ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ"

Transcript

1

2 ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΤΣΟΡΜΠΑΤΖΟΥΔΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΜΠΑΡΚΟΥΚΗΣ ΛΑΜΠΡΟΣ ΛΑΖΟΥΡΑΣ ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ

3 Θεσσαλονίκη 2013 ISBN: Εκτύπωση-Βιβλιοδεσία: Κ.Ν. Επισκόπου 7 Θεσσαλονίκη Τ Το βιβλίο ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ τυπώθηκε και βιβλιοδετήθηκε από την COPY CITY ΕΠΕ με τεχνολογία φιλική προς το περιβάλλον, σε «πράσινες» ψηφιακές μηχανές, χωρίς χημικά απόβλητα, με μη τοξικά μελάνια, χαμηλής όχλησης και ενεργειακής κατανάλωσης. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή του παρόντος έργου στο σύνολό του ή τμημάτων του με οποιονδήποτε τρόπο, καθώς και η μετάφραση ή διασκευή του ή εκμετάλλευσή του με οποιονδήποτε τρόπο αναπαραγωγής έργου λόγου ή τέχνης, σύμφωνα με τις διατάξεις του ν.2121/1993 και της Διεθνούς Σύμβασης Βέρνης Παρισιού, που κυρώθηκε με το ν. 100/1975. Επίσης απαγορεύεται η αναπαραγωγή της στοιχειοθεσίας, σελιδοποίησης, εξωφύλλου και γενικότερα της όλης αισθητικής εμφάνισης του βιβλίου, με φωτοτυπικές, ηλεκτρονικές ή οποιεσδήποτε άλλες μεθόδους, σύμφωνα με το άρθρο 51 του ν. 2121/1993.

4 ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΤΣΟΡΜΠΑΤΖΟΥΔΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΜΠΑΡΚΟΥΚΗΣ ΛΑΜΠΡΟΣ ΛΑΖΟΥΡΑΣ ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Θεσσαλονίκη 2013

5 ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Συγγραφείς Επιμελητές Δρ. Χαράλαμπος Τσορμπατζούδης Καθηγητής Αθλητικής Ψυχολογίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Δρ. Βασίλης Μπαρκούκης Λέκτορας Διδακτικής Μεθοδολογίας στη Φυσική Αγωγή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Δρ. Λάμπρος Λαζούρας Ερευνητής Ψυχολόγος South-East European Research Centre (SEERC) Λέκτορας Ψυχολογίας Διεθνές Τμήμα του Πανεπιστημίου του Sheffield Τμήμα Ψυχολογίας Ειδικοί Συνεργάτες Έρευνας Δρ. Αντώνιος Τραυλός, Αναπλ. Καθηγητής Τμήμα Οργάνωσης και Διαχείρισης Αθλητισμού, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Δρ. Ανδρέας Γαβριηλίδης, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, ΕΚΠΑ Δρ. Δημήτριος Λούπος, Επικ. Καθηγητής, Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Δρ. Άγγελος Ροδαφηνός, Swinburne University of Technology, Australia Δρ. Ιωάννης Κουτσιώρας, Σχολικός Σύμβουλος MSc Δέσποινα Ούρδα, Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Κατερίνα Καρτάλη, Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Αθανάσιος Βλαχονάσιος, Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Χρήστος Χρυσοστομίδης, Εκπαιδευτικός

6 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ Λαζούρας Λάμπρος 1.1 Εισαγωγή : το έτος ορόσημο για τη βιομηχανία συμπληρωμάτων διατροφής Ποιος χρησιμοποιεί συμπληρώματα διατροφής; Συμπληρώματα διατροφής και αθλητισμός Συμπληρώματα διατροφής: Πρόδρομος του ντόπινγκ ή ασφαλής εναλλακτική λύση για τη βελτίωση της αθλητικής απόδοσης; Ασφαλής χρήση των συμπληρωμάτων διατροφής: Ο ρόλος της εκπαίδευσης Σύνοψη ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΑΘΛΗΤΩΝ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΡΙΩΝ Μούγιος Βασίλειος 2.1 Εισαγωγή Ο απαγορευμένος κατάλογος. 2.3 Μη εγκεκριμένες ουσίες. 2.4 Αναβολικοί παράγοντες Πεπτιδικές ορμόνες, αυξητικοί παράγοντες και συγγενείς ουσίες β2 Αγωνιστές Ορμονικοί και μεταβολικοί τροποποιητές Διουρητικά και άλλοι παράγοντες συγκάλυψης 2.9 Χειραγώγηση του αίματος και των συστατικών του Χημική και φυσική χειραγώγηση Γονιδιακό ντόπινγκ Διεγερτικά v

7 ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ - ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ 2.13 Ναρκωτικά 2.14 Κανναβινοειδή Γλυκοκορτικοστεροειδή Οινόπνευμα β Αποκλειστές Σύνοψη ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΝΤΟΠΙΝΓΚ Λαζούρας Λάμπρος 3.1 Τι κοινό έχουν το Bodybuilding, το Baseball και η Ποδηλασία; 3.2 Πέρα από την τιμωρία: Μια εναλλακτική προσέγγιση στην πρόληψη του ντόπινγκ. 3.3 Ηθική στάση και ηθική αποδέσμευση: Είναι οι χρήστες απαγορευμένων ουσιών λιγότερο ηθικοί; Ότι είναι νόμιμο είναι και ηθικό; 3.5 Γνωστικές-κοινωνικές προσεγγίσεις Ολοκληρωμένα μοντέλα πρόβλεψης της συμπεριφοράς ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ Μπαρκούκης Βασίλειος 4.1 Εισαγωγή 4.2 Κοινωνικοί παράγοντες και διαδικασία λήψης απόφασης για χρήση ουσιών ντόπινγκ 4.3 Ο ρόλος των κινήτρων στην διαμόρφωση της απόφασης για χρήση απαγορευμένων ουσιών Αντιλήψεις για την επιτυχία και πρόθεση για χρήση απαγορευμένων ουσιών 4.5 Σύνθεση των ερευνητικών ευρημάτων Σύνοψη vi

8 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΔΕΝ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΕΝΑ ΑΠΛΟ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ; ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΝΙΣΟΤΗΤΕΣ Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος 5.1 Εισαγωγή 5.2 Σύντομη εισαγωγή στις θεωρίες περί πλεονεκτημάτων και ισοτιμιών Ιστορικά στοιχεία 5.4 Τα υπέρ και τα κατά της χρήσης απαγορευμένων ουσιών 5.5 Γραπτό και εθιμικό δίκαιο Το ντόπινγκ ως πλεονέκτημα. 5.7 Τύποι ψυχολογικών προδιαθέσεων και αγωνιστική ανισότητα Η επιστημονική και η τεχνολογική ανισότητα Πλεονεκτήματα και ανισοτιμίες σε συζήτηση 5.10 Μονοθεματική προσέγγιση ή διεπιστημονικότητα; 5.11 Ο ρόλος της εκπαίδευσης στο ντόπινγκ Σύνοψη ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ Μπαρκούκης Βασίλειος 6.1 Εισαγωγή 6.2 Δράσεις για πρόληψη και αντιμετώπιση της χρήσης απαγορευμένων ουσιών Σύνοψη vii

9

10 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια από τις συμβατικές υποχρεώσεις που ανέλαβε η ερευνητική ομάδα από το Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο ενός ερευνητικού προγράμματος που χρηματοδοτήθηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Αντιντόπινγκ (WADA). Βασική επιδίωξη των κεφαλαίων και των περιεχομένων του βιβλίου είναι η παρουσίαση των ε- ρευνητικών δεδομένων που έχουν πραγματοποιηθεί με στόχο την καταγραφή, ερμηνεία και πρόβλεψη του φαινομένου του ντόπινγκ στον Ελληνικό χώρο. Το ντόπινγκ και γενικότερα η χρήση παράνομων ουσιών και μεθόδων αποτελεί μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα στο χώρο του υψηλού αγωνιστικού αθλητισμού, για το μέγεθος της οποίας διατυπώνονται διαφορετικές εκτιμήσεις, οι οποίες αποτελούν ένα από τα σημεία της διαφωνίας μεταξύ των διαφόρων αθλητικών επιστημών και της ισχύουσας κοινωνικής πραγματικότητας. Όμως, τα τελευταία χρόνια, εκτός από τον πρωταθλητισμό, τη μαζική άθληση και το χώρο του fitness, εμφανίζονται πιο συχνά περιστατικά κυρίως σε άλλους κοινωνικούς, εκπαιδευτικούς και επαγγελματικούς χώρους. Η παρατήρηση αυτή ενισχύεται από διεθνή ερευνητικά δεδομένα, τα οποία αποτελούν μια προβολή των μελλοντικών εξελίξεων στο ζήτημα του ντόπινγκ και στην πατρίδα μας. Για το λόγο αυτό πολλοί ερευix

11 ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ - ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ νητές με εξελικτικό και ανθρωπολογικό θεωρητικό υπόβαθρο προτείνουν την ένταξη της θεματικής του ντόπινγκ στο γενικότερο πλαίσιο των συμπεριφορών κλεψίματος και της φυσιολογικής επιδίωξης του ανθρώπου για προσπορισμό πλεονεκτημάτων. Άλλοι ερευνητές υιοθετούν την προοπτική υπό το πρίσμα των εξελίξεων στην έρευνα, ενώ υπάρχουν και μελετητές που αναδεικνύουν τις ιστορικο-φιλοσοφικές πτυχές του ζητήματος της χρήσης παράνομων ουσιών και μεθόδων. Τα τελευταία χρόνια ο WADA διεύρυνε το πλαίσιο της κατανόησης και διαχείρισης του φαινομένου με κοινωνικοψυχολογικές μελέτες, οι οποίες αποτελούν μια ελπιδοφόρα προοπτική για το σχεδιασμό παρεμβάσεων και την ενίσχυση των προσπαθειών για ανάσχεση του φαινομένου. Στο πρώτο κεφάλαιο ο Λάμπρος Λαζούρας, PhD, ψυχολόγος και Λέκτορας του Διεθνούς Τμήματος του Πανεπιστημίου του Sheffield καταπιάνεται με τα συμπληρώματα διατροφής, το ντόπινγκ και τη σχέση τους με τη δημόσια υγεία. Υποστηρίζει ότι το 1994 αποτελεί ένα κομβικό χρονικό σημείο, γιατί το Α- μερικάνικο Κογκρέσο ψήφισε νόμο που επέτρεψε την ελεύθερη διαφήμιση και διάθεση συμπληρωμάτων διατροφής, βιταμινών και παρόμοιων σκευασμάτων. Έκτοτε η αγορά των συμπληρωμάτων διατροφής γνώρισε μεγάλη άνθηση με απρόβλεπτες κοινωνικές, οικονομικές και ψυχολογικές επιπτώσεις τόσο για τους αθλητές όσο και τις ευρύτερες κοινωνικές ομάδες. Στο πλαίσιο αυτό ο ερευνητής εξετάζει την υπόθεση της διόδου, η οποία αναγνωρίζει τα συμπληρώματα διατροφής ως πρόδρομο για τη χρήση ντόπινγκ. Τέλος αναδεικνύει το ρόλο της εκπαίδευσης διατυπώνοντας την θέση ότι αυτή μπορεί να αποτελέσει ανάχωμα στην προσχώρηση σε παράνομες ουσίες ντόπινγκ. Στο δεύτερο κεφάλαιο ο Καθηγητής βιοχημείας της άσκησης κ. Βασίλειος Μούγιος αναπτύσσει τον μακροσκελή κατάx

12 ΠΡΟΛΟΓΟΣ λογο των συνεπειών που έχει η χρήση απαγορευμένων ουσιών και ντόπινγκ στην υγεία των αθλητών. Αναδεικνύει τα προβλήματα της ερευνητικής μεθοδολογίας των πειραματικών μελετών επικεντρώνοντας στην έλλειψη διπλά τυφλών μελετών, ώστε οι οποιεσδήποτε αλλαγές στην υγεία να μπορούν να αποδοθούν με ασφάλεια στην ερευνώμενη ουσία. Κάνοντας μια συνολική α- ποτίμηση των ερευνητικών δεδομένων από τις βιοιατρικές επιστήμες, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι όσοι, ξεπερνώντας το ηθικά απαράδεκτο του θέματος, επιθυμούν να πειραματιστούν με τη χρήση απαγορευμένων ουσιών ή μεθόδων, καλό θα είναι να σταθμίσουν τα σχετικά επιστημονικά δεδομένα πριν λάβουν την απόφασή τους (Μούγιος, 2013, 39). Ο σκοπός του τρίτου κεφαλαίου του Λάμπρου Λαζούρα, PhD, ψυχολόγου και Λέκτορα του Διεθνούς Τμήματος του Πανεπιστημίου του Sheffield είναι να καταγράψει τους λόγους και τις αιτίες που οδηγούν στο ντόπινγκ μέσα από την ανασκόπηση δημοσιευμένων επιστημονικών μελετών από το χώρο των κοινωνικών επιστημών. Κάνει αναφορά στο ρόλο της ηθικής στάσης και των ηθικών προσανατολισμών των αθλητών και συζητά τα αποτελέσματα μελετών που αφορούν στις κοινωνικές και γνωστικές διαστάσεις του ντόπινγκ. Αναδεικνύει τα πλεονεκτήματα από την εκτίμηση του ρόλου της ευγενούς άμιλλας και της ηθικής αποδέσμευσης ως ψυχολογικών μηχανισμών που ενεργοποιούνται για να προστατέψουν την αυτο-εικόνα του ατόμου, όταν αυτό σχεδιάζει και εκδηλώνει συμπεριφορές που είναι αντίθετες με τα κοινωνικά πρότυπα, τις κοινωνικές συμβάσεις, ή ακόμη και με τις προσωπικές ηθικές αξίες του ατόμου. Παρουσιάζει ορισμένα δοκιμασμένα μοντέλα πρόβλεψης της συμπεριφοράς, επικεντρώνοντας σε μοντέλα σύνθεσης που μελετούν την συνδυασμένη επίδραση προδιαθέσεων και στοιχείων της κατάστασης στην πρόβλεψη της ανθρώπινης συμπεxi

13 ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ - ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ριφοράς. Παρουσιάζει μια έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού και χρηματοδοτήθηκε εξολοκλήρου από το πρόγραμμα κοινωνικής έρευνας του WADA. Τα αποτελέσματα της έρευνας υποστήριξαν τις σχέσεις μεταξύ προδιαθέσεων και στοιχείων της κατάστασης και καταδεικνύουν την ανάγκη για υιοθέτηση ολοκληρωμένων θεωρητικών μοντέλων στην έρευνα των ψυχολογικών παραμέτρων του ντόπινγκ. Στο τέταρτο κεφάλαιο ο Λέκτορας του ΤΕΦΑΑ του ΑΠΘ κ. Βασίλειος Μπαρκούκης διαπιστώνει ότι η πρακτική της τιμωρίας και του εκφοβισμού δεν απέδωσε τα αναμενόμενα αποτελέσματα στην αντιμετώπιση της χρήσης ουσιών ντόπινγκ. Αυτό οδήγησε στην προσπάθεια για πληρέστερη κατανόηση των ψυχολογικών διαδικασιών που συνδέονται με τη χρήση ουσιών ντόπινγκ. Στη βάση αυτών των διαδικασιών προτείνει στρατηγικές και δράσεις που στοχεύουν πλέον στην πρόληψη και όχι στην αντιμετώπιση της χρήσης ουσιών ντόπινγκ. Αναδεικνύει το ρόλο μιας σειράς προδιαθέσεων, οι οποίες μπορούν να αποτελέσουν έναν ισχυρό προστατευτικό παράγοντα κατά της χρήσης απαγορευμένων ουσιών. Τέλος, επισημαίνει, ότι οι δράσεις ενημέρωσης για την πραγματική συχνότητα χρήσης, τις επιπτώσεις στην υγεία, τα ηθικά ζητήματα που προκύπτουν και τις στρατηγικές για αντίσταση στους πειρασμούς θα δώσουν επιπλέον εφόδια στους αθλητές/-τριες ώστε να λάβουν την αποτρεπτική απόφαση σχετικά με τη χρήση ουσιών ντόπινγκ. Στο πέμπτο κεφάλαιο ο Καθηγητής αθλητικής ψυχολογίας του ΤΕΦΑΑ του ΑΠΘ Χαράλαμπος Τσορμπατζούδης διατυπώνει ορισμένες αιτιολογικές ερμηνείες στο ερώτημα γιατί το ντόπινγκ δεν αποτελεί ένα απλό πλεονέκτημα στον αθλητισμό; Κατά την άποψή του η αποτίμηση της κατάστασης που επικρατούσε πριν μερικά χρόνια επιτρέπει το συμπέρασμα ότι οι βιοιxii

14 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ατρικές προσεγγίσεις, με την υιοθέτηση εκφοβιστικών κυρίως πρακτικών, δεν είχαν τα αναμενόμενα αποτελέσματα στην εξήγηση και ανάσχεση του φαινομένου και ότι άρχισε να αναδεικνύεται ευρύτερα ο ρόλος των μαθησιακών και κοινωνικοψυχολογικών δεδομένων. Σε ιδιαίτερη ενότητα περιγράφει και αναλύει το θεώρημα πώς η χρήση νέων τεχνολογιών και τεχνικών, διεύρυνε την απόσταση της σωματικότητας του αθλητή από την επίδοση ή την απόδοσή του και δημιούργησε μια ασαφή εικόνα για την ατομική του ευθύνη. Αναδεικνύει τα αδύνατα σημεία των θεωριών που έχουν διατυπωθεί για τις ισοτιμίες και προτρέπει στην υιοθέτηση πιο ολιστικών και διεπιστημονικών προσεγγίσεων για διευρυμένη κατανόηση και πιο ανθρωπιστική αντιμετώπιση του φαινομένου του ντόπινγκ. Η επιχειρηματολογία του καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το ντόπινγκ είναι γενικότερο κοινωνικό φαινόμενο που αγγίζει όλα τα στρώματα της κοινωνίας, όλες τις ηλικίες και πολλούς επαγγελματικούς χώρους. Και ως τέτοιο πρέπει να ενταχθεί στα ζητήματα της δημόσιας και κοινωνικής υγείας. Αντίστοιχα, πολυδιάστατες πρέπει να είναι και οι προσεγγίσεις για την αντιμετώπισή του. Στο έκτο κεφάλαιο ο Βασίλειος Μπαρκούκης, Λέκτορας του ΤΕΦΑΑ του ΑΠΘ, παρουσιάζει τους άξονες ενός παρεμβατικού προγράμματος, το οποίο περιλαμβάνει: α) ενότητες ενημέρωσης, β) δράσεις για την αποδυνάμωση των αμυντικών μηχανισμών των αθλητών/-τριών, γ) δράσεις για την αύξηση της αποτελεσματικής αντίστασης στους πειρασμούς, δ) ενότητες για την ψυχολογική ενδυνάμωση των αθλητών/-τριών κατά τη διαδικασία λήψης απόφασης σχετικά με τη χρήση απαγορευμένων ουσιών, και ε) δραστηριότητες συνεργατικής μάθησης. Το πρόγραμμα παρέχει ένα πλαίσιο που ενσωματώνει τα πορίσματα των πλέον σύγχρονων ερευνών και καλύπτει τα κενά άλλων δράσεων που διάσπαρτα έχουν προηγηθεί. Προτρέπει για συxiii

15 ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ - ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ στηματική αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των στόχων του προγράμματος, ώστε να αναδειχθεί το πραγματικό μέγεθος και η συμβολή του στην ανάσχεση του φαινομένου του ντόπινγκ. Κλείνοντας την προλογική αυτή ενότητα της συνοπτικής παρουσίασης των περιεχομένων, δηλώνουμε ότι η ανατροφοδότηση από τους αναγνώστες είναι επιθυμητή και θα βοηθήσει στη μελλοντική βελτίωση των κειμένων και των θεματολογιών που αναπτύσσονται στο βιβλίο. Ως εκδότες αυτού του εγχειριδίου, που συνοψίζει τα νέα ευρήματα και τις τάσεις στο χώρο των απαγορευμένων ουσιών και του ντόπινγκ, σας ευχόμαστε καλό διάβασμα. Χαράλαμπος Τσορμπατζούδης Βασίλειος Μπαρκούκης Λάμπρος Λαζούρας xiv

16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ Λαζούρας Λάμπρος, PhD, Λέκτορας Ψυχολογίας, International Faculty of the University of Sheffield 1.1 Εισαγωγή Το 1997 ξεκίνησα να γυμνάζομαι συστηματικά. Στο γυμναστήριο που πήγαινα, κάπου σε μια γειτονιά στο κέντρο της Α- θήνας, μια μέρα με πλησίασε ένας προπονητής και μου είπε πως έχω δυνατότητες να βελτιώσω σημαντικά την απόδοσή μου, αρκεί να χρησιμοποιούσα τη σωστή στρατηγική. Η στρατηγική αυτή είχε δύο σκέλη. Το πρώτο αφορούσε τη δομή της προπόνησης και περιλάμβανε την εναλλαγή ορισμένων ασκήσεων σε τακτά χρονικά διαστήματα. Το δεύτερο σκέλος αφορούσε στη βελτιστοποίηση της διατροφής. Αυτό είχε να κάνει με την ποσότητα και την ποιότητα των τροφών που κατανάλωνα, αλλά κυρίως με τη χρήση ειδικών συμπληρωμάτων διατροφής. Τα συμπληρώματα αυτά ήταν σκευάσματα που υποτίθεται ότι θα βελτίωναν την αθλητική απόδοση και θα ενίσχυαν την άμυνα και την καλή λειτουργία του οργανισμού. Εκείνη την εποχή υπήρχαν μόνο λίγα καταστήματα στην Αθήνα που πωλούσαν συμπληρώματα διατροφής για αθλητές. Ακολουθώντας 1

17 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ πιστά τις προτροπές του προπονητή, ορισμένες μέρες, όταν έ- νιωθα έλλειψη ενέργειας, έπινα ενεργειακά ποτά με καφεΐνη και γκουαράνα πριν την προπόνηση. Αμέσως μετά την άσκηση κατανάλωνα σκόνη πρωτεΐνης ορού γάλακτος (whey protein) για να έχω γρηγορότερη αποκατάσταση και ενίοτε χρησιμοποιούσα σκευάσματα πολυβιταμινών για να τονώσω τη φυσική άμυνα του οργανισμού μου. Πριν το 1994, τα περισσότερα από αυτά τα σκευάσματα ήταν είτε άγνωστα, είτε δυσεύρετα στην ελληνική αγορά. Αν κάποιος ήθελε να καταναλώσει πρωτεΐνη σε σκόνη ή πολυβιταμίνες και μέταλλα δεν είχε παρά να αγοράσει παιδικές τροφές. Σήμερα, το 2013, κάθε φορά που τελειώνω την προπόνηση στο γυμναστήριο μέσα στα αποδυτήρια συναντώ αρκετά άτομα που κουβαλούν μαζί τους shakers, αμπούλες και μπουκάλια με χρωματιστά υγρά, κουτάκια με βιταμίνες και γυάλινα δοχεία με πολύχρωμα χάπια. Όλα νόμιμα και αγορασμένα από τα διάφορα καταστήματα συμπληρωμάτων διατροφής στις γειτονιές της Θεσσαλονίκης ή από διαδικτυακά καταστήματα στην άλλη ά- κρη της Ευρώπης ή της Αμερικής. Τα χρησιμοποιούν άτομα διαφόρων ηλικιών, κυρίως νέοι αθλούμενοι αλλά και άτομα μέσης ηλικίας που δε στοχεύουν απαραίτητα στον πρωταθλητισμό. Πρόκειται για αγωνιστές της ζωής που ξεκλέβουν μια-δυο ώρες την ημέρα για να τις αφιερώσουν στον εαυτό τους. Το κυριότερο συμπέρασμα αυτής της αναπόλησης είναι ότι τα σκευάσματα που κάποτε γνώριζα θεωρούνται πια ξεπερασμένα. Νέα σκευάσματα, φόρμουλες και πατέντες συμπληρωμάτων διατροφής κυκλοφορούν καθημερινά στο εμπόριο. Πράγματι μια μεγάλη ποικιλία διατροφικών συμπληρωμάτων είναι διαθέσιμη στην αγορά και είναι αρκετά μεγάλη για να ικανοποιήσει και τους πιο απαιτητικούς. 2

18 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Την ίδια στιγμή, στη διαδικτυακή σελίδα του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΟΦ) αναρτώνται περιστασιακά αναφορές και προειδοποιήσεις ανάκλησης διατροφικών συμπληρωμάτων. Στις περισσότερες ανακοινώσεις του, ο ΕΟΦ προτρέπει τους καταναλωτές να μην προτιμούν προϊόντα που πωλούνται στο διαδίκτυο καθώς είναι δύσκολο να ελεγχθεί και να πιστοποιηθεί η ποιότητα και η ασφάλειά τους. Ο συνήθης λόγος α- νάκλησης είναι ότι ορισμένες παρτίδες διατροφικών συμπληρωμάτων ήταν επιμολυσμένες με τοξικές ουσίες (π.χ. βαρέα μέταλλα), ή με παράνομα βελτιωτικά της αθλητικής απόδοσης, όπως τα αναβολικά στεροειδή και άλλες ουσίες ντόπινγκ. Κατά συνέπεια προκύπτουν ερωτήματα. Είναι άραγε τα διατροφικά συμπληρώματα επικίνδυνα για την υγεία; Μήπως τα προϊόντα που ανακαλούνται αποτελούν μεμονωμένες περιπτώσεις, όπως άλλωστε συμβαίνει και σε άλλα προϊόντα όπως τα γάλατα, τα γιαούρτια, τα ψάρια και τα κρέατα; Τι είναι αυτό που άλλαξε στην αγορά των συμπληρωμάτων διατροφής από το 1994 μέχρι σήμερα και οδήγησε σε πληθώρα σκευασμάτων και επιλογών; Σε ποιους απευθύνονται τα συμπληρώματα διατροφής; Μπορεί η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής από αθλητές να κριθεί παράνομη και να συμπεριληφθεί στις απαγορευμένες μεθόδους ντόπινγκ; Αυτά είναι ορισμένα από τα ερωτήματα, στα οποία θα γίνει προσπάθεια να δοθεί απάντηση σ αυτό το κεφάλαιο, ξεκινώντας από μια σύντομη ανασκόπηση στην ανάπτυξη της αγοράς των συμπληρωμάτων διατροφής : το έτος ορόσημο για τη βιομηχανία συμπληρωμάτων διατροφής Το 1994, μετά από έντονες πιέσεις από εμπόρους και εταιρίες συμπληρωμάτων διατροφής, το Αμερικάνικο Κογκρέσο ψήφισε ένα νόμο (Dietary Supplement Health and Education Act 3

19 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ of 1994 ή DSHEA) που επέτρεπε την ελεύθερη διαφήμιση και διάθεση συμπληρωμάτων διατροφής, βιταμινών και συναφών σκευασμάτων (π.χ., φυτικά προϊόντα, φυτικά συμπληρώματα διατροφής, βότανα κ.λπ.). Σύμφωνα με το DSHEA οι αρμοδιότητες της υπηρεσίας ελέγχου τροφίμων της Αμερικής (FDA) περιορίστηκαν σημαντικά όσον αφορά τον έλεγχο και την πιστοποίηση ποιότητας και ασφάλειας των συμπληρωμάτων διατροφής. Συγκεκριμένα, ο μόνος υπεύθυνος για τη διασφάλιση της ποιότητας των διατροφικών συμπληρωμάτων ήταν οι κατασκευάστριες εταιρίες. Συνεπώς, για να γίνει διαθέσιμο ένα συμπλήρωμα διατροφής στο ευρύ κοινό αρκούσε μια ανακοίνωση της εταιρίας που το κατασκεύαζε ότι το προϊόν έχει ελεγχθεί και είναι ασφαλές ως προς τη χρήση του, χωρίς κανένα περαιτέρω έλεγχο από την υπηρεσία τροφίμων, φαρμάκων ή κάποιου άλλου ελεγκτικού μηχανισμού. Απαραίτητη προϋπόθεση ήταν να αναγράφονται τα διατροφικά στοιχεία του συμπληρώματος και να επισημαίνεται στους καταναλωτές ότι η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής δεν αποσκοπεί στην αντικατάσταση μιας ισορροπημένης διατροφής, τη διάγνωση και τη θεραπεία ασθενειών. Με απλά λόγια, οι κατασκευαστές συμπληρωμάτων διατροφής δεν είναι υποχρεωμένοι να γνωστοποιήσουν τα προϊόντα τους στις αρμόδιες ελεγκτικές υπηρεσίες και ο λόγος τους αποτελεί το κυριότερο εχέγγυο για την ασφάλεια και ποιότητα των προϊόντων τους. Επίσης, σύμφωνα με το DSHEA ο υπεύθυνος καταναλωτής θα πρέπει να φροντίζει να ενημερώνεται κατάλληλα πριν την αγορά συμπληρωμάτων διατροφής. 1.3 Ποιος χρησιμοποιεί συμπληρώματα διατροφής; Η ελεύθερη κυκλοφορία των συμπληρωμάτων διατροφής χωρίς αυστηρές προδιαγραφές ποιοτικού ελέγχου, σε συνδυασμό με την αύξηση των τιμών των φαρμακευτικών προϊόντων 4

20 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 οδήγησε στην αλματώδη ανάπτυξη της βιομηχανίας συμπληρωμάτων διατροφής. Οι Marcus και Grollman (2013) ανέφεραν ότι το 2001, οχτώ μόλις χρόνια μετά την ψήφιση του DSHEA, η μέση ετήσια κατανάλωση συμπληρωμάτων διατροφής στην Αμερική κοστολογούνταν στα 17.8 δις δολάρια. Επίσης, σύμφωνα με μια άλλη μελέτη, το 2005 οι πωλήσεις συμπληρωμάτων διατροφής πέρασαν τα 20 δις δολάρια και, από το 2003 ως το 2006, περίπου οι μισοί Αμερικανοί, ανάμεσα τους περίπου το 70% των ηλικιωμένων άνω των 70 ετών, δήλωναν ότι χρησιμοποιούν τακτικά συμπληρώματα διατροφής (Bailey et al., Chiou et al., 2011). Μια διαχρονική συγκριτική μελέτη στην Ευρώπη (Skeie et al., 2009) έδειξε ότι κατά την πενταετία τα ποσοστά χρήσης συμπληρωμάτων διατροφής διέφεραν σημαντικά μεταξύ των χωρών αλλά και μεταξύ των δύο φύλων. Συγκεκριμένα, στις γυναίκες αποδίδονταν υψηλότερα ποσοστά κατανάλωσης συμπληρωμάτων διατροφής σε σχέση με τους άντρες και το ποσοστό χρήσης ήταν πολύ μεγαλύτερο στις βόρειες απ ό,τι στις Μεσογειακές χώρες. Για παράδειγμα ενώ η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής στη Δανία ήταν 51% στους άντρες και 65.8% στις γυναίκες, τα αντίστοιχα ποσοστά στην Ελλάδα ήταν 2% και 6.7%. Αυτά τα ευρήματα επισημαίνουν την διακύμανση στη συχνότητα χρήσης συμπληρωμάτων διατροφής στο γενικό πληθυσμό. Όμως η έγκυρη και αξιόπιστη καταγραφή της χρήσης συμπληρωμάτων διατροφής στο γενικό πληθυσμό είναι δύσκολο να πραγματοποιηθεί για τους εξής λόγους. Πρώτον, τα συμπληρώματα διατροφής ποικίλουν και περιλαμβάνουν διάφορες κατηγορίες σκευασμάτων που έχουν διαφορετικές χρήσεις και σκοπούς. Αυτή η ποικιλία αφενός μεν δεν αποτυπώνεται συνήθως στις σχετικές μελέτες και αφετέρου επικρατεί σύγχυση ό- σον αφορά την κατάταξή τους σε διάφορες κατηγορίες. Δεύτε- 5

21 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ρον, τα συμπληρώματα διατροφής έχουν κόστος και συνεπώς η χρήση τους είναι πιθανό να συμβαδίζει με την οικονομική ευμάρεια του πληθυσμού. Είναι πιο εύκολο για έναν εύπορο άνθρωπο να καταναλώσει συμπληρώματα διατροφής παρά για έναν άπορο ή κάποιον με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες. Μάλιστα, μια πρόσφατη οικονομική μελέτη (Schroeter et al., 2013) προτείνει ότι η χρήση ορισμένων τύπων συμπληρωμάτων διατροφής (π.χ., βιταμίνες) πρέπει να θεωρείται ως δείκτης υγιούς διατροφής. 1.4 Συμπληρώματα διατροφής και αθλητισμός Η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής είναι ευρέως διαδεδομένη στο χώρο του επαγγελματικού και του ερασιτεχνικού α- θλητισμού, αλλά και στο πλαίσιο της φυσικής δραστηριότητας. Οι μελέτες καταγραφής του φαινομένου σε αθλητές και ασκούμενους τείνουν να είναι πιο ακριβείς από αυτές που έχουν διεξαχθεί σε γενικό πληθυσμό κυρίως επειδή η έμφαση δίνεται σε συγκεκριμένες κατηγορίες συμπληρωμάτων που υποβοηθούν ή ενισχύουν την αθλητική απόδοση. Η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής είναι αρκετά δημοφιλής σε αθλητές υψηλού επιπέδου που συμμετέχουν σε διεθνείς αθλητικές διοργανώσεις και στους Ολυμπιακούς αγώνες (Tsitsimpikou et al., 2009). Στα πλαίσια του ερασιτεχνικού αθλητισμού και της φυσικής δραστηριότητας, οι Backhouse και συν. (2011) αναφέρουν σχετικές μελέτες που δείχνουν ότι πάνω από 85% των φοιτητών και 71% μαθητών Γυμνασίου-Λυκείου που γυμνάζονται χρησιμοποιούν συστηματικά συμπληρώματα διατροφής. Μια πρόσφατη μελέτη (Tsitsimpikou et al., 2011) που πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα σε 329 ενήλικες αθλούμενους από γυμναστήρια της Αθήνας, έδειξε ότι το 41% χρησιμοποιούσε συμπληρώματα διατροφής τα πιο δημοφιλή συμπληρώματα ήταν τα αμινοξέα, διάφορα 6

22 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 είδη πρωτεϊνών και οι βιταμίνες. Από το σύνολο των χρηστών, οι περισσότεροι (61.7%) αγόραζαν τα σκευάσματα από καταστήματα συμπληρωμάτων διατροφής, ενώ μόλις 17.1% είχαν συμβουλευθεί κάποιον ειδικό (π.χ., αθλητίατρο, γιατρό, διατροφολόγο). Τα στοιχεία από το γενικό πληθυσμό αλλά και από το χώρο της άθλησης υποδεικνύουν ότι η βιομηχανία συμπληρωμάτων διατροφής βρίσκεται σε άνθηση, τουλάχιστον κατά την τελευταία δεκαετία, καθώς και ότι το μέλλον της θα είναι επίσης προσοδοφόρο με το διαδίκτυο να αποτελεί το κύριο μέσο προώθησης των συμπληρωμάτων διατροφής σε όλο τον κόσμο, ανεξαρτήτως γεωγραφικών συνόρων. Σε χαμηλότερες τιμές από τα συμβατικά καταστήματα, ο καταναλωτής έχει πλέον μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή του μεγάλη ποικιλία συμπληρωμάτων διατροφής, μπορεί να συγκρίνει τιμές, να διαμορφώσει το πλάνο των αγορών του σε σχέση με τις οικονομικές του δυνατότητες και, ακολούθως, να επιλέξει τα συμπληρώματα διατροφής που επιθυμεί. Η αγορά πραγματοποιείται εξ ολοκλήρου μέσω του διαδικτύου και τα προϊόντα φτάνουν μετά από λίγες ημέρες στον τελικό καταναλωτή μέσω ταχυδρομικής αποστολής. Το βασικό ερώτημα όμως παραμένει. Είναι απολύτως ασφαλή; Αρκεί η δέσμευση των εταιριών για τη διασφάλιση της ποιότητας; Μήπως είναι απαραίτητοι πιο εντατικοί έλεγχοι για την προστασία των καταναλωτών; 1.5 Συμπληρώματα διατροφής: Πρόδρομος του ντόπινγκ ή ασφαλής εναλλακτική λύση για τη βελτίωση της αθλητικής απόδοσης; Στην προηγούμενη ενότητα τονίστηκε ότι η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής είναι αρκετά δημοφιλής στον αθλητισμό, από τους επαγγελματίες και υψηλού αγωνιστικού επιπέδου α- 7

23 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ θλητές αλλά και από τους ασκούμενους στα γυμναστήρια. Ο κυριότερος λόγος για τη χρήση τους είναι ότι τα συμπληρώματα διατροφής έχουν ευεργετικές ιδιότητες στην αθλητική απόδοση. Για παράδειγμα, η πρόσληψη πρωτεϊνών και αμινοξέων θεωρείται ότι βοηθά σημαντικά στην αποκατάσταση μετά από την έντονη προπόνηση ή φυσική δραστηριότητα, και βοηθά στην ανάπτυξη της καθαρής μυϊκής μάζας στην προπόνηση με αντιστάσεις. Μάλιστα, η Διεθνής Εταιρία Αθλητικής Διατροφής (International Society of Sports Nutrition) το 2007 ανακοίνωσε τις επίσημες θέσεις της για τη χρήση πρωτεϊνών και αμινοξέων, στις οποίες μεταξύ άλλων αναφέρει ότι η λήψη γρ. πρωτεΐνης ανά κιλό (Kgr) σωματικού βάρους έχει ευεργετικές ιδιότητες σε άτομα που ασκούνται συστηματικά, δεν επιβαρύνει τον οργανισμό και βοηθά στην αποκατάσταση των μυών έπειτα από την άσκηση ή την προπόνηση. Επίσης, η λήψη συγκεκριμένων τύπων αμινοξέων (π.χ., BCAA) ενισχύει την αθλητική απόδοση και την αποκατάσταση από την άσκηση (Campbell et al., 2007). Παρόμοια ευρήματα έχουν διαπιστωθεί και σε άλλες εμπειρικές μελέτες αναφορικά με τη χρήση της κρεατίνης, η οποία βοηθά στην αντιμετώπιση της συσσώρευσης γαλακτικού οξέως στους μυς και την αύξηση της παραγωγής ενέργειας κατά τη διάρκεια της προπόνησης (π.χ., Jager et al., 2008). Δεδομένου ότι τα παραπάνω συμπληρώματα διατροφής δεν αποτελούν απαγορευμένες ουσίες ή μεθόδους ντόπινγκ, κάποιος μπορεί εύλογα να ισχυριστεί ότι τα συμπληρώματα διατροφής είναι μια ασφαλής εναλλακτική λύση για αθλητές που επιθυμούν να βελτιώσουν την απόδοσή τους. Και αυτό θα ήταν μια πραγματικότητα, αν η αγορά των συμπληρωμάτων διατροφής στηριζόταν μόνο στη διάθεση προϊόντων όπως οι πρωτεΐνες, οι βιταμίνες, τα αμινοξέα και η κρεατίνη. 8

24 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Όμως αρκετές εταιρίες προωθούν συμπληρώματα διατροφής που συχνά μοιάζουν με απαγορευμένες ουσίες, είτε περιέχουν συστατικά που θα μπορούσαν να δώσουν ένα ψευδές θετικό αποτέλεσμα σε έναν έλεγχο ντόπινγκ. Τα προ-ορμονικά (prohormones) συμπληρώματα διατροφής καθώς και τα λεγόμενα βελτιωτικά της σεξουαλικής ζωής (sexual life enhancers) ή τα προωθητικά τεστοστερόνης (testo boosters) αποτελούν τον κακό λύκο που έρχεται να μολύνει το χώρο της αθλητικής διατροφής. Μια σύντομη ανασκόπηση στις ανακλήσεις συμπληρωμάτων διατροφής από τον ΕΟΦ είναι αρκετή για να δείξει ότι τα περισσότερα νόμιμα σκευάσματα που υπόσχονται αναβολικές ιδιότητες όπως η ενίσχυση των ορμονών και η αύξηση της τεστοστερόνης είναι ουσιαστικά σκευάσματα επιμολυσμένα με απαγορευμένες ουσίες ντόπινγκ (π.χ., δεϋδροεπιανδροστερόνη ή DHEA) ή άλλες φαρμακευτικές ουσίες που χορηγούνται μόνο με ιατρική συνταγή (π.χ., Ταδαλαφίλη ή Viagra). Επίσης, το 2000 ο Nortier και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν μια σχετική μελέτη στο έγκριτο ιατρικό περιοδικό The New England Journal of Medicine, στην οποία διαπίστωσαν ότι ένα σφάλμα στην παραγωγή και συσκευασία διατροφικών συμπληρωμάτων για απώλεια βάρους είχε ως αποτέλεσμα την μόλυνση των συγκεκριμένων σκευασμάτων με μια ουσία που προκαλεί ουροθηλιακό καρκίνωμα μια συχνή μορφή καρκίνου στις δυτικές κοινωνίες. Μια άκρως αποκαλυπτική μελέτη για την ποιότητα και την ασφάλεια των συμπληρωμάτων διατροφής δημοσιεύτηκε το 2008 από τον Geyer και τους συνεργάτες του στο ειδικό τεύχος για το ντόπινγκ του περιοδικού Journal of Mass Spectrometry. Η μελέτη ανέλυσε τα συστατικά 634 νόμιμων διατροφικών συμπληρωμάτων που είχαν αγοραστεί σε 13 διαφορετικές χώρες την περίοδο Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι περίπου 15% των συμπληρωμάτων διατροφής που ελέγχθηκαν ήταν επιμολυσμένα με απαγο- 9

25 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ρευμένες ουσίες ντόπινγκ, όπως αναβολικά στεροειδή και προορμονικές ουσίες. Στην ίδια μελέτη αναφέρεται ότι ακόμη και σκευάσματα βιταμινών C και μαγνησίου ήταν νοθευμένα με την ουσία στανοζολόλη (stanozolol) την ουσία που κόστισε το χρυσό μετάλλιο και κατέστρεψε την καριέρα του διάσημου Καναδού δρομέα Ben Johnson στην Ολυμπιάδα της Σεούλ το Με βάση αυτά τα ευρήματα έχουν υποστηριχθεί οι θέσεις αθλητών που κατηγορήθηκαν για ντόπινγκ, ενώ είχαν καταναλώσει νόμιμα συμπληρώματα διατροφής, τα οποία, χωρίς οι χρήστες να το γνωρίζουν, περιείχαν απαγορευμένες ουσίες (Striegel, Vollkomer, Horstmann, & Niess, 2005). Τα παραπάνω ευρήματα επισημαίνουν ότι ακόμη και τα διατροφικά συμπληρώματα, τα οποία σε γενικές γραμμές θεωρούνται ασφαλή για τον ανθρώπινο οργανισμό και δεν ενοχοποιούνται για ντόπινγκ (π.χ., πρωτεΐνες, βιταμίνες), ενδέχεται στην πραγματικότητα να περιέχουν απαγορευμένες και επικίνδυνες για την ανθρώπινη υγεία ουσίες. Μια λύση θα ήταν να επιβληθούν αυστηρότεροι έλεγχοι στις εταιρίες παραγωγής συμπληρωμάτων διατροφής, να πραγματοποιούνται τακτικοί ποιοτικοί έλεγχοι και να βελτιωθεί το καθεστώς αναγραφής των διατροφικών στοιχείων των συμπληρωμάτων διατροφής, έτσι ώστε οι τελικοί καταναλωτές να είναι πλήρως ενημερωμένοι για τις ουσίες που αποφασίζουν να αγοράσουν και να καταναλώσουν. Όμως, ακόμη κι αν διασφαλιζόταν η καθαρότητα των συμπληρωμάτων διατροφής, σχετικές μελέτες δείχνουν ότι η χρήση τους θα εξακολουθούσε να ενέχει κινδύνους για την υγεία και για την εμπλοκή των αθλητών με το ντόπινγκ. Οι αθλητές και οι ασκούμενοι που χρησιμοποιούν συμπληρώματα διατροφής συνήθως καταναλώνουν παράλληλα περισσότερο από ένα διατροφικό συμπλήρωμα. Η μέθοδος αυτή είναι γνωστή ως stacking (μια ελεύθερη απόδοση του όρου στην 10

26 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ελληνική γλώσσα είναι η σώρευση ) και αφορά στην ταυτόχρονη λήψη διαφορετικών συμπληρωμάτων διατροφής. Μ αυτό τον τρόπο οι χρήστες πιστεύουν ότι προσλαμβάνουν ταυτόχρονα διάφορα συστατικά που θα ενισχύσουν την απόδοσή τους, αλλά δεν υπάρχουν επαρκείς επιστημονικές μελέτες που να υποστηρίζουν αυτή την άποψη (Lazuras & Barkoukis, in press). Μάλιστα, μια σχετική μελέτη αναφέρει ότι ορισμένοι αθλητές χρησιμοποιούν ως και 20 διαφορετικά συμπληρώματα διατροφής ημερησίως προκειμένου να βελτιώσουν την απόδοσή τους και αγνοώντας τις πιθανές επιπτώσεις αυτής της πρακτικής στον οργανισμό τους και κυρίως σε όργανα που αφορούν το μεταβολισμό των τροφών όπως το ήπαρ (Petroczi, Naughton, Mazanov, Holloway, & Bingham, 2007). Μετά την αξιολόγηση των λόγων που δήλωναν οι αθλητές για τη χρήση συμπληρωμάτων διατροφής, οι ερευνητές κατέληξαν ότι υπάρχουν αρκετά κενά στις γνώσεις και την κατανόηση των αθλητών σχετικά με τα πραγματικά οφέλη των συμπληρωμάτων διατροφής στην υγεία. Αυτά τα κενά μπορούν να καλυφθούν επαρκώς από σχετικές εκπαιδευτικές παρεμβάσεις, οι οποίες όμως ακόμη δεν έχουν δει το φως της δημοσιότητας. Ένα ακόμη επιχείρημα ενάντια στη χρήση των συμπληρωμάτων διατροφής και ίσως το ισχυρότερο επιχείρημα μέχρι στιγμής παρουσιάζεται από την υπόθεση της διόδου. Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση, η συστηματική λήψη συμπληρωμάτων διατροφής ενισχύει την αντίληψη της χρήσης ουσιών για τη βελτίωση της αθλητικής απόδοσης και συνεπώς οδηγεί πιο εύκολα στη χρήση παράνομων ουσιών ντόπινγκ (δηλαδή τα συμπληρώματα διατροφής αποτελούν τη δίοδο για τη χρήση ουσιών ντόπινγκ). Αυτή η θέση έχει υποστηριχτεί από σχετικές μελέτες που δείχνουν ότι συγκριτικά με τους μη-χρήστες, ένα μεγαλύτερο ποσοστό χρηστών συμπληρωμάτων διατροφής ε- 11

27 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ μπλέκεται και στη χρήση ουσιών ντόπινγκ (Backhouse et al., 2011 Petroczi & Aidman, 2008). Οι Papadopoulos και συν. (2006) αναφέρουν σχετικά ότι οι φοιτητές που χρησιμοποιούσαν συμπληρώματα διατροφής ως μέρος της καθημερινής τους άσκησης ήταν τέσσερις φορές πιο πιθανό να αναφέρουν και χρήση ουσιών ντόπινγκ (π.χ., αναβολικά στεροειδή). Βέβαια τα κίνητρα για χρήση ουσιών ντόπινγκ διαφέρουν μεταξύ αθλητών και ασκουμένων. Οι αθλητές έχουν σκοπό να βελτιώσουν την απόδοσή τους και να κατακτήσουν μετάλλια και νίκες, ενώ οι ασκούμενοι ενδιαφέρονται περισσότερο για τα αισθητικά αποτελέσματα της χρήσης ουσιών (Papadopoulos et al., 2006 Tsochas, Lazuras, & Barkoukis, 2013). Οι μελέτες που υποστηρίζουν την υπόθεση της διόδου στηρίζονται σε συσχετίσεις και όχι σε εξέταση αιτιώδους συνάφειας. Δεν υπάρχουν δηλαδή προοπτικές μελέτες που δείχνουν ότι σε βάθος χρόνου η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής όντως οδηγεί στο ντόπινγκ. Ακόμη, οι σχετικές έρευνες δείχνουν ότι μεταξύ των αθλητών χρηστών συμπληρωμάτων διατροφής μόνο ένα ποσοστό (περίπου 1 στους 5) χρησιμοποιεί ουσίες ντόπινγκ (Backhouse et al., 2011). Αυτό σημαίνει ότι αρκετοί αθλητές θα προσχωρήσουν στη λήψη παράνομων ουσιών κατευθείαν, χωρίς να χρειάζεται να περάσουν από ένα είδος προπαρασκευαστικού σταδίου (π.χ., συμπληρώματα διατροφής). 1.6 Ασφαλής χρήση των συμπληρωμάτων διατρο φής: Ο ρόλος της εκπαίδευσης Οι παραπάνω απόψεις εγείρουν δύο σημαντικά ερωτήματα για τη χρήση συμπληρωμάτων διατροφής. Πρώτον, κατά πόσο τα διατροφικά συμπληρώματα είναι ασφαλή και καθαρά από οποιεσδήποτε άλλες τοξικές ή απαγορευμένες ουσίες ντόπινγκ. 12

28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Αν η ποιότητα και η καθαρότητα των συμπληρωμάτων διατροφής δεν πιστοποιηθεί με σχετικούς ελέγχους από τις αρμόδιες αρχές (π.χ., ΕΟΦ, FDA) τότε οι αθλητές που χρησιμοποιούν συμπληρώματα διατροφής διατρέχουν πάντα τον κίνδυνο να κατηγορηθούν για χρήση ουσιών ντόπινγκ. Πιο σημαντικό επίσης είναι ότι η απουσία ποιοτικών ελέγχων καθιστά τα συμπληρώματα διατροφής επικίνδυνα για τη δημόσια υγεία. Δεδομένης της ευρείας χρήσης αυτών των σκευασμάτων από μια μεγάλη μερίδα ασκούμενων από διαφορετικές ηλικίες, είναι επιτακτική η ανάγκη να διασφαλιστεί η ποιότητα των συμπληρωμάτων διατροφής ως προς τα συστατικά και τις διάφορες εκδοχές τους. Δεύτερον, αν υποτεθεί ότι τα συμπληρώματα διατροφής είναι εντελώς καθαρά από απαγορευμένες ουσίες, τότε η χρήση τους θα μπορούσε να θεωρηθεί ασφαλής εναλλακτική λύση ή πρόδρομος του ντόπινγκ; Οι μελέτες που στηρίζονται στην υ- πόθεση της διόδου υποστηρίζουν ότι η χρήση διατροφικών συμπληρωμάτων αποτελεί τον πρόδρομο του ντόπινγκ, χτίζοντας πεποιθήσεις και ενισχύοντας συμπεριφορές που ενθαρρύνουν τη χρήση ουσιών για τη βελτίωση της απόδοσης. Είναι όμως αξιοσημείωτο ότι μόνο μια μερίδα χρηστών συμπληρωμάτων διατροφής θα προσχωρήσουν στη χρήση ουσιών ντόπινγκ και ότι σχετικές μελέτες κατέδειξαν την ανάγκη για σωστή ενημέρωση και εκπαίδευση γύρω από τη χρήση συμπληρωμάτων διατροφής. Συνεπώς, τα συμπληρώματα διατροφής μπορούν είτε να λειτουργήσουν ως προπαρασκευαστικό στάδιο για τη χρήση ουσιών ντόπινγκ, είτε ως αποτρεπτικός παράγοντας. Αυτό που αναμένεται να διαφοροποιήσει το αποτέλεσμα είναι η εκπαίδευση και η ενημέρωση. Οι περισσότεροι χρήστες συμπληρωμάτων διατροφής ενημερώνονται μέσα από διαφημίσεις και από συζητήσεις με άλλα άτομα οι οποίοι μπορεί να είναι χρήστες 13

29 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ή και διακινητές ουσιών ντόπινγκ. Αυτού του είδους η πληροφόρηση μπορεί, σε πολλές περιπτώσεις, να οδηγήσει σε παρανοήσεις και εσφαλμένες αντιλήψεις σχετικά με την ασφαλή χρήση συμπληρωμάτων διατροφής. Ο ρόλος της εκπαίδευσης είναι ιδιαίτερα σημαντικός στην πρόληψη του ντόπινγκ στον αγωνιστικό αθλητισμό. Οι αθλητές είναι πιο πιθανό να βλέπουν το ντόπινγκ (και τη γενικότερη χρήση ουσιών, νόμιμων και παράνομων) σαν ένα μέσο για να πετύχουν το σκοπό τους (π.χ., νίκη στο πρωτάθλημα, κατάκτηση χρυσού μεταλλίου) και όχι σαν αυτοσκοπό. Η εκπαίδευση από τα πρώτα στάδια του αθλητισμού, όπως οι αθλητικές ακαδημίες, θα μπορούσε να θέσει τις βάσεις για την ουσιαστική και διαρκή πρόληψη του ντόπινγκ. Για παράδειγμα, τα κίνητρα ε- νασχόλησης με τον αθλητισμό (π.χ., συμμετέχω στον αθλητισμό για τη χαρά της συμμετοχής και όχι για τα μετάλλια), οι αξίες του ευ αγωνίζεσθαι, καθώς και η σωστή και ολοκληρωμένη ενημέρωση για θέματα αθλητικής διατροφής και ντόπινγκ (π.χ., ασφαλής χρήση συμπληρωμάτων διατροφής, πραγματικά οφέλη των διατροφικών συμπληρωμάτων, κίνδυνοι χρήσης ουσιών ντόπινγκ για την υγεία, άσκηση για υγεία και όχι για αισθητικά αποτελέσματα) μπορούν να προσδιορίσουν το πλαίσιο ανάπτυξης στρατηγικών πρόληψης του ντόπινγκ τόσο στον α- γωνιστικό αθλητισμό, όσο και στο πλαίσιο της φυσικής δραστηριότητας. Αυτή η προσπάθεια όμως θα ήταν μάταιη αν το κοινωνικό πλαίσιο ακύρωνε αυτές τις αρχές και ενίσχυε τη λογική του δυνατότερα, ψηλότερα, γρηγορότερα με κάθε κόστος. 14

30 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Σύνοψη Τα συμπληρώματα διατροφής αποτελούν μια εναλλακτική μορφή πρόσληψης βιταμινών και άλλων θρεπτικών συστατικών. Η αλόγιστη και επιπόλαιη χρήση τους ενέχει κινδύνους για την υγεία, όπως άλλωστε συμβαίνει και με την αλόγιστη χρήση των κανονικών τροφών. Η διάθεση και η κυκλοφορία των συμπληρωμάτων διατροφής θα πρέπει να διέπεται από αυστηρότερους ελέγχους έτσι ώστε να διασφαλίζεται η ποιότητα των εν λόγω σκευασμάτων αλλά και να προασπίζεται η υγεία των καταναλωτών. Τα συμπληρώματα διατροφής είναι ιδιαίτερα δημοφιλή στο χώρο του αθλητισμού, εφόσον η λήψη τους ενισχύει σημαντικά την αθλητική απόδοση και την αποκατάσταση. Η χρήση διατροφικών συμπληρωμάτων στον αθλητισμό θα πρέπει να πλαισιώνεται από κανόνες και επαρκή ενημέρωση για να αποφεύγονται περιστατικά κατάχρησης. Η εκπαίδευση γύρω από τη χρήση συμπληρωμάτων διατροφής μπορεί ακόμη να μειώσει και τον κίνδυνο προσχώρησης σε παράνομες ουσίες ντόπινγκ. Εν ολίγοις, τα συμπληρώματα διατροφής είναι ασφαλή εφόσον η σύστασή τους έχει ελεγχθεί διεξοδικά και η χρήση τους διέπεται από σωστή ενημέρωση και τήρηση των κανόνων χρήσης. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Backhouse, S. H., Whitaker, L., & Petróczi, A. (2011). Gateway to doping? Supplement use in the context of preferred competitive situations, doping attitude, beliefs, and norms. Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports. Bailey, R. L., Gahche, J. J., Lentino, C. V., Dwyer, J. T., Engel, J. S., Thomas, P. R., Betz, J. M., Sempos, C. T., & Picciano, M. F. (2011). Dietary supplement use in the United States, The Journal of Nutrition, 141(2),

31 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ Campbell, B., Kreider, R. B., Ziegenfuss, T., La Bounty, P., Roberts, M., Burke, D., Landis, J., Lopez, H., & Antonio, J. (2007). International Society of Sports Nutrition position stand: protein and exercise. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 4(8), 8. Chiou, W. B., Yang, C. C., & Wan, C. S. (2011). Ironic effects of dietary supplementation illusory invulnerability created by taking dietary supplements licenses health-risk behaviors. Psychological Science, 22(8), Geyer, H., Parr, M. K., Koehler, K., Mareck, U., Schänzer, W., & Thevis, M. (2008). Nutritional supplements cross contaminated and faked with doping substances. Journal of Mass Spectrometry, 43(7), Jager, R., Metzger, J., Lautmann, K., Shushakov, V., Purpura, M., Geiss, K. R., & Maassen, N. (2008). The effects of creatine pyruvate and creatine citrate on performance during high intensity exercise. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 5, 4. Lazuras, L., & Barkoukis, V. (in press). Performance enhancing drugs. Encyclopedia of Sport and Exercise Psychology. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. Marcus, D. M., & Grollman, A. P. (2013). Correcting the Record on Dietary Supplement Regulation Reply. JAMA Internal Medicine, 173(2), Nortier, J. L., Martinez, M. C. M., Schmeiser, H. H., Arlt, V. M., Bieler, C. A., Petein, M., & Vanherweghem, J. L. (2000). Urothelial carcinoma associated with the use of a Chinese herb (Aristolochia fangchi). New England Journal of Medicine, 342(23), Papadopoulos, F. C., Skalkidis, I., Parkkari, J., & Petridou, E. (2006). Doping use among tertiary education students in six developed countries. European Journal of Epidemiology, 21(4), Petróczi, A., & Aidman, E. V. (2008). Psychological drivers in doping: The life-cycle model of performance enhancement. Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy, 3, 7. Petróczi, A., Naughton, D. P., Mazanov, J., Holloway, A., & Bingham, J. (2007). Limited agreement exists between rationale and 16

32 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 practice in athletes' supplement use for maintenance of health: a retrospective study. Nutrition Journal, 6(1), 34. Schroeter, C., Anders, S., & Carlson, A. (2013). The Economics of Health and Vitamin Consumption. Applied Economic Perspectives and Policy, 35(1), Skeie, G., Braaten, T., Hjartåker, A., Lentjes, M., Amiano, P., Jakszyn, P.,... & Slimani, N. (2009). Use of dietary supplements in the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition calibration study. European Journal of Clinical Nutrition, 63, Striegel, H., Vollkommer, G., Horstmann, T., & Niess, A. M. (2005). Contaminated nutritional supplements legal protection for elite athletes who tested positive: A case report from Germany. Journal of Sports Sciences, 23(7), Tsitsimpikou, C., Tsiokanos, A., Tsarouhas, K., Schamasch, P., Fitch, K. D., Valasiadis, D., & Jamurtas, A. (2009). Medication use by athletes at the Athens 2004 Summer Olympic Games. Clinical Journal of Sport Medicine, 19(1), Tsitsimpikou, C., Chrisostomou, N., Papalexis, P., Tsarouhas, K., Tsatsakis, A., & Jamurtas, A. (2011). The use of nutritional supplements among recreational athletes in Athens, Greece. International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism, 21(5), 377. Tsochas, K., Lazuras, L., & Barkoukis, V. (2013). Psychosocial predictors of nutritional supplement use among leisure time exercisers. Performance Enhancement & Health, 2,

33

34 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΑΘΛΗΤΩΝ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΡΙΩΝ Βασίλειος Μούγιος, PhD Καθηγητής βιοχημείας της άσκησης ΤΕΦΑΑ-ΑΠΘ 2.1 Εισαγωγή Λίγα προβλήματα στο χώρο του αθλητισμού συνδυάζουν την ιδιομορφία και την αντιφατικότητα του ντόπινγκ. Η ιδιομορφία πηγάζει από το γεγονός ότι, ενώ είναι κατά βάση θέμα των βιολογικών επιστημών (φαρμακολογία, ιατρική, βιοχημεία), ο περισσότερος θόρυβος γίνεται όχι γύρω από τις επιδράσεις του στον ανθρώπινο οργανισμό, αλλά γύρω από τις νομικές, κοινωνικές, ηθικές, οικονομικές, αλλά ακόμη και πολιτικές του προεκτάσεις. Όσο για την αντιφατικότητα, αυτή έγκειται στο ότι φαίνεται να συμβαδίζουν «αρμονικά» η έντονη και ευρεία καταδίκη του από τους επίσημους αθλητικούς φορείς με την, κατά τα φαινόμενα, αμείωτη χρήση απαγορευμένων ουσιών και μεθόδων από αθλητές. Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζω, με σχετικώς εκλαϊκευμένο και συνοπτικό τρόπο, όσα θεωρώ ότι θα πρέπει να γνωρίζουν αθλητές, προπονητές και αθλητικοί παράγοντες για τις ανεπι- 19

35 ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΑΘΛΗΤΩΝ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΡΙΩΝ θύμητες επιδράσεις του ντόπινγκ στην υγεία. Δηλώνω προκαταβολικά ότι υπάρχουν επιστημονικές ενδείξεις πως αρκετές ουσίες και μέθοδοι ντόπινγκ είναι πράγματι αποτελεσματικές στην αύξηση της αθλητικής απόδοσης (ενδείξεις τις οποίες θα αναφέρω σύντομα για τη διάλυση πλανών και παρανοήσεων που περιβάλλουν το θέμα). Όσο όμως αλήθεια είναι αυτό, άλλο τόσο αλήθεια είναι ότι πολλές ουσίες και μέθοδοι ντόπινγκ προκαλούν ανεπιθύμητες ενέργειες. Επομένως είναι σημαντικό να γνωρίζουν οι ενδιαφερόμενοι τα σχετικά επιστημονικά δεδομένα, ώστε να μπορούν να λαμβάνουν ασφαλείς αποφάσεις. 2.2 Ο απαγορευμένος κατάλογος Στην εξέταση των ανεπιθύμητων επιδράσεων των ουσιών και μεθόδων ντόπινγκ θα ακολουθήσω τη σειρά του Καταλόγου της Παγκόσμιας Υπηρεσίας κατά του Ντόπινγκ (WADA). Για να περιλάβει ο WADA μια ουσία ή μέθοδο στον Κατάλογο αυτό, πρέπει να συντρέχουν δύο από τις παρακάτω τρεις προϋποθέσεις: Ιατρική ή άλλη επιστημονική ένδειξη, φαρμακολογική δράση ή εμπειρία ότι έχει τη δυνατότητα να αυξήσει ή ότι αυξάνει την αθλητική απόδοση. Ιατρική ή άλλη επιστημονική ένδειξη, φαρμακολογική δράση ή εμπειρία ότι η χρήση της αντιπροσωπεύει έναν πραγματικό ή δυνητικό κίνδυνο υγείας για τον αθλητή. Πεποίθηση του WADA ότι η χρήση της παραβιάζει το πνεύμα του αθλητισμού. Μια ουσία ή μέθοδος εισάγεται επίσης στον κατάλογο των απαγορευμένων ουσιών, αν ο WADA ορίζει ότι υπάρχει ιατρική ή άλλη επιστημονική ένδειξη, φαρμακολογική δράση ή ε- 20

36 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 μπειρία ότι έχει τη δυνατότητα να συγκαλύπτει τη χρήση άλλων απαγορευμένων ουσιών ή μεθόδων. Ο πίνακας 1 περιέχει συνοπτικά τον πιο πρόσφατο (2013) Απαγορευμένο Κατάλογο του WADA. Πίνακας 1. Απαγορευμένος Κατάλογος 2013 OΥΣΙΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘOΔOΙ ΠOΥ ΑΠΑΓOΡΕΥOΝΤΑΙ ΠΑΝΤΟΤΕ (ΕNΤOΣ ΚΑΙ ΕΚΤΟΣ ΣΥΝΑΓΩΝΙΣΜOΥ) Απαγορευμένες ουσίες S0. Μη εγκεκριμένες ουσίες S1. Αναβολικοί παράγοντες S2. Πεπτιδικές ορμόνες, αυξητικοί παράγοντες και συγγενείς ουσίες S3. β2 Αγωνιστές S4. Ορμονικοί και μεταβολικοί τροποποιητές S5. Διουρητικά και άλλοι παράγοντες συγκάλυψης Απαγορευμένες μέθοδοι M1. Χειραγώγηση του αίματος και των συστατικών του M2. Χημική και φυσική χειραγώγηση M3. Γονιδιακό ντόπινγκ OΥΣΙΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΠOΥ ΑΠΑΓOΡΕΥOΝΤΑΙ ΕΝΤOΣ ΣΥΝΑΓΩΝΙΣΜOΥ S6. Διεγερτικά S7. Ναρκωτικά S8. Κανναβινοειδή S9. Γλυκοκορτικοστεροειδή OΥΣΙΕΣ ΠOΥ ΑΠΑΓOΡΕΥOΝΤΑΙ ΣΕ ΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΘΛΗΜΑΤΑ Ρ1. Οινόπνευμα Ρ2. β Αποκλειστές Ας εξετάσουμε τις παραπάνω κατηγορίες ουσιών και μεθόδων κάτω από το πρίσμα που προανάφερα. 2.3 Μη εγκεκριμένες ουσίες Ο WADA απαγορεύει τη χρήση φαρμακευτικών ουσιών που δεν είναι εγκεκριμένες από καμιά κρατική αρχή για θεραπευτι- 21

37 ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΑΘΛΗΤΩΝ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΡΙΩΝ κή χρήση στον άνθρωπο (όπως φάρμακα που βρίσκονται σε φάσεις δοκιμών και κτηνιατρικά φάρμακα). Είναι προφανές ότι η χρήση τέτοιων ουσιών είναι κάτι σαν «ραντεβού στα τυφλά» με άγνωστες συνέπειες για τον οργανισμό. 2.4 Αναβολικοί παράγοντες Η κατηγορία αυτή χωρίζεται σε δυο υποκατηγορίες: αναβολικά ανδρογόνα στεροειδή (ΑΑΣ) και άλλοι αναβολικοί παράγοντες. 1. Αναβολικά ανδρογόνα στεροειδή Εδώ περιλαμβάνονται τόσο εξωγενείς (δηλαδή συνθετικές) ουσίες, όπως η νανδρολόνη, η στανοζολόλη και η τετραϋδρογεστρινόνη (THG), όσο και ενδογενείς ουσίες, όπως η τεστοστερόνη (η κύρια αντρική ορμόνη, που συντίθεται στους όρχεις), χορηγούμενες όμως εξωγενώς. Πρόκειται για ουσίες που ασκούν ισχυρή πρωτεϊνοσυνθετική δράση, με αποτέλεσμα ν αυξάνουν την άλιπη σωματική μάζα και τη δύναμη. Γι αυτό και χρησιμοποιούνται κυρίως από όσους επιθυμούν ν αυξήσουν τη μυϊκή μάζα, τη δύναμη και την ταχύτητά τους. Επειδή η πρωτεϊνοσυνθετική δράση των ΑΑΣ επεκτείνεται και στο μυελό των οστών, όπου συντίθενται τα ερυθροκύτταρα, η λήψη ΑΑΣ αυξάνει τον αριθμό των ερυθροκυττάρων στο αίμα και, κατά συνέπεια, τον αιματοκρίτη. Ωστόσο, φαίνεται ότι η αύξηση αυτή δεν είναι τόση που να επηρεάζει την αερόβια ικανότητα. Η λήψη ΑΑΣ συνοδεύεται από σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, με πιο έκδηλες τις ορμονικές διαταραχές. Στον άντρα προκαλεί ατροφία των όρχεων, ολιγοσπερμία (μικρός αριθμός σπερματοζωαρίων στο σπέρμα), αζωοσπερμία (απουσία σπερματοζωαρίων από το σπέρμα), διόγκωση του προστάτη, ακμή, αλωπεκία (φαλάκρα) και γυναικομαστία (διόγκωση του στήθους). Οι παρενέργειες αυτές μπορεί να φαίνονται περίεργες, 22

38 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 δεδομένου ότι η τεστοστερόνη είναι ανδρογόνος ορμόνη. Επομένως, θα περίμενε κανείς από αυτήν και τις συνθετικές συγγενικές της ουσίες να ενισχύουν και όχι να καταστέλλουν την ανδρική αναπαραγωγική λειτουργία. Όμως μέσα στο ανδρικό σώμα λειτουργεί ένας κύκλος αναδραστικής αναστολής, όπως λέγεται, ο οποίος συνίσταται στο εξής (σχήμα 1): Εσωτερικά και εξωτερικά σήματα Υποθάλαμος GnRH Πρόσθιος λοβός υπόφυσης LH Όρχεις Τεστοστερόνη Σχήμα 1. Ο έλεγχος της έκκρισης τεστοστερόνης. Ο υποθάλαμος ελέγχει την ανάπτυξη και λειτουργία πολλών ιστών μέσω ορμονών που εκκρίνει στην υπόφυση. Μια από αυτές, η ορμόνη έκκρισης γοναδοτροφινών (GnRH) προκαλεί την έκκριση της ωχρινικής ορμόνης (LH) από την υπόφυση. Αυτή με τη σειρά της διεγείρει τη σύνθεση και έκκριση της τεστοστερόνης από τους όρχεις. Η συγκέντρωση της τεστοστερόνης στο αίμα ρυθμίζεται με αναδραστική αναστολή (παλίνδρομο βέλος): Όταν είναι υψηλή, μειώνεται η έκκριση της GnRH. [Από το βιβλίο του Βασίλη Μούγιου Βιοχημεία της Άσκησης, έκδοση του συγγραφέα, 2002.] 23

39 ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΑΘΛΗΤΩΝ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΡΙΩΝ Η σύνθεση τεστοστερόνης από τους όρχεις ελέγχεται από τον εγκέφαλο, ο οποίος εκκρίνει δυο πρωτεϊνικές ορμόνες που λέγονται γοναδοτροφίνες. Η μια ονομάζεται ωοθυλακιότροπος ορμόνη (FSH) και η άλλη ωχρινική ορμόνη (LH). Η FSH αυξάνει την παραγωγή σπέρματος, ενώ η LH αυξάνει τη σύνθεση τεστοστερόνης και προάγει την ανάπτυξη των όρχεων. Όταν το αίμα πλημμυρίσει με εξωγενώς χορηγηθέντα ΑΑΣ, ο εγκέφαλος το εκλαμβάνει αυτό ως υπερβολική σύνθεση τεστοστερόνης και μειώνει την έκκριση γοναδοτροφινών. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της σύνθεσης τεστοστερόνης, αλλά και τη μείωση παραγωγής σπέρματος και την ατροφία των όρχεων. Η διόγκωση του προστάτη, η ακμή και η αλωπεκία είναι αποτελέσματα τοπικών επιδράσεων των ΑΑΣ. Τέλος, η γυναικομαστία οφείλεται στο μεταβολισμό ενός μέρους των ΑΑΣ σε οιστρογόνα (τις κύριες θηλυκές ορμόνες), με τα οποία τα ανδρογόνα συγγενεύουν από άποψη δομής. Μετά τη διακοπή της λήψης ΑΑΣ από (άντρες) αθλητές και σε διάστημα μερικών μηνών, τα επίπεδα της τεστοστερόνης και των γοναδοτροφινών στο αίμα επανέρχονται συνήθως μέσα στα φυσιολογικά όρια και πολλές από τις ορμονικής αιτιολογίας ανεπιθύμητες ενέργειες υποχωρούν. Αν στον άντρα τα ΑΑΣ προκαλούν υποχώρηση ορισμένων χαρακτήρων του φύλου λόγω αναστολής της σύνθεσης γοναδοτροφινών, η χορήγηση στο γυναικείο οργανισμό ουσιών που φυσιολογικά υπάρχουν σε πολύ μικρές ποσότητες έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση χαρακτήρων του αντρικού φύλου, όπως αυξημένη τριχοφυΐα, τραχύτητα της φωνής και μεγέθυνση της κλειτορίδας (που είναι το αντίστοιχο του πέους όργανο στο γυναικείο σώμα). Όπως στον άνδρα, έτσι και στη γυναίκα μειώνονται τα επίπεδα των αναπαραγωγικών ορμονών στο αίμα (γοναδοτροφίνες, οιστρογόνα και προγεστερόνη). Οι αλλαγές αυ- 24

ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ

ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΤΣΟΡΜΠΑΤΖΟΥΔΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΜΠΑΡΚΟΥΚΗΣ ΛΑΜΠΡΟΣ ΛΑΖΟΥΡΑΣ ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Θεσσαλονίκη 2013 ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Συγγραφείς

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Λύκειο Παραλίας. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΣΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Διατροφή και αθλητισμός.

Γενικό Λύκειο Παραλίας. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΣΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Διατροφή και αθλητισμός. Γενικό Λύκειο Παραλίας. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΣΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Διατροφή και αθλητισμός. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Λουκοπούλου Νεκταρία Η ομάδα μας: Βενετιάδη Νικολίτσα Καγκελάρη Χριστίνα Κολεγιάννης Χρήστος Καρρά Φωτεινή

Διαβάστε περισσότερα

4 ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΦΗΒΟΙ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: 2013 2014

4 ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΦΗΒΟΙ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: 2013 2014 4 ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΦΗΒΟΙ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: 2013 2014 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ Ο αθλητισμός είναι η συστηματική σωματική καλλιέργεια και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών» ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

Διαβάστε περισσότερα

Αθλητική ιατροφή: Μύθοι & Πραγµατικότητα

Αθλητική ιατροφή: Μύθοι & Πραγµατικότητα Αθλητική ιατροφή: Μύθοι & Πραγµατικότητα Γιώργος Νάσσης, MSc,PhD Εργοφυσιολόγος- ιατροφολόγος Email: gnassis@phed.uoa.gr Οι αθλητές καταναλώνουν συµπληρώµατα διατροφής 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Το θέμα της εργασίας μας είναι η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ. Ασχοληθήκαμε με τις διατροφικές συνήθειες των αθλητών από την αρχαία Ελλάδα έως και σήμερα. Βρέθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗN ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΚΛΑΣΙΚΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΡΟΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗN ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΚΛΑΣΙΚΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΡΟΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗN ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΚΛΑΣΙΚΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΡΟΜΟΙ ΣΚΟΠΟΣ Αξιόπιστη και τεκμηριωμένη γνώση σε θέμα (περιοχή) ανάλογη με το επιστημονικό ενδιαφέρον του φοιτητή. Εκμάθηση της διαδικασίας απόκτησης τεκμηριωμένης

Διαβάστε περισσότερα

http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning)

http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning) http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning), Το πρόγραμμα ΕΥΖΗΝ παρεμβαίνει, μέσω συγκεκριμένων δράσεων, στην καθημερινότητα τόσο του σχολείου και

Διαβάστε περισσότερα

Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ

Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ Το πρόγραμμα ΕΥΖΗΝ παρεμβαίνει, μέσω συγκεκριμένων δράσεων, στην καθημερινότητα του σχολείου και της ελληνικής οικογένειας, παρέχοντας διαρκή συμβουλευτική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

1. Η αναπνευστική λειτουργία. 2. Η κεντρική λειτουργία. 3. Η περιφερική λειτουργία. 4. Ο μυϊκός μεταβολισμός

1. Η αναπνευστική λειτουργία. 2. Η κεντρική λειτουργία. 3. Η περιφερική λειτουργία. 4. Ο μυϊκός μεταβολισμός ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΗΣ VO2max Βαμβακούδης Ευστράτιος Επίκουρος Καθηγητής Εργοφυσιολογικής Αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ Σειρά Α Ιούνιος 2014. (Το γραπτό αποτελείται από 7 σελίδες)

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ Σειρά Α Ιούνιος 2014. (Το γραπτό αποτελείται από 7 σελίδες) (Το γραπτό αποτελείται από 7 σελίδες) ΜΕΡΟΣ Α (60 Μονάδες) Να απαντήσετε και στις ΔΕΚΑ ερωτήσεις. Η κάθε ερώτηση βαθμολογείται με έξι μονάδες. 1. Η οικονομική κρίση στις μέρες μας έχει επηρεάσει την πλειοψηφία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΛΑΘΟΣΦΑΙΡΙΣΤΩΝ/-ΡΙΩΝ

ΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΛΑΘΟΣΦΑΙΡΙΣΤΩΝ/-ΡΙΩΝ ΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΛΑΘΟΣΦΑΙΡΙΣΤΩΝ/-ΡΙΩΝ Η επαρκής πρόσληψη όλων των θρεπτικών συστατικών αποτελεί τη βάση της προσφοράς της διατροφής στην επιτυχία του αθλητή. Βασίλης Μούγιος Καθηγητής βιοχηµείας της άσκησης http://users.auth.gr/mougios

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΧΟΛΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΩΝ TAE KWON DO (ITF) (Εβδομάδα 1η 10η)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΧΟΛΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΩΝ TAE KWON DO (ITF) (Εβδομάδα 1η 10η) [1] ΣΧΟΛΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΩΝ TAE KWON DO (ITF) (Εβδομάδα 1η η) [2] ΣΧΟΛΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΩΝ TAE KWON DO (ITF) Εβδομάδα 1 η [14-20/07/2014] Ώρα Δευτέρα Τρίτη Τετάρτη Πέμπτη Παρασκευή Σάββατο Κυριακή 1 η Αλεξανδρής Κ.

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Φωτογραφία. Προσωπικά στοιχεία. Γνωστικό αντικείμενο: Αθλητική Ψυχολογία με έμφαση τις εφαρμογές

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Φωτογραφία. Προσωπικά στοιχεία. Γνωστικό αντικείμενο: Αθλητική Ψυχολογία με έμφαση τις εφαρμογές ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Φωτογραφία Προσωπικά στοιχεία Ονοματεπώνυμο: Ιδιότητα: Γνωστικό αντικείμενο: Τομέας: Εργαστήριο: Τρέχουσα διοικητική θέση: Προσωπική ιστοσελίδα: Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Greek. 1 Ερώτ ηση: Είμαι εξ ολοκλήρου υπεύθυνος για κάθε ουσία που χρησιμοποιώ, εισάγω με ένεση ή επιθέτω στο

Greek. 1 Ερώτ ηση: Είμαι εξ ολοκλήρου υπεύθυνος για κάθε ουσία που χρησιμοποιώ, εισάγω με ένεση ή επιθέτω στο Greek 1 Ερώτ ηση: Είμαι εξ ολοκλήρου υπεύθυνος για κάθε ουσία που χρησιμοποιώ, εισάγω με ένεση ή επιθέτω στο σώμα μου. Εξήγ ηση: Όλοι οι αθλητές πρέπει να είναι προνοητικοί και να ενημερώνονται διαρκώς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΗΣ ΑΓΩΝΩΝ ΔΡΟΜΟΥ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΗΣ ΑΓΩΝΩΝ ΔΡΟΜΟΥ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ ESCAPE ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΗΣ ΑΓΩΝΩΝ ΔΡΟΜΟΥ Βασικές απαιτήσεις για τη διατροφή των αθλητών Τα τελευταία χρόνια οι αθλητικές επιδόσεις αυξάνονται αδιάκοπα. Η συνηθισμένη

Διαβάστε περισσότερα

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ.

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. 314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΥΪΚΗΣ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑΣ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΧΡΟΝΙΑ Ή ΜΟΝΙΜΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΜΥΪΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική δραστηριότητα. Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων

Φυσική δραστηριότητα. Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων Φυσική δραστηριότητα Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων Δεδομένα έρευνας Το 24% περίπου των παιδιών δεν συμμετέχει σε καμία οργανωμένη φυσική δραστηριότητα. Μόλις το 4% δεν συμμετέχει σε

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ

ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ Ο αθλητισμός είναι ένα παγκόσμιο κοινωνικό φαινόμενο το οποίο ιστορικά έχει αποδείξει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2015 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟ «ΓΕΜΑΤΟ ΔΙΑΤΡΟΦΗ» Δημοσθένης Β. Παναγιωτάκος, Καθηγητής, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Οι διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Η αυξητική

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτικά Προϊόντα Ιατροτεχνολογικά Προϊόντα Καλλυντικά Προϊόντα Βιοκτόνα Συμπληρώματα Διατροφής «Ειδική Διατροφή»: FSMP, αθλητών, παρασκευάσματα

Φαρμακευτικά Προϊόντα Ιατροτεχνολογικά Προϊόντα Καλλυντικά Προϊόντα Βιοκτόνα Συμπληρώματα Διατροφής «Ειδική Διατροφή»: FSMP, αθλητών, παρασκευάσματα Φαρμακευτικά Προϊόντα Ιατροτεχνολογικά Προϊόντα Καλλυντικά Προϊόντα Βιοκτόνα Συμπληρώματα Διατροφής «Ειδική Διατροφή»: FSMP, αθλητών, παρασκευάσματα για βρέφη και β βρεφικής ηλικίας, μεταποιημένες τροφές

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Τ.Ε.Φ.Α.Α.

ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Τ.Ε.Φ.Α.Α. Η δυνατότητα για εργασιακή απασχόληση αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους δείκτες κοινωνικής καταξίωσης και αποδοχής του ατόμου από το κοινωνικό

Διαβάστε περισσότερα

Φαμίσης Κωνσταντίνος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

Φαμίσης Κωνσταντίνος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΣΗΣ ΜΚ 0501, Διάλεξη 13η Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΣΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Φαμίσης Κωνσταντίνος Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Υγιεινή Διατροφή Ισορροπία Ποικιλία Μέτρο Ομάδες τροφίμων Γάλα-γαλακτοκομικά προϊόντα (γιαούρτι) Φρούτα-απλοί υδατάνθρακες Λαχανικά (κυρίως πράσινα φυλλώδη) Ψωμί-αμυλώδη τρόφιμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. «Εφαρμοσμένη Διαιτολογία Διατροφή»

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. «Εφαρμοσμένη Διαιτολογία Διατροφή» ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Σχολή Επιστημών Υγείας & Αγωγής Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «Εφαρμοσμένη Διαιτολογία Διατροφή» 2015 Κλινική Διατροφή Διατροφή & Άσκηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Κριτήρια Ένταξης και Αγώνες Αξιολόγησης.. 2. Προϋποθέσεις Ένταξης... 2. Παροχές-Κίνητρα αθλητών... 2

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Κριτήρια Ένταξης και Αγώνες Αξιολόγησης.. 2. Προϋποθέσεις Ένταξης... 2. Παροχές-Κίνητρα αθλητών... 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Κριτήρια Ένταξης και Αγώνες Αξιολόγησης.. 2 Προϋποθέσεις Ένταξης.... 2 Παροχές-Κίνητρα αθλητών... 2 Τερματισμός Συμμετοχής στης Εθνική Ομάδα.. 2 Κανόνες συμπεριφοράς αθλητών Εθνικής ομάδας.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής

ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής Αντοχή Δύναμη Επιμέρους ικανότητες Φυσικής Κατάστασης Ευκαμψία Ευλυγισία Ταχύτητα Αντοχή Αντοχή είναι η ικανότητα του

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ

ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ Βασίλης Μούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://users.auth.gr/mougios Παράγοντες που επηρεάζουν τις ορµονικές αποκρίσεις στην άσκηση Τύπος άσκησης Οξεία Χρόνια Προσαρµογές Αντοχής/δυναµική/αερόβια

Διαβάστε περισσότερα

Το φαρμακείο στην εποχή του internet. Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας

Το φαρμακείο στην εποχή του internet. Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας Το φαρμακείο στην εποχή του internet Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας Χαρακτηριστικά της εποχής μας Χαρακτηριστικά της εποχής μας είναι: η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας η ευρεία

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα. Σωματική Υγιεινή και. Παιδική Ανάπτυξη

Θέμα. Σωματική Υγιεινή και. Παιδική Ανάπτυξη Θέμα Σωματική Υγιεινή και Παιδική Ανάπτυξη Περιεχόμενα 1) Εισαγωγή 2) Εργασίες: Άθληση Ανθρώπων (Αναστάσιος Ανδρέου) Σωστή Διατροφή (Σωτήρης Δημακάκος Και Μανόλης Γιορταμάκης) Σχέση Σωματικής υγιεινής

Διαβάστε περισσότερα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΘΛΗΤΕΣ & ΑΘΛΗΤΡΙΕΣ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η σημασία της Μέγιστης Δύναμης στην Σωστή Εκγύμναση του Συγχρόνου Ποδοσφαιριστή

Η σημασία της Μέγιστης Δύναμης στην Σωστή Εκγύμναση του Συγχρόνου Ποδοσφαιριστή 21.02.2011 Η σημασία της Μέγιστης Δύναμης στην Σωστή Εκγύμναση του Συγχρόνου Ποδοσφαιριστή Σε συνέχεια από το προηγούμενο μας άρθρο, ερχόμαστε να αναλύσουμε την σημασία της σωστής εκγύμνασης ως αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

GREEK. Ερωτήσεις και απαντήσεις www.wada-ama.org

GREEK. Ερωτήσεις και απαντήσεις www.wada-ama.org GREEK Ερωτήσεις και απαντήσεις www.wada-ama.org Ερώτηση: Είμαι εξ ολοκλήρου υπεύθυνος για κάθε ουσία που χρησιμοποιώ, εισάγω με ένεση ή επιθέτω στο σώμα μου. Απάντηση: Σωστό Εξήγηση: Όλοι οι αθλητές πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΑΚΧΑΡΩΝ-ΠΡΟΤΕΙΝΕΤΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΣΕ ΑΛΜΥΡΟ ΝΕΡΟ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΝ ΣΔ -ΜΕΙΩΣΗ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΝ 20ο ΚΑΙ 21ο ΑΙΩΝΑ ΙΑΤΡΙΚΗ-ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΝ 20ο ΚΑΙ 21ο ΑΙΩΝΑ ΙΑΤΡΙΚΗ-ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΝ 20ο ΚΑΙ 21ο ΑΙΩΝΑ ΙΑΤΡΙΚΗ-ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΝΙΚΟΛΕΤΑ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΔΟΓΡΑΝΛΗΣ ΑΛΕΞΙΑ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΘΑΝΑΣΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΑΙΡΗ ΒΑΛΟΥΞΗ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΚΑΡΑΠΤΣΙΑ ΒΑΡΒΑΡΑ ΣΤΟΧΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ. Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ. Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ Ο ρόλος της άσκησης για όλους Η άσκηση με την συστηματική καθοδήγηση αποτελεί ουσιαστική κοινωνική επένδυση γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Προϋπολογισμός: 3.650.000 Ευρώ Φορέας υλοποίησης: Ελληνικός Οργανισμός Εξωτερικού Εμπορείου ΟΠΕ ΑΕ Χρηματοδότηση: Συγχρηματοδότηση από την Ελλάδα και

Προϋπολογισμός: 3.650.000 Ευρώ Φορέας υλοποίησης: Ελληνικός Οργανισμός Εξωτερικού Εμπορείου ΟΠΕ ΑΕ Χρηματοδότηση: Συγχρηματοδότηση από την Ελλάδα και Προϋπολογισμός: 3.650.000 Ευρώ Φορέας υλοποίησης: Ελληνικός Οργανισμός Εξωτερικού Εμπορείου ΟΠΕ ΑΕ Χρηματοδότηση: Συγχρηματοδότηση από την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΛΑΧΤΣΗΣ ΙΑΤΡΟΣ ΩΤΟΡΙΝΟΛΑΡΥΓΓΟΛΟΓΟΣ Ι ΑΚΤΟΡΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ ΟΓΚΟΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΙ ΕΙΚΤΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 3 Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΟ ΓΥΝΑΙΚΕΙΟ ΦΥΛΟ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΛΟΥ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης

Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης Βασίλης Μούγιος Καθηγητής βιοχηµείας της άσκησης Τµήµα Επιστήµης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισµού Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Επισκέπτης καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

ηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης, Τµήµα Επιστήµης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισµού DOPING Θεόφιλος Πυλιανίδης Αναπληρωτής Καθηγητής

ηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης, Τµήµα Επιστήµης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισµού DOPING Θεόφιλος Πυλιανίδης Αναπληρωτής Καθηγητής ηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης, Τµήµα Επιστήµης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισµού DOPING Θεόφιλος Πυλιανίδης Αναπληρωτής Καθηγητής ΑνθρώπιναΌρια Η1 η νίκηκαιτοχρυσόµετάλλιοστουςοα Η επίτευξη παγκόσµιας επίδοσης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) Θέµα διάλεξης 13 Έλεγχος βάρους και διατροφικές ανωµαλίες στον αγωνιστικό αθλητισµό. Μάριος Γούδας

ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) Θέµα διάλεξης 13 Έλεγχος βάρους και διατροφικές ανωµαλίες στον αγωνιστικό αθλητισµό. Μάριος Γούδας ΕΠΕΑΕΚ : AΝΑΜΟΡΦΩΣΗ A ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) Θέµα διάλεξης 13 Έλεγχος βάρους και διατροφικές ανωµαλίες στον αγωνιστικό αθλητισµό Μάριος Γούδας η

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Μαθητές: Σαγιόγλου Σάββας,Ορφανίδου Μαρία, Πλατής Βασίλης, Μπορμπόκη Αγγελική, Νουλίκα Μαρία, Τριανταφυλλίδης Ιωσήφ Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κ. Ελένη Κοκκίνου Σχολικό Έτος: 2012-2013

Διαβάστε περισσότερα

«Escape: Μια εκπαιδευτική Αθλητική Πρόκληση για την

«Escape: Μια εκπαιδευτική Αθλητική Πρόκληση για την Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστήμιου Πατρών Πρόγραμμα Αγωγής Σταδιοδρομίας «Escape: Μια εκπαιδευτική Αθλητική Πρόκληση για την ενίσχυση της αυτογνωσίας των μαθητών». ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΗΣ ΑΓΩΝΩΝ ΔΡΟΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Υγεία και Ποιότητα Ζωής. Εισαγωγή. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση Υγεία και Ποιότητα Ζωής. Εισαγωγή. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση Υγεία και Ποιότητα Ζωής Εισαγωγή Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα μελετηθούν Ορισμοί σχετικοί με την ψυχολογία άσκησης, την ψυχική υγεία, κλπ. Ποια πρέπει να είναι τα χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ, ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Επιμέλεια σειράς: Γ. Θεοδωράκης, Μ. Γούδας

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ, ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Επιμέλεια σειράς: Γ. Θεοδωράκης, Μ. Γούδας ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ, ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Επιμέλεια σειράς: Γ. Θεοδωράκης, Μ. Γούδας Η καλαθοσφαίριση με αμαξίδιο Κοκαρίδας Δημήτρης & Πέρκος Στέφανος Περιεχόμενα Πρόλογος..... Εισαγωγή.....

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14. Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου. Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο

Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14. Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου. Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14 Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου Η Διατροφή των Εφήβων Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο Περιεχόμενο παρουσίασης Περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία. Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής

Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία. Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Ενήβωση - Εφηβεία Puberty - Adolescence Puberty vs. Adolescence Ενήβωση vs. Εφηβεία 12-15 y 12- >>15

Διαβάστε περισσότερα

Ειδική προπονητική κλασικού αθλητισμού. Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής ΤΕΦΑΑ-ΑΠΘ

Ειδική προπονητική κλασικού αθλητισμού. Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής ΤΕΦΑΑ-ΑΠΘ Ειδική προπονητική κλασικού αθλητισμού Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής ΤΕΦΑΑ-ΑΠΘ Βασικοί άξονες του αθλητικού συστήματος Ανίχνευση-ανεύρεση ταλαντούχων παιδιών Επιλογή ταλέντων - επίλεκτων αθλητών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ

Μάθημα: ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Μάθημα: ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Υπεύθυνος Μαθήματος: ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΑΛΜΠΑΝΙΔΗΣ Αναπληρωτής Καθηγητής Διάλεξη 5η ΝΤΟΠΙΝΓΚ ΚΑΙ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ί Π ή Θ ά ημοκρίτειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΤΕΡΑ Ε ΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΙΑΤΡΟΦΗΣ: ΥΠΟΣΧΕΣΕΙΣ & ΠΑΓΙ ΕΣ. Βασίλης Μούγιος, PhD Αναπληρωτής Kαθηγητής Bιοχηµείας της Άσκησης ΤΕΦΑΑ Α.Π.Θ.

ΝΕΟΤΕΡΑ Ε ΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΙΑΤΡΟΦΗΣ: ΥΠΟΣΧΕΣΕΙΣ & ΠΑΓΙ ΕΣ. Βασίλης Μούγιος, PhD Αναπληρωτής Kαθηγητής Bιοχηµείας της Άσκησης ΤΕΦΑΑ Α.Π.Θ. ΝΕΟΤΕΡΑ Ε ΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΙΑΤΡΟΦΗΣ: ΥΠΟΣΧΕΣΕΙΣ & ΠΑΓΙ ΕΣ ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ EΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΘΛΗΤΩΝ, Αθήνα, 29-30 Ιανουαρίου 2005 Βασίλης Μούγιος, PhD Αναπληρωτής Kαθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Δημήτρης Κουρέτας, PhD Τμήμα Βιοχημείας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Η παχυσαρκία θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ

ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ Sport Nutrition by ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ Ενέργεια που καταναλώνουμε Βασικός μεταβολισμός: 1800 kcal + καθημερινή δραστηριότητα Μια ημέρα στο γραφείο: 150 με 200 kcal Μια ώρα αθλητικής δραστηριότητας: 500

Διαβάστε περισσότερα

«ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ»

«ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ» Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ «ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ» Yποχρεωτική άσκηση επιλογής Διατροφική επιδημιολογία Σχετικά θεωρητικά θέματα

Διαβάστε περισσότερα

Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας. Δρ. Ιωάννης Γκιόσος

Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας. Δρ. Ιωάννης Γκιόσος Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας Δρ. Ιωάννης Γκιόσος Γιατί κάνουμε ανασκόπηση στη βιβλιογραφία; 1. Γιαναπροσδιορίσουμεκενάστηνέρευνατου γνωστικού μας αντικειμένου 2. Για να εντοπίσουμε νέες τάσεις στην έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών»

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου 2014 «Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Αποτελεσματική Παρακολούθηση και Αξιολόγηση της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών Νίκος Παπαδάτος, Μέλος & τ. Πρόεδρος

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση συμπληρωμάτων κρεατίνης. Ανάγκη ή μύθος; Λαπαρίδης Κώστας,MSc, PhD, Exercise Specialist Αν. Καθηγητής, ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής

Χρήση συμπληρωμάτων κρεατίνης. Ανάγκη ή μύθος; Λαπαρίδης Κώστας,MSc, PhD, Exercise Specialist Αν. Καθηγητής, ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής Χρήση συμπληρωμάτων κρεατίνης. Ανάγκη ή μύθος; Λαπαρίδης Κώστας,MSc, PhD, Exercise Specialist Αν. Καθηγητής, ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής Εισαγωγή Βασιζόμενοι στην διαθέσιμη έρευνα, η κρεατίνη έχει αποδειχθεί ότι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Kλινικές Mελέτες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1Τι είναι οι κλινικές μελέτες είναι σημαντικές; > Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό σας για οποιαδήποτε και άλλη γιατί πληροφορία ή διευκρίνηση χρειάζεστε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ Μετεµµηνοπαυσιακό Ορµονικό Προφίλ Εµµηνόπαυση καλείται η παύση της εµµήνου ρύσης µιας γυναίκας και σηµατοδότηση το τέλος της δυνατότητας τεκνοποίησης µε φυσιολογικό τρόπο. Αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΘΗΝΑ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2014 ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΙΔΙΩΤΙΚΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ & ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ, PROLEPSIS Η ΑΝΑΓΚΗ Η οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΓΙΣΤΟΠΟΙΗΣΤΕ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΣΗ ΒΕΛΤΙΩΣΤΕ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΦΟΡΑ

ΜΕΓΙΣΤΟΠΟΙΗΣΤΕ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΣΗ ΒΕΛΤΙΩΣΤΕ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΦΟΡΑ ΜΕΓΙΣΤΟΠΟΙΗΣΤΕ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΣΗ ΒΕΛΤΙΩΣΤΕ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΦΟΡΑ Η ιδέα πίσω από τη δημιουργία των προϊόντων BES&T ήταν η τόνωση της φυσικής κατάστασης των αθλητών και η βελτίωση των επιδόσεών τους. Απώτερος στόχος

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιακοί κτύποι στους εφήβους

Καρδιακοί κτύποι στους εφήβους Καρδιακοί κτύποι στους εφήβους Σαμαρά Β., Γιαταγαντζίδης Α., Δώνης Α., Ισαακίδου Σ., Κοντού Ε., Κουγιουμτζίδης Ν., Μαρτάκου Α., Μεχανετζίδου Μ., Μπαλτζόπουλος Α., Νούλης Β., Πάδη Μ., Παπαϊωαννίδης Γ.,

Διαβάστε περισσότερα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΘΛΗΤΕΣ & ΑΘΛΗΤΡΙΕΣ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

(Β. Κλεισούρας, 2004)

(Β. Κλεισούρας, 2004) Όρια Αθλητικής Απόδοσης Γενετικά προκαθορισμένα όρια Κοσμάς Χριστούλας Αν. Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Α.Π.Θ. Άμεσες προσαρμογές / αντιδράσεις Πρόσκαιρες φυσιολογικές αποκρίσεις ή απαντήσεις ή αντιδράσεις στη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την Επικοινωνία των ΦΕ Στόχος της έρευνας Αξιολόγηση της επικοινωνίας των Φαρμακευτικών Εταιριών με: Γιατρούς Φαρμακοποιούς Κοινό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Σχολικού Περιεχομένου

Εργασία Σχολικού Περιεχομένου Εργασία Σχολικού Περιεχομένου Πρόλογος Η ιστορία του ντόπινγκ Πολλοί αθλητές χρησιμοποιούν τα αναβολικά και με αυτό εξασφαλίζουν τη νίκη τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να αδικεί τους υπόλοιπους αθλητές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Μικροβιολογικό & Ερευνητικό Εργαστήριο Καθ έξιν Αποβολές Οι καθ 'έξιν αποβολές είναι μια ασθένεια σαφώς διακριτή από τη στειρότητα, και που ορίζεται ως δύο ή περισσότερες αποτυχημένες

Διαβάστε περισσότερα

Αιγίδες Επιστημονικών Εταιρειών στα Τρόφιμα

Αιγίδες Επιστημονικών Εταιρειών στα Τρόφιμα Αιγίδες Επιστημονικών Εταιρειών στα Τρόφιμα Ποια η κατάσταση σε Ελλάδα και διεθνώς; Που οδεύουμε και ποιες οι προϋποθέσεις; Aντώνης Ζαμπέλας Πρόεδρος ΕΦΕΤ Αναπλ. Καθηγητής Διατροφής του Ανθρώπου Γεωπονικό

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

GMP και HACCP. Οι κυριότεροι κίνδυνοι μη - πιστοποιημένων επιχειρήσεων είναι:

GMP και HACCP. Οι κυριότεροι κίνδυνοι μη - πιστοποιημένων επιχειρήσεων είναι: GMP και HACCP Μέσα απο προσεχτικά επιλεγμένους προμηθευτές με πολλά χρόνια εμπειρία στην φαρμακευτική αγορά και την αγορά καλλυντικών, όλα τα προϊόντα Essens μπορούν να παρουσιάσουν την καταγωγή τους από

Διαβάστε περισσότερα

Η σημασία της υγείας του μαστού

Η σημασία της υγείας του μαστού Η σημασία της υγείας του μαστού y Ο καρκίνος του μαστού είναι ο πιο κοινός γυναικείος καρκίνος παγκοσμίως, με περίπου 1.1 εκατομμύρια νέα περιστατικά και 411,000 θανάτους κάθε χρόνο. y Η σωματική άσκηση,

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ Γκιπάλη Δώρα, A.M. 7795 Καρρά

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα : Εκδόσεις Χριστοδουλίδη Α. & Π. Χριστοδουλίδη

Διαβάστε περισσότερα

Το προφίλ των καταναλωτών που επιλέγουν προϊόντα της Μεσογειακής διατροφής

Το προφίλ των καταναλωτών που επιλέγουν προϊόντα της Μεσογειακής διατροφής Το προφίλ των καταναλωτών που επιλέγουν προϊόντα της Μεσογειακής διατροφής Δρ. Πωλ Φαρατζιάν MSc, PhD Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Επιστημονικός Συνεργάτης Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών Τμήμα Επιστήμης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ Σύμφωνα με τον κώδικα Αντι-ντόπινγκ (που τίθεται σε ισχύ το 2005) του Παγκόσμιου Οργανισμού Αντι-ντόπινγκ οι κατηγορίες απαγορευμένων ουσιών έχουν ως εξής: ΔΙΕΓΕΡΤΙΚΑ Τα

Διαβάστε περισσότερα

Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής

Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής e-catalogue 2012 Βιταμίνες Μέταλλα & Ιχνοστοιχεία Αμινοξέα & Πρωτεΐνες Απαραίτητα Λιπαρά Οξέα Πεπτικά/Προβιοτικά Βοηθήματα Βιταμίνες Οι βιταμίνες είναι απαραίτητες για

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΗΣ

ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΜΙΧΑΗΛ Π. ΜΙΧΑΗΛ ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΜΙΧΑΗΛ Π. ΜΙΧΑΗΛ ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Θεσσαλονίκη 2011 Copyright

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΘΗΝΑ 2000 Σύνταξη

Διαβάστε περισσότερα