μέτρια έως προχωρημένη οστική απώλεια (OR 2,27 με 95% CI 1,1-4.6). Ένας σημαντικός αριθμός μελετών έχει υποδείξει ότι η περιοδοντίτιδα μπορεί να συμβάλλει στη βαρύτητα της ΡΑ. Πολλές μελέτες έχουν επιδείξει ότι η περιοδοντική θεραπεία με αποτρύγωση και ριζική απόξεση μειώνει τα σημεία και συμπτώματα της ΡΑ που περιλαμβάνουν το βαθμό ενεργότητας της νόσου (DAS) και την ΤΚΕ (Ribeiro και συν. 2005, Al-Katma και συν. 2007). Όπως φαίνεται από τις μελέτες αυτές, υπάρχει μεγάλη ανομοιομορφία στα κριτήρια επιλογής, στον ορισμό της περιοδοντίτιδας και της ΡΑ και στην επιλογή των ομάδων ελέγχου, με αποτέλεσμα να είναι δύσκολη η διεξαγωγή συμπερασμάτων για το επίπεδο συσχέτισης μεταξύ των δύο καταστάσεων. Ωστόσο, η πλειοψηφία των μελετών που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα αναφέρουν κάποιο βαθμό συσχέτισης μεταξύ περιοδοντίτιδας και ΡA με εύρος OR 1,8-6,0 (de Pablo και συν. 2009). Μελλοντικές μελέτες ευρύτερης κλίμακας απαιτούνται για περαιτέρω διερεύνηση αυτής της συσχέτισης. Τέτοιες μελέτες θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνουν επιπρόσθετες παραμέτρους όπως το διάστημα από τη διάγνωση της ΡΑ, τους φλεγμονώδεις δείκτες ενεργότητας της νόσου, τη βαρύτητα της νόσου και για τις δύο παθήσεις και τους ορολογικούς δείκτες που μπορεί να επηρεάσουν το επίπεδο συσχέτισης. Οι μελλοντικές μελέτες θα πρέπει επίσης να διερευνήσουν πιθανές κοινές γενετικές και περιβαλλοντικές παραμέτρους (κάπνισμα, γενετική θέση ΗLA-DR), που ίσως συμβάλλουν στην εξέλιξη και των δύο παθήσεων. Αυτή η συσχέτιση ή συνύπαρξη των δύο καταστάσεων θα μπορούσε να προκύψει είτε από αλληλεπίδραση της μίας στην αιτιολογία και στην παθογένεια της άλλης, είτε από κοινές περιβαλλοντικές και γενετικές παραμέτρους που ελέγχουν την εμφάνιση και την εξέλιξη και των δύο νόσων. Ενώ πολλοί κοινοί παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν και τις δύο καταστάσεις, είναι ενδιαφέρον ότι, σε αντίθεση με την ΡΑ, η περιοδοντίτιδα δεν εντοπίζεται κυρίως στο γυναικείο πληθυσμό. Αντίθετα, επιδημιολογικές μελέτες υποδεικνύουν μεγαλύτερο επιπολασμό και βαρύτητα της περιοδοντικής νόσου στους άντρες (Albandar 1990, Hyman και Reid 2003). Η ακαδημαϊκή κοινότητα ήδη διερευνά την πιθανή συμβολή της περιοδοντικής νόσου στην παθογένεια της ΡΑ, λαμβάνοντας υπόψη ότι παρόμοιο υπόβαθρο γενετικής ευαισθησίας και κοινοί περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως το κάπνισμα, μπορεί να εμπλέκονται και στις δύο καταστάσεις. Επιπλέον, τα συμπτώματα της προχωρημένης ΡΑ όπως η έλλειψη χειρωνακτικής δεξιότητας, η κακουχία και οι νοσοκομειακές νοσηλείες, μπορούν να επηρεάσουν τη στοματική υγιεινή και το επίπεδο της οδοντιατρικής φροντίδας, καθιστώντας τους ασθενείς επιρρεπείς σε στοματικές νόσους. Μπορεί η περιοδοντική νόσος να συμβάλλει στην παθογένεια της ΡΑ; Ενώ η αιτιολογία και η παθογένεια της ΡΑ συνεχίζουν να διερευνώνται, παραμένουν ουσιαστικά άγνωστες. Κατά γενική ομολογία, διάφορα περιβαλλοντικά ερεθίσματα μπορεί να επιδράσουν σε ένα ευαίσθητο γενετικό υπόστρωμα εκκινώντας μία αυτοάνοση αντίδραση. Διάφορες γενετικές θέσεις έχουν συν- More patients were in the P2/P3 bone loss category in the RA population, 69.2 vs 33.8% (p <0.05). When analyzed with logistic regression, RA patients were twice as likely to have moderate to severe bone loss (OR 2.27, 95% CI ). A number of studies have also indicated that periodontitis may contribute to the severity of RA. Periodontal treatment with scaling and root planing has been shown to reduce signs and symptoms of RA, including disease activity scores (DAS) and ESR in multiple studies (Ribeiro et al. 2005, Al-Katma et al. 2007). As illustrated by these studies, there has been great variability in the selection criteria, definition of periodontitis and RA, and selection of controls throughout the study populations; thus, it is difficult to draw conclusions about the level of association between the two conditions. However, the majority of studies conducted to date report a level of association between periodontitis and RA with an OR range of 1.8-6,0 (de Pablo et al. 2009). Future larger scale studies are needed to further characterize this association. Such studies should also document additional parameters, such as years since diagnosis of RA, inflammatory indices of disease activity, severity of disease for both conditions, and serological markers, all of which may influence the level of association. Future studies should also investigate possible common genetic and environmental parameters (such as smoking and HLA-DR loci), which may contribute to the development of both conditions. This association or coexistence between the conditions could arise either because one is contributing to the etiology and pathogenesis of the other or because similar environmental or genetic parameters govern the manifestation and progression of both. Although many common factors may influence both conditions, interestingly, unlike RA, periodontal disease is not seen primarily in the female population. On the contrary, epidemiological studies indicate a greater prevalence and severity of periodontal disease in men (Albandar 1990, Hyman and Reid 2003). The academic community is currently investigating possible contributions of periodontal disease to the pathogenesis of RA while keeping in mind that similar patterns of genetic susceptibility and common environmental factors such as tobacco use could contribute to both conditions. In addition, symptoms of advanced RA, such as lack of manual dexterity, malaise, and hospitalizations, may influence oral hygiene and level of dental care, rendering patients susceptible to oral diseases. Could periodontal disease contribute to the pathogenesis of RA? The etiology and pathogenesis of RA continue to be investigated but remain largely unknown. The general consensus is that various environmental triggers may act on a susceptible genetic background to initiate an autoimmune process. Several genetic loci have

7 N. Μουτσοπούλου, Κ. Μαυραγάνη: Ρευματοειδής αρθρίτιδα και περιοδοντίτιδα: βιολογικές, κλινικές και θεραπευτικές συσχετίσεις 7 Ν. Moutsopoulos, C. Mavragani: Rheumatoid arthritis and periodontitis: biologic, clinical and therapeutic interrelations δεθεί με την ευπάθεια και τη βαρύτητα της ΡΑ. Η πιο εξακριβωμένη συσχέτιση είναι αυτή με τα αλληλόμορφα HLA-DR4. Άλλες γονιδιακές θέσεις, μεταξύ των οποίων το PTPN22 (πρωτεϊνική φωσφατάση της τυροσίνης, μη ειδικός υποδοχέας τύπου 22), PADΙ4 (απαμινάση πεπτιδυλ-αργινίνης τύπου IV), CTLA4 (κυτοτοξικό Τ λεμφοκυτταρικό αντιγόνο 4), STAT4 (μεταγωγέας σήματος και ενεργοποιητής μεταγραφής 4), FcγRs (Fc υποδοχείς της IgG) και διάφορες γονιδιακές θέσεις κυτοκινών και υποδοχέων κυτοκινών, όπως αυτές που κωδικοποιούν τον ογκονεκρωτικό παράγοντα (TNF) και την ιντερλευκίνη (IL)-1, IL-10 και IL-18, έχουν ενοχοποιηθεί με διάφορους βαθμούς συσχέτισης σε συγκεκριμένους πληθυσμούς (McInnes και Schett 2007). Πολλά από τα γονίδια είναι σημαντικά στην ανοσολογική ρύθμιση τα HLA-DRB1, PTPN22, STAT4, CTLA4 και IL2, συμμετέχουν στην ενεργοποίηση των Τ-κυττάρων και σε σηματοδοτικά μονοπάτια. Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες έχουν επίσης επίδραση στην έναρξη, τη βαρύτητα και το ρυθμό εξέλιξης της νόσου. Πολυάριθμοι λοιμογόνοι οργανισμοί έχουν ενοχοποιηθεί, αλλά πρόσφατα στοιχεία εμπλέκουν πιο έντονα το κάπνισμα ως σημαντικό περιβαλλοντικό παράγοντα κινδύνου για την εξέλιξη της νόσου σε HLA-DR4 θετικά άτομα (McInnes και Schett 2007). Η αρχική εκδήλωση της ΡΑ περιλαμβάνει την παραγωγή αυτοαντισωμάτων κατά της ανθρώπινης ανοσοσφαιρίνης IgG (γνωστών ως ρευματοειδείς παράγοντες) ή ειδικά για τα κυκλικά κιτρουλλιωμένα πεπτίδια (CCPs). Η οικογένεια αυτή των αυτοαντισωμάτων περιλαμβάνει τον αντιπεριπυρηνικό παράγοντα και τα αντισώματα αντικερατίνης, αντιβιμεντίνης και αντιφιλαγκρίνης. Όλα αυτά τα αυτοαντισώματα αναγνωρίζουν επιτόπους που περιέχουν κιτρουλλίνη, ένα μη απαραίτητο αμινοξύ που ενσωματώνεται στις πρωτεΐνες κατά την μετα-μεταφραστική τροποποίηση. Τα κιτρουλλιωμένα παράγωγα προέρχονται από απαμίνωση της ομάδας γουανιδίνης των υπολοίπων καρβοξυτελικής αργινίνης από το ένζυμο απαμινάση πεπτιδυλ-αργινίνης (PAD) (Liao και συν. 2009). Τα αντι-ccp αντισώματα είναι τα πιο ειδικά αυτοαντισώματα της ΡΑ και εντοπίζονται στο 80% σχεδόν του ορού ασθενών με ΡΑ, με ειδικότητα 99% (van Venrooij και συν. 2004, Vossenaar και συν. 2004). Εκτός από την ειδικότητα για τη ΡΑ, τα αντισώματα μπορούν να ανιχνευθούν σε πρώιμα στάδια της νόσου και να προβλέψουν την κλινική της πορεία. Μέχρι σήμερα, πέντε ισόμορφα του PAD (PAD1, 2, 3, 4 και 6) έχουν ταυτοποιηθεί στο ανθρώπινο χρωμόσωμα 1p36, μια περιοχή που σχετίζεται με ευπάθεια στη ΡΑ (Suzuki και συν. 2003). Ένας πιθανός αιτιολογικός/παθογενετικός σύνδεσμος μεταξύ περιοδοντικής νόσου και ΡΑ, προέρχεται από τη διαπίστωση ότι το Porhyromonas gingivalis, ένα αναγνωρισμένο περιοπαθογόνο μικρόβιο, είναι το μόνο βακτήριο που γνωρίζουμε ότι εκφράζει ένα ένζυμο PAD (McGraw και συν. 1999, Liao και συν. 2009). Αν και είναι διαφορετικό από τον αντίστοιχο θηλαστικό τύπο, το βακτηριακό PAD είναι υπεύθυνο για την μετα-μεταφραστική μετατροπή της αργινίνης σε κιτρουλλίνη. Η ικανότητα του P. gingivalis να εκφράζει PAD υποδηλώνει ότι η μόλυνση από το μικρόβιο αυτό, μπορεί να επηρεάζει την εμφάνιση και εξέλιξη της ΡΑ, διευκολύνοντας την παρουσίαση των αυτοαντιγόνων και την παραγωγή ειδικού για τη νόσο αυτοαντισώματος κατά των κιτρουλλιωμένων πεπτιδίων. Ένα σημαντικό στοιχείο του μικροβιακού PAD είναι η ικανότητά απαμίνωσης της αργινίνης στην ινική της περιοδοντικής βλάβης (Travis και συν. 1997). Το χαρα- been linked with the susceptibility and severity of RA. The most established association has been with HLA- DR4 alleles. Other loci, including PTPN22 (protein tyrosine phosphatase, nonreceptor type 22), PADΙ4 (peptidyl arginine deiminase, type IV), CTLA4 (cytotoxic T lymphocyte antigen 4), STAT4 (signal transducer and activator of transcription 4), FcγRs (Fc receptors for IgG), and various cytokine and cytokinereceptor loci, such as those encoding tumor necrosis factor (TNF) and interleukin (IL)-1, IL-10 and IL-18, have been implicated, with various degrees of association to distinct populations (McInnes and Schett 2007). Many of the genes are important in immune regulation; HLA-DRB1, PTPN22, STAT4, CTLA4 and IL2 are all involved in T-cell activation and signaling pathways. Environmental factors also have an effect on the induction, magnitude and rate of progression of the disease. Numerous infectious organisms have been implicated, but recent data most strongly implicate smoking as an important environmental risk factor for the development of disease in HLA-DR4- positive individuals (McInnes and Schett 2007). Initial manifestation of disease in RA involves production of autoantibodies specific for the human immunoglobulin IgG (known as rheumatoid factors) or specific for cyclic citrullinated peptides (CCPs). This family of autoantibodies includes antiperinuclear factor, antikeratin antibody, antivimentin, and antifilaggrin antibody. These autoantibodies all recognize epitopes containing citrulline, a nonessential amino acid, which is incorporated into proteins during posttranslational modification. Citrullinated residues are generated by deimination of the guanidino group of carboxy-terminal arginine residues by the enzyme peptidyl arginine deiminase (PAD) (Liao et al 2009). Anti-CCP antibodies are the most specific autoantibodies of RA and can be detected in almost 80% of RA sera, with a specificity of 99% (van Venrooij et al. 2004, Vossenaar et al. 2004). Besides being specific for RA, the antibodies can be detected very early in the disease and can predict clinical disease outcome. To date, five isoforms of PAD (PAD1, 2, 3, 4, and 6) have been identified on human chromosome 1p36, a region related to susceptibility to RA (Suzuki et al. 2003). A possible etiologic/pathogenic link between periodontal disease and RA comes from the realization that Porphyromonas gingivalis, a recognized major pathogenic microorganism in periodontal disease, is the only bacterium known to express a PAD enzyme (McGraw et al. 1999, Liao et al. 2009). Although distinct from the mammalian form, bacterial PAD is responsible for the post-translational conversion of arginine to citrulline. The ability of P. gingivalis to express PAD suggests that infection with this microorganism could impact RA onset and progression by facilitating the presentation of autoantigens and the production of disease-specific autoantibody targeting citrullinated peptides. An important feature of microbial PAD is its capacity to deiminate arginine in fibrin found in the periodontal lesion (Travis et al. 1997). This feature is Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

8 8 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine κτηριστικό αυτό είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτο αφού οι κιτρουλλιωμένες παραλλαγές των α- και β-αλυσίδων της ινικής έχουν προταθεί ως «αυτοαντιγονικοί» στόχοι στη ρευματοειδή άρθρωση (Liao και συν. 2009). Ο πιθανός ρόλος του P. ginginalis στη ΡΑ επιβεβαιώνεται επίσης από μελέτες που υποδεικνύουν ότι οι τίτλοι αντισωμάτων κατά του P. ginginalis είναι σημαντικά αυξημένοι στους ασθενείς με ΡΑ και συσχετίζονται σημαντικά με τους ισότυπους των αντι- CCP αντισωμάτων (κυρίως αντι-ccp-igm και -IgG2 υποκατηγορίες) που είναι ειδικοί στη ΡΑ (Moen και συν. 2006). Η συσχέτιση της ανοσολογικής απάντησης έναντι του P. ginginalis και της συγκέντρωσης των αντισωμάτων της υποκατηγορίας αντι-ccp- IgG2 ίσως είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτη αφού η υποκατηγορία IgG2 αντιπροσωπεύει την επικρατούσα IgG ορού στην απάντηση έναντι της λοίμωξης από P. ginginalis (Whitney και συν. 1992). Το DNA του P. gingivalis και αντισώματα κατά του P. gingivalis έχουν ανιχνευτεί στο αρθρικό υγρό ασθενών με ΡΑ (Moen και συν. 2003, 2006, Martinez-Martinez και συν. 2009). Με βάση τα μέχρι τώρα διαθέσιμα δεδομένα, φαίνεται πιθανό ότι η λοίμωξη από P. ginginalis επηρεάζει την πρώιμη προαρθρική φάση της ΡΑ και ίσως βοηθάει στην εγκατάσταση ενός αυτοάνοσου υπόβαθρου όπου διαταράσσεται η ανοχή των Τ- και Β-λεμφοκυττάρων, επιτρέποντας σε ένα μεταγενέστερο συμβάν (το οποίο παραμένει αδιευκρίνιστο) να ενεργοποιήσει την αρθρική εντόπιση, τη φλεγμονώδη αρθροθυλακίτιδα και την κλινική εκδήλωση. Η φλεγμονώδης οστική απώλεια στη ΡΑ και στις περιοδοντικές νόσους. Υπάρχουν κοινές θεραπευτικές προσεγγίσεις? Αν και μπορεί να υπάρχει ή να μην υπάρχει αιτιολογική σχέση μεταξύ της περιοδοντικής νόσου και της ΡΑ, οι δύο αυτές καταστάσεις συνδέονται επίσης με ομοιότητες ως προς την παθογένεια και την εκδήλωση τους (Mercado και συν. 2003, Herman και συν. 2008, Smolik και συν. 2009). Τα βασικά κοινά χαρακτηριστικά μεταξύ των δύο παθήσεων είναι οι μηχανισμοί που εμπλέκονται στην φλεγμονώδη αποδόμηση των ιστών και κυρίως του οστού. Στην πορεία διαφόρων φλεγμονωδών νοσημάτων όπως η ΡΑ, η ψωριασική αρθρίτιδα και οι περιοδοντικές νόσοι (Moutsopoylos και Madianos 2006), ένας περιορισμένος αριθμός κοινών φλεγμονωδών μηχανισμών πυροδοτεί τη διαδικασία της τοπικής οστικής καταστροφής (Herman και συν. 2008). Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, συσσωρευμένα δεδομένα έχουν υποδείξει ότι το ανοσολογικό και το σκελετικό σύστημα έχουν διάφορους κοινούς παράγοντες, όπως κυτοκίνες, παράγοντες μεταγραφής και υποδοχείς. Επιπρόσθετα, τα ανοσολογικά κύτταρα και οι οστεοκλάστες προέρχονται από τα ίδια πρόδρομα αιμοποιητικά κύτταρα. Συνεπώς, υπάρχει αδιαμφισβήτητη τεκμηρίωση ότι τα δύο συστήματα αλληλοεπηρεάζονται τόσο κάτω από φυσιολογικές όσο και παθολογικές συνθήκες. Ένα ξακάθαρο παράδειγμα της αλληλοεξαρτώμενης σχέσης μεταξύ των δύο συστημάτων προέρχεται από αυτοάνοσες και χρόνιες φλεγμονώδεις νόσους, όπως είναι η ΡΑ και η περιοδοντική νόσος, στις οποίες η παρατεταμένη και αυξημένη ενεργοποίηση του ανοσολογικού συστήματος οδηγεί σε μεγάλη οστική καταστροφή. Στη φλεγμονή, η ισορροπία μεταξύ οστικού σχηματισμού και απορρόφησης διαταράσσεται προς την οστική απορρό- especially noteworthy because citrullinated variants of the α- and β-fibrin chains have been proposed as target autoantigens in the rheumatoid joint (Liao et al. 2009). The possible role of P. gingivalis in RA is also supported by studies demonstrating that antibody titers to P. gingivalis are significantly increased in patients with RA and are significantly correlated with anti-ccp antibody isotypes (most notably anti-ccp-igm and -IgG2 subclass) that are specific to RA (Moen et al. 2006). The association of immune responses to P. gingivalis with anti-ccp-igg2 subclass concentrations may be particularly noteworthy because the IgG2 subclass represents the predominant serum IgG response to infection with P. gingivalis (Whitney et al. 1992). P. gingivalis DNA and antibodies to P. gingivalis have also been recovered in the synovial fluid of patients with RA (Moen et al. 2003, 2006, Martinez-Martinez et al. 2009). With this currently available data, it appears likely that P. gingivalis infection influences the early prearticular phase of RA and may help set the stage of an autoimmune background in which T-cell and B-cell tolerance are breached, allowing a subsequent event (which remains poorly understood) to trigger articular localization, inflammatory synovitis, and clinical presentation. Inflammatory bone loss in RA and periodontal disease: Are there common treatment modalities? Although there could be a causal or noncausal association between periodontal disease and RA, the two conditions are also linked by similarities in their pathogenesis and presentation (Mercado et al. 2003, Herman et al. 2008, Smolik et al. 2009). Key features shared between the two conditions are the mechanisms involved in inflammatory-induced tissue and, in particular, bone degradation. During the course of different inflammatory diseases such as RA, psoriatic arthritis, and periodontal disease (Moutsopoulos and Madianos 2006), a confined set of common inflammatory pathways triggers the process of local bone destruction (Herman et al. 2008). Since the early 1970s, accumulating evidence has indicated that the immune and skeletal system share several factors, such as cytokines, transcription factors, and receptors. Furthermore, immune cells and osteoclasts are derived from the same hematopoietic precursor cells. Therefore, there is compelling evidence that these two systems influence each another under both physiological and pathological circumstances. A clear example of the interrelated nature between the two systems comes from autoimmune and chronic inflammatory diseases such as RA and periodontal disease, in which prolonged and enhanced activation of the immune system leads to massive bone destruction. During inflammation, the balance between bone formation and bone resorption is disturbed in favor of

9 N. Μουτσοπούλου, Κ. Μαυραγάνη: Ρευματοειδής αρθρίτιδα και περιοδοντίτιδα: βιολογικές, κλινικές και θεραπευτικές συσχετίσεις 9 Ν. Moutsopoulos, C. Mavragani: Rheumatoid arthritis and periodontitis: biologic, clinical and therapeutic interrelations φηση με μεσολάβηση των οστεοκλαστών. Η οστική απορρόφηση εξαρτάται από τη εισροή των πρόδρομων οστεοκλαστικών κυττάρων στους φλεγμαίνοντες ιστούς και στη διαφοροποίηση τους σε ώριμους οστεοκλάστες. Οι δύο διαδικασίες που επιταχύνονται κατά τη διάρκεια φλεγμονώδους αντίδρασης, ρυθμίζονται από ένα δίκτυο κυτοκινών ανάμεσα στα κυττάρα της οστεοκλαστικής σειράς. Ο κύριος παράγοντας που ελέγχει τη διαφοροποίηση των οστεοκλαστών είναι το σύστημα ενεργοποιητή του υποδοχέα του πυρηνικού παράγοντα-κ (RANK)/συνδέτη του RANK (RANKL) (Boyle και συν. 2003). Η έκφραση του RANKL ρυθμίζεται από φλεγμονώδεις κυτοκίνες όπως είναι ο TNF, η IL-1β, η IL-6 και η IL-17, αλλά επηρεάζεται και από φλεγμονώδεις μεσολαβητές που δεν ανήκουν στις κυτοκίνες, όπως η προσταγλανδίνη E2 (McInnes και Schett 2007). Ο RANKL προάγει τόσο την τελική διαφοροποίηση των οστεοκλαστών όσο και την οστεοκλαστική δράση τους. Η αλληλεπίδραση του RANKL και του RANK συντονίζεται από την οστεοπροτεγερίνη (OPG, γνωστή και ως TNFRSF11B), ένα διαλυτό «παραπλανητικό» υποδοχέα που εκφράζεται από τα μεσεγχυματικά κύτταρα στο αρθρικό υγρό της ΡΑ. Στη ΡΑ και στην περιοδοντική νόσο η έλλειψη ισορροπίας μεταξύ OPG και έκφρασης του RANKL προάγει την οστική απώλεια μέσω του RANKL (McInnes και Schett 2007, Cochran 2008). Αντιφλεγμονώδεις θεραπείες έχουν εφαρμοστεί εκτετεμένα στην ΡΑ, σε μια προσπάθεια ελέγχου της χρόνιας καταστροφικής φλεγμονής. Η ευρεία χρήση των μη στεροειδών αντιφλεγμονωδών φαρμάκων (NSAIDs) στη ΡΑ έχει δώσει κάποιες περιορισμένες υποσχέσεις για χρήση στην περιοδοντίτιδα. Η ανακάλυψη ότι τα NSAIDs εμποδίζουν την κυκλοοξυγενάση και μειώνουν τη σύνθεση της προσταγλαδίνης, οδήγησε σε in vitro μελέτες για εκτίμηση των NSAIDs ως αναστολέων της οστικής απώλειας. Η αναστολή εξέλιξης της περιοδοντικής νόσου με NSAIDs περιγράφηκε για πρώτη φορά με ινδομεθακίνη σε πειραματική περιοδοντίτιδα που προκλήθηκε με περιδέσεις σε κυνόδοντες σκύλων (Nyman και συν. 1979). Πολλά NSAIDs όπως η ινδομεθακίνη, η φλουρβιπροφαίνη, η ιβουπροφαίνη, η ναπροξένη, το μεκλοφεναμικό οξύ και η πιροξικάμη έχουν επιδείξει ικανότητα αναστολής της ουλίτιδας και εξέλιξης της περιοδοντίτιδας σε πειραματόζωα (Williams και συν. 1987, 1988a, 1988b, 1989, Howell και συν. 1991). Κλινικές μελέτες σε ανθρώπους εκτίμησαν την αποτελεσματικότητα της τοπικής και συστηματικής χορήγησης των NSAIDs στη θεραπεία πειραματικής ουλίτιδας, χρόνιας αλλά και επιθετικής περιοδοντίτιδας, με αντικρουόμενα αποτελέσματα (Jeffcoat και συν. 1991). Η πιο εκτεταμένη κλινική μελέτη που διερεύνησε τη συστηματική χορήγηση ενός NSAID (φλουρβιπροφαίνη), κατέδειξε σημαντικά χαμηλότερους ρυθμούς οστικής απορρόφησης για μια χρονική περίοδο 18 μηνών, αν και η επίδραση του συγκεκριμένου παράγοντα δε διατηρήθηκε μακροπρόθεσμα (Heasman και συν. 1993). Την τελευταία δεκαετία έχει σημειωθεί αξιοσημείωτη πρόοδος στην ανάπτυξη στοχευμένων βιολογικών θεραπειών, όπως τα μονοκλωνικά αντισώματα και οι πρωτεΐνες σύντηξης. Η τεχνολογία των μονοκλωνικών αντισωμάτων επινοήθηκε εδώ και τρεις δεκαετίες (Kohler και Milstein 1975) και σύντομα έφερε επανάσταση στη θεραπεία κακοηθειών, στη μεταμόσχευση οργάνων και βλαστοκυττάρων, στις ρευματικές διαταραχές, στα αυτοάνοσα νοσήματα, στη φλεγμονώδη νόσο του εντέρου, σε λοιμώξεις και αντιδράσεις υπερευαισθησίας (Shirota και συν. 2008). osteoclast-mediated bone resorption. Bone resorption depends on the influx of osteoclast precursor cells into the inflamed tissue and their differentiation into mature osteoclasts. Both processes, which are accelerated during an inflammatory reaction, are controlled via a cytokine signaling network formed among cells of the osteoclast lineage. The major factor responsible for osteoclast differentiation is the receptor activator of nuclear factor-kappa (RANK)/RANK ligand (RANKL) system (Boyle et al. 2003). RANKL expression is regulated by inflammatory cytokines, such as TNF, IL-1β, IL-6, and IL-17, but is also influenced by noncytokine inflammatory mediators such as prostaglandin E2 (McInnes and Schett 2007). RANKL induces the final differentiation of osteoclasts and their boneresorbing activity. The interaction of RANKL with its receptor RANK is modulated by osteoprotegerin (OPG; also known as TNFRSF11B), a soluble decoy receptor, which is expressed by mesenchymal cells in the RA synovium. In RA and in periodontal disease, an imbalance between OPG and RANKL expression promotes RANKL-induced bone loss (McInnes and Schett 2007, Cochran 2008). Anti-inflammatory therapies have been extensively used in RA in an effort to control the destructive chronic inflammation. The use of nonsteroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) widely applied in RA have shown some limited promise for use in periodontal disease. The discovery that NSAIDs block the enzyme cyclooxygenase and reduce prostaglandin synthesis led to in vitro studies evaluating NSAIDs as inhibitors of bone resorption. Inhibition of periodontal disease progression using an NSAID was first demonstrated with indomethacin in a ligature-induced canine periodontitis model (Nyman et al. 1979). Multiple NSAIDs, including indomethacin, flurbiprofen, ibuprofen, naproxen, meclofenamic acid, and piroxicam, demonstrated the ability to inhibit gingivitis and progression of periodontitis in animal models (Williams et al. 1987, 1988a, 1988b, 1989, Howell et al. 1991). In humans, clinical trials have assessed the efficacy of topically and systemically administered NSAIDs in the treatment of experimental gingivitis and chronic and aggressive periodontitis, with contradictory results (Jeffcoat et al. 1991). The most extensive clinical trial that investigated a systemically administered NSAID (flurbiprofen) demonstrated significantly lower bone loss rates over an 18-month period, though the effect of the agent was not sustainable in the long term (Heasman et al. 1993). During the last decade, remarkable progress has been made in the development of targeted biological therapies such as monoclonal antibodies and fusion proteins. Monoclonal antibody technology was first invented more than three decades ago (Kohler and Milstein 1975) and quickly revolutionized the management of malignancies in the context of stem cell and solid organ transplantation, rheumatologic disorders, autoimmune disease, inflammatory bowel disease, infections, and atopic disorders (Shirota et al. 2008). Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

10 10 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine Πίνακας 2. Κυτοκίνες ως στόχοι στη ρευματοειδή αρθρίτιδα Στόχος Θεραπευτικός παράγοντας Αποτελεσματικότητα στη ρευματοειδή αρθρίτιδα Έγκριση για κλινική χρήση TNF-α Ινφλιξιμάμπη, ανταλιμουμάμπη (TNF αντισώματα), ετανερσέπτη (διμερής υποδοχέας TNF-Fc πρωτεΐνη σύντηξης) Τεκμηριωμένος κλινικός στόχος, αποτελεσματικότητα στο 70% των ασθενών (Scott και Kingsley 2006) IL-1 Ανακίρνη (ανασυνδυασμένος ανταγωνιστής υποδοχέα IL-1) Μέτρια αποτελεσματικότητα (Furst 2004) IL-6 Τοκιλιζουμάμπη (αντίσωμα υποδοχέα της IL-6) Καλή αποτελεσματικότητα (Maini και συν. 2006) Σε κλινική δοκιμασία IL-12/23 IL-15 IL-17 IL-18 Αντισώματα κατά των υπομονάδων p19 και p40 AMG714 Αντίσωμα κατά της IL-17 Αντίσωμα κατά της IL-18/συνδετικής πρωτεΐνης της IL-18 IL: ιντερλευκίνη, TNF: ογκονεκρωτικός παράγοντας Τable 2. Cytokines as targets in rheumatoid arthritis Target Therapeutic agent Efficacy in rheumatoid arthritis License for clinical use TNF-α Infliximab, adalimumab (TNF antibodies), etanercept (dimeric TNF receptor-fc fusion protein) Validated clinical target, efficacy in 70% of patients (Scott and Kingsley 2006) IL-1 Anakinra (recombinant IL1-receptor antagonist) Moderate efficacy (Furst 2004) IL-6 Tocilizumab (IL-6 receptor antibody) Good efficacy (Maini et al. 2006) In clinical trial IL-12/23 IL-15 IL-17 IL-18 Antibodies to p19 and p40 subunits AMG714 Antibody to IL-17 Antibody to IL-18/IL-18 binding protein IL: interleukin, TNF: tumor necrosis factor Οι «βιοπαράγοντες» που χρησιμοποιούνται συχνότερα, παρεμβαίνουν στη δράση των κυτοκινών που είναι διαλυτοί φλεγμονώδεις μεσολαβητές. Οι κυτοκίνες ασκούν τη δράση τους με σύνδεση σε υποδοχείς της κυτταρικής επιφάνειας. Η δράση των κυτοκινών μπορεί να εμποδιστεί είτε δεσμεύοντας τη διαλυτή κυτοκίνη, είτε παρεμποδίζοντας τη σύνδεση με το σύστοιχο υποδοχέα. Τα παραπάνω μπορούν να πραγματοποιηθούν με χρήση μονοκλωνικών αντισωμάτων κατά των κυτοκινών ή με ένα διαλυτό παραπλανητικό υποδοχέα που συνδέεται με τις κυτοκίνες παρόμοια με τους μεμβρανικούς υποδοχείς, μειώνοντας έτσι τα επίπεδα των ελεύθερων, βιολογικά ενεργών κυτοκινών. Όλες αυτές οι επιλογές έχουν ήδη αξιοποιηθεί με επιτυχία στη θεραπεία της ΡΑ. Από τους τρεις αντι-τνf παράγοντες που είναι εγκεκριμένοι στις ΗΠΑ, οι δύο (ινφλιξιμάμπη και ανταλιμουμάμπη) είναι μονοκλωνικά αντισώματα, ενώ η ετανερσέπτη είναι διαλυτός υποδοχέας-πρωτεΐνη σύντηξης (Keystone 2006, Scott και Kingsley 2006). Έχει αποδειχτεί ότι ο αποκλεισμός του TNF όχι μόνο μειώνει τα κλινικά συμπτώματα της φλεγμονής, αλλά περιορίζει την επέκταση της φλεγμονώδους οστικής καταστροφής. Ή έρευνα έχει επισημάνει πολυάριθμους παθογενετικούς μηχανισμούς της ΡΑ που αποτελούν πιθανούς στόχους της βιολογικής θεραπείας, πέρα από τους ήδη επιτυχημένους αντι-tnf αναστολείς (Keystone 2006, Scott και Kingsley 2006). Επιπρόσθετα μέλη του συστήματος των προφλεγμονωδών κυτοκινών, όπως η The most commonly used biologics interfere with the action of cytokines, which are soluble mediators of inflammation. Cytokines exert their action by binding to cell surface receptors. The action of cytokines can be blocked by binding the soluble cytokine or preventing its binding to its cognate receptor. The former can be achieved by using monoclonal antibodies against the cytokine or by using a decoy soluble receptor, which will bind to the cytokines in a manner similar to that of cell surface receptors, thereby reducing the levels of free, biologically active cytokines. All of these options have already been successfully used in the treatment of RA. Of three anti-tnf agents approved in the United States, two (infliximab and adalimumab) are monoclonal antibodies, whereas the third, etanercept, is a soluble receptor fusion protein (Keystone 2006, Scott and Kingsley 2006). TNF blockade has been shown not only to reduce clinical symptoms of inflammation, but also to suppress progression of inflammatory bone destruction. Research has identified numerous pathogenetic pathways in RA that represent potential targets for biological therapy beyond the already successful anti-tnf inhibitors (Keystone 2006, Scott and Kingsley 2006). Additional members of the proinflammatory cytokine network,

11 N. Μουτσοπούλου, Κ. Μαυραγάνη: Ρευματοειδής αρθρίτιδα και περιοδοντίτιδα: βιολογικές, κλινικές και θεραπευτικές συσχετίσεις 11 Ν. Moutsopoulos, C. Mavragani: Rheumatoid arthritis and periodontitis: biologic, clinical and therapeutic interrelations GeneticFactors (,;) EnvironmentalFactors (Smoking,Bacteria?) (P.gingivalis) Bacteria(P.gingivalis) GeneticSusceptibility RHEUMATOIDARTHRITIS TNF IL1 IL6 IL17 PERIODONTALDISEASE RANK RANKL OsteoclastPrecursor ActivatedOsteoclast BoneDestruction Εικόνα 2: Γενετικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες επηρεάζουν την ανάπτυξη τόσο της ρευματοειδούς αρθρίτιδας, όσο και της περιοδοντικής νόσου, οδηγώντας στη σύζευξη των κοινών χρόνιων φλεγμονωδών μηχανισμών και τελικά στην οστική καταστροφή. IL: ιντερλευκίνη, RANK: ενεργοποιητής του υποδοχέα του πυρηνικού παράγοντα-κ, RANKL: συνδέτης του RANK, TNF: ογκονεκρωτικός παράγοντας. Figure 2: Genetic and environmental factors influence the development of both rheumatoid arthritis and periodontal disease, leading to the engagement of common chronic inflammatory pathways and ultimately to bone destruction. IL: interleukin, RANK: receptor activator of nuclear factor-kappa, RANKL: RANK ligand, TNF: tumor necrosis factor. IL-6, IL-15, IL-17 και ο RANKL, διαφαίνονται ως κατάλληλοι θεραπευτικοί στόχοι για την αποτελεσματική υποχώρηση τόσο της φλεγμονής όσο και της οστικής καταστροφής (Εικόνα 2, Πίνακας 2). Ανάμεσα στις κυτοκίνες που αποτελούν ενδιαφέροντες στόχους είναι οι TNF-α, IL-6, IL-1 και IL-17, που έχουν ενοχοποιηθεί από τη δική μας αλλά και άλλες ερευνητικές ομάδες, για τη συμβολή τους στις ανοσοπαθολογικές βλάβες της περιοδοντικής νόσου (Stashenko και συν. 1991, Kornman και συν. 1997, Page και Kornman 1997, Nares και συν. 2009). Ο ρόλος της IL-17 και των Τ-βοηθητικών 17 (TH17) κυττάρων, μιας υποομάδας CD4 + Τ-κυττάρων που χαρακτηρίζεται από παραγωγή IL-17, θεωρήθηκε πρόσφατα ως πρωταγωνιστικός στην παθογένεια της περιοδοντίτιδας. Τα επίπεδα της IL-17 είναι υψηλά στους περιοδοντικούς ιστούς, κυρίως κοντά σε θέσεις οστικής καταστροφής (Ohyama και συν. 2009), αν και ο ρόλος της παραμένει αμφιλεγόμενος. Τα TH17 κύτταρα είναι προστατευτικά απέναντι σε μικρόβια και μύκητες, αλλά έχουν επίσης εμπλακεί στην καταστροφική φάση της περιοδοντικής νόσου (Gaffen και Hajishengallis 2008). Τα TH17 κύτταρα αναγνωρίζονται πλέον ως οστεοκλαστογενετικός λεμφοκυτταρικός πληθυσμός που συνδέει την ενεργοποίηση των Τ-κυττάρων με την οστική απορρόφηση (Sato και συν. 2006). Τελικά, μελέτες με περιοδοντοπαθείς που αντιμετωπίζονται με με βιοπαράγοντες έναντι των κυτοκινών και συγκεκριμένα αντι- such as IL-6, IL-15, IL-17, and RANKL, are emerging as suitable therapeutic targets for effective amelioration of inflammation and bone destruction (Figure 2, Table 2). Among the cytokine targets of interest are TNF-α, IL-6, IL-1, and IL-17, which we, and others, have shown to contribute to the immunopathological lesions of periodontal disease (Stashenko et al. 1991, Kornman et al. 1997, Page and Kornman 1997, Nares et al. 2009). The role of IL-17 and T-helper 17 (TH17) cells, a unique CD4 + T-cell subset characterized by production of IL-17, has recently emerged as key in the pathogenesis of periodontal disease. Levels of IL- 17 have been shown to be high in periodontal tissues, particularly adjacent to bone-destructive sites (Ohyama et al. 2009), though the role of this cytokine remains controversial. TH17 cells are protective against microorganisms and fungi, but they have also been implicated in the destructive phase of periodontal disease (Gaffen and Hajishengallis 2008). TH17 cells are now a recognized osteoclastogenic lymphocyte population that links T-cell activation to bone resorption (Sato et al. 2006). Ultimately, studies of periodontitis in humans treated with anticytokine therapeutics, and particularly anti-il-17 or anti-il-23, may reveal the Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

12 12 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine IL-17 ή αντι-il-23, ίσως αποκαλύψουν τους πιο σημαντικούς παθογενετικούς μηχανισμούς, αλλά ενδέχεται να οδηγήσουν και στην ανάπτυξη θεραπευτικών παρεμβάσεων για αυτή την τοπικά καταστροφική νόσο (Giannobile 2008, Shirota και συν. 2008). Συμπεράσματα Ενώ η έκταση και η αιτιολογία της συσχέτισης μεταξύ περιοδοντικής νόσου και ΡΑ συνεχίζουν να διερευνώνται, είναι πλέον σαφές πως παρόμοιοι βιολογικοί μηχανισμοί ελέγχουν την ανοσοεξαρτώμενη ιστική καταστροφή και στις δύο καταστάσεις. Η συνειδητοποίηση αυτή φέρνει τις περιοδοντικές νόσους στο προσκήνιο της βιοϊατρικής έρευνας, ως ένα μοντέλο νόσου για την κατανόηση της επικοινωνίας μεταξύ του ανοσολογικού και του σκελετικού συστήματος και για τη μελέτη των οδών που οδηγούν σε χρόνια φλεγμονή, διαταραχή της ανοσολογικής ρύθμισης και ελαττωματικό ιστικό ανασχηματισμό. Η προσβασιμότητα των στοματικών ιστών και ο υψηλός επιπολασμός αυτής της χρόνιας φλεγμονώδους κατάστασης, η οποία επηρεάζει περισσότερο από το 10% του γενικού πληθυσμού, την καθιστά ιδανικό μοντέλο μελέτης. Αντιστρόφως, οι πρόοδοι που έχουν ήδη γίνει στους τομείς της έρευνας και θεραπείας της ΡΑ, θα μπορούσαν πιθανά να εφαρμοστούν στην περιοδοντική νόσο και συνεπώς θα πρέπει να αξιολογηθούν σοβαρά. Δηλώσεις/Ευχαριστίες Οι συγγραφείς δηλώνουν ότι δεν υπάρχουν οικονομικά ή άλλα ενδιαφέροντα σε σχέση με την παρούσα δημοσίευση. Η εργασία αυτή επιχορηγήθηκε εν μέρει από το Εθνικό Ινστιτούτο Οδοντιατρικής και Κρανιο προσωπικής Έρευνας (NIDCR), Bethesda, MD, ΗΠΑ. most relevant players in the pathogenesis of disease, but may also lead to the development of therapeutic interventions in this locally destructive disease (Giannobile 2008, Shirota et al. 2008). Conclusions Although the extent and etiology of the association between periodontal disease and RA continue to be investigated, it has become clear that similar biological mechanisms govern the immune-mediated tissue destruction in both conditions. This realization brings periodontal diseases to the forefront of biomedical research as a model disease for the understanding of the communication between the immune and skeletal systems and for the study of pathways that lead to chronic inflammation, impaired immune regulation, and defective tissue remodeling. The accessibility of the oral tissues and the high prevalence of this chronic inflammatory condition, which affects more than 10% of the general population, renders it an ideal study model. Conversely, the advances already made in the field of research and therapeutics in RA may likely be applicable to periodontal disease and should be seriously evaluated. Acknowledgments The authors declare no conflicts of interest related to this article. This work was partially funded by the National Institute of Dental and Craniofacial Research (NIDCR), National Institutes of Health, Bethesda, MD, USA.

13 N. Μουτσοπούλου, Κ. Μαυραγάνη: Ρευματοειδής αρθρίτιδα και περιοδοντίτιδα: βιολογικές, κλινικές και θεραπευτικές συσχετίσεις 13 Ν. Moutsopoulos, C. Mavragani: Rheumatoid arthritis and periodontitis: biologic, clinical and therapeutic interrelations Βιβλιογραφία - Bibliography Abou-Raya, A., Abou-Raya, S. & Abu-Elkheir, H. (2005) Periodontal disease and rheumatoid arthritis: is there a link? Scandinavian Journal of Rheumatology 34, Abou-Raya, S., Abou-Raya, A., Naim, A. & Abuelkheir, H. (2008) Rheumatoid arthritis, periodontal disease and coronary artery disease. Clinical Rheumatology 27, Albandar, J. M. (1990) Some predictors of radiographic alveolar bone height reduction over 6 years. Journal of Periodontal Research 25, Al-Katma, M. K., Bissada, N. F., Bordeaux, J. M., Sue, J. & Askari, A. D. (2007) Control of periodontal infection reduces the severity of active rheumatoid arthritis. Journal of Clinical Rheumatology 13, Al-Shammari, K. F., Al-Khabbaz, A. K., Al-Ansari, J. M., Neiva, R. & Wang, H. L. (2005) Risk indicators for tooth loss due to periodontal disease. Journal of Periodontology 76, Boki, K. A., Drosos, A. A., Tzioufas, A. G., Lanchbury, J. S., Panayi, G. S. & Moutsopoulos, H. M. (1993) Examination of HLA- DR4 as a severity marker for rheumatoid arthritis in Greek patients. Annals of the Rheumatic Diseases 52, Boki, K. A., Panayi, G. S., Vaughan, R. W., Drosos, A. A., Moutsopoulos, H. M. & Lanchbury, J. S. (1992) HLA class II sequence polymorphisms and susceptibility to rheumatoid arthritis in Greeks. The HLA-DR beta shared-epitope hypothesis accounts for the disease in only a minority of Greek patients. Arthritis and Rheumatism 35, Boyle, W. J., Simonet, W. S. & Lacey, D. L. (2003) Osteoclast differentiation and activation. Nature 423, Cochran, D. L. (2008) Inflammation and bone loss in periodontal disease. Journal of Periodontology 79, de Pablo, P., Chapple, I. L., Buckley, C. D. & Dietrich, T. (2009) Periodontitis in systemic rheumatic diseases. Nature Reviews. Rheumatology 5, de Pablo, P., Dietrich, T. & McAlindon, T. E. (2008) Association of periodontal disease and tooth loss with rheumatoid arthritis in the US population. The Journal of Rheumatology 35, Drosos, A. A., Lanchbury, J. S., Panayi, G. S. & Moutsopoulos, H. M. (1992) Rheumatoid arthritis in Greek and British patients. A comparative clinical, radiologic, and serologic study. Arthritis and Rheumatism 35, Drosos, A. A. & Moutsopoulos, H. M. (1995) Rheumatoid arthritis in Greece: clinical, serological and genetic considerations. Clinical and Experimental Rheumatology 13 (Suppl. 12), S7-12. Furst, D. E. (2004) Anakinra: review of recombinant human interleukin-i receptor antagonist in the treatment of rheumatoid arthritis. Clinical Therapeutics 26, Gabriel, S. E. (2001) The epidemiology of rheumatoid arthritis. Rheumatic Diseases Clinics of North America 27, Gaffen, S. L. & Hajishengallis, G. (2008) A new inflammatory cytokine on the block: re-thinking periodontal disease and the Th1/Th2 paradigm in the context of Th17 cells and IL-17. Journal of Dental Research 87, Giannobile, W. V. (2008) Host-response therapeutics for periodontal diseases. Journal of Periodontology 79, Havemose-Poulsen, A., Westergaard, J., Stoltze, K., Skjødt, H., Danneskiold-Samsøe, B., Locht, H., Bendtzen, K. & Holmstrup, P. (2006) Periodontal and hematological characteristics associated with aggressive periodontitis, juvenile idiopathic arthritis, and rheumatoid arthritis. Journal of Periodontology 77, Heasman, P. A., Offenbacher, S., Collins, J. G., Edwards, G. & Seymour, R. A. (1993) Flurbiprofen in the prevention and treatment of experimental gingivitis. Journal of Clinical Periodontology 20, Herman, S., Krönke, G. & Schett, G. (2008) Molecular mechanisms of inflammatory bone damage: emerging targets for therapy. Trends in Molecular Medicine 14, Howell, T. H., Fiorellini, J., Weber, H. P. & Williams, R. C. (1991) Effect of the NSAID piroxicam, topically administered, on the development of gingivitis in beagle dogs. Journal of Periodontal Research 26, Hyman, J. J. & Reid, B. C. (2003) Epidemiologic risk factors for periodontal attachment loss among adults in the United States. Journal of Clinical Periodontology 30, Jeffcoat, M. K., Page, R., Reddy, M., Wannawisute, A., Waite, P., Palcanis, K., Cogen, R., Williams, R. C. & Basch, C. (1991) Use of digital radiography to demonstrate the potential of naproxen as an adjunct in the treatment of rapidly progressive periodontitis. Journal of Periodontal Research 26, Kässer, U. R., Gleissner, C., Dehne, F., Michel, A., Willershausen-Zönnchen, B. & Bolten, W. W. (1997) Risk for periodontal disease in patients with longstanding rheumatoid arthritis. Arthritis and Rheumatism 40, Keystone, E. C. (2006) Strategies to control disease in rheumatoid arthritis with tumor necrosis factor antagonists an opportunity to improve outcomes. Nature Clinical Practice. Rheumatology 2, Kornman, K. S., Page, R. C. & Tonetti, M. S. (1997) The host response to the microbial challenge in periodontitis: assembling the players. Periodontology , Liao, F., Li, Z., Wang, Y., Shi, B., Gong, Z. & Cheng, X. (2009) Porphyromonas gingivalis may play an important role in the pathogenesis of periodontitis-associated rheumatoid arthritis. Medical Hypotheses 72, Lipsky, P. E. (2008) Rheumatoid Arthritis. Harrison s Principles of Internal Medicine. Editors: Fauci, A. S., Braunwald, E., Kasper, D. L., Hauser, S. L., Longo, D. L., Jameson, J. L. & Loscalzo, J., 17th edition, pp , New York, McGraw-Hill. Maini, R. N., Taylor, P. C., Szechinski, J., Pavelka, K., Bröll, J., Balint, G., Emery, P., Raemen, F., Petersen, J., Smolen, J., Thomson, D. & Kishimoto, T. (2006) Double-blind randomized controlled clinical trial of the interleukin-6 receptor antagonist, tocilizumab, in European patients with rheumatoid arthritis who had an incomplete response to methotrexate. Arthritis and Rheumatism 54, Marotte, H., Farge, P., Gaudin, P., Alexandre, C., Mougin, B. & Miossec, P. (2006) The association between periodontal disease and joint destruction in rheumatoid arthritis extends the link between the HLA-DR shared epitope and severity of bone destruction. Annals of the Rheumatic Diseases 65, Martinez-Martinez, R. E., Abud-Mendoza, C., Patiño-Marin, N., Rizo-Rodríguez, J. C., Little, J. W. & Loyola-Rodríguez, J. P. (2009) Detection of periodontal bacterial DNA in serum and synovial fluid in refractory rheumatoid arthritis patients. Journal of Clinical Periodontology 36, Mavragani, C. P., Yiannakouris, N., Zintzaras, E., Melistas, L., Ritis, K. & Skopouli, F. N. (2007) Analysis of SAA1 gene polymorphisms in the Greek population: rheumatoid arthritis and FMF patients relative to normal controls. Homogeneous distribution and low incidence of AA amyloidosis. Amyloid 14, McGraw, W. T., Potempa, J., Farley, D. & Travis, J. (1999) Purification, characterization, and sequence analysis of a potential virulence factor from Porphyromonas gingivalis, peptidylarginine deiminase. Infection and Immunity 67, Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

14 14 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine McInnes, I. B. & Schett, G. (2007) Cytokines in the pathogenesis of rheumatoid arthritis. Nature Reviews. Immunology 7, Mercado, F. B., Marshall, R. I. & Bartold, P. M. (2003) Interrelationships between rheumatoid arthritis and periodontal disease. A review. Journal of Clinical Periodontology 30, Mercado, F., Marshall, R. I., Klestov, A. C. & Bartold, P. M. (2000) Is there a relationship between rheumatoid arthritis and periodontal disease? Journal of Clinical Periodontology 27, Mercado, F. B., Marshall, R. I., Klestov, A. C. & Bartold, P. M. (2001) Relationship between rheumatoid arthritis and periodontitis. Journal of Periodontology 72, Moen, K., Brun, J. G., Madland, T. M., Tynning, T. & Jonsson, R. (2003) Immunoglobulin G and A antibody responses to Bacteroides forsythus and Prevotella intermedia in sera and synovial fluids of arthritis patients. Clinical and Diagnostic Laboratory Immunology 10, Moen, K., Brun, J. G., Valen, M., Skartveit, L., Eribe, E. K., Olsen, I. & Jonsson, R. (2006) Synovial inflammation in active rheumatoid arthritis and psoriatic arthritis facilitates trapping of a variety of oral bacterial DNAs. Clinical and Experimental Rheumatology 24, Moutsopoulos, N. M. & Madianos, P. N. (2006) Low-grade inflammation in chronic infectious diseases: paradigm of periodontal infections. Annals of the New York Academy of Sciences 1088, Nares, S., Moutsopoulos, N. M., Angelov, N., Rangel, Z. G., Munson, P. J., Sinha, N. & Wahl, S. M. (2009) Rapid myeloid cell transcriptional and proteomic responses to periodontopathogenic Porphyromonas gingivalis. The American Journal of Pathology 174, Nyman, S., Schroeder, H. E. & Lindhe, J. (1979) Suppression of inflammation and bone resorption by indomethacin during experimental periodontitis in dogs. Journal of Periodontology 50, Ohyama, H., Kato-Kogoe, N., Kuhara, A., Nishimura, F., Nakasho, K., Yamanegi, K., Yamada, N., Hata, M., Yamane, J. & Terada, N. (2009) The involvement of IL-23 and the Th17 pathway in periodontitis. Journal of Dental Research 88, Page, R. C. & Kornman, K. S. (1997) The pathogenesis of human periodontitis: an introduction. Periodontology , Pischon, N., Pischon, T., Kröger, J., Gulmez, E., Kleber, B. M., Bernimoulin, J. P., Landau, H., Brinkmann, P. G., Schlattmann, P., Zernicke, J., Buttgereit, F. & Detert, J. (2008) Association among rheumatoid arthritis, oral hygiene, and periodontitis. Journal of Periodontology 79, Ribeiro, J., Leao, A. & Novaes, A. B. (2005) Periodontal infection as a possible severity factor for rheumatoid arthritis. Journal of Clinical Periodontology 32, Scott, D. L. & Kingsley, G. H. (2006) Tumor necrosis factor inhibitors for rheumatoid arthritis. The New England Journal of Medicine 355, Shirota, Y., Illei, G. G. & Nikolov, N. P. (2008) Biologic treatments for systemic rheumatic diseases. Oral Diseases 14, Smolik, I., Robinson, D. & El-Gabalawy, H. S. (2009) Periodontitis and rheumatoid arthritis: epidemiologic, clinical, and immunologic associations. Compendium of Continuing Education in Dentistry 30, Stashenko, P., Jandinski, J. J., Fujiyoshi, P., Rynar, J. & Socransky, S. S. (1991) Tissue levels of bone resorptive cytokines in periodontal disease. Journal of Periodontology 62, Suzuki, A., Yamada, R., Chang, X., Tokuhiro, S., Sawada, T., Suzuki, M., Nagasaki, M., Nakayama-Hamada, M., Kawaida, R., Ono, M., Ohtsuki, M., Furukawa, H., Yoshino, S., Yukioka, M., Tohma, S., Matsubara, T., Wakitani, S., Teshima, R., Nishioka, Y., Sekine, A., Iida, A., Takahashi, A., Tsunoda, T., Nakamura, Y. & Yamamoto, K. (2003) Functional haplotypes of PADI4, encoding citrullinating enzyme peptidylarginine deiminase 4, are associated with rheumatoid arthritis. Nature Genetics 34, Tolo, K. & Jorkjend, L. (1990) Serum antibodies and loss of periodontal bone in patients with rheumatoid arthritis. Journal of Clinical Periodontology 17, Travis, J., Pike, R., Imamura, T. & Potempa, J. (1997) Porphyromonas gingivalis proteinases as virulence factors in the development of periodontitis. Journal of Periodontal Research 32, van Venrooij, W. J., Vossenaar, E. R. & Zendman, A. J. (2004) Anti-CCP antibodies: the new rheumatoid factor in the serology of rheumatoid arthritis. Autoimmunity Reviews 3 (Suppl 1), S Vossenaar, E. R., Zendman, A. J. & Van Venrooij, W. J. (2004) Citrullination, a possible functional link between susceptibility genes and rheumatoid arthritis. Arthritis Research & Therapy 6, 1-5. Whitney, C., Ant, J., Moncla, B., Johnson, B., Page, R. C. & Engel, D. (1992) Serum immunoglobulin G antibody to Porphyromonas gingivalis in rapidly progressive periodontitis: titer, avidity, and subclass distribution. Infection and Immunity 60, Williams, R. C., Jeffcoat, M. K., Howell, T. H., Hall, C. M., Johnson, H. G., Wechter, W. J. & Goldhaber, P. (1987) Indomethacin or flurbiprofen treatment of periodontitis in beagles: comparison of effect on bone loss. Journal of Periodontal Research 22, Williams, R. C., Jeffcoat, M. K., Howell, T. H., Reddy, M. S., Johnson, H. G., Hall, C. M. & Goldhaber, P. (1988a) Ibuprofen: an inhibitor of alveolar bone resorption in beagles. Journal of Periodontal Research 23, Williams, R. C., Jeffcoat, M. K., Howell, T. H., Reddy, M. S., Johnson, H. G., Hall, C. M. & Goldhaber, P. (1988b) Topical flurbiprofen treatment of periodontitis in beagles. Journal of Periodontal Research 23, Williams, R. C., Jeffcoat, M. K., Howell, T. H., Rolla, A., Stubbs, D., Teoh, K. W., Reddy, M. S. & Goldhaber, P. (1989) Altering the progression of human alveolar bone loss with the non-steroidal anti-inflammatory drug flurbiprofen. Journal of Periodontology 60, Yelin, E. & Wanke, L. A. (1999) An assessment of the annual and long-term direct costs of rheumatoid arthritis: the impact of poor function and functional decline. Arthritis and Rheumatism 42, Επικοινωνία: Nίκη M. Mουτσοπούλου, Εθνικό Ινστιτούτο Οδοντιατρικής και Κρανιο προσωπικής Έρευνας, BL. 10, Room 1N118, 9000 Rockville Pk., Bethesda, MD 20892, ΗΠΑ, Correspondence: Dr. N. M. Moutsopoulos, National Institute of Dental and Craniofacial Research, National Institutes of Health, BL. 10, Room 1N118, 9000 Rockville Pk., Bethesda, MD 20892, USA,

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης. Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011

7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης. Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011 7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011 Κάπνισμα, περιοδοντική νόσος και υγιεινή του στόματος Νίκος Α. Ευθυμιάδης, D.D.S., M.Sc. Οδοντίατρος-Περιοδοντολόγος Τι είναι η περιοδοντίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Θεοφάνης Παύλου Αρ. Φοιτ. Ταυτότητας: 2010207299 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Έλλη Φωτίου 2010364426 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΧΡΗΣΗ ΚΙΝΗΤΟΥ ΤΗΛΕΦΩΝΟΥ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΟΓΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ. ΧΡΙΣΤΟΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2012 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΑΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΓΝΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΕ ΜΟΝΑΔΕΣ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΟΡΓΑΝΩΝ ΑΠΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του Ονοματεπώνυμο φοιτήτριας: Ειρήνη Αδάμου Λεμεσός 2014 2 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Διατριβή Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κα Παναγιώτα Ταμανά ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΑΤΟΜΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΕΜΒΟΛΙΟ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΑΓΓΙΓΜΑΤΟΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΩΣ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ ΑΝΤΡΕΑΣ ΠΙΤΣΙΛΛΟΣ Α.Φ.Τ 2007947541 ΛΕΥΚΩΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ HACCP ΣΕ ΜΙΚΡΕΣ ΒΙΟΤΕΧΝΙΕΣ ΓΑΛΑΚΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΠΑΡΧΙΑ ΛΕΜΕΣΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ 12 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 TI ENNOOYME ΛΕΓΟΝΤΑΣ «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» Ο όρος «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» περιλαμβάνει μια ομάδα μυοσκελετικών παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία. Παραγωγή Βιοντίζελ από Χρησιμοποιημένα Έλαια

Πτυχιακή εργασία. Παραγωγή Βιοντίζελ από Χρησιμοποιημένα Έλαια ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία Παραγωγή Βιοντίζελ από Χρησιμοποιημένα Έλαια Ελένη Χριστοδούλου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Χ. Μ. ΜουτσόπουΛος Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών α ρευματικά νοσήματα είναι ασθένειες που προσβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΡΑ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΡΑ ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΡΑ Ορισμός? Η ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία συστηματική φλεγμονώδης νόσος που προσβάλλει πολλές αρθρώσεις του σώματος. Η φλεγμονώδης διεργασία προσβάλλει καταρχήν την «επένδυση»

Διαβάστε περισσότερα

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη 3 η Πανελλήνια Συνάντηση Συλλόγων Ατόμων και Γονέων Παιδιών με Ρευματικές παθήσεις Αθήνα 3-4 Οκτωβρίου 2014 Κατερίνα Κουτσογιάννη Πρόεδρος Σ Ρ Κ Ορισμός Ως "συμμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Speakers Index Ευρετήριο Ομιλητών

Speakers Index Ευρετήριο Ομιλητών Speakers Index Ευρετήριο Ομιλητών Γρηγοριάδης Ν. Αν. Καθηγητής Νευρολογίας, Ιατρική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Δαρδιώτης Ε. Λέκτορας Νευρολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή και ο ρόλος του νοσηλευτή.

Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή και ο ρόλος του νοσηλευτή. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή

Διαβάστε περισσότερα

Number All 397 Women 323 (81%) Men 74 (19%) Age(years) 39,1 (17-74) 38,9 (17-74) 40,5 (18-61) Maximum known weight(kg) 145,4 (92,0-292,0) 138,9 (92,0-202,0) 174,1 (126,0-292,0) Body mass index (kg/m 2

Διαβάστε περισσότερα

AME SAMPLE REPORT James R. Cole, Ph.D. Neuropsychology

AME SAMPLE REPORT James R. Cole, Ph.D. Neuropsychology Setting the Standard since 1977 Quality and Timely Reports Med-Legal Evaluations Newton s Pyramid of Success AME SAMPLE REPORT Locations: Oakland & Sacramento SCHEDULING DEPARTMENT Ph: 510-208-4700 Fax:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ. για την έρευνα. «Πανελλήνια Επιδημιολογική Μελέτη Καταγραφής Στοματικής Υγείας»

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ. για την έρευνα. «Πανελλήνια Επιδημιολογική Μελέτη Καταγραφής Στοματικής Υγείας» ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ για την έρευνα «Πανελλήνια Επιδημιολογική Μελέτη Καταγραφής Στοματικής Υγείας» Η Έρευνα - γενικά Η έρευνα αυτή αφορά τη σχεδίαση και διεξαγωγή μιας πανελλαδικής έρευνας για την καταγραφή

Διαβάστε περισσότερα

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education www.xtremepapers.com UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *6301456813* GREEK 0543/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ. Θέμα: «Ο Προσανατολισμός του Περιφερειακού Σκέλους του Γ ΚΠΣ»

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ. Θέμα: «Ο Προσανατολισμός του Περιφερειακού Σκέλους του Γ ΚΠΣ» ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΙΓ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΣΕΙΡΑ ΤΜΗΜΑ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Θέμα: «Ο Προσανατολισμός του Περιφερειακού Σκέλους του Γ ΚΠΣ» Διπλωματική Εργασία Επιβλέπων:

Διαβάστε περισσότερα

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 Καθηγητής Γεώργιος N. Νταλέκος Δ/ντής Παθολογικής Κλινικής και Ερευνητικού Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

GREECE BULGARIA 6 th JOINT MONITORING

GREECE BULGARIA 6 th JOINT MONITORING GREECE BULGARIA 6 th JOINT MONITORING COMMITTEE BANSKO 26-5-2015 LEGISLATIVE FRAMEWORK Regulation 1083/2006 (general provisions for ERDF). Regulation 1080/2006 (ERDF) Regulation 1028/2006 (Implementing

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΜΒΟΛΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ HPV ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΜΒΟΛΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ HPV ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΜΒΟΛΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ HPV ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΤΡΑΧΗΛΟΥ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ [ Αναστασία Πέτρου ] 2009625164 Λευκωσία 2014

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ Γεωργία Γ. Πίτσιου,, MD, PhD Πνευμονολόγος Εντατικολόγος Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας ΑΠΘ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΟΝΑΣ Ανταγωνιστές

Διαβάστε περισσότερα

- S P E C I A L R E P O R T - EMPLOYMENT. -January 2012- Source: Cyprus Statistical Service

- S P E C I A L R E P O R T - EMPLOYMENT. -January 2012- Source: Cyprus Statistical Service - S P E C I A L R E P O R T - UN EMPLOYMENT -January 2012- Source: Cyprus Statistical Service This Special Report is brought to you by the Student Career Advisory department of Executive Connections. www.executiveconnections.eu

Διαβάστε περισσότερα

GREECE BULGARIA 6 th JOINT MONITORING

GREECE BULGARIA 6 th JOINT MONITORING GREECE BULGARIA 6 th JOINT MONITORING COMMITTEE BANSKO 26-5-2015 «GREECE BULGARIA» Timeline 02 Future actions of the new GR-BG 20 Programme June 2015: Re - submission of the modified d Programme according

Διαβάστε περισσότερα

Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή

Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ MD,MSc,FEBU ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΣ Β, ΟΥΡΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Α.Ο.Ν.Α Θεωρίες προέλευσης της πολλαπλότητας των όγκων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΚΙΝΗΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΜΕΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΙΝΟΛΩΝ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ ΤΗΓΑΝΙΣΜΑ Χριστοφόρου Ανδρέας Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΟΜΟ ΠΟΥ ΝΟΣΕΙ Ραφαέλλα Χαραλάμπους Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμοί ερευνών. Βαγγέλης Ευαγγέλου

Σχεδιασμοί ερευνών. Βαγγέλης Ευαγγέλου Σχεδιασμοί ερευνών Βαγγέλης Ευαγγέλου Ιεράρχηση των αποδείξεων στην ιατρική έρευνα Figure 2. Box Plots for Total Citation Counts for Various Study Designs for Articles Published in 1991 and 2001 Box length

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτικός χώρος: τάσεις και προοπτικές επιχειρηματικότητας & απασχόλησης

Φαρμακευτικός χώρος: τάσεις και προοπτικές επιχειρηματικότητας & απασχόλησης Φαρμακευτικός χώρος: τάσεις και προοπτικές επιχειρηματικότητας & απασχόλησης Κωνσταντίνος Μ. Φρουζής: Πρόεδρος Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ) Αντιπρόεδρος & Γενικός Διευθυντής, Novartis Hellas

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

Test Data Management in Practice

Test Data Management in Practice Problems, Concepts, and the Swisscom Test Data Organizer Do you have issues with your legal and compliance department because test environments contain sensitive data outsourcing partners must not see?

Διαβάστε περισσότερα

3/6/2015. Τιτίκα Δημητρούλια Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

3/6/2015. Τιτίκα Δημητρούλια Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Τιτίκα Δημητρούλια Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Τελευταία έρευνα στην Ελλάδα: 2000-2001 Αφορούσε την επαγγελματική κατάσταση των μεταφραστών Διεξήχθη μέσω σωματείων και συλλόγων ως επί το πλείστον

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν. «ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.ΙΩΝΙΑΣ Εισαγωγή: γή Η συνηθέστερη των παθήσεων που προσβάλλει τους ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Business English. Ενότητα # 9: Financial Planning. Ευαγγελία Κουτσογιάννη Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων

Business English. Ενότητα # 9: Financial Planning. Ευαγγελία Κουτσογιάννη Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Business English Ενότητα # 9: Financial Planning Ευαγγελία Κουτσογιάννη Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΑΒΙΔΑΣ. Φυσικοθεραπευτής Certified Schroth Therapist Certified SEAS Therapist McKenzie Therapist PT, MSc

ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΑΒΙΔΑΣ. Φυσικοθεραπευτής Certified Schroth Therapist Certified SEAS Therapist McKenzie Therapist PT, MSc ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΑΒΙΔΑΣ Φυσικοθεραπευτής Certified Schroth Therapist Certified SEAS Therapist McKenzie Therapist PT, MSc Εξειδικευμένες ασκήσεις προσαρμοσμένες στον τύπο της σκολίωσης Τρισδιάστατη αυτοδιόρθωση

Διαβάστε περισσότερα

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education GREEK 0543/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΙ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΙ ΓΙΑ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗΣ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΚΤΙΡΙΩΝ Εβελίνα Θεμιστοκλέους

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή διατριβή

Μεταπτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Μεταπτυχιακή διατριβή «100% Α.Π.Ε.» : ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΗΡΗ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΣΥΜΒΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Prognostic groups in 1676 patients with T3 rectal cancer treated without preoperative

Διαβάστε περισσότερα

(Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Δ3-5_3 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Vocational Technology Enhanced Learning (VocTEL) 2015

(Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Δ3-5_3 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Vocational Technology Enhanced Learning (VocTEL) 2015 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) «Αρχιμήδης ΙΙΙ Ενίσχυση Ερευνητικών ομάδων στην Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.» Υποέργο: 3 Τίτλος: «Σχεδιασμός, Ανάπτυξη και Αξιολόγηση Σεναρίων Μικτής

Διαβάστε περισσότερα

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education www.xtremepapers.com UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education GREEK 0543/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΩΝ ΥΠΟΓΟΝΙΜΩΝ ΖΕΥΓΑΡΙΩΝ Ραφαέλλα Ζάττα Λεμεσός 2014 i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΛΙΚΑ Ι. Ενότητα 5: Dealing with Academic Abstracts. Ζωή Κανταρίδου Τμήμα Εφαρμοσμένης Πληροφορικής

ΑΓΓΛΙΚΑ Ι. Ενότητα 5: Dealing with Academic Abstracts. Ζωή Κανταρίδου Τμήμα Εφαρμοσμένης Πληροφορικής Ενότητα 5: Dealing with Academic Abstracts Τμήμα Εφαρμοσμένης Πληροφορικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, που

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή διατριβή ΣΤΥΙΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΡΙΖΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΤΕΚΤΟΜΗ

Πτυχιακή διατριβή ΣΤΥΙΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΡΙΖΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή ΣΤΥΙΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΡΙΖΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΤΕΚΤΟΜΗ Μάριος Βασιλείου Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΗΓΜΕΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Αξιολόγηση της αποδιδόμενης

Διαβάστε περισσότερα

Professional Tourism Education EΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Ministry of Tourism-Υπουργείο Τουρισμού

Professional Tourism Education EΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Ministry of Tourism-Υπουργείο Τουρισμού Professional Tourism Education EΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Ministry of Tourism-Υπουργείο Τουρισμού Need for Professional Tourism Education Η Ανάγκη για Επαγγελματική Τουριστική Εκπαίδευση Tourism:

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Risk Management & Business Continuity Τα εργαλεία στις νέες εκδόσεις

Risk Management & Business Continuity Τα εργαλεία στις νέες εκδόσεις Risk Management & Business Continuity Τα εργαλεία στις νέες εκδόσεις Α. Χατζοπούλου Υπεύθυνη Τμήματος Επιθεωρήσεων Πληροφορικής TÜV AUSTRIA HELLAS Οκτώβριος 2014 CLOSE YOUR EYES & THINK OF RISK Μήπως κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΗ ΣΗ ΕΓΚΤΜΟΤΝΗ ΣΗΝ ΚΑΣΑΣΑΗ ΣΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΙΚΩΝ ΙΣΩΝ

Η ΕΠΙΔΡΑΗ ΣΗ ΕΓΚΤΜΟΤΝΗ ΣΗΝ ΚΑΣΑΣΑΗ ΣΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΙΚΩΝ ΙΣΩΝ 10 ο σνέδριο Φοιηηηών Οδονηιαηρικής τολής Πανεπιζηημίοσ Αθηνών ΓΝΩΣΙΚΟ ΑΝΣΙΚΕΙΜΕΝΟ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΟΛΟΓΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΗ ΣΗ ΕΓΚΤΜΟΤΝΗ ΣΗΝ ΚΑΣΑΣΑΗ ΣΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΙΚΩΝ ΙΣΩΝ σμμεηέτονηες: Λαμπροπούλοσ Ν. Οσρανία* Παπαγεωργίοσ

Διαβάστε περισσότερα

Παμπελοννησιακό Ιατρικό Συνέδριο Πάτρα, 23 Οκτ. 2010

Παμπελοννησιακό Ιατρικό Συνέδριο Πάτρα, 23 Οκτ. 2010 Σπονδυλαρθροπάθειες Η σημασία της πρώιμης διάγνωσης Δαούσης Δημήτριος Λέκτορας Παθολογίας/Ρευματολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Πατρών Παμπελοννησιακό Ιατρικό Συνέδριο Πάτρα, 23 Οκτ. 2010 Σπονδυλαρθροπάθειες

Διαβάστε περισσότερα

PVC + ABS Door Panels

PVC + ABS Door Panels PVC + ABS Door Panels Η εταιρεία «ΤΕΧΝΗ Α.Ε.» ιδρύθηκε στην Ξάνθη, το 1988 με αντικείμενο τις ηλεκτροστατικές βαφές μετάλλων. Με σταθερά ανοδική πορεία, καταφέρνει να επεκτείνει τις δραστηριότητες της

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.49-54 ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Από τις Κοινότητες Πρακτικής στις Κοινότητες Μάθησης

Από τις Κοινότητες Πρακτικής στις Κοινότητες Μάθησης Από τις Κοινότητες Πρακτικής στις Κοινότητες Μάθησης Νίκος Καρακαπιλίδης Industrial Management & Information Systems Lab MEAD, University of Patras, Greece nikos@mech.upatras.gr Βασικές έννοιες ιάρθρωση

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακά δεδομένα και

Εργαστηριακά δεδομένα και Εργαστηριακά δεδομένα και βιολογικοί ίδί δείκτες Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας Δομή μαθήματος Ορισμοί Παραδείγματα Μεγέθη και αριθμοί Σημασία Τιμές μςαναφοράς Προβλήματα Υποκαταστάτες δείκτες

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Τ Ο Π Ι Σ Η Τ Η Σ Σ Τ Υ Τ Ι Κ Η Σ ΔΥ Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ι Α Σ Σ Ε Α Σ Θ Ε Ν Ε Ι Σ Σ ΤΑ Ι Δ Ι Ω Τ Ι Κ Α Φ Α Ρ Μ Α Κ Ε Ι Α

Ε Ν Τ Ο Π Ι Σ Η Τ Η Σ Σ Τ Υ Τ Ι Κ Η Σ ΔΥ Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ι Α Σ Σ Ε Α Σ Θ Ε Ν Ε Ι Σ Σ ΤΑ Ι Δ Ι Ω Τ Ι Κ Α Φ Α Ρ Μ Α Κ Ε Ι Α DETECT- ED ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΓΙΑ ΤΗΝ Ε Ν Τ Ο Π Ι Σ Η Τ Η Σ Σ Τ Υ Τ Ι Κ Η Σ ΔΥ Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ι Α Σ Σ Ε Α Σ Θ Ε Ν Ε Ι Σ Σ ΤΑ Ι Δ Ι Ω Τ Ι Κ Α Φ Α Ρ Μ Α Κ Ε Ι Α Δημήτρης Χατζηχρήστου Καθηγητής Ουρολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013

ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013 ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013 Κ. Μέλλου, Θ. Σιδερόγλου, Μ. Ποταμίτη-Κόμη, Θ. Γεωργακοπούλου, Χ. Χατζηχριστοδούλου Γραφείο Τροφιμογενών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚA ΣΥΣTHΜΑΤΑ

ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚA ΣΥΣTHΜΑΤΑ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚA ΣΥΣTHΜΑΤΑ Ιωάννα Τζουλάκη Κώστας Τσιλίδης Ιωαννίδης: κεφάλαιο 2 Guyatt: κεφάλαιο 18 ΕΠΙςΤΗΜΟΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ Επιστήμη (θεωρία) Πράξη (φροντίδα υγείας) Γνωστικό μέρος Αιτιό-γνωση Διά-γνωση Πρό-γνωση

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

Quantifying the Financial Benefits of Chemical Inventory Management Using CISPro

Quantifying the Financial Benefits of Chemical Inventory Management Using CISPro of Chemical Inventory Management Using CISPro by Darryl Braaksma Sr. Business and Financial Consultant, ChemSW, Inc. of Chemical Inventory Management Using CISPro Table of Contents Introduction 3 About

Διαβάστε περισσότερα

Τα δεδομένα που αφορούν στον καρκίνο είναι το πρώτο ουσιαστικό βήμα για τον αποτελεσματικό σχεδιασμό του ελέγχου του καρκίνου

Τα δεδομένα που αφορούν στον καρκίνο είναι το πρώτο ουσιαστικό βήμα για τον αποτελεσματικό σχεδιασμό του ελέγχου του καρκίνου Τα δεδομένα που αφορούν στον καρκίνο είναι το πρώτο ουσιαστικό βήμα για τον αποτελεσματικό σχεδιασμό του ελέγχου του καρκίνου Πέτρος Καρακίτσος Καθηγητής Κυτταρολογίας Διευθυντής Εργαστηρίου Διαγνωστικής

Διαβάστε περισσότερα

Νέες στρατηγικές προσέγγισης των επαγγελματιών υγείας

Νέες στρατηγικές προσέγγισης των επαγγελματιών υγείας Innovating in Uncertain Times Επιστημονική Ημερίδα ΕΕΦΑΜ 27Νοεμβρίου Νοεμβρίου, 2010 Βασίλης Τριαντόπουλος Διευθύνων Σύμβουλος, BIΟΑXIS Healthcare Ltd London UK Νέες στρατηγικές προσέγγισης των επαγγελματιών

Διαβάστε περισσότερα

ίκτυο προστασίας για τα Ελληνικά αγροτικά και οικόσιτα ζώα on.net e-foundatio //www.save itute: http:/ toring Insti SAVE-Monit

ίκτυο προστασίας για τα Ελληνικά αγροτικά και οικόσιτα ζώα on.net e-foundatio //www.save itute: http:/ toring Insti SAVE-Monit How to run a Herdbook: Basics and Basics According to the pedigree scheme, you need to write down the ancestors of your animals. Breeders should be able easily to write down the necessary data It is better

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ-ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ-ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΧΑΣΑΠΗ ΧΡΥΣΑΝΘΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΟΣ Ν.Μ ΝΑΥΠΛΙΟΥ MASTER IN PUBLIC HEALTH(ESDY ATHENS) ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ ΠΜΣ ΔΙΕΘΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΥΓΕΙΑΣ (ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ) ΚΑΠΝΙΣΜΑ-ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Το αυξημένο σωματικό βάρος και η οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ελληνικά επιδημιολογικά δεδομένα Γ. Π. Λυρίτης Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ γ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Οι ποιο συχνές παθήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

Spatiotemporal footprint of the WNV in Greece 2010 2012: Analysis & Risk Αssessment in a GIS Εnvironment

Spatiotemporal footprint of the WNV in Greece 2010 2012: Analysis & Risk Αssessment in a GIS Εnvironment Integrated surveillance and control programme for West Nile virus and malaria in Greece (MIS 365280) Spatiotemporal footprint of the WNV in Greece 2010 2012: Analysis & Risk Αssessment in a GIS Εnvironment

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ

ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) «Αρχιμήδης ΙΙΙ Ενίσχυση Ερευνητικών ομάδων στην Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.» Υποέργο: 8 Τίτλος: «Εκκεντρότητες αντισεισμικού σχεδιασμού ασύμμετρων

Διαβάστε περισσότερα

Βασίλειος Τάνος M.D Γυναικολόγος Ογκολόγος

Βασίλειος Τάνος M.D Γυναικολόγος Ογκολόγος Οικογενής καρκίνος του μαστού σε Κύπριες ασθενείς Μοντέλο προοπτικού μαζικού ελέγχου για την πρόληψη του καρκίνου του μαστού σε ειδικές πληθυσμιακές ομάδες Βασίλειος Τάνος M.D Γυναικολόγος Ογκολόγος Συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

«-» vasalap@otenet.gr. andreadou@rhodes.aegean.gr - ( ), ( ). -. - -,. - ( ),, - ( ). - /, -.

«-» vasalap@otenet.gr. andreadou@rhodes.aegean.gr - ( ), ( ). -. - -,. - ( ),, - ( ). - /, -. παιδαγωγικά ρεύµατα στο Αιγαίο Θεωρείο 10 «-» 1 vasalap@otenet.gr 2 andreadou@rhodes.aegean.gr - ( ), ( ). -. - -,. - ( ),, - ( ). - /, -. Abstract In the survey we investigated the views of those who

Διαβάστε περισσότερα

Post graduate studies in the primary production sector

Post graduate studies in the primary production sector Post graduate studies in the primary production sector Prof. Dr Constantin VAMVAKAS Faculty of Bioscience Engineering - Dpt. of Animal Production Laboratory of Aquaculture & Artemia Reference Center University

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ- ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΜΣ ΣΤΙΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ- ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΜΣ ΣΤΙΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ- ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΜΣ ΣΤΙΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Ο ρόλος της λεπτίνης στην παθογένεια της ρευματοειδούς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ- TABLE ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ 1. ΓΙΑ ΠΟΙΕΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ Η ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΚΑΛΗ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΝΑΣ ΠΙΝΑΚΑΣ; ΚΑΛΗ ΕΠΙΛΟΓΗ

ΠΙΝΑΚΑΣ- TABLE ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ 1. ΓΙΑ ΠΟΙΕΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ Η ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΚΑΛΗ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΝΑΣ ΠΙΝΑΚΑΣ; ΚΑΛΗ ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΡΑΤΖΑΦΕΡΗ, PhD ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΣΤΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Τ.Ε.Φ.Α.Α., Π.Θ. Π.Μ.Σ. ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2007 ΒΑΣΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΑΠΛΟΤΗΤΑ ΝΟΗΜΑΤΙΚΗ ΚΑΘΑΡΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων. Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ.

HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων. Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ. HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ. Η σηµασία των κονδυλωµάτων ως πρόβληµα υγείας Επίπτωση:

Διαβάστε περισσότερα

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής.

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ : ΟΙ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΤΙΣ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ! Εισαγωγή : Τα οστά είναι το σπίτι για να μείνουμε, είναι η στέγη που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

Η φάση διατήρησης του θεραπευτικού αποτελέσματος στα πλαίσια της συνολικής αντιμετώπισης του οδοντιατρικού ασθενή

Η φάση διατήρησης του θεραπευτικού αποτελέσματος στα πλαίσια της συνολικής αντιμετώπισης του οδοντιατρικού ασθενή Περιοδοντολογία ΣTOMA 2010; 38 : 29 41 Bιβλιογραφική ανασκόπηση Η φάση διατήρησης του θεραπευτικού αποτελέσματος στα πλαίσια της συνολικής αντιμετώπισης του οδοντιατρικού ασθενή Δ. ΞΥΓΚΑΣ-ΕΥΘΥΜΙΟΥ 1, Ε.

Διαβάστε περισσότερα

Αίθουσα «Δωδώνη» Ξενοδοχείου Du Lac, ΙΩΑΝΝΙΝΑ Dodoni Hall, Hotel Du Lac, Ioannina, Greece

Αίθουσα «Δωδώνη» Ξενοδοχείου Du Lac, ΙΩΑΝΝΙΝΑ Dodoni Hall, Hotel Du Lac, Ioannina, Greece ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΒΟΡΕΙΟΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Winter Rheumatology Meeting of NW Greece ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ http://www.rheumatology.gr/ 24 & 25 Ιανουαρίου 2014 24 & 25 January 2014 Αίθουσα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται, πρώτον, από χαμηλή οστική μάζα ή, πιο απλά, από λιγότερη ποσότητα οστού και δεύτερον, από διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Στατιστική

Εισαγωγή στη Στατιστική Εισαγωγή στη Στατιστική Μετεκπαιδευτικό Σεμινάριο στην ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάριο Ομάδων Εργασίας της Ελληνικής Καρδιολογικής Εταιρείας

Σεμινάριο Ομάδων Εργασίας της Ελληνικής Καρδιολογικής Εταιρείας Σεμινάριο Ομάδων Εργασίας της Ελληνικής Καρδιολογικής Εταιρείας Πρακτική στους διαγωνισμούς προμήθειας υλικών στις Ευρωπαϊκές χώρες Χριστόφορος. Ολύμπιος Καρδιολογικό Τμήμα, Γ.Ν. Ελευσίνας ΘΡΙΑΣΙΟ Πρακτική

Διαβάστε περισσότερα

Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum Ruhrgebiet Herne Ruhr-University Bochum Germany. 23-26 Ιουνίου 2011

Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum Ruhrgebiet Herne Ruhr-University Bochum Germany. 23-26 Ιουνίου 2011 Ο ρευµατολόγος και η χρήση του µαγνητικού συντονισµού στην πρώιµη διάγνωση των σπονδυλαρθιτίδων και στην παρακολούθηση της αποτελεσµατικότητας της θεραπείας 23-26 Ιουνίου 2011 Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum

Διαβάστε περισσότερα

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου.

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. HIV & Ca τραχήλου μήτρας Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ Πολλαπλοί παράγοντες μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη της κακοήθειας σε ασθενείς με AIDS. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΚΩΤΣΑ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑΣ, ΔΙΑΒΗΤΗ, ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ Α ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΧΕΠΑ ΔΙΑΒΗΤΙΚΗ ΚΕΤΟΞΕΩΣΗ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΟ ΥΠΕΡΩΣΜΩΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Εγκατάσταση λογισμικού και αναβάθμιση συσκευής Device software installation and software upgrade

Εγκατάσταση λογισμικού και αναβάθμιση συσκευής Device software installation and software upgrade Για να ελέγξετε το λογισμικό που έχει τώρα η συσκευή κάντε κλικ Menu > Options > Device > About Device Versions. Στο πιο κάτω παράδειγμα η συσκευή έχει έκδοση λογισμικού 6.0.0.546 με πλατφόρμα 6.6.0.207.

Διαβάστε περισσότερα

Bring Your Own Device (BYOD) Legal Challenges of the new Business Trend MINA ZOULOVITS LAWYER, PARNTER FILOTHEIDIS & PARTNERS LAW FIRM

Bring Your Own Device (BYOD) Legal Challenges of the new Business Trend MINA ZOULOVITS LAWYER, PARNTER FILOTHEIDIS & PARTNERS LAW FIRM Bring Your Own Device (BYOD) Legal Challenges of the new Business Trend MINA ZOULOVITS LAWYER, PARNTER FILOTHEIDIS & PARTNERS LAW FIRM minazoulovits@phrlaw.gr What is BYOD? Information Commissioner's Office

Διαβάστε περισσότερα

Εμβόλια Χημειοπροφύλαξη ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2010

Εμβόλια Χημειοπροφύλαξη ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2010 Εμβόλια Χημειοπροφύλαξη ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2010 Ορισμοί Εμβόλιο: Βιολογική ουσία Πρόληψη νόσου Πρόληψη επιπλοκών Μετρίαση/εξάλειψη συμπτωμάτων Ενεργητική ή παθητική Ανοσολογική απάντηση η Χημειοπροφύλαξη Βιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα