ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ & ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑΛΛΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ & ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑΛΛΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ & ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑΛΛΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ 1.1 Εισαγωγή Η Ασφάλεια Εργασίας περιλαµβάνει όλες εκείνες τις δραστηριότητες που αντιδρούν στη δηµιουργία επικίνδυνων καταστάσεων για τη σωµατική ακεραιότητα και υγεία κάθε εργαζοµένου. Η ασφάλεια εργασίας πρέπει να έχει πρωταρχικό ρόλο σε κάθε δραστηριότητα που αναπτύσσει ο άνθρωπος, είτε ως επαγγελµατίας είτε ως ερασιτέχνης. Πριν από το δεύτερο Παγκόσµιο πόλεµο, η ασφάλεια για την εργασία περιοριζόταν στην όσο το δυνατόν µεγαλύτερη προφύλαξη του εξοπλισµού και όχι τόσο του ίδιου του ανθρώπου. Μετά το 1960 άρχισαν να ενεργοποιούνται διαδικασίες που περιελάµβαναν την υγιεινή και ασφάλεια του εργαζοµένου. Από τότε µέχρι σήµερα έχουν αναπτυχθεί µµέθοδοι και έχουν ορισθεί διαδικασίες για την ασφάλεια, κάτω από νοµοθετικά πλαίσια, τα οποία οι επιχειρήσεις που απασχολούν εργαζοµένους, αλλά και οι ίδιοι οι εργαζόµενοι, πρέπει να τηρούν ευλαβικά. Η προφύλαξη του εργαζοµένου από τους επαγγελµατικούς κινδύνους περιλαµβάνει την αποφυγή : του εργασιακού ατυχήµατος, της εµφάνισης επαγγελµατικών ασθενειών και της πρόωρης φθοράς του ανθρώπινου οργανισµού. Η σηµασία της αποφυγής των επαγγελµατικών κινδύνων φαίνεται από στατιστικές µελέτες που έχουν πραγµατοποιηθεί στη χώρα µας αλλά και διεθνώς. Μετρήσεις του 1993 δείχνουν πως, περίπου εργασιακά ατυχήµατα, γίνονται στη χώρα µας ετησίως από τα οποία περίπου 120 είναι θανατηφόρα. Οι αριθµοί αυτοί διαφοροποιούνται από χώρα σε χώρα, ανάλογα µε τον πληθυσµό αλλά και το ισχύον νοµοθετικό πλαίσιο σχετικά µε την ασφάλεια της εργασίας. Οι αντίστοιχοι αριθµοί για τις Η.Π.Α. ήταν για το ,200,000 εργασιακά ατυχήµατα, εκ των οποίων τα 14,000 θανατηφόρα. Από τις παραπάνω στατιστικές µελέτες φαίνεται για άλλη µία φορά η σπουδαιότητα θέσπισης και τήρησης κανόνων για την ασφάλεια και την προστασία των εργαζοµένων. Είναι γνωστό ότι σε όλες τις µορφές δραστηριοποίησης του ανθρώπου ο κίνδυνος ατυχήµατος είναι υπαρκτός. Ιδιαίτερα η εργασία συνυπάρχει µε τον επαγγελµατικό κίνδυνο. Ο ρόλος της ασφάλειας σε αυτή την περίπτωση είναι να καταγράψει τους κινδύνους και να εξασφαλίσει την πρόληψη των εργασιακών ατυχηµάτων. Το εργασιακό ατύχηµα είναι ένα ξαφνικό γεγονός, εµφανίζεται κατά τη διάρκεια της εργασίας και είναι αποτέλεσµά της. Το εργασιακό ατύχηµα µπορεί να γίνει είτε εντός των στενών ορίων πραγµατοποίησης της εργασίας (π.χ. ένας συγκολλητής να καεί από τη φλόγα οξυγονοασετυλίνης) είτε και εκτός των στενών ορίων πραγµατοποίησης της εργασίας (π.χ. τραυµατισµός διερχοµένου από εργοτάξιο). 1

2 Η πρόληψη των εργασιακών ατυχηµάτων συνίσταται δηλαδή στη λήψη µέτρων, ώστε να µειώνεται η πιθανότητα εκδήλωσης εργασιακού ατυχήµατος. Το εργασιακό ατύχηµα φέρει στον παθόντα πόνο, πιθανές µόνιµες σωµατικές βλάβες, ψυχική φθορά, απώλεια αµοιβών κ.λπ., αν βέβαια δεν οδηγήσει σε απώλεια ζωής. Εκτός των παραπάνω, το εργασιακό ατύχηµα έχει επιπτώσεις και στην επιχείρηση. Τέτοιες επιπτώσεις µπορούν να είναι : το οικονοµικό κόστος λόγω αποζηµιώσεων, η απώλεια εµπιστοσύνης από τους εργαζοµένους, η καταστροφή του εξοπλισµού, διοικητικές κυρώσεις κ.λπ.. Το εργασιακό ατύχηµα, όπως ήδη φάνηκε, έχει ποικίλες επιπτώσεις, τόσο στο κοινωνικό σύνολο, όσο και στην Εθνική Οικονοµία. Οι συνήθεις αιτίες για τις οποίες συµβαίνουν τα εργασιακά ατυχήµατα σχετίζονται, τόσο µε τον ανθρώπινο παράγοντα, όσο και µε τις συνθήκες του εργασιακού περιβάλλοντος. Στατιστικές µελέτες, όµως, έδειξαν πως το 85% περίπου των εργασιακών ατυχηµάτων οφείλεται στον ανθρώπινο παράγοντα. Αυτό ήδη σηµαίνει ότι τα περισσότερα ή όλα από αυτά τα ατυχήµατα θα µπορούσαν να µην είχαν γίνει ποτέ. Οι πράξεις των εργαζοµένων που συνήθως γίνονται αιτίες για ένα εργασιακό ατύχηµα οφείλονται κυρίως στους παρακάτω λόγους : απειρία, βιασύνη, αφηρηµάδα, αµέλεια, κακή υγεία, άγνοια του κινδύνου, υπερβολική αυτοπεποίθηση. Οι εργασιακές συνθήκες αντίστοιχα που µπορούν να οδηγήσουν σε εργασιακό ατύχηµα µπορούν να είναι : ανθυγιεινός χώρος ( κακός φωτισµός, κακός αερισµός, έλλειψη θέρµανσης κ.λπ.), ελαττωµατικές εγκαταστάσεις, ελαττωµατικά ή φθαρµένα εργαλεία, έλλειψη τάξης. Τέλος, µία κατηγορία εργασιακών ατυχηµάτων µπορεί να οφείλεται σε απρόβλεπτα αίτια που προέρχονται κυρίως από φυσικές καταστροφές. 1.2 Κανόνες Ασφαλείας Η πρόληψη των εργασιακών ατυχηµάτων απαιτεί την πειθαρχία των εργαζοµένων σε ειδικούς κανόνες, που σχετίζονται µε το συγκεκριµένο χώρο της εργασίας τους, αλλά και µε την ίδια την εργασία που πραγµατοποιούν. Έτσι, οι συνθήκες ασφαλείας διαφοροποιούνται, για παράδειγµα, ανάµεσα σε ένα χυτήριο ή ένα µηχανουργείο, αλλά υπάρχουν και γενικοί κανόνες που ισχύουν σε όλες τις περιπτώσεις. Τέτοιοι γενικοί κανόνες συνοψίζονται παρακάτω : Πρέπει να υπάρχει καθαριότητα και τάξη στην εργασία. Πρέπει να χρησιµοποιούνται τα ατοµικά µέσα προστασίας ανά περίπτωση. Πρέπει να χρησιµοποιούνται τα κατάλληλα εργαλεία κατά περίπτωση εργασίας. Πρέπει να αποφεύγεται η χρήση µηχανηµάτων ή εξοπλισµού χωρίς γνώση. 2

3 Πρέπει να τηρούνται u960 πιστά οι οδηγίες στις σηµάνσεις των χώρων εργασίας. Πρέπει να αποφεύγονται ενέργειες που εγκυµονούν κινδύνους (αστεία, χειρονοµίες κ.λπ.). 1.3 Μεταλλικές Κατασκευές Γενικά Με τον όρο µεταλλικές κατασκευές εννοούµε τµήµατα µετάλλου (σωλήνες, φύλα λαµαρίνας, χυτά εξαρτήµατα µετάλλου κ.α.) όπου µε διάφορες διεργασίες και συνδέσεις τους, µε συγκόλληση ή µε κοχλιοσύνδεση, παρασκευάζονται διάφορες κατασκευές, αυτές µπορεί να είναι κάγκελα και µεταλλικές πόρτες, ακόµα µπορεί να είναι γερανογέφυρες, δεξαµενές, βυτία, πλοία, κτιριακές κατασκευές από µέταλλο, γέφυρες, σιλό. Καταλαβαίνουµε λοιπόν από τον όγκο των κατασκευών ότι δεν απαιτούνται απλά µία ηλεκτροκόλληση, µία µάσκα και ένα σφυρί για να πραγµατοποιηθεί η κατασκευή, αλλά θέλει οργάνωση, τεχνογνωσία, µηχανήµατα, για να µορφώσουν ανάλογα τα σίδερα, χρειάζονται γερανοί για να ανυψώσουν και µεταφέρουν µεγάλα τµήµατα σιδήρου. Όσο πιο περίπλοκη είναι η κατασκευή, άλλο τόσο πιο εξειδικευµένα µηχανήµατα απαιτούνται. Όλα αυτά πολλές φορές δηµιουργούν ένα επικίνδυνο περιβάλλον εργασίας, όχι βέβαια για τα µηχανήµατα και τα σίδερα, αλλά για τους εργαζόµενους στον χώρο εκείνο. Αυτοί που εργάζονται για να γίνουν οι κατασκευές, είναι οι τεχνίτες µεταλλικών κατασκευών ή αλλιώς οι συγκολλητές µετάλλων. Αυτοί καλούνται να κόψουν, να κολλήσουν µε διάφορες µεθόδους συγκολλήσεων στα µέταλλα, να µορφώσουν στα µηχανήµατα τις σωλήνες και τις λαµαρίνες, ώστε να πάρουν την επιθυµητή µορφή. Πολλές φορές θα χρειαστεί να τα προσδέσουν σε κάποιο γερανό για να ανυψώσουν τα τµήµατα αυτά. ουλεύουν σε διάφορες καιρικές συνθήκες (κρύο, ζέστη, υγρασία κ.α.), σε διάφορα ύψη, εάν η κατασκευή το απαιτεί, για να κολλήσουν ή να τροποποιήσουν κάποιο µεταλλικό τµήµα µε ψηλές σκάλες, είτε σκαλωσιές δεµένες µε σκοινιά άλλες φορές. Είναι αρκετοί οι παράγοντες που κάνουν το επάγγελµα του η/τ ένα από τα πιο επικίνδυνα και ανθυγιεινά στο σύνολο των επαγγελµάτων. Παράγοντες τόσο κατά την ώρα της εργασίας του, όσο και µακροπρόθεσµα στην υγεία τους, καθώς και στην ποιότητα ζωής τους. Παρακάτω θα δούµε αναλυτικά όλους τους παράγοντες που επηρεάζουν την εργασία του η/τ, οι οποίοι µπορεί να είναι: φυσικοί παράγοντες, που έχουν να κάνουν µε τις επιπτώσεις από το άµεσο περιβάλλον που εργάζεται ο η/τ, µε τα µηχανήµατα που εργάζεται, τον θόρυβο που προκαλούν, τις επιπτώσεις από τις µυοσκελετικές παθήσεις στο σώµα του και από τις δονήσεις που προκαλούνται από τα µηχανήµατα (τροχούς, τρυπάνια). 3

4 Τους χηµικούς παράγοντες, που προκαλούνται από τη χρήση της ηλεκτροσυγκόλλησης και όλες τις χηµικές ενώσεις που προκαλούνται µε τις αναθυµιάσεις, καθώς και τις ασθένειες που προκαλούνται από την χρήση της η/σ και τις επιπτώσεις µακροπρόθεσµα. 4

5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝ ΥΝΟΥ 2.1 Ακτινοβολία Η η/σ είναι µία από τις ισχυρότερες τεχνητές πηγές ακτινοβολίας. Σε κάθε είδος η/σ εκπέµπεται ακτινοβολία διαφορετικού φάσµατος και έντασης. Τα κυριότερα συστατικά της εκποµπής αποτελούν η υπεριώδης και η ορατή ακτινοβολία. Επιπρόσθετα, έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία λαµβάνει χώρα κατά την εργασία σε εξωτερικούς χώρους. Η µη ιοντίζουσα ακτινοβολία έχει ποικίλες επιδράσεις στον οργανισµό που εξαρτώνται κάθε φορά από το συγκεκριµένο µήκος κύµατος. Η ηλιακή ακτινοβολία που τροποποιείται καθώς διέρχεται από την ατµόσφαιρα συνίσταται κατά 55% από υπέρυθρη ακτινοβολία (θερµαίνει τη γη), κατά 40% από ορατή και 5% υπεριώδη Υπέρυθρη ακτινοβολία (IR) Το φάσµα της υπέρυθρης ακτινοβολίας περιλαµβάνει µήκη κύµατος από 0,75 µm έως τα 3.000µm. Κάθε θερµό σώµα εκπέµπει υπέρυθρη ακτινοβολία. Σηµαντική υπέρυθρη ακτινοβολία εκπέµπουν οι κλίβανοι, τα θερµά µέταλλα, ο εξοπλισµός αφύγρανσης και ψησίµατος των χρωµάτων και των επικαλύψεων, συγκεκριµένα lasers και εξοπλισµός ιατρικής φυσιοθεραπείας. Η υπέρυθρη ακτινοβολία επιδρά µόνο στα επιφανειακά στρώµατα του δέρµατος και µπορεί να προκαλέσει οξύ έγκαυµα, αυξηµένη εναπόθεση της χρωστικής µελανίνης (µαύρισµα) και οφθαλµικές βλάβες. Αυτές περιλαµβάνουν: καταρράκτη (καταρράκτη υαλουργών, heat cataract ή glass blower s cataract λόγω απορρόφησης στον κερατοειδή και επαγωγή θερµότητας στο φακό), βλάβη αµφιβληστροειδή λόγω µετουσίωσης πρωτεϊνών και ερεθισµό του κερατοειδούς ( dry eye ) Ορατή ακτινοβολία και φωτισµός Εκτείνετε µεταξύ των 400 και 750 nm. Υψηλής έντασης λάµψεις και παλµικά lasers µπορεί να προκαλέσουν θερµική ή φωτοχηµική (η «µπλέ ακτινοβολία», nm) βλάβη στον αµφιβληστροειδή. Εξίσου σηµαντική είναι η ποιότητα και ποσότητα του φωτισµού στον εργασιακό χώρο. Θάµβωση από τις λάµψεις δεν είναι σπάνιο φαινόµενο κατά την η/σ ενώ πολύ συχνά ο φωτισµός στη θέση εργασίας είναι ανεπαρκής. Είναι πολύ συνηθισµένο να υπάρχει φωτισµός 10 Lux πίσω από τη µάσκα του η/τ (ελάχιστη απαίτηση 200 Lux). Ο γενικός 5

6 φωτισµός είναι συχνότατα πολύ χαµηλός για κάθε είδος εργασίας. Μεγαλύτερης ηλικίας άτοµα χρειάζονται περισσότερο φως. Ένας πενηντάχρονος η/τ χρειάζεται σχεδόν δύο φορές περισσότερο φως από έναν εικοσάχρονο. Η επιφάνεια εργασίας µπορεί να αντανακλά τόση ακτινοβολία ώστε να προκαλεί θάµβωση στον η/τ. Κόπωση και κεφαλαλγία είναι τα συµπτώµατα που µπορεί να οφείλονται στον ακατάλληλο φωτισµό του χώρου εργασίας Υπεριώδης ακτινοβολία (UV) Το ηλιακό φως αποτελεί σηµαντική πηγή έκθεσης σε εργασίες εξωτερικού χώρου. Βιοµηχανική παραγωγή UV ακτινοβολίας έχουµε εκτός από την η/σ, σε εργασίες µε καµινευτήρα (αυλό) πλάσµατος (πλήρως ιονισµένο αέριο πολύ υψηλής θερµοκρασίας) και θερµά µέταλλα, τη χηµική σύνθεση και ανάλυση, τη φωτοεγχάραξη (εκτύπωση), την επεξεργασία χρωµάτων, την επιθεώρηση υλικών, την αποστείρωση τροφίµων, τα laser (δεν εκπέµπουν παράλληλα και ορατό φως), την παραγωγή βιταµινών και την ιατρική τεχνολογία. Το UV φάσµα (200nm 400nm) διαιρείται σε τρεις περιοχές: την UV-A από 315 ως 400 nm, καλούµενη περιοχή µαύρου φωτός, την UV-B από 280 ως 315 nm ή ερυθηµατώδη περιοχή και την UV-C κάτω από τα 280 nm ή µικροβιοκτόνο περιοχή. Μήκη κύµατος κάτω από 295 nm απορροφώνται στην επιδερµίδα ενώ µεγαλύτερα διεισδύουν στο χόριο. Επιπλέον τα µήκη κύµατος άνω των 300 nm µεταδίδονται διαµέσου του κερατοειδούς και απορροφώνται από τους φακούς. Η απορρόφηση της UV παράγει φωτοχηµικές αντιδράσεις που µπορεί να καταλήξουν και σε δεσµούς DNA- πρωτεϊνών. Οι επιδράσεις περιλαµβάνουν: φωτοκερατίτιδα και επεφυκίτιδα, (welders flash, arc-eye, snow-blindness), ιδιαίτερα µετά από έκθεση στα 270 ως τα 280 nm. Πόνος, δακρύρροια, δυσανεξία στο φως, θάµβωση και αίσθηµα άµµου στα µάτια είναι τα κύρια συµπτώµατα, καταρράκτης από υπερβολική έκθεση σε UV της περιοχής 295 ως 310 nm. Σε άτοµα που έχει αφαιρεθεί ο φακός π.χ. λόγω καταρράκτη, έκθεση σε UV ακτινοβολία µπορεί να προκαλέσει απώλεια της όρασης από βλάβη στον αµφιβληστροειδή. Τις οφθαλµικές βλάβες συµπληρώνει το οφθαλµικό έγκαυµα από τις εκτοξευόµενες σταγόνες τηγµένου µετάλλου, ιδιαίτερα εκεί που δεν χρησιµοποιούνται σωστά τα ατοµικά µέσα προστασίας. Η έκθεση στην περιοχή των 300 nm (UV-B) προκαλεί ερύθηµα (ερυθρότητα) του δέρµατος, το ηλιακό έγκαυµα. Το «µαύρισµα» επίσης αρχίζει µε την έκθεση αυτή εξαιτίας της µετανάστευσης της χρωστικής µελανίνης. Μακροχρόνιες επιδράσεις περιλαµβάνουν: την πρόωρη γήρανση του δέρµατος (φωτογήρανση) µε βλάβη στο συνδετικό ιστό και απώλεια της ελαστικότητας που καταλήγει σε ρυτίδωση. Πιο σηµαντικός είναι ο κίνδυνος για κακοήθειες του δέρµατος (συχνότερα βασικοκυτταρικό και επιδερµοειδές). Ο σοβαρότερος και σπανιότερος, το µελάνωµα συχνά εµφανίζεται σε περιοχές µε σχετικά µικρότερη έκθεση όπως ο κορµός και τα άκρα. Πάντως σχετίζεται ισχυρά µε φυσαλιδώδη ηλιακά εγκαύµατα της παιδικής ηλικίας. Η UV ακτινοβολία µπορεί να προκαλέσει αντίδραση φωτοευαισθησίας αν το άτοµο έχει επίσης εκτεθεί σε φωτοτοξικούς παράγοντες όπως ψωραλένια, πίσσα και κατά την παρασκευή κάποιον καλλυντικών. Φωτοαλλεργικές αντιδράσεις µέσω ανοσολογικού συστήµατος µπορεί να συµβούν µετά από έκθεση σε συγκεκριµένα φάρµακα και αντιβιοτικά (τετρακυκλίνη), εξαχλωροφένιο και καλλυντικά. Οι εργαζόµενοι σε φωτοευαισθητοποιά υλικά πρέπει να αποφεύγουν την έκθεση σε ηλιακό φως και άλλες πηγές UV ακτινοβολίας ή να λαµβάνουν τα απαραίτητα προστατευτικά µέτρα. 6

7 Η UV ακτινοβολία που παράγεται από ένα τόξο συγκόλλησης µπορεί να πυροδοτήσει χηµική αντίδραση που σχηµατίζει όζον και οξείδια του αζώτου από το οξυγόνο και αέριο φωσγένιο από τους χλωριωµένους διαλύτες. Η ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία από τα τόξα η/σ είναι αρκετά ισχυρή για να προκαλέσει βλάβη στο δέρµα και τον οφθαλµό. Σε ένα σουηδικό ναυπηγείο µε περίπου εργάτες αναφέρθηκαν περισσότερες από οφθαλµικές βλάβες σε ένα χρόνο. Περίπου το 30% προκλήθηκαν από έκθεση σε υπεριώδη ακτινοβολία. Είσφρυση σωµατιδίων στον κερατοειδή συχνά πρέπει να αφαιρεθούν χειρουργικά. 2.2 Θόρυβος και επιπτώσεις στην υγεία Οι επιδράσεις του θορύβου στον οργανισµό µπορούν να ταξινοµηθούν: σε επιδράσεις στο αισθητήριο όργανο της ακοής στις «µη ακουστικές επιδράσεις» που αφορούν κυρίως το νευρικό σύστηµα και τις ψυχικές λειτουργίες, το κυκλοφορικό, το γαστρεντερικό, το ενδοκρινικό και άλλα συστήµατα του ανθρώπινου οργανισµού. Είναι γνωστό ότι οι εκτεθειµένοι στο θόρυβο εργαζόµενοι παρουσιάζουν συχνά υπέρταση, ταχυκαρδία, διαταραχές στην πέψη, δυσκολία στη συγκέντρωση, πονοκεφάλους, διαταραχές στον ύπνο, σωµατική κόπωση, εκνευρισµό, υπερένταση, άγχος καθώς και διαταραχές στη συµπεριφορά. Επιδράσεις στο καρδιαγγειακό σύστηµα Ο θόρυβος προκαλεί περιφερειακή αγγειοσύσπαση, σύσπαση δηλαδή των µικρών αγγείων, µε αποτέλεσµα την ελάττωση της ροής του αίµατος σε ορισµένα όργανα και ιστούς. Προκαλεί επίσης στην αρτηριακή πίεση και στις καρδιακές σφύξεις. Έχει διαπιστωθεί αύξηση της διαστολικής πίεσης και του αριθµού των καρδιακών σφύξεων σε εργαζόµενους εκτιθέµενους σε θόρυβο. Ο θόρυβος ενοχοποιείται επίσης, για την αύξηση των αιµατικών συγκεντρώσεων της χοληστερίνης και τη δηµιουργία αθηρωµατικών πλακών στις αρτηρίες, αλλοιώσεις οι οποίες δεν υποχωρούν µε την παύση της εργασιακής έκθεσης σε θόρυβο. Επιδράσεις στο νευρικό σύστηµα Υψηλά επίπεδα θορύβου δρουν στο κεντρικό νευρικό σύστηµα προκαλώντας αλλοιώσεις στο ηλεκτροεγκεφαλογράφηµα µε τη µορφή κυµάτων πεπλατυσµένου ρυθµού, ενώ ο µη συνεχής θόρυβος έντασης 75 db( A) προκαλεί αλλαγή του ρυθµού και της συχνότητας του ηλεκτροεγκεφαλογραφήµατος. Επίσης η έκθεση σε θόρυβο επηρεάζει αρνητικά τα διάφορα στάδια ύπνου, προκαλώντας διαταραχές στη σωµατική και νοητική ανάπαυση του ατόµου. Ο θόρυβος που επιδρά στην ψυχική διάθεση και επηρεάζει την κοινωνικότητα και την ευαισθησία. Προκαλεί επίσης ψυχοκινητικές διαταραχές, όπως επιβράδυνση του χρόνου αντίδρασης, περιορίζοντας σηµαντικά την ικανότητα του εργαζόµενου να αντιδρά σωστά στα εξωτερικά ερεθίσµατα ή να παρακολουθεί σύνθετες διαδικασίες, µε αποτέλεσµα να δηµιουργούνται εκείνες οι προϋποθέσεις που οδηγούν στα εργατικά ατυχήµατα. Επιδράσεις στο σύστηµα αναπαραγωγής και στους ενδοκρινείς αδένες. Ο θόρυβος προκαλεί ελάττωση της ροής του αίµατος στον πλακούντα και κατά συνέπεια ενοχοποιείται για τους πρόωρους τοκετούς και τις αποβολές εµβρύων που έχουν παρατηρηθεί σε έγκυες εκτιθέµενες σε θόρυβο εργαζόµενες. Η παρατεταµένη έκθεση σε θόρυβο προκαλεί διέγερση των ενδοκρινών αδένων, αύξηση του βασικού µεταβολισµού, υπερλειτουργία της 7

8 υπόφυσης µε υπερέκκριση ACTH, των επινεφριδίων, σιελόρροια, αύξηση της ενδοκρανιακής πίεσης και αλλαγή του ρυθµού των περισταλτικών κινήσεων του εντέρου. Επίσης έχουν παρατηρηθεί διαταραχές της εµµηνορρυσίας, της γαλουχίας, του libido και της γονιµότητας. Η θορυβογενής βαρηκοΐα. Θεωρείται από την Παγκόσµια Οργάνωση Υγείας ως η πιο διαδεδοµένη επαγγελµατική ασθένεια. Οφείλεται στη συνεχή έκθεση του εργαζόµενου σε θόρυβο. Η έκθεση σε θόρυβο προκαλεί στο όργανο της ακοής λειτουργικές αλλοιώσεις προσωρινού ή µόνιµου χαρακτήρα. Στην πρώτη περίπτωση πρόκειται για ακουστική κόπωση, ενώ στη δεύτερη για επαγγελµατική βαρηκοΐα από χρόνιο ακουστικό τραύµα ή θορυβογενή βαρηκοΐα. Η ακουστική κόπωση είναι η µείωση της ακουστικής οξύτητας (ιδιαίτερα στο φάσµα των υψηλών συχνοτήτων Hz), η οποία όµως έχει παροδικό χαρακτήρα, παρατηρείται συνήθως µετά από συµπτωµατική ή αρχική έκθεση στο θόρυβο και εξαρτάται από την ένταση του θορύβου. Αυτή η προσωρινή µετατόπιση του κατωφλίου (ουδού) της ακοής (Temporary Threshold Shift TTS), οφείλεται στη λειτουργική εξάντληση των περιφερειακών ακουστικών κυττάρων. Η λειτουργική εξάντληση είναι το αποτέλεσµα µιας ανεπαρκούς ενεργειακής παροχής σε σχέση µε το µέγεθος και την έκταση του ακουστικού ερεθίσµατος. Ανάλογα µε το χρόνο αποκατάστασής της η πρώτη η προσωρινή µετατόπιση κατωφλίου, ταξινοµείται σε δύο βασικούς τύπους: τη φυσιολογική ακουστική κόπωση, η διάρκεια της οποίας εξαντλείται µέσα σε 16 ώρες από την παύση της έκθεσης σε θόρυβο την παθολογική ακουστική κόπωση, η διάρκεια της οποίας ξεπερνά τις 16 ώρες από την παύση της έκθεσης. Η επαγγελµατική βαρηκοΐα χρόνιο ακουστικό τραύµα χαρακτηρίζεται ως µία αµφοτερόπλευρη βαρηκοΐα αντιλήψεως (νευροαισθητήρια), που προκαλείται από εκφυλιστικές αλλοιώσεις στο όργανο του Corti και το ακουστικό νεύρο, σαν συνέπεια επαγγελµατικής έκθεσης σε θόρυβο. Αναπτύσσεται αργά, βαθµιαία, θα λέγαµε µε δόλιο τρόπο. Αυτό οφείλεται κύρια στην ιδιάζουσα µορφή της πτώσης της ακουστικής οξύτητας, που αρχικά αφορά το φάσµα των υψηλών συχνοτήτων ( Hz), µε µία χαρακτηριστική εκλεκτική ακοοµετρική πτώση (τύπου λατινικού V) στα Hz. Πρέπει να αναφερθεί ότι, οι περισσότεροι ήχοι που χρησιµεύουν για την επικοινωνία του ανθρώπου µε τον έξω κόσµο (οµιλία, µουσική, ήχοι σήµανσης κ.λπ.) εντάσσονται στη ζώνη των συχνοτήτων από Hz. Μπορούµε να ταξινοµήσουµε την εξέλιξη της επαγγελµατικής βαρηκοΐας σε τέσσερα βασικά στάδια ή περιόδους: 1. Αρχική περίοδος: συµπίπτει µε τις πρώτες ηµέρες επαγγελµατικής έκθεσης σε θόρυβο. Ο εργαζόµενος µετά το τέλος της βάρδιας αναφέρει συχνά εµβοές που συνοδεύονται από ιλίγγους και σωµατική κόπωση. Στο ακοογράφηµα εµφανίζεται µια αµφοτερόπλευρη µικρή πτώση της ακουστικής οξύτητας στη συχνότητα των Hz, η οποία θεωρείται αναστρέψιµη µε την παύση της επαγγελµατικής έκθεσης σε θόρυβο. 2. Ακοοµετρική περίοδος: εµφανίζεται µετά από µήνες επαγγελµατικής έκθεσης και η βαρηκοΐα ή καλύτερα η µειωµένη ακουστική ικανότητα γίνεται αντιληπτή µόνο µε την ακοοµετρική εξέταση, η οποία εµφανίζει µια πτώση της τάξης των db στα 4.000Hz. 8

9 3. Περίοδος της εµφάνισης: ο εργαζόµενος αρχίζει να αντιλαµβάνεται µία µείωση της ακοής του και το ακοογράφηµα εµφανίζει µία πτώση db που καλύπτει τη ζώνη των Hz. 4. Περίοδος της αναπηρίας ή του µόνιµου ακουστικού τραύµατος: το ακοογράφηµα εµφανίζει µια πτώση άνω των 30 db στη ζώνη των Hz και µια πτώση που ξεπερνά τα db στη ζώνη των Hz. Οι επιπτώσεις αυτής της αναπηρίας δεν αφορούν µόνο την επαγγελµατική αλλά και την κοινωνική ζωή του εργαζόµενου, γιατί επηρεάζουν την ακουστική ικανότητά του. 5. Η επαγγελµατική βαρηκοΐα από οξύ ακουστικό τραύµα. Προκαλείται από ένα αιφνίδιο και οξύ ακουστικό ερέθισµα (έναν πολύ ισχυρό θόρυβο) και οι βλάβες αφορούν συνήθως το ένα αυτί, αφού το κρανίο λειτουργεί ως ηχοπροστατευτικό µέσο για το άλλο αυτί. Ο εργαζόµενος µετά από ένα οξύ ακουστικό τραύµα, αναφέρει πόνο στο αυτί, βαρηκοΐα µέχρι και την πλήρη κώφωση, εµβοές και συχνά ιλίγγους. Στην ωτοσκοπική εξέταση διακρίνεται ρήξη της τυµπανικής µεµβράνης, ενώ το ακοογράφηµα εµφανίζει µια µονόπλευρη βαρηκοΐα τύπου αντιλήψεως. Σε κάποιες περιπτώσεις οι βλάβες είναι αναστρέψιµες και αποκαθίστανται πλήρως, συχνά όµως αποκαθίστανται µερικώς ή και καθόλου. Οι εµβοές παραµένουν καθώς και η βαρηκοΐα (τύπου αντιλήψεως στις υψηλές συχνότητες), λόγω των βλαβών στις νευρικές δοµές του οργάνου του Corti. Η βαρηκοΐα συµπεριλαµβάνεται στο κατάλογο των επαγγελµατικών ασθενειών που καθορίζονται στο άρθρο 40 του Κανονισµού Ασθενείας του ΙΚΑ (ΦΕΚ 132/ ). Στο άρθρο αυτό προσδιορίζεται σαν ελάχιστος χρόνος απασχόλησης για την αναγνώριση της βαρηκοΐας σαν επαγγελµατική ασθένεια, τα 5 έτη. Στην περίπτωση εργασιών σε δοκιµαστήρια µηχανών αεροπλάνων, ο χρόνος αυτός µειώνεται στα 2 έτη Γενικές Αρχές Προστασίας από τον Θόρυβο Σύµφωνα µε το νόµο 1568/85, άρθρο 26, παράγραφος 1, ο εργοδότης έχει την υποχρέωση να παίρνει κατάλληλα µέτρα, ώστε να περιορίζεται η έκθεση των εργαζοµένων σε θόρυβο, όσο είναι πρακτικά δυνατό. Σε κάθε περίπτωση, το επίπεδο έκθεσης πρέπει να είναι κατώτερο της οριακής τιµής έκθεσης. Επίσης, σύµφωνα µε τις γενικές αρχές πρόληψης (Π 17/1996, άρθρο 7, παράγραφος 7ζ και Οδηγία του Συµβουλίου 89/391/ΕΟΚ, άρθρο 6, παράγραφος 2 η ) ο εργοδότης δίδει προτεραιότητα στη λήψη µέτρων οµαδικής προστασίας σε σχέση µε τα µέτρα ατοµικής προστασίας. Στη συνέχεια παρέχονται επιγραµµατικά τα διάφορα µέτρα που λαµβάνονται µε σκοπό τη µείωση της έκθεσης των εργαζοµένων σε θόρυβο καθώς και παραδείγµατα τεχνικών παρεµβάσεων για την αντιµετώπιση του εκπεµπόµενου θορύβου σε συγκεκριµένες περιπτώσεις. Ωτοασπίδες για τον θόρυβο 9

10 2.2.2 Μέτρα µείωσης θορύβου Περιορισµός του θορύβου στην πηγή του. Όταν δεν είναι δυνατόν να αντικατασταθεί µια παλαιά, θορυβώδης µηχανή µε νέα που παράγει σαφώς λιγότερο θόρυβο, τότε θα πρέπει να εντοπιστούν και να αλλαχθούν ή να βελτιωθούν εκείνα τα εξαρτήµατα που προκαλούν υψηλές στάθµες θορύβου. Η χρήση σιλανσιέ στην έξοδο του αέρα είναι επίσης ενδεδειγµένη. Μεγάλη σηµασία πρέπει να δίνεται και στην τακτική προληπτική συντήρηση µιας µηχανής γιατί µπορεί να βοηθήσει στον περιορισµό θορύβου υψηλής στάθµης. Επέµβαση στη διαδροµή του θορύβου από την πηγή στο αυτί του εργαζόµενου. Γίνεται µε την τοποθέτηση κατάλληλων πετασµάτων κατά τη διαδροµή του ήχου από την οχλούσα µηχανή µέχρι τον εργαζόµενο. Στα ίδια πλαίσια εντάσσεται και ο εγκλεισµός της µηχανής σε πλήρως αεριζόµενο ή κλιµατιζόµενο κάλυµµα που κατασκευάζεται από ηχοαπορροφητικά και ηχοµονωτικά υλικά. ιαφορικό ωράριο. Η εναλλαγή των χειριστών της µηχανής περιορίζει τη συνολική «δόση» θορύβου των εργαζοµένων. Απαραίτητη προϋπόθεση για την εφαρµογή της είναι η άριστη γνώση της µηχανής και των συνθηκών εργασίας προκειµένου να αποφευχθεί ενδεχόµενο ατύχηµα. Ατοµικά µέσα προστασίας της ακοής. Κατ αρχάς επισηµαίνεται ότι πρόκειται για προσωρινό µέτρο, έως ότου το πρόβληµα του θορύβου λυθεί µε τους ενδεδειγµένους τεχνικά τρόπους. Χρησιµοποιούνται επίσης όταν έχουν εξαντληθεί όλα τα δυνατά µέτρα οµαδικής προστασίας (τεχνικά ή/και οργανωτικά) για τη µείωση της έκθεσης στο θόρυβο και η εφαρµογή αυτών αποδεικνύεται αποτελεσµατική. Οι ωτοασπίδες, τα ωτοβύσµατα, τα ωτοπώµατα κ.α. µπορούν να µειώσουν το στρες του έντονου θορύβου που εισβάλει στα αυτιά των εργαζοµένων. Σύµφωνα µε την νοµοθεσία, παρέχονται από τον εργοδότη, χωρίς οικονοµική επιβάρυνση των εργαζοµένων. Η επιλογή τους γίνεται σε συνεργασία µε το γιατρό εργασίας και τον τεχνικό ασφάλειας της επιχείρησης. Συνδυασµός µέτρων. Σε πολλές περιπτώσεις είναι δυνατόν να γίνει συνδυασµός των πάσης φύσεως µέτρων προκειµένου να επιτευχθεί ο βέλτιστος περιορισµός του θορύβου. Η έκθεση σε υψηλά επίπεδα θορύβου είναι συνηθέστατη στο περιβάλλον της η/σ. Πολλές εργασίες δηµιουργούν θόρυβο που υπερβαίνει κατά πολύ τα ασφαλή όρια. Τα θρυµµατίσµατα της σκουριάς µε αεροπίστολα, η κοπή µε πλάσµα (υψίσυχνοι θόρυβοι), οι σφύρες των σιδηρουργών, οι κρούσεις σε λαµαρίνες και οι αντανακλάσεις, δηµιουργούν θορύβους εντάσεως 90 ως και 120 db(a). Η σοβαρή επαγγελµατική βαρηκοΐα δεν είναι το µόνο πρόβληµα. Η δυσκολία επικοινωνίας µε συναδέλφους, ο κίνδυνος ακουστικού Ωτοασπίδες για τον θόρυβο τραύµατος και ατυχήµατος και ψυχολογικές επιπτώσεις αποτελούν σηµαντικά προβλήµατα. Οι η/τ που εργάζονται σε ύπτια θέση µπορεί να υποστούν βλάβη από καυτά σωµατίδια που διαπέρασαν το τύµπανο και έβλαψαν τον λαβύρινθο, προκαλώντας σοβαρό πόνο και οξύ ίλιγγο. Την οξεία αυτή φάση µπορεί να διαδεχθεί η µείωση της ακοής και χρόνια λοίµωξη. 10

11 2.3 Θερµικό Περιβάλλον Πολλοί η/τ είναι εκτεθειµένοι σε πολύ υψηλές θερµοκρασίες και στην ηλιακή ακτινοβολία το καλοκαίρι και σε χαµηλές θερµοκρασίες το χειµώνα. Η εκτίµηση του θερµικού περιβάλλοντος περιλαµβάνει παραµέτρους όπως η θερµοκρασία, η υγρασία, η ταχύτητα και η διεύθυνση του αέρα, ο ρουχισµός, η χρήση µέσων ατοµικής προστασίας κ.α. Στην η/σ οι συνθήκες εξαρτώνται από τη θέση εργασίας. Οι τιµές του είκτη Θερµοκρασίας Υγρασίας (WBGT) πολύ συχνά το καλοκαίρι στη χώρα µας φτάνουν στα όρια που απαιτείται λήψη µέτρων. Τα προστατευτικά ρούχα που πρέπει να φορά ο η/τ µπορεί να επιτείνουν το πρόβληµα. Η έκθεση σε δυσµενές θερµικό περιβάλλον (συνήθως πολύ θερµό) µπορεί να προκαλέσει εξανθήµατα, κράµπες, εξάντληση και θερµοπληξία. Το Ιατρείο Εργασίας πρέπει να επιλαµβάνεται της πρόληψης της θερµικής καταπόνησης και θερµοπληξίας των εργαζοµένων, µε την εκτέλεση και αρχειοθέτηση µετρήσεων θερµοκρασίας υγρασίας ιδιαιτέρως τη θερινή περίοδο, την έκδοση οδηγιών και την εισήγηση µέτρων προστασίας κυρίως για τις ευαίσθητες οµάδες. Ανάλογα µέτρα πρέπει να λαµβάνονται για την έκθεση σε χαµηλές θερµοκρασίες. Για τους εργαζόµενους που δουλεύουν σε εσωτερικό περιβάλλον τα συνιστώµενα µέτρα πρόληψης περιλαµβάνουν επιπλέον την εκτροπή του θερµού αέρα προς την οροφή, άλλα τεχνικά και οργανωτικά µέτρα και τη διάθεση ροφηµάτων µε ηλεκτρολύτες. 2.4 Μυοσκελετικές παθήσεις Σε όλους τους χώρους εργασίας οι χειρωνακτικές εργασίες, καθώς και οι επαναλαµβανόµενες κινήσεις αποτελούν κινδύνους στους οποίους πρέπει να δίδεται ιδιαίτερη προσοχή. ίδεται προτεραιότητα στις προαναφερόµενες παθήσεις λόγω της έκτασης και του κόστους που συνεπάγονται. Αποτελούν προτεραιότητα γιατί το πρόβληµα µπορεί να προβλεφθεί ή να µειωθεί µε την τήρηση των υφιστάµενων νοµοθεσιών και οδηγιών καλής πρακτικής στον τοµέα της ασφάλειας και της υγείας. Οι ΜΣΠ καλύπτουν ευρύ φάσµα προβληµάτων υγείας. Στις ΜΣΠ περιλαµβάνονται η οσφυαλγία και οι κακώσεις της σπονδυλικής στήλης, καθώς και οι κακώσεις λόγω επαναλαµβανόµενης καταπόνησης, συµπεριλαµβανοµένων των παθήσεων των άνω άκρων που σχετίζονται µε την εργασία. Τα κάτω άκρα δύναται επίσης να προσβληθούν. Ανύψωση φορτίων, επίπονες στάσεις, καθώς και επαναλαµβανόµενες κινήσεις αποτελούν τις κύριες αιτίες των ΜΣΠ. Ορισµένες απ αυτές συνδέονται µε συγκεκριµένες δραστηριότητες ή επαγγέλµατα. Πολλοί εργαζόµενοι σε κάθε είδος εργασίας ή σε κλάδο απασχόλησης πάσχουν κάθε χρόνο από ΜΣΠ που συνδέονται µε την εργασία. Ευρωπαϊκές έρευνες εκτιµούν ότι οι ΜΣΠ της ράχης, του αυχένα και των άνω άκρων, αυξάνονται συνεχώς και συνιστούν σοβαρή ασθένεια µε σηµαντικό κόστος. Η θεραπεία και η ανάκτηση συχνά αποβαίνουν αναποτελεσµατικές, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για χρόνιες ασθένειες µε όλα τα αρνητικά επακόλουθα για τους εργαζόµενους, τους εργοδότες, τα Ασφαλιστικά Ταµεία και εν γένει την εθνική οικονοµία. Η λήψη µέτρων που θα συντελούσαν στην απάλειψη ή ελαχιστοποίηση της έκθεσης των εργαζοµένων σε κινδύνους που προκαλούν ΜΣΠ όπως η χρήση ανυψωτικών µηχανηµάτων, η αντικατάσταση των παλαιών εξοπλισµών µε αντίστοιχους νέας τεχνολογίας, η µείωση της έκθεσης των εργαζοµένων σε µονότονες εργασίες κ.λπ. σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι 11

12 πρακτικά εφικτή λόγω κυρίως του µεγάλου κόστους ή κάποιων άλλων ιδιαίτερων δυσκολιών της παραγωγικής διαδικασίας. Με τον όρο µυοσκελετικές παθήσεις (ΜΣΠ) εννοούνται οι παθήσεις εκείνες που εµφανίζουν οι µύες, οι τένοντες, οι θύλακοι, τα νεύρα και τα οστά συµπεριλαµβανοµένων του αυχένα, των άνω άκρων, της µέσης (περιοχή οσφύος) και των κάτω άκρων. Το αυχενικό σύνδροµο και η οσφυαλγία είναι δύο από τις πιο γνωστές ΜΣΠ όπως και οι τενοντίτιδες και το σύνδροµο καρπιαίου σωλήνα. Στην εµφάνιση των ΜΣΠ σηµαντικό ρόλο παίζει η στάση και η θέση του σώµατος κατά την εργασία αλλά και το είδος της εργασίας που εκτελείται. Η οργάνωση, ο σχεδιασµός της εργασίας και οι εργονοµικές προδιαγραφές αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες στην εκδήλωση ή µη των Μυοσκελετικών Παθήσεων. Η κακή στάση του σώµατος σε εργαζόµενο που εργάζεται καθιστικά µπορεί να έχει σαν αποτέλεσµα προβλήµατα κυρίως στον αυχένα, στην µέση, στους καρπούς, στους αγκώνες κ.λπ. Σε αρκετές περιπτώσεις δεν είναι ασυνήθιστη η εµφάνιση περισσότερων του ενός προβλήµατος. Οι επαναλαµβανόµενες µε έντονο ρυθµό κινήσεις, ο κακός τρόπος µετακίνησης φορτίων, οι κραδασµοί, το ψυχρό περιβάλλον εργασίας, η ανάγκη άσκησης δύναµης, είναι µερικοί από τους παράγοντες που συµβάλουν στην εµφάνιση ΜΣΠ. Μία άλλη αιτία ΜΣΠ είναι τα εργατικά ατυχήµατα που µπορεί να έχουν σαν αποτέλεσµα κατάγµατα, ρήξεις µυών, ρήξεις τενόντων ή και βλάβες νεύρων. Μερική ή ολική ρήξη µυών και τενόντων γενικά έχει ως αποτέλεσµα την µείωση της µυϊκής ισχύος και την αδυναµία εκτέλεσης µερικών ειδικών κινήσεων όπως η ρήξη δελτοειδούς που αποτελεί σοβαρό πρόβληµα στους ασκούντες χειρωνακτικά επαγγέλµατα τα οποία απαιτούν καταβολή µεγάλης µυϊκής προσπάθειας ή εργάζονται µε ανυψωµένα τα άνω άκρα Αιτίες πρόκλησης των ΜΣΠ παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο Οι ΜΣΠ οφείλονται στο συνδυασµό κάποιων από τους πιο κάτω αναφερόµενους παράγοντες: Επίπονες στάσεις Επαναλαµβανόµενες κινήσεις µε έντονο ρυθµό Χειρωνακτικές εργασίες που απαιτούν δύναµη ονήσεις στα χέρια και τους βραχίονες Άµεση µηχανική πίεση σε ιστούς του σώµατος Ψυχρό περιβάλλον εργασίας Τρόπος οργάνωσης της εργασίας Πως οι εργαζόµενοι αντιλαµβάνονται την οργάνωση εργασίας (κοινωνικοψυχολογικοί παράγοντες εργασίας) 12

13 2.4.2 Συγκολλητές Οξυγονοσυγκολλητές Η εργασία του συγκολλητή οξυγονοσυγκολλητή περιλαµβάνει θερµική κοπή µετάλλων (κοπή µε φλόγα, κοπή µε τόξο, κοπή µε δέσµη ηλεκτρονίων) και εργασίες συγκόλλησης επιφανειών. Από τη φύση της εργασίας του εργάζεται σε δύσκολη στάση (σε κάµψη ή σε υπερένταση του κορµού) γεγονός που προκαλεί µυοσκελετικά προβλήµατα. Πολλές φορές ανασηκώνει τη συνήθως ογκώδη και βαριά συσκευή συγκόλλησης καθώς και αναγκάζεται να αλλάζει θέση εργασίας ή µετακινεί τα κοµµάτια που επεξεργάζεται σε µόνιµη θέση εργασίας, τις περισσότερες φορές χειρωνακτικά. Οι επαναλαµβανόµενες εκτάσεις και συµπιέσεις των χεριών και οι χρόνιες καθηµερινές καταπονήσεις προκαλούν µυοσκελετικές βλάβες στα άκρα και στον κορµό εξαιτίας της ακατάλληλης στάσης του σώµατος. Η κατά το δυνατόν χρήση κατάλληλων πάγκων εργασίας, κατάλληλων καθισµάτων και η χρήση βοηθητικών συσκευών ανύψωσης µεταφοράς των αντικειµένων συνεισφέρουν στη µείωση της έκθεσης των εργαζοµένων σε καταπονήσεις που προκαλούν ΜΣΠ. Οι η/σ στην Σουηδία συχνότερα αποζηµιώνονται για ασθένειες που προκαλούνται από σωµατική φόρτιση παρά για εκείνες εξαιτίας έκθεσης σε χηµικές ουσίες. Μυοσκελετικά συµπτώµατα συσχετίζονται µε την αύξηση των απουσιών και της ζήτησης των υπηρεσιών υγείας. Οι εργαζόµενοι που απουσίασαν λόγω µυοσκελετικών προβληµάτων βρίσκονται σε µεγαλύτερο κίνδυνο απουσίας τα επόµενα έτη. Τα µυοσκελετικά προβλήµατα αυξάνονται µε τα χρόνια εργασίας. Παρά ταύτα για έναν η/τ σε καλή φυσική κατάσταση, η η/σ σε ύπτια θέση είναι το µόνο είδος που ταξινοµείται ως βαρεία εργασία. Ο ταχύς ρυθµός εργασίας συχνά θεωρείται ως ο δυσµενέστερος παράγοντας φόρτου. Κόπωση, µυαλγίες, συµπτώµατα από την οσφύ και τον ώµο είναι συνήθη στους η/τ. Οι εργαζόµενοι η/σ απασχολούνται µεγάλο διάστηµα της βάρδιάς τους µε τη χειρωνακτική διακίνηση φορτίων που πολλές φορές είναι µεγάλου βάρους και διαστάσεων ενώ παράλληλα δεν υπάρχει εύκολος τρόπος µεταφοράς τους (π.χ. όταν δεν διαθέτουν κατάλληλες λαβές). Επιπρόσθετα σε αρκετές περιπτώσεις οι εργασίες αυτές γίνονται µε δυσχερείς καιρικές συνθήκες. Η εργασία σε κρύο περιβάλλον ελαττώνει την λειτουργία των µυών. Ο κίνδυνος εµφάνισης ΜΣΠ αυξάνει γιατί ο οργανισµός χρησιµοποιεί µεγάλο µέρος της ενέργειας για να κρατηθεί ζεστός. Η βροχή επιδεινώνει την κατάσταση. Μια άλλη αιτία εµφάνισης ΜΣΠ στους αγκώνες και στα χέρια είναι τα τραντάγµατα από κτυπήµατα που σχετίζονται µε τον εργασιακό εξοπλισµό. Για να µεταφέρουν αντικείµενα µεγάλου µεγέθους χωρίς απαραίτητα να έχουν µεγάλο βάρος π.χ. πόρτες αλουµινίου που έχουν σχεδόν επίπεδο σχήµα και µορφή χωρίς προεξοχές οι οποίες θα µπορούσαν να χρησιµοποιηθούν ως λαβές για τη µεταφορά, χρησιµοποιούνται κατά κανόνα δύο εργαζόµενοι οι οποίοι αναγκάζονται πολλές φορές να έχουν εντελώς ακατάλληλη θέση του σώµατός τους και έτσι να εκτίθενται σε καταπονήσεις που προκαλούν ΜΣΠ. Λύση του προβλήµατος µπορούµε να έχουµε π.χ. ανοίγοντας δύο µικρές οπές στα πλευρά του αντικειµένου όπου τοποθετούνται εύκολα ειδικές λαβές οι οποίες διευκολύνουν τη µεταφορά του αντικειµένου από τους εργαζόµενους χωρίς αυτοί να καταπονούνται ιδιαίτερα. 13

14 Αντίστοιχα για τη µεταφορά µεταλλικών φύλλων µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε µαγνητικού τύπου ή άλλου τύπου λαβές µέσω των οποίων οι εργαζόµενοι µεταφέρουν ευκολότερα τα αντικείµενα αυτά. Για την αποφυγή έκθεσης σε έντονες καταπονήσεις πρέπει: να εξετάζεται η δυνατότητα αυτοµατισµού ή αναδιοργάνωσης της εργασίας για την αποφυγή της ανάγκης χειρωνακτικής διακίνησης φορτίων να διενεργείται µελέτη καθηκόντων, του περιβάλλοντος εργασίας, καθώς και των ικανοτήτων των εργαζόµενων και να προβαίνουµε στη λήψη των κατάλληλων µέτρων να γίνεται χρήση βοηθητικών συσκευών µεταφοράς να εξετάζεται η δυνατότητα µείωσης του βάρους των αντικειµένων να διενεργείται ταυτόχρονη µεταφορά από δύο εργαζόµενους κ.λπ. Στο Π 397/1994 «Ελάχιστες προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας κατά τη χειρωνακτική διακίνηση φορτίων που συνεπάγεται κίνδυνο ιδίως για τη ράχη και την οσφυϊκή χώρα των εργαζοµένων σε συµµόρφωση προς την Οδηγία του Συµβουλίου 90/269/ΕΟΚ» προβλέπονται µέτρα πρόληψης κινδύνων από χειρωνακτική διακίνηση φορτίων. Οι αρχές πρόληψης κινδύνων για εργασία µε χειρωνακτική διακίνηση φορτίων απαιτούν καταρχήν την αποφυγή αν είναι δυνατόν της χειρωνακτικής διακίνησης. Μεταφορά φύλλου λαµαρίνας Αν αυτό δεν είναι δυνατό, ο εργοδότης πρέπει να κάνει εκτίµηση των κινδύνων και να λάβει τα κατάλληλα τεχνικά και οργανωτικά µέτρα. Στην εκτίµηση των κινδύνων λαµβάνονται υπόψη: o τα χαρακτηριστικά του φορτίου όπως το βάρος του και το σχήµα του, o η απαιτούµενη σωµατική προσπάθεια όπως η στάση του σώµατος κατά τη διακίνηση, o τα χαρακτηριστικά του εργασιακού περιβάλλοντος όπως το είδος του εδάφους, το ύψος του δαπέδου εργασίας o και τέλος τα χαρακτηριστικά της εργασίας όπως ο ρυθµός εργασίας και η δυνατότητα ανάπαυσης Ενδεικτικά αναφέρονται τα τεχνικά, εργονοµικά και οργανωτικά µέτρα για τη µείωση των κινδύνων για τη ράχη και την οσφυϊκή χώρα κατά τη χειρωνακτική διακίνηση φορτίων. Τα τεχνικά µέτρα για τη διακίνηση φορτίων µπορεί να είναι µηχανικά βοηθήµατα ανύψωσης βαρών όπως τα ψαλιδωτά τραπέζια, οι µηχανισµοί ρυµούλκησης κ.α. Εργονοµικά µέτρα είναι η κατάλληλη διαµόρφωση της θέσης εργασίας ώστε να µην υπάρχει επιβάρυνση του εργαζόµενου (π.χ. το ύψος ανύψωσης να είναι στο ύψος των 14

15 βραχιόνων ώστε να µην σκύβει ο εργαζόµενος), η αλλαγή µάζας φορτίου (π.χ. προµήθεια φορτίων σε πακέτα µικρότερου βάρους, 2x25 Kg αντί 1x50 Kg) κ.α. Οργανωτικά µέτρα είναι η µείωση του ρυθµού ανύψωσης φορτίων µέσα στο 8ωρο και τα συχνά διαλείµµατα. Ο ειδικός κανονισµός για µια επιχείρηση πρέπει να αναφέρει όλα τα φορτία που µεταφέρονται στους χώρους εργασίας, τη σήµανση που πρέπει να υπάρχει όπου απαιτείται (π.χ. ότι πρέπει να γίνει µεταφορά από δύο άτοµα), όπως και άλλες σχετικές πληροφορίες για την ασφαλή διακίνηση των φορτίων. Μνεία πρέπει να γίνεται για την εκπαίδευση που προβλέπεται από τη νοµοθεσία για τους εργαζόµενους που διακινούν χειρωνακτικά φορτία. Τέλος πρέπει να αναφέρονται ορθές πρακτικές διαχείρισης φορτίων. Ακατάλληλη στάση εργασίας προκαλεί ΜΣΠ 2.5 όνησης Χεριού Βραχίονα Η συνεχής έκθεση σε δονήσεις που µεταδίδονται στο χέρι και το βραχίονα αυξάνουν τον κίνδυνο εµφάνισης χρόνιας διαταραχής που είναι γνωστή µε το ενιαίο όρο Σύνδροµο όνησης Χεριού Βραχίονα. Ο κίνδυνος εµφανίζεται όταν γίνεται τακτική και συχνή χρήση µηχανής, εργαλείου ή συσκευή υψηλής δόνησης. Τα πρώτα συµπτώµατα µπορεί να παρουσιασθούν σε λίγους µήνες ή σε µερικά χρόνια, ανάλογα µε το άτοµο και το µέγεθος της δόνησης στην οποία υποβάλλεται το χέρι. Σε πολλούς κλάδους δραστηριοτήτων όπως οικοδοµές και έργα πολιτικού µηχανικού, συντήρηση δρόµων και σιδηροδρόµων, δασικές εργασίες, χυτήρια και έργα µηχανολόγων µηχανικών, συνεργεία, ορυχεία, λατοµεία κ.λπ. πάνω από το 5% των εργαζοµένων εκτίθεται συστηµατικά σε δονήσεις µεταδιδόµενες από τα χέρια. Πολλά εργαλεία χεριού ή χειροκατευθυνόµενα παράγουν δονήσεις. Το επίπεδο των δονήσεων µπορεί να είναι υψηλό για µερικά από αυτά, όπως: αλυσοπρίονα, κοµπρεσέρ µπετόν, θραυστήρες, τρυπάνια, µηχανές διαχωρισµού, δονητές πλακών, µηχανές κοπής χόρτων, µηχανές ηλώσεως κ.λπ. Η δόνηση µεταδίδεται στο χέρι και το βραχίονα του χειριστή µέσω της φυσικής επαφής µε το εργαλείο. Σε µερικές περιπτώσεις η δόνηση µεταδίδεται µέσω εξαρτήµατος χεριού όταν γίνεται χρήση µηχανής άλεσης που εδράζεται σε βάθρο. Τα πρώτα συµπτώµατα µπορεί να είναι ενοχλήσεις στα δάκτυλα, τα χέρια ή τις αρθρώσεις: µούδιασµα, κνησµός, λειτουργικά προβλήµατα. Αυτά διαδέχονται: Εξασθένηση της αίσθησης αφής και της αντίληψης του ζεστού κρύου. Απώλεια ισχυρής χειρολαβής και επιδεξιότητας χεριού. Επεισόδια λεύκανσης των δακτύλων µετά από έκθεση σε κρύο ή υγρασία. Πόνοι του χεριού και του βραχίονα. 15

16 Μακροχρόνια, η βλάβη µπορεί να γίνει µη αντιστρέψιµη. Το Σύνδροµο Χεριού Βραχίονα µπορεί να οδηγήσει σε βλάβη των αιµοφόρων αγγείων των δακτύλων και των χεριών (φαινόµενο του λευκού δακτύλου λόγω ισχαιµίας) του περιφερικού νευρικού συστήµατος, των τενόντων, των µυών, των οστών και των αρθρώσεων των χεριών και των βραχιόνων. Το Σύνδροµο Χεριού - Βραχίονα µπορεί να δηµιουργήσει προβλήµατα και στις δραστηριότητες της προσωπικής ζωής. Η µειωµένη επιδεξιότητα των δακτύλων, των χεριών ή των αρθρώσεων µπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο ατυχηµάτων κατά τη χρήση εργαλείων και µηχανών, ιδιαίτερα εκείνων που απαιτούν υψηλή επιδεξιότητα και ακρίβεια. Η λείανση µε τροχό καταπονεί τα χέρια Το Σύνδροµο του Χεριού Βραχίονα έχει πολλές αιτίες Υψηλό επίπεδο δονήσεων Άσκηση µεγάλων δυνάµεων από το χειριστή πάνω στο µηχάνηµα ή το εργαλείο Πολύωρη εργασία Κρύο ή υγρό περιβάλλον εργασία Τι προβλέπει η νοµοθεσία Το Π «Ελάχιστες προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας στους χώρους εργασίας σε συµµόρφωση µε την Οδηγία 89/391/ΕΟΚ» απαιτεί από τους εργοδότες να: αποφεύγουν τον κίνδυνο, µε εξάλειψη των δονήσεων κατά το δυνατό, παρέχουν µέσα προστασίας τα οποία µειώνουν ή εξαλείφουν τον κίνδυνο, ενηµερώνουν τους εργαζόµενους πάνω στους κινδύνους και την αποφυγή τους, παρέχουν ιατρική παρακολούθηση όταν υπάρχει κίνδυνος. Οι εργαζόµενοι είναι υποχρεωµένοι να συµµορφώνονται µε τις οδηγίες ασφάλειας της εργασίας τους. Πρόσφατα ψηφίστηκε κοινοτική νοµοθεσία για την πρόληψη των δονήσεων στους χώρους εργασίας: «Κοινοτική Οδηγία 2002/44/ΕΚ, περί των ελαχίστων προδιαγραφών υγείας και ασφάλειας όσον αφορά την έκθεση των εργαζοµένων σε κινδύνους προερχόµενους από φυσικούς παράγοντες (κραδασµοί)» (16 η ειδική Οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 16, παρ. Ι της Οδηγίας 89/391/ΕΟΚ). Τα Π σχετικά µε τις µηχανές (Π 377/93 και Π 18/96 τροποποίηση) απαιτούν από τους κατασκευαστές να µειώνουν τις δονήσεις στο ελάχιστο δυνατό επίπεδο και να προειδοποιούν τους χρήστες για τον εναποµείναντα κίνδυνο. Επιπλέον, επιβάλει οι κατασκευαστές να δηλώνουν στα εγχειρίδια τους το επίπεδο δονήσεων σε m/s 2. 16

17 2.5.2 Περιορισµός της διάρκειας της δόνησης Αλλαγή εργασιακών πρακτικών. Σε µερικές περιπτώσεις οι δονήσεις µπορεί να µειωθούν ή και να εξαλειφθούν µε την εφαρµογή εναλλακτικών πρακτικών ή την αλλαγή του προϊόντος ή της συσκευασίας του. Επιλογή µηχανηµάτων, εργαλείων και συσκευών που δονούνται ελάχιστα. Συµπεριλάβετε στις προδιαγραφές των µελλοντικών σας προµηθειών µηχανηµάτων τη λέξη δονήσεις» και σηµειώστε σ αυτόν ότι πρέπει να είναι ελάχιστες δυνατές. Το χέρι ίσως διατρέχει κίνδυνο στις επιταχύνσεις των 2,5 m/s 2, ενώ υπάρχει µεγάλη πιθανότητα να διατρέχει κίνδυνο σε επιταχύνσεις 5 m/s 2. Οι τιµές δονήσεων που δίνουν οι κατασκευαστές επιτρέπουν συγκρίσεις µεταξύ µηχανηµάτων, αλλά ίσως είναι µικρότερες από αυτές των πραγµατικών συνθηκών, οι οποίες µπορεί να ποικίλουν σηµαντικά από τη µία εργασία στην άλλη. Οι προµηθευτές πρέπει να ερωτώνται για τα πιθανά επίπεδα των δονήσεων κατά την εκτέλεση συγκεκριµένων εργασιών. ιαλέξτε µηχανήµατα και εργαλεία µε βάση τις εργασίες που θα εκτελεστούν µε αυτά: η χρήση ακατάλληλου µηχανήµατος ή εργαλείου αναγκάζει το χειριστή να καταβάλλει µεγαλύτερη δύναµη και να εργάζεται περισσότερες ώρες. Έτσι ο χειριστής ενδέχεται να εκτεθεί σε υψηλότερα επίπεδα δονήσεων και συνεπώς αυξηµένο κίνδυνο εµφάνισης του συνδρόµου δονήσεων. Εξετάστε αν τα αντιδονητικά συστήµατα µειώνουν την απόδοση του µηχανήµατος: µηχάνηµα ή εργαλείο µε λιγότερη απόδοση επιβάλλει τη χρήση του επί περισσότερο χρόνο. ιατήρηση των µηχανηµάτων και των εργαλείων σε καλή κατάσταση. Πρέπει οι χειριστές να καταλάβουν τη σπουδαιότητα της συντήρησης των µηχανηµάτων και εργαλείων τους. Για παράδειγµα, το ακόνισµα των εξαρτηµάτων κοπής και τη ζυγοστάθµιση των περιστρεφόµενων εξαρτηµάτων. Αν στα µηχανήµατα έχουν τοποθετηθεί αντιδονητικά συστήµατα, αυτά πρέπει να επιθεωρούνται συχνά και να αντικαθίστανται όταν απαιτείται. Σχεδιασµός της θέσης εργασίας Ο χρόνος κατά τον οποίο οι χειριστές εκτίθενται σε δονήσεις είναι σοβαρός παράγοντας για την ανάπτυξη του Συνδρόµου όνησης Χεριού Βραχίονα. Όταν είναι δυνατό, περιορίστε τη διάρκεια δόνησης, π.χ. µέσω εναλλαγής των ειδών εργασίας, ιδιαίτερα όταν υπάρχει υψηλό επίπεδο δόνησης. Προγραµµατισµός περιόδων ανάπαυλας Είναι χρήσιµη η παροχή διαλειµµάτων ακόµη και µικρής διάρκειας. Ακόµη, περίοδοι έκθεσης σε δονήσεις να ακολουθούνται από εργασίες χωρίς δονήσεις Μείωση της καταπόνησης στο χέρι και στον βραχίονα Μερικές απλές µεταβολές µπορεί να µειώσουν τις δυνάµεις ώθησης και χειρολαβής, τις οποίες ο χειριστής οφείλει να θέσει στο µηχάνηµα ή το εργαλείο. Αναδιοργάνωση των θέσεων της δουλειάς πρέπει να γίνει έτσι ώστε να βελτιωθεί η στάση του σώµατος. Για παράδειγµα προσαρµογή του ύψους της επιφάνειας εργασίας, τοποθέτηση αντίβαρων αντιστάθµισης του βάρους της µηχανής, τοποθέτηση καλών ραφιών φύλαξης των συσκευών κ.λπ. Οι ατοµικές τεχνικές εργασίας του κάθε χειριστή επηρεάζουν το µέγεθος της δόνησης που απορροφάει το σώµα του. Τα µηχανήµατα ή εργαλεία που επιλέχθηκαν ή χρησιµοποιούνται αντικανονικά µπορεί να απαιτούν µεγαλύτερη προσπάθεια από την πλευρά του χρήστη και έτσι 17

18 να τον εκθέτουν σε αυξηµένη δόνηση. Η εκπαίδευση των χειριστών είναι απαραίτητη προκειµένου να µάθουν ποιο είναι το κατάλληλο εργαλείο για κάθε εργασία και ποιος είναι ο σωστός τρόπος χρήσης του εργαλείου. Το κρύο και η υγρασία µπορεί να προκαλέσουν την εµφάνιση των συµπτωµάτων των λευκών δακτύλων από δονήσεις. Είναι συνεπώς απαραίτητο να διατηρούνται ζεστά και στεγνά, το σώµα και τα χέρια. Για το λόγο αυτό συνιστάται η ένδυση µε κατάλληλα ρούχα. Συνίσταται επίσης η χρήση γαντιών για να αυξάνει η θερµοκρασία των χεριών και να µειώνεται ο κίνδυνος επεισοδίων λεύκανσης των δακτύλων. Αντιδονητικά γάντια, µε επικύρωση από διαπιστευµένο ίδρυµα, µπορεί να µειώσει τις δονήσεις που εκπέµπονται από µερικά µηχανήµατα ή εργαλεία π.χ. αλέσεως, αλλά όχι τις δονήσεις από π.χ. σπαστήρες. υστυχώς τα γάντια δεν µπορούν να αντιµετωπίσουν τον κίνδυνο του Συνδρόµου Χεριού Βραχίονα: τα γάντια δεν συνιστούν λύση στο πρόβληµα των δονήσεων που µεταδίδονται µέσω των χεριών. 18

19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΧΗΜΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝ ΥΝΟΥ 3.1 Πήγες έκθεσης Η κύρια πηγή εισπνεύσιµου σωµατιδιακού υλικού στις περισσότερες εργασίες η/σ είναι το αναλώσιµο ηλεκτρόδιο (ράβδος) ή το ηλεκτρόδιο του υλικού γέµισης, το οποίο παρέχει συγκολλητικό υλικό για τα υπό ένωση κοµµάτια του βασικού µετάλλου. Τα ηλεκτρόδια αυτά είναι µερικώς εξαερούµενα στους καπνούς και τα έρια της η/σ. Τα καπναέρια της η/σ σχηµατίζονται κυρίως από το υλικό γέµισης και περιλαµβάνουν υλικό από τις επικαλύψεις των ηλεκτροδίων, τα προστατευτικά αέρια και τα προστατευτικά ρευστά (εύτηκτες ουσίες ή συλλιπάσµατα 1 ) που προστίθενται στο τήγµα, τα αέρια σχηµατίζονται από τις υψηλές θερµοκρασίες και την ακτινοβολία του τόξου, τους ατµούς από το βασικό µέταλλο και τα χρώµατα ή τις επικαλύψεις. Ατµοί µετάλλων σχηµατίζονται όταν εξατµιζόµενα µέταλλα συµπυκνώνονται (υγροποιούνται) στον αέρα µετατρεπόµενα σε εισπνεύσιµα σωµατίδια οξειδίων των µετάλλων. Αυτά τα σωµατίδια συχνά συνεχίζουν να συνενώνονται στον αέρα για να σχηµατίσουν µεγαλύτερα σωµατίδια. Οι ατµοί των οξειδίων των µετάλλων είναι ιδιαίτερα σηµαντικό συστατικό των αερίων της η/σ εξαιτίας του µεγέθους τους είναι τόσο µικρά ώστε εναποτίθενται στα τελικά βρογχιόλια και τις κυψελίδες, παρακάµπτοντας τη δράση του βλεννοκροσσωτού επιθηλίου. Έτσι όταν εκτιµούνται οι πηγές επαγγελµατικής έκθεσης ενός η/τ, η γνώση της χηµικής σύνθεσης της «ράβδου» ή του «σύρµατος» του ηλεκτροδίου είναι εξίσου σηµαντική µε τη γνώση του είδους του βασικού µετάλλου που χρησιµοποιείται. Αυτή η πληροφορία δίνεται από τα πιστοποιητικά χηµικής ανάλυσης και µηχανικών δοκιµών και από τα δελτία µε τα εδοµένα Ασφάλειας Υλικού (Material Safety Data Sheets MSDS) που παρέχονται από τον κατασκευαστή των προϊόντων. Η ακριβής σύνθεση της πάστας του ηλεκτροδίου (βασικό ή ρουτυλίου) είναι άγνωστη λόγω βιοµηχανικού απορρήτου. Η πιο συχνή η/σ διαδικασία είναι η συγκόλληση ηλεκτρικού τόξου του χάλυβα. Πάνω από το 90% των συγκολλήσεων εκτελείται σε χάλυβα και χαµηλής πρόσµειξης κράµατα χάλυβα µε χρώµιο, αλουµίνιο, µολυβδένιο, τιτάνιο ή νικέλιο και λιγότερο από 10% σε όλα τα άλλα µέταλλα συνδυασµένα. Αν και σηµαντικό µέρος της η/σ στη βιοµηχανία έχει αυτοµατοποιηθεί, η συγκόλληση µε χειροκίνητο τόξο (τσιµπίδα ή λαβίδα του ηλεκτροδίου) είναι ευρέως διαδεδοµένη και απαιτεί στενή παρατήρηση της επιφάνειας συγκόλλησης από τον η/τ, από µία απόσταση µικρότερη από 60 εκατοστά ώστε να εξασφαλίζεται η βέλτιστη ποιότητα στο αποτέλεσµα. Χηµικές αντιδράσεις στη αέρια φάση της η/σ συµβαίνουν τόσο λόγω της θερµότητας των υλικών που συγκολλούνται, των προστατευτικών αερίων και του περιβαλλοντικού αέρα όσο και από φωτοχηµικές αντιδράσεις που εκλύονται από την υπεριώδη ακτινοβολία που εκπέµπεται από το τόξο. Σε συγκεκριµένες η/σ διαδικασίες (όπως είναι η συγκόλληση αλουµινίου µε τόξο αέριου βολφραµίου), η υπεριώδης ακτινοβολία που εκλύεται µπορεί να σχηµατίσει ικανή ποσότητα όζοντος (Ο 3 ) από το περιβαλλοντικό οξυγόνο ώστε να αποτελεί κίνδυνο σε µία ανεπαρκώς αεριζόµενη περιοχή. 1 Τα συλλιπάσµατα είναι υλικά που σχηµατίζουν µία προστατευτική υγρή φάση γύρω από το τήγµα που αποµακρύνει τις προσµείξεις και µπορεί χηµικώς να δεσµεύει οξυγόνο από το τήγµα. 19

20 Επειδή η η/σ και οι συγγενείς διαδικασίες συµπεριλαµβάνουν έναν αριθµό διαφορετικών τεχνικών που εκτελούνται σε µία µεγάλη ποικιλία µετάλλων και κραµάτων (και µερικές φορές σε συνυπάρχοντες ρυπαντές), τα επικίνδυνα υλικά που µπορεί να συνδέονται µε τις η/σ διαδικασίες είναι πολλά. Σε εκτίµηση των στοιχείων που παράγονται από ποικίλες µεθόδους η/σ, Μεγαλύτερες συγκεντρώσεις µετρήθηκαν για το αλουµίνιο (Al), µαγγάνιο (Mn), σίδηρο (Fe), νικέλιο (Ni), χρώµιο (Cr), χαλκό (Cu) και ψευδάργυρο (Zn). Μερικά από αυτά και άλλοι συναφείς παράγοντες κινδύνου παρουσιάζονται στον πίνακα 1. Ο ρυθµός παραγωγής των βλαβερών παραγόντων στο άµεσο περιβάλλον του η/τ εξαρτάται από τη µέθοδο που χρησιµοποιείται και επηρεάζεται από µεταβλητές όπως το παρεχόµενο ρεύµα, το προστατευτικό αέριο και η προσωπική τεχνική του η/τ. Επιπλέον η συγκέντρωση των στοιχείων στον αέρα είναι µία συνάρτηση του όγκου του χώρου όπου ενεργείται η η/σ και του ρυθµού των ανανεώσεων του αέρα στο χώρο, ανά ώρα, ή του ρυθµού της απαγωγής του καπνού από την αναπνευστική ζώνη του η/τ παρουσία τοπικού απαγωγού εξαερισµού. Με την κατάλληλη προετοιµασία και την εξασφάλιση ικανού εξαερισµού ώστε να αποµακρύνονται οι καπνοί της η/σ από την αναπνευστική ζώνη του η/τ, η η/σ µπορεί να εκτελείται µε ασφάλεια χωρίς κίνδυνο πρόκλησης βλαβών στο αναπνευστικό σύστηµα. Όµως όταν υπάρχουν ελλείψεις στον τοπικό εξαερισµό ή την προστασία του αναπνευστικού, κάποιες η/σ διαδικασίες σε κλειστούς χώρους µπορεί να οδηγήσουν σε ταχεία αύξηση της συγκέντρωσης των ερεθιστικών αερίων, των ατµών µετάλλων και των σωµατιδίων µε συνεπαγόµενες αρνητικές επιδράσεις στην υγεία. Η συγκόλληση τόξου χαρακτηρίζεται από την τοπική ανάπτυξη πολύ υψηλών θερµοκρασιών, πάνω από 1200 ο C. Στις θερµοκρασίες αυτές, πολλά µέταλλα εξαερώνονται και παράγονται προϊόντα πυρόλυσης µεγάλης τοξικότητας από σχετικά ακίνδυνα συστατικά, όπως το υψηλής τοξικότητας αέριο φωσγένειο, από τους κοινούς χλωριωµένους υδρογονάνθρακες που συχνά χρησιµοποιούνται σα βιοµηχανικοί διαλύτες στην απολίπανση των µετάλλων. Όταν η συγκόλληση ή η κοπή εκτελείται σε µέταλλα επικαλυµµένα µε χρώµατα ή σε κράµατα µετάλλων που περιέχουν κάδµιο, ψευδάργυρο, βηρύλλιο ή άλλα, παράγονται υψηλές συγκεντρώσεις ερεθιστικών και τοξικών ουσιών που µπορεί να οδηγήσουν σε σοβαρή οξεία βλάβη των πνευµόνων ή και θάνατο. Οι η/σ διαδικασίες αλλάζουν µε το χρόνο και το είδος και η ποσότητα των υλικών στα αέρια και στους ατµούς µπορεί επίσης να µεταβάλλονται. Μία νέα τεχνική, η παλµική συγκόλληση τόξου αέριου µετάλλου, χρησιµοποιεί γρήγορες παλµικές επανεκκινήσεις (on off) της πηγής ισχύος και έτσι µειώνεται ο ρυθµός παραγωγής ατµών και αερίων. Η συγκόλληση σηµειακής αντίστασης (ηλεκτροπόντα), µία µερικώς αυτοµατοποιηµένη µορφή η/σ 20

21 που χρησιµοποιεί πίεση όπως επίσης και ηλεκτρισµό συνήθως προκαλεί ελάχιστη παραγωγή ατµών. Πίνακας 1. Συνήθεις χηµικού παράγοντες κινδύνου στην ηλεκτροσυγκόλληση και οι επιδράσεις τους. ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝ ΥΝΟΥ ΧΗΜΙΚΟΙ ακετυλένιο µονοξείδιο του άνθρακα οξείδια του αζώτου όζον φωσγένειο αρσενικό ΑΜΕΣΕΣ ΤΟΞΙΚΕΣ ΕΠΙ ΡΑΣΕΙΣ κεφαλαλγία, ναυτία, ζάλη, κώµα κεφαλαλγία, ναυτία, ζάλη, κώµα, θάνατος πνευµονίτιδα, πνευµονικό οίδηµα ερεθισµός αναπνευστικής οδού, ξηρότητα βλεννογόνων, κεφαλαλγία, υπνηλία, κόπωση, πνευµονικό οίδηµα, συριγµός βρογχιολίτιδα, πνευµονικό οίδηµα δερµατίτιδα, συµπτώµατα ΓΕΣ (ναυτία, έµετος, διάρροια) αλουµίνιο ερεθισµός αναπνευστικού / δέρµατος βηρύλλιο κάδµιο δέρµα (έλκη, δερµατίτιδα), επιπεφυκίτιδα, ρινίτιδα, φαρυγγίτιδα, τραχειοβρογχίτιδα, χηµική πνευµονίτιδα πνευµονικό οίδηµα, ερεθισµός και εξέλκωση ρινικής κοιλότητας ΧΡΟΝΙΕΣ ΤΟΞΙΚΕΣ ΕΠΙ ΡΑΣΕΙΣ καρδιαγγειακές επιδράσεις (µυοκαρδιοπάθεια, επιδείνωση στεφανιαίας νόσου) χρόνια βρογχίτιδα, εµφύσηµα, πνευµονική ίνωση αναπνευστική ανεπάρκεια ΧΑΠ, πνευµονική ίνωση καρκίνος (πνεύµονα, λεµφικός, δέρµατος), δέρµα (υπέρχρωση, παλµιαίοι και πελµατιαίοι σπίλοι, υπερκεράτωση, αναιµία, λευκοπενία, µυοκαρδιοπάθεια, ηπατική κίρρωση, περιφερική νευρίτιδα (αιµωδίες<αδυναµία, αταξία) χρόνια βρογχίτιδα, πνευµονική ίνωση καρκίνος (πνεύµονα), αναπνευστικό (βήχας, θωρακαλγία, κυάνωση), γενικευµένη αδυναµία, ηπατοµεγαλία, σπληνοµεγαλία καρκίνος (προστάτη, πνεύµονα), πνευµονική ίνωση, εµφύσηµα, νεφροί (πρωτεϊνουρία), απλαστική αναιµία, οστεοµαλακία, ανοσµία 21

22 χρώµιο (εξασθενές) κοβάλτιο χαλκός σίδηρος µόλυβδος µαγνήσιο δέρµα (έλκη, δερµατίτιδα), ερεθισµός αεραγωγών, επίσταξη και σηπτική διάτρηση ρινός, επιπεφυκίτιδα ευαισθητοποίηση πνεύµονα (ασθµατοειδής) και δέρµατος πυρετός από ατµούς µετάλλων, ερεθισµός ρινικού βλεννογόνου ερεθισµός ρινικού βλεννογόνου και επιπεφυκότα καρκίνος (πνεύµονα), πιθανή νεφρική και ηπατική βλάβη πνευµονική ίνωση, υπερπλασία θυροειδούς (πιθανή), πολυκυτταραιµία (πιθανή) σιδήρωση (πνευµονική εναπόθεση σκόνης σιδήρου) νευρικό (νευροπάθειαπαράλυση εκτεινόντων), ΓΕΣ (ανορεξία, δυσκοιλιότητα κωλικοί εντέρου), νεφροπάθεια, επιδράσεις στο αναπαραγωγικό (στον εµβρυϊκό εγκέφαλο) και στο αιµοποιητικό (διαταραχές µεταβολισµού πορφυρίνης) µαγγάνιο χηµική πνευµονίτιδα νευρικό (ερεθιστικότητα, υπνηλία, ανικανότητα, δυσκαµψία, σπασµωδικός κλαυσίγελος, διαταραχές οµιλίας και βαδίσµατος) µολυβδένιο νικέλιο άργυρος (ασήµι) κασσίτερος τιτάνιο ερεθισµός βλεννογόνων δερµατίτιδα, ασθµατοειδής αντίδραση ερεθισµός βλεννογόνων αναπνευστικού καρκίνος (ρινός, λάρυγγα, και πνεύµονα), ερεθισµός αεραγωγών (αιµορραγία και εξέλκωση ρινός, σηπτική διάτρηση ριν. διαφράγµατος) αργυρία ή αργύρωση (χρώση δέρµατος και οφθαλµών από εναπόθεση αργύρου) στάννωση (πνευµονοκονίαση από εισπνοή οξειδίου του κασσίτερου) πνευµονοκονίαση βολφράµιο επιπεφυκίτιδα, ερεθισµός ανωτέρης εξωγενές άσθµα, αναπνευστικής οδού πνευµονοκονίαση, διάχυτη 22

23 διάµεση πνευµονική ίνωση βανάδιο ψευδάργυρος φωσφίνη φώσφορος οργανικός υδράργυρος ερεθισµός αεραγωγών, επιπεφυκίτιδα, δερµατίτιδα πυρετός από ατµούς µετάλλων, δερµατικό εξάνθηµα κεφαλαλγία, καταβολή, ναυτία έµετος, δίψα, βήχας, δύσπνοια, αταξία, παραισθησία, τρόµος, διπλωπία ναυτία έµετος, κοιλιακό άλγος, βρογχοσπασµό, βήχα, χηµική πνευµονίτιδα, οξύ πνευµονικό οίδηµα, αρρυθµία, ουραιµία, ίκτερος, ηπατοµεγαλία αιµωδίες άκρων, χειλέων, εξανθήµατα κολοφώνιο συριγµός άσθµα εποξέα αλλεργική δερµατίτιδα, ερεθισµός, ευαισθητοποίηση αναπνευστικού αλδεϋδες ισοκυανιούχα αµίαντος φθοριούχα διοξείδιο πυριτίου ερεθισµός βλεννογόνων αναπνευστικού, βήχας, ριναλγία, φαρυγγοδυνία φλεγµονή ανωτ. αναπνευστικού, χηµική πνευµονίτιδα, επαγγ. Άσθµα µείωση αναπν. λειτουργίας κατά τη βάρδια συµπτώµατα αναπνευστικού και ΓΕΣ ΧΑΠ, πνευµονία, δερµατίτιδα, πιθανές αλλεργικές εκδηλώσεις ΧΑΠ, χρόνια βρογχίτιδα, πρωτεϊνουρία ΧΑΠ, χρόνια βρογχίτιδα, πρωτεϊνουρία µείωση συντονισµού κινήσεων, αταξία, τρόµος, µείωση οπτικών πεδίων, βαρηκοΐα κεντρικού τύπου, µυϊκή ακαµψία, σπαστικότητα, διανοητική και συναισθηµατική απορύθµιση ενδοκρινικές διαταραχές χρωµοσωµικές αλλοιώσεις δερµατίτις, άσθµα, δύσπνοια, µείωση FVC µε θετική απάντηση στη βρογχοδιαστολή άσθµα επίµονο, χρόνια µείωση αναπνευστικής λειτουργίας καρκίνος (πνεύµονα, µεσοθηλίου) αµιάντωση, πάχυνση υπεζωκότα οστεοσκλήρυνση, αναπνευστική ανεπάρκεια, νεφρικές δυσλειτουργίες πυριτίαση 23

24 3.2 Καπνοί και αέρια ηλεκτροσυγκόλλησης Οι πηγές έκθεσης και το σύνολο σχεδόν των επιβλαβών αερίων και ατµών που εκπέµπονται κατά την η/σ έχουν ήδη αναφερθεί. Εδώ συνοψίζονται ορισµένες διαδικασίες εκποµπής τους. Οι υψηλές θερµοκρασίες τήκτουν τα µέταλλα και προκαλούν έκλυση ατµού µετάλλων που στην επαφή τους µε τον αέρα (οξυγόνο) σχηµατίζουν οξείδια των µετάλλων. Άλλα αέρια ελκύονται από τις επικαλύψεις των ηλεκτροδίων και τα επιχρίσµατα των επιφανειών. Οµίχλη λαδιού, σκόνη, όζον (Ο 3 ), θετικά και αρνητικά ιόντα µε αβέβαιες επιδράσεις υπάρχουν επίσης στους καπνούς της η/σ. Η ποσότητα των καπνών που παράγεται εξαρτάται από τη µέθοδο, την ένταση και την τάση του ρεύµατος, τα επίπεδα θερµοκρασίας που αναπτύσσονται στο τόξο, την υπό συγκόλληση µεταλλική επιφάνεια, τα προστατευτικά αέρια και ρευστά άλλα και από τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Οι αναθυµιάσεις από την συγκόλληση και τη φλογοκοπή προκύπτουν από ποικιλία πηγών: 1. το µέταλλο που συγκολλείται ή το µέταλλο της ράβδου πλήρωσης π.χ. σίδηρος, αλουµίνιο ή από συστατικά διαφόρων τύπων χάλυβα, όπως το νικέλιο ή το χρώµιο. 2. τυχόν µεταλλική επικάλυψη του αντικειµένου ή της ράβδου πλήρωσης π.χ. ψευδάργυρος και κάδµιο από γαλβάνισµα και χαλκός από την επικάλυψη των ράβδων πλήρωσης. 3. τυχόν χρώµα, γράσο, υπολείµµατα κ.λπ. στο υπό συγκόλληση κοµµάτι π.χ. µονοξείδιο του άνθρακα, καπνός και άλλα ερεθιστικά προϊόντα αποσύνθεσης 4. το προστατευτικό ρευστό (flux) της ράβδου πλήρωσης π.χ. ανόργανο φθόριο 5. τη δράση της θερµότητας ή της υπεριώδους ακτινοβολίας στον περιβάλλοντα αέρα π.χ. διοξείδιο του αζώτου, όζον 6. τα αδρανή αέρια που χρησιµοποιούνται σαν προστατευτικά π.χ. διοξείδιο του άνθρακα, ήλιο, αργό. Επιδράσεις στα πειραµατόζωα. Τα αέρια της η/σ προκαλούν µη ειδικές µεταβολές στους πνεύµονες. Επιπλέον περιορισµένες ενδείξεις υπάρχουν εργαστηριακά για γονοτοξικότητα. Αρουραίοι που εκτέθηκαν σε αέρια η/σ µαλακού χάλυβα είτε δια εισπνοής είτε δια ενδοτραχειακής ενστάλαξης έδειξαν µη ειδικές πνευµονικές µεταβολές χωρίς σηµεία ίνωσης µετά από διάστηµα 450 ηµερών (IARC 1990). Παρατηρήθηκε συσσώρευση µακροφάγων και πάχυνση του κυψελιδικού επιθηλίου µε πολλαπλασιασµό των κοκκιωδών πνευµονοκυττάρων. Παρόµοιες αλλαγές παρατηρήθηκαν σε πειραµατόζωα µε διαφορετικά επίπεδα και χρονική διάρκεια έκθεσης. Σε 11 από τα 15 in vitro τεστ και στα 3 in vitro τεστ δε διαπιστώθηκε αυξηµένη επίπτωση γονοτοξικότητας από την έκθεση σε αέρια η/σ. Συγκρίνοντας διαφορετικές τεχνικές η/σ ως προς την τοξικότητα των αερίων και την αποβολή τους από τον πνεύµονα πειραµατόζωων φάνηκε ότι τα αέρια από την MS (mild steel) η/σ καθαιρούνται ταχύτερα από αυτά της SS (stainless steel) η/σ, τα οποία είχαν και µεγαλύτερη τοξικότητα. Η απελευθέρωση παραγόντων φλεγµονής (TNFa, IL 1 κ.λπ.) ήταν αυξηµένη στην SS η/σ. Οι επιδράσεις στον άνθρωπο προέρχονται κυρίως από τους ατµούς των µετάλλων, τα τοξικά αέρια και την υπεριώδη και υπέρυθρη ακτινοβολία. Τα αέρια που παράγονται κατά την η/σ εξαρτώνται κυρίως από την σύνθεση των µετάλλων που συγκολλούνται και από τα ηλεκτρόδια. Όταν το βασικό µέταλλο είναι σίδηρος ή 24

25 χάλυβας (ατσάλι) µε παρόµοια σύνθεσης ηλεκτρόδια, το κύριο συστατικό των αερίων θα είναι το οξείδιο του σιδήρου. Στη συγκόλληση ανοξείδωτου χάλυβα παράγονται αέρια µε νικέλιο και εξασθενές χρώµιο. Στη συγκόλληση σε γαλβανισµένες (επαψευδαργυρωµένες) λαµαρίνες και βαµµένα µέταλλα θα παραχθούν αέρια µε κάδµιο, οξείδιο του ψευδαργύρου ή µόλυβδο. Ανάλογα µε την επικάλυψη του ηλεκτροδίου µπορεί να παραχθούν φθοριούχα και ελεύθερα πυριτικά. Γενικά, διαφορετικές διαδικασίες η/σ παράγουν διαφορετικά αέρια και τοξικά συστατικά και γι αυτό οι κίνδυνοι πρέπει να εκτιµούνται ανάλογα. Τα τοξικά αέρια που παράγονται περιλαµβάνουν το µονοξείδιο του άνθρακα, οξείδια του αζώτου και όζον (Πίνακας 1). Αν υπάρχουν χλωριωµένοι υδρογονάνθρακες υπό µορφή διαλυτών (είτε πάνω στα µέταλλα είτε στον αέρα) τότε µπορεί να παραχθούν υψηλής τοξικότητας αέρια όπως το φωσγένειο και το υδροχλώριο. Η εγρήγορση που πρέπει να έχουν οι επαγγελµατίες υγείας υπογραµµίζεται στο ακόλουθο παράδειγµα µικρο-η/σ στη βιοµηχανία τηλεπικοινωνιών. Η εισαγωγή νέων τεχνολογιών στη συγκόλληση κραµάτων ψευδαργύρου και µολύβδου οδήγησε σε ελαχιστοποίηση των περιβαλλοντικών συγκεντρώσεων, σε βιολογικούς δείκτες που δεν υπέρβαιναν τα θεσµοθετηµένα όρια, αλλά οι δυσµενείς επιδράσεις του µολύβδου στη σύνθεση της αίµης στους η/τ συνεχίστηκαν. Συνήθεις κλινικές εκδηλώσεις της έκθεσης στους καπνούς της η/σ περιλαµβάνουν αδρά ως αποτέλεσµα οξείας έκθεσης, ερεθισµό οφθαλµών και ρινοφάρυγγος, πυρετό, ρίγη, κεφαλαλγία, ναυτία, επιπόλαια αναπνοή, µυαλγίες και µεταλλική γεύση στο στόµα ενώ χρονίως µπορεί να αναπτυχθεί έκπτωση αναπνευστικής λειτουργίας µε βήχα και συρίττοντες στην ακρόαση. 25

26 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΣΥΓΚΟΛΛΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ 4.1 Νεφροί Υψηλές συγκεντρώσεις οξειδίου του καδµίου µπορεί να σχηµατιστούν κατά την φλογοκοπή «επικαδµιωµένου» χάλυβα και µετά από µακρόχρονη έκθεση να προκαλέσουν βλάβη στα νεφρικά σωληνάρια. Συγκόλληση µε ειδικά ηλεκτρόδια ενισχυµένου χάλυβα προκαλεί αύξηση της απέκκρισης β-γκυκουρονιδάσης στα ούρα που υποδηλώνει σωληναριακή βλάβη. Όµως γενικά η η/σ δε σχετίζεται µε χρόνια νεφροπάθεια. 4.2 Νευρικό σύστηµα Οι σποραδικές περιπτώσεις η/σ µε συµπτωµατολογία από ΚΝΣ που έχουν αναφερθεί, συσχετίζονταν µε έκθεση σε αλουµίνιο, µόλυβδο και µαγγάνιο. Σε µηχανικούς αεροσκαφών που συγκολλούν ανοξείδωτο χάλυβα και χρησιµοποιούν σαν καθαριστικά χλωριωµένους και φθοριωµένους οργανικούς διαλύτες έχει αναφερθεί παράταση του χρόνου αντίδρασης, διαταραχές ισορροπίας και δυσκολία στη διάκριση χρωµάτων. 4.3 έρµα Οι η/τ συνήθως έχουν ουλές στο δέρµα τους οφειλόµενες σε εγκαύµατα από θερµά µεταλλικά σωµατίδια. ερµατίτιδα εξ επαφής λόγω έκθεσης στα αέρια (εξασθενές χρώµιο) έχει περιγραφεί όπως επίσης και περιπτώσεις κνίδωσης (βλέπε και πίνακα 2). Το ενδεχόµενο ανάπτυξης καρκίνου του δέρµατος είναι ακόµα σηµείο στην υγεία των η/τ που χρήζει προσοχής (βλέπε UV ακτινοβολία). 4.4 Αναπαραγωγικό σύστηµα Σε θήλεις η/τ διαπιστώθηκε αυξηµένη (όχι στατιστικά σηµαντική) συχνότητα αποβολών καθώς και γέννησης λιποβαρών εµβρύων σε σχέση µε άλλες βιοµηχανικές εργάτριες. Κακή ποιότητα σπέρµατος παρατηρήθηκε σε αυξηµένο ποσοστό η/τ πιθανά λόγω έκθεσης σε υψηλές θερµοκρασίες. Αν και ο µηχανισµός της υπογονιµότητας παραµένει άγνωστος διαπιστώθηκε αυξηµένη συχνότητα ανωµαλιών στην ποιότητα του σπέρµατος που σχετίζεται µε τα έτη υπηρεσίας. 26

27 4.5 Αναπνευστικό σύστηµα Πυρετός από ατµούς µετάλλων (metal fume fever or brass chills) Πρόκειται για µία οξεία αναπνευστική νόσο (µιµείται τη γρίπη) που απαντάται συχνά στους η/τ. Πολλοί, αν όχι οι περισσότεροι η/τ (40% άνω των 30 ετών) παθαίνουν τουλάχιστον ένα επεισόδιο κατά τη διάρκεια της εργασιακής τους ζωής. Επειδή η συχνότερη αιτία αυτής της οξείας και αυτοπεριοριζόµενης εµπύρετου νόσου είναι οι ατµοί οξειδίου του ψευδαργύρου, οι η/τ που εργάζονται σε γαλβανισµένα φύλλα µετάλλων (συνήθως χάλυβας επικαλυµµένος µε ψευδάργυρο) παρουσιάζουν τη νόσο, εκτός αν λαµβάνονται ειδικές προφυλάξεις για την ελαχιστοποίηση της έκθεσης. Έχουν ενοχοποιηθεί και άλλοι ατµοί οξειδίων των µετάλλων (χαλκός και µαγνήσιο), αλλά όχι τόσο συχνά όσο το οξείδιο του ψευδαργύρου. Οι περισσότεροι η/τ είναι εξοικειωµένοι µε τα συµπτώµατα και δεν αναζητούν ιατρική φροντίδα, γνωρίζοντας ότι η νόσος διαρκεί λίγες ώρες. Αν και συµβαίνει συχνότερα στους η/τ από την τοξική ή την εξ υπερευαισθησίας πνευµονίτιδα, σε πρώιµα στάδια η διαφοροδιάγνωση είναι δύσκολη. Συνήθως αρχίζει µερικές ώρες µετά τη δουλειά και αποδράµει µέσα σε 24 ώρες. Συχνότερα παρουσιάζονται πυρετός και λευκοκυττάρωση αλλά επίσης µπορεί να υπάρχουν ρίγη, βήχας, µυαλγία, µεταλλική γεύση, σιελόρροια και ήπιος συριγµός. Σοβαρότερη αναπνευστική βλάβη µπορεί να εκδηλωθεί µε τρίζοντες στην ακρόαση, πνευµονική διήθηση και απαιτεί συνεχή παρακολούθηση Ρινίτιδα Χρόνια φλεγµονή του ρινικού βλεννογόνου (ρινίτις) έχει περιγραφεί σχετιζόµενη µε τη συγκόλληση του κράµατος χάλυβα µε µαγγάνιο. Συγκόλληση ανοξείδωτου χάλυβα µε επικαλυµµένα ηλεκτρόδια έχει συσχετιστεί µε ατροφική ρινίτιδα. Με ρινίτιδα έχει επίσης συσχετιστεί η έκθεση σε κολοφώνιο κατά την κασσιτεροκόλληση στη βιοµηχανία ηλεκτρονικών Βρογχίτιδα Στην χρόνια βρογχίτιδα υπάρχει αυξηµένη παραγωγή βλέννης τέτοια ώστε να προκαλεί παραγωγικό βήχα για τουλάχιστον 3 µήνες το χρόνο για 2 συνεχή χρόνια. Πολλοί τη διακρίνουν σε 1) απλή, µε βλεννώδη απόχρεµψη 2) αποφρακτική, µε απόφραξη (µε µεταβολές στην σπιροµέτρηση, µείωση της FEV1) και 3) χρόνια ασθµατική βρογχίτιδα, µε επεισόδια λοιµώδους έξαρσης µε συρρίτοντες, δύσπνοια και υπεραντιδραστικότητα. Παθολογοανατοµία: η χρόνια βρογχίτιδα χαρακτηρίζεται από υπερπλασία και υπερτροφία των βλεννοπαραγωγών αδενίων του υποβλεννογόνιου χιτώνα των µεγάλων 27

28 βρόγχων. Ο δείκτης Reid ισούται µε το πηλίκο του πάχους της στοιβάδας των αδενίων προς το συνολικό πάχος του τοιχώµατος των βρόγχων και φυσιολογικά είναι 0, 44± 0, 09. Στη χρόνια βρογχίτιδα είναι σηµαντικά αυξηµένος µε µέσο όρο 0,52± 0, 08. Στους µικρούς βρόγχους οι βλάβες προκαλούν σηµαντικότερη µείωση της ροής του αέρα εξαιτίας της υπερπλασίας των καλυκοειδών κυττάρων, των φλεγµονωδών κυττάρων στο βλεννογόνο και υποβλεννογόνιο χιτώνα, την περιβρογχική ίνωση και τις ενδαυλικές συρροές βλέννης και της υπερπλασίας των λείων µυϊκών ινών. Επιβαρυντικοί παράγοντες: 1) Κάπνισµα. Προκαλεί διαταραχή στους κροσσωτό επιθήλιο, υπερτροφία και υπερπλασία των βλεννωδών αδενίων, αναστολή των αντιπρωτεασών και διέγερση των ουδετερόφιλων µε απελευθέρωση πρωτεολυτικών ενζύµων καθώς και σύσπαση των λείων µυϊκών ινών που αυξάνουν τις αντιστάσεις στους βρόγχους. 2) Ατµοσφαιρική ρύπανση. Το διοξείδιο του θείου προκαλεί εξάρσεις βρογχίτιδας ενώ το διοξείδιο του αζώτου βρογχιολίτιδας. 3) Λοιµώξεις. Πιο συχνά σε εξάρσεις ΧΑΠ βρίσκονται οι ρινοϊοί. 4) Επαγγελµατική έκθεση. Μερικές από τις ανόργανες σκόνες που ενοχοποιούνται για υπερέκκριση βλέννης ή/και απόφραξη περιλαµβάνονται στον πίνακα που ακολουθεί. Πίνακας 2. Ουσίες που προκαλούν βρογχοκυψελιδικές αλλοιώσεις. Ανόργανες σκόνες Υπερέκκριση βλέννης Απόφραξη Πνευµονοκονίαση (P) Καρκίνος Αντιµόνιο + P Αρσενικό + C Βάριο και ενώσεις + P Κάδµιο + + P Σκόνη τσιµέντου + + Χρώµιο και ενώσεις + C Σκόνη άνθρακα + P Γραφίτης + + P Σκόνη σιδήρου + P Φώσφορος + + Σουλφιδικές ενώσεις + + Βανάδιο (πεντοξείδιο) + + Άλλοι χηµικοί παράγοντες που ενέχονται στην πρόκληση χρόνιας βρογχίτιδας είναι η αµµωνία, το υδρόθειο, πιθανά το διοξείδιο του αζώτου και το διοξείδιο του θείου, οι φθαλικοί ανυδρίτες και το φωσγένειο. Οι διαταραχές φυσιολογίας περιλαµβάνουν στένωση των αεραγωγών λόγο αύξησης του πάχους του τοιχώµατός τους, µείωση της ελαστικότητας (ενδοτικότητας) του πνευµονικού παρεγχύµατος και αύξηση των εκκρίσεων που προκαλούν µείωση της µέγιστης εκπνευστικής ροής λόγω αύξησης των αντιστάσεων. Οι αντιστάσεις είναι µεγαλύτερες στην εκπνοή γιατί τότε η διατοιχωµατική πίεση ( Pκυψ Pπλευρ = Pελαστ ) διαρκώς ελαττώνεται µε αποτέλεσµα να µειώνεται η διάµετρος των αεραγωγών. Το σηµείο σύµπτωσης των αεραγωγών, όπου προκαλείται παγίδευση αέρα, ονοµάζεται σηµείο ίσων πιέσεων ή σηµείο πνιγµού. Η αύξηση των εκπνευστικών αντιστάσεων λόγω των διαταραχών στην φυσιολογία που προαναφέρθηκαν, δεν επιτρέπει στο αναπνευστικό σύστηµα στο τέλος της εκπνοής να φτάσει στο σηµείο ισορροπίας, δηλαδή στη λειτουργική υπολειπόµενη χωρητικότητα (FRC). 28

29 Έτσι η εισπνοή αρχίζει σε όγκους µε θετική ελαστική δύναµη επαναφοράς (δυναµική υπερδιάταση) και µε θετική πίεση του συστήµατος στο τέλος της εκπνοής (θετική τελοεκπνευστική πίεση, PEEPi). Οι αναπνευστικοί µύες επιτελούν επιπλέον έργο γιατί κατά την έναρξη της εισπνοής θα πρέπει να υπερνικήσουν της PEEPi. Αυτή η δυσλειτουργία µπορεί να οδηγήσει σε ελάττωση του κυψελιδικού αερισµού και σε αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα (υπερκαπνία). Η δυναµική υπερδιάταση, λόγω αύξησης των ενδοθωρακικών αντιστάσεων ελαττώνει την φλεβική επαναφορά και µειώνει την καρδιακή παροχή µε µείωση της µερικής πίεσης του οξυγόνου. Τα παραπάνω προκαλούν διαταραχές του αερισµού αιµάτωσης που είναι η κύρια αιτία υποξαιµίας στις χρόνιες αποφρακτικές πνευµονοπάθειες (ΧΑΠ). Τα κύρια διαγνωστικά ευρήµατα περιλαµβάνουν ιστορικό καπνιστικής συνήθειας πλέον των 20 ετών, ηλικία άνω των πενήντα, µακρύ ιστορικό µε βήχα και έντονη βλεννοπυώδη απόχρεµψη, αρχικά µόνο το χειµώνα, στη συνέχεια όµως όλο το χρόνο. Τα κλινικά ευρήµατα περιλαµβάνουν δύσπνοια προσπάθειας (στην κόπωση), παχυσαρκία και κυάνωση ( blue bloaters ), απουσία δύσπνοιας ή ταχύπνοιας σε ηρεµία και επιδεινούµενη αναπνευστική ανεπάρκεια. Κατά την κλινική εξέταση µπορεί να διαπιστωθούν καρδιακή ώση δεξιά του στέρνου λόγω υπερτροφίας της δεξιάς καρδίας, φυσιολογική τυµπανικότητα κατά την επίκρουση των πνευµόνων και παχείς υγρούς και συρρίτοντες που αλλάζουν µε το βήχα και την απόχρεµψη κατά την ακρόαση. Επίσης δυσµενή κλινικά ευρήµατα περιλαµβάνουν διαστολικό κύλισµα και ολοσυστολικό φύσηµα λόγω ανεπάρκειας (λειτουργικής) της τριγχωλίνας στην ακρόαση της καρδιάς, διάταση σφαγίτιδων, ηπατοµεγαλία, ασκίτη, περιφερικά οιδήµατα, κυάνωση, βουβωνοκήλη και σπάνια πληκτροδακτυλία. Στην διάρκεια του ύπνου εµφανίζεται µείωση του κορεσµού της ατµοσφαιρίνης και επεισόδια άπνοιας που επιδεινώνουν τον υποαερισµό και την πνευµονική υπέρταση. Οι εργαστηριακές εξετάσεις περιλαµβάνουν αέρια αίµατος (PCO 2 χρονίως mmhg, PO 2 : mmhg), µέτρηση λειτουργικότητας πνευµόνων, στατικών όγκων και διάχυσης, όπου η ολική χωρητικότητα των πνευµόνων (TLC) είναι συχνά φυσιολογική µε µικρή αύξηση του υπολειπόµενου όγκου (RV). Η ζωτική χωρητικότητα (VC) είναι ελαφρά µειωµένη και η µέγιστη εκπνευστική ροή είναι µειωµένη. Η διάχυση δεν επηρεάζεται, ενώ είναι κατά κύριο λόγο αυξηµένες οι αντιστάσεις στους αεραγωγούς. Στην ακτινογραφία θώρακα µπορεί να διαπιστωθεί αύξηση του καρδιοθωρακικού δείκτη, επίταση του βρογχαγγειακού δένδρου στις βάσεις, διάταση των πνευµονικών αρτηριών και κεντροβοτρυδιακό εµφύσηµα. Η/Σ και βρογχίτιδα: Σε αρκετές µελέτες η η/σ βρέθηκε να συσχετίζεται µε αύξηση του επιπολασµού της χρόνιας βρογχίτιδας, κυρίως σε η/τ που εργάζονται µε κράµατα χάλυβα και αλουµίνιο. Μελέτες έχουν δείξει αυξηµένη θνησιµότητα των η/τ από χρόνια βρογχίτιδα ή πνευµονικό εµφύσηµα και από µη κακοήθεις αναπνευστικές παθήσεις γενικότερα. Οξεία ή χρόνια συµπτωµατολογία από το αναπνευστικό ανιχνεύεται συχνότερα σε η/τ όπως δείχνουν µεγάλες συγχρονικές µελέτες. Πολλές µελέτες έδειξαν αυξηµένο επιπολασµό βήχα και πυέλων µεταξύ των η/τ και της οµάδας ελέγχου µετά διόρθωση για το κάπνισµα. Για παράδειγµα ο Cotes κ.α. βρήκαν ότι οι η/τ ναυπηγείων έχουν σχετικό κίνδυνο για χρόνια βρογχίτιδα 2,8 φορές µεγαλύτερο, συγκρινόµενοι µε την οµάδα ελέγχου. Στην ίδια µελέτη, οι καπνιστές είχαν 3,2 φορές µεγαλύτερο κίνδυνο. Οι η/τ συχνότερα παρουσιάζουν συµπτώµατα των αεραγωγών που δεν πληρούν τα κριτήρια για χρόνια βρογχίτιδα. Μία πρόσφατη προοπτική µελέτη σε η/τ ναυπηγείου έδειξε αυξηµένη συχνότητα εµφάνισης παραγωγικού βήχα, συριγµού και συσφικτικού θωρακικού άλγους που υποχωρούσαν τα 29

30 Σαββατοκύριακα και τις διακοπές. Στην ίδια οµάδα δεν υπήρχε σηµαντική αύξηση χρόνιας βρογχίτιδας. Μετά από τρία έτη παρακολούθησης, στους ίδιους η/τ διαπιστώθηκε µείωση των συµπτωµάτων ανάλογη µε τη µείωση της έκθεσης Άσθµα Πρόκειται για νόσο των αεραγωγών, η οποία χαρακτηρίζεται από υπεραντιδραστικότητα του τραχειοβρογχικού δένδρου σε πολλαπλά ερεθίσµατα. Χαρακτηρίζεται από οξείες προσβολές βρογχικής απόφραξης µερικώς ή πλήρως αναστρέψιµες µεταξύ των προσβολών. Επίπτωση και αιτιολογία: πάσχει 4 5% του πληθυσµού, 50% κάτω των 10 ετών και ένα επιπλέον 25% κάτω των 40 ετών. Σε νεότερες ηλικίες, έχει διπλάσια επίπτωση στους άρρενες. Το άσθµα ταξινοµείται για πρακτικούς µόνο λόγους σε: 1) αλλεργικό (οικογενειακό ιστορικό, αυξηµένη ανοσοσφαιρίνη Ε (IgE), συνοδά ρινίτιδα, έκζεµα, κνίδωση, εκλύεται µετά εισπνοή ορισµένων αντιγόνων) και 2) ιδιοσυγκρασικό (χωρίς οικογενειακό ιστορικό, φυσιολογική IgE, δερµατικά τεστ αρνητικά, χωρίς συνοδές εκδηλώσεις). Γενικά όταν η έναρξη είναι σε νεαρή ή παιδική ηλικία συνήθως υπάρχει αλλεργικό υπόβαθρο, όταν αναπτύσσεται αργά µη αλλεργικό ή µικτό. Παθογένεια:,η ειδική υπεραντιδραστικότητα του βρογχικού δένδρου. Ο βασικός µηχανισµός παραµένει άγνωστος, όµως η επικρατέστερη άποψη είναι η φλεγµονή των αεραγωγών. Το ερέθισµα δρα στα µαστοκύτταρα (αλλά και στα βασεόφιλα και µακροφάγα) που απελευθερώνουν φλεγµονώδεις παράγοντες οι οποίοι δρουν άµεσα στις λείες µυϊκές ίνες των αεραγωγών και στη διαβατότητα των τριχοειδών προκαλώντας οξεία φλεγµονώδη αντίδραση (που ακολουθείται από χρόνια λόγω της χηµειοταξίας κυτταρικών στοιχείων στη βλάβη). Η/Σ και άσθµα. Έκθεση σε εξασθενές χρώµιο κατά την η/σ µε επικαλυµµένα ηλεκτρόδια ανοξείδωτου χάλυβα έχει συσχετιστεί µε ασθµατικές αντιδράσεις (άµεσου ή έµµεσου τύπου). Απόφραξη µπορεί να συµβεί εξαιτίας της έκθεσης σε όζον, κατά την MIG συγκόλληση αλουµινίου. Σε µία µεγάλη δανέζικη µελέτη διαπιστώθηκε αυξηµένο ποσοστό ασθµατικών κρίσεων στους η/τ ανάλογα και µε τη δόση έκθεσης. Επίσης αυξηµένη ήταν και η συχνότητα της βρογχικής υπεραντιδραστικότητας. Θεωρείται ότι και µία υπερβολική έκθεση σε ερεθιστικά αέρια µπορεί να προκαλέσει βρογχική υπεραντιδραστικότητα (θετικό τεστ µεταχολίνης) που επιµένει για µεγάλο διάστηµα. Έχει περιγραφεί περίπτωση όπου 4 χρόνια µετά από µία µόνη έκθεση η/τ διαπιστώθηκε υπεραντιδραστικότητα και βρογχική απόφραξη που απαντούσε στα βρογχοδιασταλτικά. Έκθεση σε ουσίες που απελευθερώνονται από τη διάσπαση των χρωµάτων µπορεί να προκαλέσουν αναστρέψιµη βρογχική απόφραξη. 30

31 Το κολοφώνιο είναι µία ρητίνη πεύκου που από τα αρχαία χρόνια χρησιµοποιείται ως αντιδιαβρωτική συγκολλητική ουσία. Είναι ευρέως διαδεδοµένη στην βιοµηχανία ηλεκτρονικών. Το 20% των εργαζοµένων που εκτέθηκαν σε αέρια κολοφωνίου σε εργοστάσιο στην Αγγλία παρουσίασαν συµπτώµατα άσθµατος. Στη δοκιµασία πρόκλησης υπάρχει µικρή συσχέτιση της αντίδρασης στο κολοφώνιο και της µη ειδικής αντιδραστικότητας στην ισταµίνη, πιθανός γιατί υπάρχει ειδική ευαισθητοποίηση. Ουσίες που περιέχουν χλωριούχο αµµώνιο και χλωριούχο ψευδάργυρο έχουν επίσης συσχετιστεί µε πρόκληση άσθµατος. Στη συγκόλληση αλουµινίου τα παραγόµενα αέρια του υλικού που περιείχε αµίαντο αιθυλαιθανολαµίνη προκάλεσα βρογχοσπασµό σε αρκετούς εργάτες. Το άλας του τετραφθοριούχου αλουµινίου µε κάλιο προκάλεσε άσθµα σε πέντε από τους επτά εργάτες στη συγκόλληση αλουµινίου. Ένας γνωστός παράγοντας πρόκλησης άσθµατος, το διισοκυανιούχο τολουόλιο, σχηµατίζεται από την επικάλυψη µε πολυουρεθάνη των ηλεκτροδίων. ιαπιστώθηκε ότι έκθεση στα προϊόντα θερµικής αποικοδόµησης αυτών των ηλεκτροδίων έχει βλαβερές επιδράσεις στους βλεννογόνους του οφθαλµού, της ρινός, του φάρυγγα και τους αεραγωγούς. Υπάρχουν λίγες σχετικά δηµοσιευµένες περιπτώσεις επαγγελµατικού άσθµατος σε η/τ και ελάχιστες προοπτικές µελέτες διερεύνησης του όµως αποτελεί αδιαµφισβήτητο κίνδυνο στην η/σ. Η σηµασία της έγκαιρης διάγνωσης και της αποµάκρυνσης από τον υπεύθυνο παράγοντα είναι κριτικής σηµασίας. Καθυστερηµένη διάγνωση µπορεί να οδηγήσει σε µη ειδική βρογχική αντιδραστικότητα και επιµονή των συµπτωµάτων. Το επαγγελµατικό άσθµα είναι συχνό σε κασσιτεροκολλητές, τις περισσότερες φορές σαν αποτέλεσµα αλλεργικής αντίδρασης στο κολοφώνιο, που χρησιµοποιείται σε πολλά κράµατα κασσιτέρου. Περιπτώσεις επαγγελµατικού άσθµατος έχουν επιβεβαιωθεί µε ειδικές δοκιµασίες πρόκλησης σε η/σ ανοξείδωτου χάλυβα. Γενικά, το αν η έκθεση σε ερεθιστικά αέρια η/σ µπορεί να προκαλέσει ή να επιδεινώσει µη αλλεργική υπεραντιδραστικότητα των αεραγωγών απαιτεί περισσότερη έρευνα. Μία πρόσφατη προοπτική µελέτη 50 η/τ που εργάζονταν κάτω από ελεγχόµενα επίπεδα έκθεσης έδειξε ότι δεν παρουσίασαν αύξηση θετικής δοκιµασίας πρόκλησης µεταχολίνης µετά από 3ετή παρακολούθηση, αν και ένας παρουσίασε επαγγελµατικό άσθµα συνδυασµένο µε αξιοσηµείωτη αύξηση στην αντιδραστικότητα των αεραγωγών. Η επαγγελµατική έκθεση βρέθηκε επίσης να σχετίζεται µε τη µη ειδική περιβαλλοντική ρύπανση και την ανάπτυξη βρογχικού άσθµατος. Εργασία σε περιβάλλον µε µη ειδικούς αέριους ρύπους τριπλασιάζει τον κίνδυνο για άσθµα. Τα αποτελέσµατα ήταν ανεξάρτητα ιστορικού ατοπίας, της έκθεσης σε κάπνισµα, σε ισοκυανιούχα, σε η/σ ανοξείδωτου χάλυβα ή σε άλατα αλουµινίου. Αυτό υπογραµµίζει την ανάγκη για σωστές συνθήκες αερισµού Πνευµονίτιδα εξ υπερευαισθησίας και τοξική πνευµονίτιδα Πνευµονίτιδα εξ υπερευαισθησίας ή εξωγενής αλλεργική κυψελιδίτιδα ονοµάζεται η ανοσολογικής αρχής φλεγµονώδης διεργασία του πνευµονικού παρεγχύµατος που αφορά το τοίχωµα των κυψελίδων και τα τελικά βρογχιόλια και είναι δευτεροπαθής από επαναλαµβανόµενη εισπνοή οργανικών παραγόντων από έναν ευαίσθητο οργανισµό. Η αιτία είναι γνωστή, σε αντίθεση µε τις άλλες διάµεσες πνευµονίτιδες. Μερικά από τα αίτια αναφέρονται στον πίνακα που ακολουθεί: 31

32 Πίνακας 3. Αιτία πνευµονιτίδων εξ υπερευαισθησίας Νόσος Αντιγόνο Προέλευση αντιγόνου Βαγάσσωση Πνεύµονας αγρότη Πνεύµονας εργάτη σε µανιτάρια Πνεύµονας εργάτη σε κοσκίνισµα πατάτας Πνεύµονας εκτροφέα πτηνών Θερµόφιλοι. Ακτινοµύκητες. Πρωτείνες παπαγάλων, περιστεριών, ορνίθων κ.λπ. "Μουχλιασµένα" (σακχαροκάλαµο), άχυρα, δηµητριακά, χόρτα, "φουσκί" µανιταριών. Περιττώµατα και φτερά πτηνών Πνεύµονας τυροκόµου Penicillium casei Μουχλιασµένο τυρί Πνεύµονας εργάτη Ισοκυανιούχα Αφρός σε χηµικά πολυουρεθάνης, Πνεύµονας εργάτη σε "κοπρόχωµα" (φουσκί) Πνεύµονας εργάτη σε βύνη Πνεύµονας καπνεργάτη Νόσος εργάτη σε απορρυπαντικά Πνεύµονας γουναρά Πνεύµονας συντηρητή κλιµατιστικών (πνευµονίτιδα αερισµού) Sequoisis Πνεύµονα χρήστη σάουνας Πνεύµονας µυλωνά Lycoperdonosis Ασπέργιλλος Aspergillus fumigatus ή clavatus Ένζυµα Bacillus subtilis Σκόνη ζωικής γούνας Aureobasidium pullulans ή άλλοι µικροοργανισµοί Sitophilus granarius Λυκόπερδον, πορδοµανίταρο βερνίκια, λούστρα Κοπρόχωµα Μουχλιασµένο κριθάρι Μούχλα σε κάπνα Απορρυπαντικά έρµατα ζώων Εποικισµένο νερό στην ύγρανση και ατµοποίηση των κλιµατιστικών. Πριονίδι σεκόϊας. Εποικισµένο νερό σάουνας Εντοµοβριθές σιτάλευρο Πικραλίδα (άγριο χορταρικό) Παθογένεια: η πρώιµη αντίδραση χαρακτηρίζεται από αύξηση των πολυµορφοπύρηνων στις κυψελίδες και τους µικρούς αεραγωγούς. Αυτή η αρχική διαταραχή όµως ακολουθείται από συσσώρευση µονοπύρηνων στον πνεύµονα και τη δηµιουργία κοκκιώµατος (εδώ έχουµε επιβραδυνοµένου τύπου υπερευαισθησία). Έχουν βρεθεί στο αίµα των εκτεθειµένων ατόµων αντισώµατα έναντι των υπεύθυνων αντιγόνων. Στο βρογχοκυψελιδικό έκπλυµα υπάρχει αύξηση των Τα λεµφοκυττάρων όπως και σε άλλες κοκκιωµατώδεις νόσους (CD8) ενώ σε πρόσφατη έκθεση υπάρχει αύξηση πολυµορφοπυρήνων και CD4. 32

33 Κλινικά: επικρατεί η εικόνα της διάµεσης πνευµονίτιδας. Εµφανίζεται ως: α) οξεία µε βήχα, δύσπνοια, πυρετό, κακουχία, ρίγη, 6-8 ώρες µετά την έκθεση στο υπεύθυνο αντιγόνο και υποχωρεί σε λίγες µέρες αν δεν επαναληφθεί η έκθεση β) υποξεία, εξελίσσεται ύπουλα σε περίοδο εβδοµάδων µε βήχα και δύσπνοια και µπορεί να καταλήξει σε κυάνωση και βαριά δύσπνοια, οπότε απαιτεί νοσηλεία. Μπορεί η υποξεία να ακολουθήσει την οξεία µορφή αν συνεχιστεί η έκθεση στο αιτιολογικό παράγοντα. Σπανιότερα µεταπίπτουν σε χρόνια γ) χρόνια σαν προοδευτικά εξελισσόµενη διάµεση πνευµονίτιδα µε βήχα και δύσπνοια. Συνήθως όταν είναι µικρή η συγκέντρωση του αντιγόνου. ιαγνωστικά ευρήµατα: Ορολογικά αίµα : Η έκθεση σε αναγνωρισµένο αντιγόνο και η ανίχνευση των ειδικών αντισωµάτων στον ορό. Ουδετεροφιλία, λεµφοπενία, χωρίς ηωσινοφιλία, αυξηµένοι δείκτες φλεγµονής (ΤΚΕ, CRP, RF) και ανοσοσφαιρίνες. Απεικονιστικά: η α/α θώρακα µπορεί να είναι και φυσιολογική ακόµη και σε συµπτωµατικούς ασθενείς. Τα ευρήµατα µπορεί να είναι µικρές, στικτές ή διάχυτες διηθήσεις, δικτυοζώδης απεικόνιση έως και εικόνα µελικήθρας. Εξαιρετικά σπάνια πλευριτική συλλογή ή πυλαία λεµφαδενοπάθεια. Η αξονική τοµογραφία (HRCT) θώρακα δε δίνει παθογνωµικές εικόνες αλλά αναδεικνύει κεντρολοβιακές ανωµαλίες, ασαφή οζίδια (στο 50%) εντός των αεροφόρων χώρων, εικόνα «θαµβής υάλου» (ground glass). Σε οξεία φάση παρατηρείται διάχυτη πύκνωση. Αναπνευστικές δοκιµασίες: περιοριστικού τύπου πνευµονοπάθεια, µειωµένη ικανότητα διάχυσης, µειωµένη ενδοτικότητα και υποξαιµία που εκλύεται µε την άσκηση. Βρογχοκυψελιδικό έκπλυµα (lavage): Ανευρίσκονται αυξηµένα Τ λεµφοκύτταρα, τα οποία είναι κατά κύριο λόγο CD8. Σε πρόσφατη έκθεση ανευρίσκεται και αύξηση των CD4 και των πολυµορφοπυρήνων. Επίσης µαστοκύτταρα και ηωσινόφιλα. Βιοψία πνεύµονα: Συνήθως διαβρογχική. Η κλασσική τριάδα είναι: µονοπύρηνα στα τελικά βρογχιόλια, διάµεση διήθηση από λεµφοκύτταρα και πλασµατοκύτταρα και µειωµένο µη νεκρωτικό κοκκίωµα (σπάνια διάσπαρτα κοκκιώµατα) χωρίς συµµετοχή των αγγείων. Τα δερµατικά tests και ο ερεθισµός µε εισπνεόµενα αντιγόνα µόνο ερευνητικά στη διάγνωση (λόγω έλλειψης τυπικών µη ερεθιστικών αντιγόνων σε αποδεδειγµένα ελεγχόµενα πρωτόκολλα). Και τα in vitro τεστ δεν έχουν συσχετιστεί επαρκώς. Με τον όρο τοξική πνευµονίτιδα, εδώ περιλαµβάνονται η χηµική πνευµονίτιδα, η οξεία βλάβη των πνευµόνων, το πνευµονικό οίδηµα και το σύνδροµο αναπνευστικής δυσχέρειας των ενηλίκων (ARDS). Η διαφοροδιάγνωση της τοξικής και της πνευµονίτιδας εξ υπερευαισθησίας µπορεί να είναι δύσκολη αν και το θεραπευτικό κριτήριο βοηθά (χρήση γλυκοκορτικοειδών συστηµατικά). 33

34 ιαφοροδιάγνωση: Πνευµονίτιδα εξ' υπερευαισθησίας Συνεχή και κλιµακωτής έντασης επεισόδια βήχα, συσφικτικό θωρακικό άλγος, επιπόλαια αναπνοή και πυρετός που συµβαίνουν αρκετές ώρες µετά την έναρξη της έκθεση. Πυρετός και ρίγη συχνά. Μπορεί να µην πάσχουν συνάδελφοι στον ίδιο χώρο εργασίας (δόσεις έκθεσης για ευαισθητοποίηση και χαµηλές). Προηγηθείσα έκθεση στον αντιγονικό παράγοντα (τουλάχιστον µία) Τοξική πνευµονίτιδα Αποµονωµένο γεγονός που σχετίζεται µε ασυνήθη έκθεση και σχετικά καθυστερηµένη εµφάνιση 4-6 ή περισσότερες ώρες µετά την έκθεση (χαρακτηριστικό το πνευµονικό οίδηµα από το διοξείδιο του αζώτου). Πυρετός και ρίγη σπανιότερα. Συνήθως οι συνεκτιθέντες αναπτύσσουν παρόµοια συµπτωµατολογία. (δεν απαιτείται) Μεγάλη ποικιλία υλικών που παράγονται κατά την η/σ µπορεί να προκαλέσουν πνευµονίτιδα τοξική ή εξ υπερευαισθησίας συνήθως υπό συνθήκες συγκόλλησης ή κοπής σε ασυνήθη µέταλλα. Μερικά από τα υλικά που ενοχοποιούνται για πρόκληση των πνευµονίτιδων κατά την η/σ περιλαµβάνουν το βηρύλλιο, το κάδµιο, το µαγγάνιο, το διοξείδιο του αζώτου, το όζον, το φωσγένειο και η φωσφίνη. Άλλοι τοξικοί χηµικοί παράγοντες που µπορεί να προκαλέσουν τοξική πνευµονίτιδα είναι οι ατµοί των οξέων (H 2 SO 4, HNO 3 ), η αµµωνία, τα κυανιούχα άλατα, η φορµαλδεΰδη, το υδροθείο και τα ισοκυανιούχα. Οι σύγχρονες πρακτικές εργασίας κατά την η/σ έχουν µειώσει το κίνδυνο οξείας βλάβης που όµως είναι υπαρκτός. Σηµειώνεται ότι ο κίνδυνος αυξάνει πολύ όταν η αφαίρεση χρωµάτων και επικαλύψεων από την επιφάνεια των µετάλλων πριν την η/σ. Αµέσως µετά από ένα οξύ επεισόδιο πνευµονίτιδας, µέτρηση των µετάλλων (όπως καδµίου, υδραργύρου ή ψευδαργύρου) σε δείγµα ούρων 24ώρου µπορεί να επιβεβαιώσει τη διάγνωση. Αναλύσεις για µέταλλα και ιχνοστοιχεία στο πνευµονικό παρέγχυµα η/τ µε διάµεση πνευµονοπάθεια χρησιµεύουν για την ανάδειξη των αιτιολογικών παραγόντων, αλλά συνήθως δεν επηρεάζουν τη θεραπευτική αγωγή. Νέες τεχνικές για ποιοτικό και ποσοτικό προσδιορισµό του ανόργανου σωµατιδιακού υλικού στον πνεύµονα (π.χ. microprobe analysis) παρέχονται σε κλινική βάση σε επιλεγµένα κέντρα Πνευµονοκονίαση Ο όρος πνευµονοκονίαση χρησιµοποιείται για την οµάδα εκείνη των πνευµονοπαθειών, οι οποίες προκαλούνται από την εισπνοή σκόνης. Μερικές επιφέρουν αντιδραστική ίνωση µε ανάλογη κλινική συµπτωµατολογία ενώ άλλες υψηλής ακτινοσκιερότητας (ανάλογης µε τον ατοµικό αριθµό των εισπνεόµενων στοιχείων) δεν προκαλούν ανάλογη συµπτωµατολογία. Τέτοιες καλοήθεις πνευµονοκονιάσεις προκαλεί ή έκθεση σε οξείδιο του σιδήρου (σιδήρωση), σε οξείδια του σιδήρου και αργύρου (αργυροσιδήρωση), σε κασσίτερο (στάνωση), σε βάριο (βαρίτωση), σε αντιµόνιο, χρώµιο, ζιρκόνιο και δηµήτριο. Σε µελέτη επιχειρήθηκε να συσχετιστεί η συγκέντρωση και το σχήµα (angular και fibrous) των σωµατιδίων στους πνεύµονες πασχόντων µε την επαγγελµατική έκθεση. Η σύνθεση των σωµατιδίων εξηγήθηκε πλήρως από το επαγγελµατικό ιστορικό, αλλά η µεγάλη ποικιλία τους κατέδειξε την πολυπλοκότητα στον καθορισµό συγκεκριµένης επαγγελµατικής έκθεσης ως αιτίας νόσου. 34

35 Η συγκέντρωση ρυπαντών στον πνεύµονα η/τ µετρήθηκε µε µαγνητική µέθοδο από 0,03 έως 1,5gr. Είχαν εναποτεθεί κυρίως στις κεντρικές περιοχές των πνευµόνων αν και υπήρχε µεγάλη ποικιλοµορφία στην κατανοµή και τη συγκέντρωση, παρά τις όµοιες συνθήκες έκθεσης. Στους η/τ µε περισσότερα από 5 χρόνια έκθεσης, η ποσότητα της σκόνης ήταν ανεξάρτητη του χρόνου έκθεσης. Φαίνεται ότι η «συγκέντρωση» ρυπαντών σταθεροποιείται µετά από πέντε χρόνια. Ο όρος «πνεύµονας η/τ», αν όχι τελείως άχρηστος είναι µη ειδικός. Στις περισσότερες περιπτώσεις µπορεί και πρέπει να γίνεται πιο ειδική διάγνωση µετά από προσεκτική σύγκριση του ιστορικού έκθεσης µε την κλινική εικόνα του η/τ. Η πνευµονοκονίαση στον η/τ µπορεί να προέρχεται από απλές ή µικτές εκθέσεις µε αθροιστική δράση. Στην διαφοροδιάγνωση πρέπει να υπολογίζεται και η έκθεση σε αµίαντο ή πυρίτιο. Επαναλαµβανόµενα επεισόδια πνευµονίτιδας εξ υπερευαισθησίας µπορεί να προκαλέσουν χρόνια πνευµονική ίνωση που πρέπει να διαφοροδιαγιγνώσκεται από την πνευµονοκονίαση. Μία καλοήθης πνευµονοκονίαση είναι η σιδήρωση ( arc welder s siderosis ). Είναι αναστρέψιµη και όταν ανακαλύπτεται µπορεί να µη συνοδεύεται από συµπτώµατα. Σκιερότερες ακτινογραφίες θώρακος η/τ περιγράφηκαν πρώτα από τους Doig και McLaughlin το 1936 και ερµηνεύθηκαν σαν ένδειξη εναποθέσεων οξειδίων του σιδήρου (σιδήρωση) παρά σαν πνευµονική ίνωση. Οι ίδιοι συγγραφείς δέκα χρόνια αργότερα περιέγραψαν περιπτώσεις που οι ακτινογραφικές αλλοιώσεις υπέστρεψαν µετά από τη διακοπή της έκθεσης. Σε µελέτη σε η/τ βιοµηχανίας στη Σκωτία διαπιστώθηκε ότι παρουσίαζαν µικρές σκιερότερες στην α/α θώρακα σε ποσοστό 5% µετά από 20 χρόνια εργασίας και 20% µετά από 35 µε 40 χρόνια. Το οξείδιο του σιδήρου (FE 2 O 3 ) είναι περισσότερο ακτινοσκιερό από κάθε άλλη επαγγελµατική σκόνη αλλά ελάχιστα ή καθόλου ινωτικό (δεν προκαλεί ίνωση) και έτσι ο ασθενής µε πνευµονοκονίαση αµιγώς από οξείδιο του σιδήρου (σιδήρωση) παρουσιάζει µία πολύ «παθολογική» ακτινογραφία χωρίς ελάττωση της αναπνευστικής λειτουργίας από της έκθεση στην η/σ (σε αντίθεση µε την αµιάντωση όπου η ακτινογραφία υποεκτιµά τη σοβαρότητα της βλάβης). Κατά την παρακολούθηση µίας οµάδας εν ενεργεία και συνταξιούχων η/τ ναυπηγείου, µε µία τεχνική µέτρησης του σιδήρου των πνευµόνων µε µαγνήτες (magnetopneumotography), διαπιστώθηκε µία συσσώρευση περίπου 70 mg σιδήρου ετησίως στους πνεύµονες νέων η/τ, ένα µέσο ολικό φορτίο των πνευµόνων της τάξεως του 1 g µετά από 10 χρόνια η/σ και τελική κάθαρση από τους πνεύµονες περίπου 20% του συσσωρευµένου φορτίου ετησίως σε µη εκτεθειµένους πρώην η/τ. Ακτινολογικά η σιδήρωση δεν είναι συχνή σήµερα. Όµως υποδεικνύει την ανάγκη για προσεκτική διερεύνηση του επαγγελµατικού ιστορικού. Λόγω της οµοιότητας στα ακτινολογικά ευρήµατα η διαφοροδιάγνωση βάσει των κλινικών δεδοµένων από την ίνωση από µικτές σκόνες, την πυριτίαση και την αµιάντωση δεν είναι εύκολη. Οι η/τ µπορεί επίσης να αναπτύξουν πνευµονοκονίαση από οξείδιο του κασσίτερου (κασσιτέρωση, stannosis), από σκόνη άνθρακα (ανθράκωση) και από οξείδιο του αλουµινίου (αλουµίνωση, αργίλωση). 35

36 Σε µία έρευνα του 1978 σε η/σ στη Μ. Βρετανία, διαπιστώθηκε ότι το 7% είχε κάποιου βαθµού πνευµονοκονίαση κανείς προϊούσα µαζική ίνωση. Πολλές επιδηµιολογικές δεν ανέδειξαν σχέση µεταξύ η/σ και περιοριστικού τύπου πνευµονοπάθειας σαν έκφραση πνευµονικής ίνωσης. Παρά ταύτα, περιπτώσεις η/τ ναυπηγείων µε περιοριστικού τύπου πνευµονοπάθεια έχουν ανακοινωθεί. Οι η/τ εκτίθενται εκτός του οξειδίου του σιδήρου, σε µη κρυσταλλικό διοξείδιο του πυριτίου, αµίαντο και φθοριούχα από τις επικαλύψεις των ηλεκτροδίων. Επίσης σε µέταλλα όπως αλουµίνιο, κάδµιο, χρώµιο, µαγγάνιο και νικέλιο από τους πυρήνες (πάστα) των ηλεκτροδίων και σε αέρια όπως το φωσγένειο, το διοξείδιο του αζώτου και το όζον. Η/τ που εργάζονται κοντά σε αµµοβολές µπορεί να εκτίθενται σε κρυσταλλικό διοξείδιο του πυριτίου, όπως και σε αµίαντο στα ναυπηγεία και σε άλλες βαρείες βιοµηχανίες. Σηµαντική λειτουργικά πνευµονική ίνωση στους η/τ αποδίδεται κυρίως στην έκθεση σε σκόνη πυριτίου, σε αέριο διοξειδίου του αζώτου ή άλλα συστατικά των καπναερίων της η/σ. Αυτή η πιο σοβαρή µορφή ίνωσης των η/τ µοιάζει µε την επιλεγµένη πνευµονοκονίαση µειοψηφίας ασθενών µε πυριτίαση (σιλίκωση) µε µικρά οζίδια (1-10 mm) στα άνω πνευµονικά τµήµατα που µπορεί να αποτιτανωθούν, «κέλυφος ωού» από την αποτιτάνωση των πυλαίων λεµφαδένων και ενίοτε εµφυσηµατικές αλλοιώσεις ή µε την πνευµονοκονίαση των ανθρακωρύχων (µε κοµβολογιοειδή ή οζώδη διαφραγµάτια, µε υποπλευρικά και κεντρολοβιακά οζίδια στο διάµεσο ιστό). Η επιλεγµένη αυτή πνευµονοκονίαση είναι αυτή που σε σηµαντικό ποσοστό καταλήγει στη σοβαρότατη προοδευτική µαζική ίνωση (PMF). Εργαστηριακές τοξολογικές µελέτες δείχνουν ότι η έκθεση στα καπναέρια η/σ µπορεί να οδηγήσει σε χρόνια διάµεση πνευµονική ίνωση µε πιθανούς αιτιολογικούς παράγοντες το εξασθενές χρώµιο στην η/σ ανοξείδωτου χάλυβα και το διοξείδιο του αζώτου. «Σωµάτια η/σ» έχουν περιγραφεί σε τοµές αιµοτοξυλίνης ηωσίνης από δείγµατα πνευµόνων η/τ. Αυτά τα επικαλυµµένα µε σίδηρο σωµατίδια αντιπροσωπεύουν ανθρακούχα ή µεταλλικά συστατικά των καπναερίων που εισπνεύθηκαν και εναποτέθηκαν στα αναπνευστικά βρογχιόλια ιάµεσες πνευµονοπάθειες (ILDs) / Ιδιοπαθής πνευµονική ίνωση Πρόκειται για ετερογενή οµάδα νοσηµάτων που αφορά στο κυψελιδικό τοίχωµα και τον περικυψελιδικό χώρο. Χαρακτηρίζονται από χρόνια και ύπουλη πορεία. Αρχικά αναπτύσσεται φλεγµονή στο κυψελιδικό τοίχωµα (κυψελίτιδα), ακολουθεί επέκταση στο διάµεσο ιστό και τελικά αναπτύσσεται διάµεση ίνωση. Αδρά, οι διάµεσες πνευµονοπάθειες διακρίνονται σ αυτές µε γνωστό αίτιο, συχνά επαγγελµατικής αιτιολογίας και σ αυτές µε άγνωστο αίτιο, µε συχνότερες τη σαρκοείδωση, την ιδιοπαθή πνευµονική ίνωση και τα αυτοάνοσα νοσήµατα. Επίσης διακρίνονται σε αυτές που κάνουν κοκκίωµα ή όχι. Ο αµίαντος, η ακτινοβολία και η πνευµονίτιδα εξ υπερευαισθησίας (από οργανικές σκόνες) προκαλούν µη κοκκιωµατώδεις διάµεσες πνευµονοπάθειες ενώ ανόργανες σκόνες όπως του βηρυλλίου και τα πυριτικά κάνουν και κοκκίωµα. 36

37 Για την ιδιοπαθή πνευµονική ίνωση που είναι αντιπροσωπευτική της κατηγορίας των διάµεσων πνευµονοπαθειών θα αναφερθούν συνοπτικά στοιχεία. Παθογένεια: Αφορά το κυψελιδικό τοίχωµα (πνευµονοκύτταρα I και II), το διάµεσο στηρικτικό ιστό (ινοβλάστες, κολλαγόνο, πρωτογλυκάνες), το τριχοειδικό ενδοθήλιο αλλά όχι τους ανώτερους αεραγωγούς. Στις κυψελίδες ανευρίσκονται µακροφάγα, διάµεσα µονοκύτταρα, πολυµορφοπύρηνα, λεµφοκύτταρα και ηωσινόφιλα. Είναι χαρακτηριστική η ενεργοποίηση των µακροφάγων (το κεντρικό κύτταρο) από κάποιο αντιγόνο (Ag) που δεν έχει προσδιοριστεί και αρχίζει µία ανοσολογική απάντηση. Το µακροφάγο απελευθερώνει: 1) χηµειοτακτικούς παράγοντες (IL 8 και λεµφοκοτριένη B4) που µεταφέρουν πολυµορφοπύρηνα και ηωσινόφιλα από το αίµα στην κυψελίδα και 2) PDGF B (αυξητικούς παράγοντες των αιµοπεταλίων) που ενεργοποιούν τους ινοβλάστες, ένα παράγοντα που µοιάζει µε τον Insulin growth factor προκαλώντας έτσι υπερπλασία των λείων µυϊκών κυττάρων. Αυτά έχουν σαν αποτέλεσµα την έξοδο των κυττάρων και χηµειοτακτικών ουσιών στο διάµεσο ιστό, οίδηµα στην ενδοκυψελιδική µεµβράνη, τοιχωµατική φλεγµονή και αύξηση της διαπεραστικότητας των τριχοειδών µε συνέπεια ίνωση, απόφραξη κυψελίδων, ανάπτυξη ουλώδους ιστού και κυστικών περιοχών από έλξη. ιάγνωση: Τα κλινικά ευρήµατα περιλαµβάνουν ηλικία γύρω στα 50 έτη, ξηρόβηχα, δύσπνοια, αδυναµία στην προσπάθεια, καταβολή, ανορεξία, απώλεια βάρους και αρθραλγίες. Επίσης διαπιστώνονται µη µουσικοί ή εκπνευστικοί τρίζοντες στις βάσεις άµφω, ταχύπνοια στην ηρεµία, κυάνωση, πληκτροδακτυλία (χωρίς υπερτροφική οστεοαρθροπάθεια) και τελικά πνευµονική καρδία µε ευρήµατα δεξιάς καρδιακής ανεπάρκειας. Απεικονιστικά: στην ακτινογραφία θώρακα υπάρχει η χαρακτηριστική δικτυοζώδης σκίαση στα κατώτερα πνευµονικά πεδία. Αρχικά εικόνα θαµβής υάλου ( ground glass ) λόγω φλεγµονής των κυψελίδων (οξεία κυψελίτιδα) στις βάσεις. Ακολουθούν γραµµοειδείς σκιάσεις από εξίδρωµα στο διάµεσο ιστό και οζώδεις διηθήσεις και τελικά εικόνα µελικηρήθρας ή ελβετικού τυριού σε όλα τα πνευµονικά πεδία και δακτυλιοειδείς βλάβες λόγω βρογχεκτασιών. Τα εργαστηριακά ευρήµατα περιλαµβάνουν αυξηµένη ΤΚΕ, κρυοσφαιριναιµία, υπεργαµµασφαιριναιµία, ανοσοσυµπλέγµατα, αυξηµένα ΑΝΑ και αντιdna (10%). Η TLC, RV και VC είναι µειωµένες. Η FEV1 δε µεταβάλλεται (περιοριστικού τύπου βλάβη). Υπάρχει υποξαιµία, ενώ η PCO2 είναι φυσιολογική ή µειωµένη. Το PH φυσιολογικό και η διάχυση (TLCO) µειωµένη κατά 30 50%. Στο βρογχοκυψελιδικό έκπλυµα βρίσκουµε κυρίως πολυµορφοπύρηνα (>20%), ηωσινόφιλα (1 4%), αυξηµένη IgG, ελαττωµένη γλουταθειόνη (αντιξειδωτικό) και αυξηµένη ισταµίνη Βρογχογενές καρκίνωµα Αποτελεί τη συχνότερη αιτία θανάτου από καρκίνο. Κυρίως εµφανίζεται µεταξύ ετών. Τη στιγµή της διάγνωσης 20% των πασχόντων έχει τοπική νόσο, στο 25% η νόσος έχει επεκταθεί στους επιχώριους λεµφαδένες και στο 55% διαπιστώνονται αποµακρυσµένες µεταστάσεις. Οι καπνιστές διατρέχουν φορές µεγαλύτερο κίνδυνο και η σχέση είναι δοσοεξαρτώµενη. Η περιβαλλοντική ρύπανση (π.χ. έκθεση σε ραδόνιο) συµµετέχει συνεργικά και το παθητικό κάπνισµα φαίνεται να αυξάνει τον κίνδυνο κατά 50%. Οι περιπτώσεις που αποδίδονται σε επαγγελµατική έκθεση κυµαίνονται µεταξύ 9,2 και 15% ενώ το κάπνισµα µπορεί να ευθύνεται µέχρι και για 85% των κακοηθειών του πνεύµονα. Κοινωνικοοικονοµικοί παράγοντες φαίνεται να επιδρούν ανεξάρτητα από την επαγγελµατική έκθεση, το κάπνισµα και 37

38 άλλους µείζονες συγχυτικούς παράγοντες (confounders) στην επίπτωση του καρκίνου του πνεύµονος. Ο κίνδυνος καρκίνου του πνεύµονα στους η/τ είναι ένα σηµαντικό θέµα της επαγγελµατικής επιδηµιολογίας διότι αφορά περισσότερους από τρία εκατοµµύρια εργαζόµενους στις προηγµένες τεχνολογικά χώρες και είναι επιβεβαιωµένο ότι οι η/τ εκτίθενται σε καρκινογόνα, όπως το εξασθενές χρώµιο και το νικέλιο. Επιπροσθέτως οι η/τ µπορεί να εκτίθενται σε αµίαντο σε χώρους όπως τα ναυπηγεία και άλλες βιοµηχανίες. Το Βρογχογενές καρκίνωµα είναι η σηµαντικότερη ανησυχία των η/τ. Οι ατµοί της η/σ έχουν ταξινοµηθεί ως πιθανά καρκινογόνα στους ανθρώπους (possibly carcinogenic to humans International Agency for Research on Cancer, IARC) από την ειδική επιτροπή της IARC. Το συµπέρασµα βασίστηκε σε περιορισµένες ( limited ) ενδείξεις για καρκινογένεση των ατµών της η/σ στους ανθρώπους και ανεπαρκείς στα πειραµατόζωα. Τα κύρια στοιχεία αντλήθηκαν από 11 προοπτικές µελέτες κοορτής και 12 µελέτες ασθενών µαρτύρων. ύο από τις µελέτες κοορτής δε βρήκαν σχέση µεταξύ αερίων η/σ και καρκίνου του πνεύµονα. Οι υπόλοιπες µελέτες κοορτής ανέδειξαν στατιστικά σηµαντική σχέση επαγγέλµατος και καρκίνου του πνεύµονα. Από τις 12 µελέτες ασθενών µαρτύρων, οι 10 ανέδειξαν συσχέτιση και οι δύο όχι. Ο σχετικός κίνδυνος προσδιορίστηκε στο 1,3 1,4 δηλαδή µία αυξηµένη επίπτωση καρκίνου του πνεύµονα σε η/τ της τάξεως του 40 50%. Μελέτη µε διόρθωση για το κάπνισµα και το κοινωνικοοικονοµικό επίπεδο έδειξε 33% αποδοτέο κίνδυνο στην η/σ για καρκίνο του πνεύµονα. Σε άλλη µελέτη ο σχετικός κίνδυνος προσδιορίστηκε περίπου στο 1,65 τόσο για την η/σ µαλακού χάλυβα (MS) όσο και ανοξείδωτου χάλυβα (SS). Τη συσχέτιση η/σ και καρκίνου επιπλέκουν το κάπνισµα, η έκθεση σε αµίαντο ή άλλα καρκινογόνα απόντα στον καπνό της η/σ, η αύξηση του κινδύνου σε συγκεκριµένες η/σ διαδικασίες και η άµβλυνση του µεγέθους της σχέσης (dilution) για όλους τους η/τ και ο µεγάλος λανθάνων χρόνος (η αύξηση του κινδύνου δεν γίνεται εµφανής πριν από 20 ως 30 χρόνια µετά την πρώτη έκθεση). Σε µεγάλη προοπτική µελέτη αναφέρεται ότι θετική συσχέτιση έκθεσης σε αέρια η/σ και καρκίνου, τελικά, αποδόθηκε στην έκθεση σε αµίαντο, χρώµατα και πολυκυκλικούς αρωµατικούς υδρογονάνθρακες (PAHs). Μία µετά ανάλυση που περιέλαβε όλες τις δηµοσιευµένες µελέτες µεταξύ 1954 και 1994 (συγκεκριµένα 18 µελέτες ασθενών µαρτύρων και 31 προοπτικές µελέτες) έδειξε µία αύξηση 30-40% του σχετικού κινδύνου (ΣΚ) για καρκίνο του πνεύµονα στους η/τ, η οποία δεν µπορούσε να εξηγηθεί από την έκθεση στο νικέλιο και το χρώµιο η/τ που εργαζόταν µε ανοξείδωτο χάλυβα (SS). Η µελέτη δεν έδειξε αυξηµένο κίνδυνο για τους SS η/τ σε σχέση µε τους MS (mild steel) η/τ. Πιθανώς το SMR για τους πρώτους να υποεκτιµάται από ένα εντονότερο φαινόµενο υγιούς εργάτη. Οι σοβαρότεροι συγχυτικοί παράγοντες στις επιδηµιολογικές µελέτες η/σ και καρκίνου του πνεύµονα, το κάπνισµα και η έκθεση σε αµίαντο ίσως ερµηνεύουν συνεργατικά ένα ποσοστό του υπολογισθέντος σχετικού κινδύνου. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το γεγονός ότι οι η/τ των ναυπηγείων είχαν ΣΚ 1,30, χαµηλότερο από αυτόν των η/τ όλων των κατηγοριών. 38

39 Το Εθνικό Ίδρυµα για την Επαγγελµατική Υγεία και Ασφάλεια των ΗΠΑ (NIOSH) συνιστά την αντιµετώπιση της η/σ σε ανοξείδωτο χάλυβα µε έκθεση σε νικέλιο και εξασθενές χρώµιο σαν έκθεση σε επαγγελµατικά καρκινογόνα, εν αναµονή νεοτέρων ευρηµάτων. Άλλες κακοήθειες του ανωτέρου αναπνευστικού καθώς και η πιθανότητα λευχαιµίας (ηλεκτροµαγνητικά πεδία) έχουν αναφερθεί αλλά δεν είναι επιβεβαιωµένες Χρόνιες επιδράσεις καπναερίων στην αναπνευστική λειτουργία Η αναπνευστική είναι µία από τις πολλές πλευρές που έχουν µελετηθεί όσον αφορά την επίδραση των αερίων της η/σ. Τα πολυάριθµα συστατικά των αερίων της η/σ διαφοροποιούνται ανάλογα µε τα υλικά και τη µέθοδο που χρησιµοποιείται αλλά η περιβαλλοντολογική έκθεση των η/τ επηρεάζεται επιπλέον και από τις γενικότερες συνθήκες εργασίας, όπως η θέση εργασίας και την τεχνική, τον εξαερισµό και την χρήση προστατευτικών συσκευών. Όπως και σε άλλες επιδηµιολογικές µελέτες επαγγέλµατος και αναπνευστικής λειτουργίας, το κάπνισµα επιπλέκει την ανάδειξη σχέσεων και αποτελεί µείζονα συγχυτικό παράγοντα. Οι δηµοσιευµένες µελέτες είναι µερικές φορές ειδικές για µία συγκεκριµένη µέθοδο η/σ αλλά περιλαµβάνουν λίγους η/τ ή αντίθετα αφορούν µεγάλο πληθυσµό αλλά µε ετερογενείς δραστηριότητες. Ίσως η εντυπωσιακή εικόνα των καπναερίων της η/σ είναι ένας από τους παράγοντες που οδήγησαν στη µελέτη των χρόνιων επιδράσεών των στην αναπνευστική λειτουργία. Οι περισσότερες µελέτες είναι συγχρονικές (cross sectional) στο σχεδιασµό χρησιµοποιώντας ως συγκριτική οµάδα, µη η/τ εργαζόµενους, του ιδίου εργασιακού χώρου. Οι περισσότερες εξέτασαν µόνον εν ενεργεία η/τ που µπορεί να αποτελούν επιλεγµένο πληθυσµό. Η ακρίβεια των δεδοµένων που συλλέγονται αναδροµικά όσον αφορά την έκθεση µπορεί να εισάγει µεροληψία (συστηµατικό σφάλµα, bias) και να βλάπτει σηµαντικά την εκτίµηση κινδύνου. Με τους περιορισµούς αυτούς µερικές µελέτες δε βρήκαν διαφορές µεταξύ των οµάδων ενώ άλλες βρήκαν µικρές διαφορές µεταξύ των καπνιστών (η/τ και µη) και επιδράσεις στις µέσες ροές (mid flows). Λόγω της ποικιλίας στην έκθεση, ποιοτική και ποσοτική, των η/τ και την έλλειψη ατοµικών µετρήσεων έκθεσης στις περισσότερες µελέτες είναι δύσκολο να υποθέσουµε ότι τα ευρήµατα µίας µελέτης µπορούν να γενικευθούν χωρίς περιορισµούς. Οι δύο κύριοι τύποι διαταραχών της αναπνευστικής λειτουργίας είναι ο αποφρακτικός και ο περιοριστικός. Στις συνήθεις αποφρακτικές πνευµονοπάθειες ανήκουν το άσθµα, η ΧΑΠ (χρόνια βρογχίτιδα και εµφύσηµα), η βρογχιεκτασία, η κυστική ίνωση και η βρογχιολίτιδα. Στις περιοριστικές η σαρκοείδωση, η ιδιοπαθής πνευµονική ίνωση, η πνευµονοκονίαση και η φαρµακευτική ή ακτινική διάµεση πνευµονοπάθεια. Περιοριστικά εξωπαρεγχυτικά νοσήµατα είναι η παράλυση του διαφράγµατος, η µυασθένεια Gravis, το σύνδροµο Guillain Barre, µυϊκές δυστροφίες, η κυφοσκολίωση, η παχυσαρκία, η αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα κ.α. Μεταβολές της αναπνευστική λειτουργίας TLC RV VC FEV1/FVC Αποφρακτικού τύπου Περιοριστικού τύπου N ή (ή Ν µε FEF 25-75% ήπια απόφραξη µικρών αεραγωγών) N ή 39

40 Μειωµένη λειτουργική ικανότητα των πνευµόνων έχει παρατηρηθεί σε η/σ αλλά αυτό µπορεί να είναι το αποτέλεσµα της έκθεσης σε άλλα τοξικά του επαγγελµατικού περιβάλλοντος, όπως το κρυσταλλικό πυρίτιο. Ο έλεγχος των επιδράσεων των ατµών της η/σ στο αναπνευστικό, όπως καταγράφεται στις σπιροµετρήσεις, δεν αναδεικνύει σταθερά ευρήµατα. Η/Σ και αναπνευστική λειτουργία Μελέτες που συµπεριέλαβαν πάνω από 100 η/τ ναυπηγείων έδειξαν µία µεγαλύτερη µείωση (της τάξεως του 4% κατά µέσον όρο) του FEV % στους η/τ από εκείνη των οµάδων ελέγχου. Σε συγχρονικές (cross sectional) µελέτες της αναπνευστικής λειτουργίας η/τ µε ιδιαίτερη έµφαση στη δυσλειτουργία των µικρών αεραγωγών φάνηκε µία µείωση της µέσης εκπνευστικής ροής (MEF) στο 25% και στο 50% της ζωτικής χωρητικότητας (MEF 25, MEF 50 ) ενώ άλλες παράµετροι FCV και FEV1 που εξετάστηκαν δεν είχαν διαφορές από αυτές της οµάδας ελέγχου. Η ανάλυση πολλαπλής εξάρτησης έδειξε ότι το κάπνισµα ερµήνευε την παρατηρηθείσα διακύµανση. Μόνο στη MEF 25 η διάρκεια της έκθεσης στα αέρια της η/σ είχε σηµαντική επίδραση. Τα ευρήµατα αυτά επιβεβαιώνουν την παρουσία νόσου των µικρών αεραγωγών στους η/τ αλλά το κάπνισµα ερµηνεύει σε υπερδιπλάσιο ποσοστό τις διαφορές στη MEF 25 από ότι η χρόνια έκθεση στα αέρια της η/σ. Η αποτίµηση της χρησιµότητας της σπιροµέτρησης ως τεστ διαλογής (screening) χρόνιων αναπνευστικών προβληµάτων των η/τ ήταν το αντικείµενο µίας καναδικής µελέτης. Έγιναν τρεις διαδοχικές σπιροµετρήσεις µε µεσοδιαστήµατα 5 ετών. Οι µέσες τιµές στην πρώτη µέτρηση ήταν 102% των προβλεποµένων για την FEV1, 107% για την FVC και 79% για το δείκτη FEV1/FVC. Οι µέσες ετήσιες µειώσεις ήταν αντίστοιχα 47ml, 46ml και 0,3%. Η στατιστική ανάλυση δεν ανέδειξε συσχέτιση της αναπνευστικής λειτουργίας µε την έκθεση σε αέρια η/σ. Αυτή η µελέτη έδειξε αδυναµία της σπιροµέτρησης για πρώιµη ανίχνευση της µείωσης της λειτουργικής ικανότητας πιθανά εξαιτίας των πολλών πηγών ετερογένειας (µεταβλητότητας) και την ιεράρχησε ως δεύτερη εξέταση διαλογής µετά το ερωτηµατολόγιο (συµπτωµατολογία). Σε άλλη µελέτη διαπιστώθηκε ότι η η/σ µαλακού χάλυβα σχετιζόταν µε εντονότερη συµπτωµατολογία από το αναπνευστικό. Οι η/τ που κάπνιζαν είχαν σε µεγαλύτερη συχνότητα χρόνια βρογχίτιδα από την οµάδα ελέγχου. Η διαφορά όµως δεν ήταν στατιστικά σηµαντική. Η FVC. η FEV!, η PEF και η MMEF ήταν σηµαντικά µικρότερες στους καπνιστές η/τ αλλά όχι στους µη καπνιστές. Η µελέτη αυτή ανέδειξε συνέργεια καπνίσµατος και έκθεσης σε αέρια η/σ στην εµφάνιση χρόνιας βρογχίτιδας και µείωσης της αναπνευστικής λειτουργίας. Σε άλλη µελέτη δε βρέθηκαν διαφορές στην αναπνευστική λειτουργία σε στατιστικά σηµαντικό επίπεδο µεταξύ η/τ και οµάδας ελέγχου (ηλεκτρολόγοι) ναυπηγείου. Πάρα ταύτα το ποσοστό των «αποφρακτικού τύπου» σπιροµετρήσεων ήταν µεγαλύτερο στους η/τ σε αντίθεση µε τα «περιοριστικά». ιαπιστώθηκε θετική συσχέτιση µεταξύ της αύξησης του RV και της συγκέντρωσης του καπνού στις αναπνευστικές ζώνες των η/τ. 40

41 Σε άλλη µελέτη στην Μ. Βρετανία διαπιστώθηκε σηµαντική µείωση των FVC και FEV1 στην οµάδα των η/τ σε σχέση µε την οµάδα ελέγχου. Επιπλέον διαπιστώθηκε θετική συσχέτιση οξείας µείωσης της FEV1 µε τα επίπεδα του οξειδίου του σιδήρου που παρήχθησαν κατά την η/σ. Σε µελέτη που συνέκρινε την µέγιστη εκπνευστική ροή (PEF) µη καπνιστών η/τ µε την οµάδα ελέγχου από την έναρξη της βάρδιας εργασίας και για ένα 12ωρο (στα 15 και 30 min και στην 1 η, 2 η, 4 η, 7 η και 12 η ώρα) διαπιστώθηκε ότι η µέγιστη µέση έκπτωση της PEF ήταν σηµαντικά µεγαλύτερη στους η/τ όπως και η διαφορά στο πρώτο 15λεπτο. Ίσως µία αντίδραση αµέσου τύπου στους η/τ όπως αυτή που συµβαίνει σε µερικές περιπτώσεις επαγγελµατικού άσθµατος, εξηγεί τα ευρήµατα. Σε άλλες µελέτες δεν διαπιστώθηκαν διαφορές στην αναπνευστική λειτουργία µεταξύ η/τ και οµάδων ελέγχου ή οι διαφορές δεν ήταν στατιστικά σηµαντικές. Η µελέτη των επιδράσεων στο αναπνευστικό από την χρόνια έκθεση σε αέρια η/σ επιχειρήθηκε µέσω άµεσης εκτίµησης των αερίων που συγκεντρώνονται στους πνεύµονες. Βασίστηκε στην µέτρηση µαγνητικών πεδίων (LMF) και βρήκε ότι η συγκέντρωση των αερίων της η/σ συσχετιζόταν µε αποφρακτικές µεταβολές της αναπνευστικής λειτουργίας. Σε µία µελέτη εκτιµήθηκε η βιολογική αποτελεσµατικότητα των µέσων ατοµικής προστασίας µε µακρόχρονη παρακολούθηση και καταγραφή βιαίως εκπνεόµενου όγκου και της µέγιστης εκπνευστικής ροής. Στη µελέτη αυτή φάνηκε ότι η χρήση προστατευτικών µέσων του αναπνευστικού δεν εµπόδισε µία µικρή µείωση της αναπνευστικής λειτουργίας, αλλά µειώθηκαν τα συµπτώµατα από το αναπνευστικό και στους συνεπείς χρήστες διαπιστώθηκε αναστρεψιµότητα της έκπτωσης µε διακοπή της έκθεσης. Συνεπώς επιβάλλεται η συνεπή εφαρµογή των Μέσων Ατοµικής Προστασίας (ΜΑΠ). Σε µελέτη σε µη καπνιστές η/τ και ηλεκτροτεχνίτες διαπιστώθηκε σηµαντική διαφορά στις FVC, TLC, FEV1, PEFR, MEF και στην ικανότητα διάχυσης. Στον πίνακα που ακολουθεί φαίνονται τα αποτελέσµατα η/τ µαρτύρων όσον αφορά τη διαπίστωση σηµαντικής έκπτωσης της αναπνευστικής λειτουργίας. Μελέτες σπιροµετρήσεων σε η/τ και οµάδων ελέγχου για τα τελευταία 20 χρόνια Έτος δηµοσίευσης Βιβλιογραφία Αριθµός (n) Η/τ & control Στατιστικά σηµαντικές διαφορές /25 Όχι 1980 & 93 31, /109 Όχι /258 Όχι /80 Όχι /135 Όχι /180 Όχι /81 Ναι (όχι για µη καπνιστές) /- Ναι, µόνο για MEF25% /31 Ναι /55 Ναι /102 Ναι, µόνο για MEF25% (113)/65 Ναι /252 Όχι , 24 62/75 Ναι 4.6 Ιατρική καταγραφή και παρακολούθηση (medical surveillance) 41

42 Για τη χρησιµότητα της στενής παρακολούθησης της αναπνευστικής λειτουργίας των η/τ δεν έχουν γίνει πολλές µελέτες. Ο συνδυασµός των ερωτηµατολογίων και των σπιροµετρήσεων περιοδικά φαίνεται χρήσιµος στην πρώιµη αναγνώριση περιπτώσεων επαγγελµατικής βρογχίτιδας και άσθµατος. Αν και δεν απαιτείται από τα πρότυπα της Υπηρεσίας Επαγγελµατικής Υγείας και Ασφάλειας των ΗΠΑ (OSHA), η NIOSH των ΗΠΑ συστήνει ένα ετήσιο πρόγραµµα κλινικού ελέγχου των η/τ που πρέπει να περιλαµβάνει τουλάχιστον το ιστορικό, την κλινική εξέταση, οφθαλµολογική εξέταση, α/α θώρακα και ακοοµέτρηση. Εργαζόµενοι που εκτίθενται σε χηµικούς κινδύνους πρέπει να παρακολουθούνται συστηµατικά µε σκοπό την πρόληψη της επαγγελµατικής βλάβης και ασθένειας. Το πρόγραµµα παρακολούθησης πρέπει να περιλαµβάνει την εκπαίδευση εργοδοτών και εργαζοµένων για τους επαγγελµατικούς κινδύνους, την πρώιµη ανίχνευση των επιδράσεων στην υγεία και τις παραποµπές των εργαζοµένων για διάγνωση και θεραπεία. Η εµφάνιση επαγγελµατικών νόσων ή παρενεργειών πρέπει να υπαγορεύει την άµεση εκτίµηση των κύριων προληπτικών µέτρων (όπως έλεγχοι της επαγγελµατικής υγιεινής, τεχνικοί έλεγχοι και µέσα ατοµικής προστασίας). Η ιατρική παρακολούθηση συµπληρώνει, δεν υποκαθιστά τέτοια µέτρα. Η ανίχνευση και ο έλεγχος επαγγελµατικών βλαβών προϋποθέτει: α) Την ιατρική εκτίµηση προ της τοποθέτησης. Η κατάσταση υγείας του η/τ πρέπει να εκτιµηθεί από τον ιατρό εργασίας µετά από λεπτοµερή λήψη του ιατρικού ιστορικού, διερεύνηση πιθανής προηγούµενης περιβαλλοντολογικής ή/και επαγγελµατικής έκθεσης, κλινική εξέταση και κατάλληλες εργαστηριακές εξετάσεις που εξαρτώνται από τους επαγγελµατικούς κινδύνους, όπως καταγράφονται στην εκτίµηση του επαγγελµατικού κίνδυνου. Προϋπάρχουσες αναπνευστικές παθήσεις οι καταστάσεις που αυξάνουν τον κίνδυνο από τα αέρια της η/σ πρέπει να είναι αντικείµενο περαιτέρω προβληµατισµού και λεπτοµερέστερων εκτιµήσεων αν και µε κανένα τρόπο δεν πρέπει να θεωρούνται απόλυτες αντενδείξεις για την τοποθέτηση στην εργασία. β) Περιοδικές ιατρικές εκτιµήσεις. Αν και δεν υπάρχουν θεσµοθετηµένα πρότυπα, κάθε 3 µε 5 χρόνια ή και συχνότερα όπου κρίνεται απαραίτητο (π.χ. στα ναυπηγεία) πρέπει να γίνεται ιατρική εκτίµηση, µε έµφαση στο αναπνευστικό, όπως και σύγκριση µε την αρχική εκτίµηση ή µε ένα πληθυσµό αναφοράς. γ) Τελικές εκτιµήσεις. Πλήρης, όπως και η αρχική εκτίµηση, πρέπει να διενεργείται κατά την αλλαγή ή την αποχώρηση από την εργασία. Οι µεταβολές πρέπει να συγκρίνονται µε τις αναµενόµενες ενός κατάλληλου πληθυσµού αναφορές. Η παρακολούθηση ίσως χρειαστεί να επεκταθεί χρονικά λόγω του αυξηµένου λανθάνοντος χρόνου µερικών επαγγελµατικών παθήσεων. Έλεγχος βιολογικών δεικτών για τα αέρια της η/σ δεν έχει αναπτυχθεί επί του παρόντος. Ανάλογα µέτρα πρέπει να εφαρµόζονται για την έκθεση στην UV ακτινοβολία ιεθνείς συστάσεις Θεσµοθετηµένα όρια έκθεσης (µέγιστες εισπνευστικές συγκεντρώσεις) υπάρχουν για πολλά από τα συστατικά που περιέχονται στα καπναέρια της η/σ (π.χ. TLVs (mg/m 3 ): Cr =1, Fe 2 O 3 =5, Mn =5, Ni =0,1, Zn =5 και για σκόνη, µικτά αναπνευστικά σωµατίδια τα 5 mg/m 3. Επιπλέον η Υπηρεσία Επαγγελµατικής Ασφάλειας και Υγείας των ΗΠΑ (Occupational Safety and Health Administration: OSHA) έχει εκδόσει ένα φυλλάδιο για την υγεία και την ασφάλεια κατά την η/σ (www.osha.gov). Οι κατασκευαστές και οι προµηθευτές των ηλεκτροδίων η/σ, µετάλλων γέµισης και συλλιπασµάτων υποχρεούνται να σηµατοδοτούν όλα 42

43 τα επικίνδυνα για την υγεία προϊόντα προκειµένου να ενηµερώνεται ο τελικός χρήστης (η/τ). Υλικά που περιέχουν κάδµιο και φθόριο απαιτούν ιδιαίτερη σήµανση για τις επιδράσεις τους στην υγεία. Η OSHA δε συστήνει, επί του παρόντος, όρια έκθεσης για τα αέρια της η/σ. Το Εθνικό Ινστιτούτο για την Επαγγελµατική Υγεία και Ασφάλεια των ΗΠΑ (National Institute for Occupational Safety and Health: NIOSH) καθιέρωσε ως προτεινόµενο όριο έκθεσης (REL) για τα αέρια η/σ (και τα ολικά σωµατίδια) αυτό της χαµηλότερης χαµηλής συγκέντρωσης. Θεωρεί δε, τα αέρια ως πιθανά επαγγελµατικά καρκινογόνα (ACGIH 2003). Η Αµερικάνικη Εταιρία Κυβερνητικών Υγειονολόγων Βιοµηχανίας (American Conference of Governmental Industrial Hygienists: ACGIH) προτείνει τα 5 mg/m 3 ως οριακή τιµή (TLV TWA) για 8ωρη 5ήµερη εργασία (ACGIH 2003). Το όριο του NIOSH βασίζεται στον κίνδυνο για καρκίνο και αναπνευστική νόσο, ενώ το όριο της ACGIH στον κίνδυνο των τοξικών επιδράσεων των αερίων της η/σ. Τα TLVs για την UV ακτινοβολία (βασίζεται στον κίνδυνο οφθαλµικών βλαβών) από το ACGIH είναι για 8ωρη εργασία τα 3 mj/cm 2. Για περιόδους µεγαλύτερες των 16,7 min περιορίστηκε στο 1 mw/cm 2 και για µικρότερες στο 1 J/cm 2 σε µη προστατευµένα µάτια. Οι τιµές αυτές δεν είναι εφαρµόσιµες για άτοµα που εκτίθονται σε UV lasers ή σε φωτοευαισθητοποιητές. Το NIOSH επισηµαίνει ότι οι η/τ τόξου, οι εργάτες γυαλιού κ.α. µπορεί να εκτίθενται και σε υπέρυθρη και σε υπεριώδη ακτινοβολία και απαιτείται χρήση ειδικών γυαλιών που απορροφούν και στις δυο περιοχές του φάσµατος. Έχουν τεθεί δε και όρια έκθεσης σε IR για αποφυγή των οξέων και χρόνιων φαινοµένων (ενδεικτικά µια µέγιστη ασφαλής επιτρεπτή δόση είναι 0,1 έως 0,8 Wsec/cm 2 ή 0,1 0,2 cal/cm 2 ). ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο 43

44 ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΦΥΛΑΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΗΛΕΚΤΡΟΣΥΓΚΟΛΛΗΣΗ 5.1 Εξαερισµός και έλεγχος αναθυµιάσεων Οι αναθυµιάσεις και τα καπναέρια της η/σ πρέπει να αποµακρύνονται στην πηγή µέσω τοπικού εξαερισµού απορρόφησης. Αυτό µπορεί να γίνει µε φυσούνες φούσκες τοποθετηµένες πολύ κοντά και κατά µήκος των θέσεων συγκόλλησης έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η δέσµευση των αναθυµιάσεων. Εάν δεν µπορεί να παρασχεθεί τοπικός εξαερισµός απορρόφησης τότε θα απαιτηθεί µία υψηλή στάθµη γενικού αερισµού και αυτό θα γίνει συνήθως µε ένα είδος εξαερισµού πίεσης. Οξυγόνο δεν πρέπει ποτέ να χρησιµοποιείται για να εµπλουτίσει τον αέρα σε δεξαµενή ή σε περιορισµένο χώρο. Σταθερός εξαερισµός σε πάγκο εργασίας 5.2 Αναπνευστικός προστατευτικός εξοπλισµός Σωστή πρακτική βιοµηχανικής υγιεινής σηµαίνει ότι όπου µπορούν να γίνουν τεχνικές παρεµβάσεις για να µειώσουν τις συγκεντρώσεις επικίνδυνων υλικών, πρέπει να γίνονται. Σε µερικές περιπτώσεις όµως απαιτείται η χρήση αναπνευστικών συσκευών για έλεγχο της έκθεσης. Αναπνευστήρες µπορεί να χρησιµοποιηθούν πριν την εφαρµογή των τεχνικών µέτρων, σε εργασίες που οι εκθέσεις είναι άγνωστες, σε εργασίες σε δεξαµενές ή σε κλειστούς χώρους και σε επείγουσες καταστάσεις. Οι εργοδότες ή οι υπεύθυνοι πρέπει να παρακολουθήσουν κάποιο πλήρες πρόγραµµα για την αναπνευστική προστασία που θα περιλαµβάνει θέµατα όπως η επιλογή των αναπνευστικών συσκευών ή µασκών, η εκτίµηση της ικανότητας του εργαζόµενου να εκτελεί την εργασία του ενώ φοράει την συσκευή, η τακτική εκπαίδευση του προσωπικού, η δοκιµασία εφαρµογής της συσκευής, ο περιοδικός έλεγχος στη θέση εργασίας, η τακτική συντήρησης, καθαρισµού και ελέγχου της. Όταν υπάρχει κίνδυνος για την υγεία από τοξικές αναθυµιάσεις π.χ. µόλυβδου και ο τοπικός εξαερισµός (µε απορρόφηση) δεν είναι εφαρµόσιµος π.χ. όταν µολυβδοχρώµατα σε µεταλλικές επιφάνειες διασπώνται µε φλογοκοπή, η χρήση εξοπλισµού αναπνευστικής προστασίας είναι αναγκαία. Η χρήση αναπνευστικής συσκευής πρέπει να ενθαρρύνεται σε τέτοιες περιπτώσεις. Τακτική συντήρηση του µοτέρ και της µπαταρίας είναι αναγκαία ειδικά σε ρινοστοµατικό αναπνευστήρα υψηλής θετικής πίεσης. 44

45 Οποτεδήποτε πρέπει να φορεθεί αναπνευστικός προστατευτικός εξοπλισµός, η ασφάλεια της θέσης εργασίας πρέπει να αναθεωρείται για να καθοριστεί αν χρειάζονται επιπλέον προφυλάξεις, λαµβάνοντας υπόψη την περιορισµένη όραση, τις πιθανότητες εµπλοκής (µπερδέµατος των σωλήνων τροφοδοσίας ή έµφραξής των) και τα πρόσωπα που φορούν τον αναπνευστικό εξοπλισµό. Αναπνευστήρας φίλτρου για κάλυψη από τους Μάσκα προστασίας µε παροχή οξυγόνου καπνούς της η/σ θα συµπληρώσει τον καλό τοπικό και γενικό εξαερισµό. Το πιο αποτελεσµατικό µέτρο είναι η χρήση τοπικού εξαερισµού όπου µία καλύπτρα (κουκούλα) αεριοσυλλογής τοποθετείται κοντά στο τόξο ή τη φλόγα της η/σ και οι καπνοί αποµακρύνονται από της εισπνευστική ζώνη του η/τ. Το σύστηµα αποτελείται από κινητές κουκούλες εξαερισµού, εύκαµπτους ή σταθερούς αεραγωγούς, έναν εξαεριστήρα και ένα συλλέκτη καπνών και της σκόνης. 5.3 Ιονίζουσες ακτινοβολίες Σε εργαστήρια συγκόλλησης όπου οι συγκολλήσεις επιθεωρούνται ακτινολογικά µε εξοπλισµό ακτίνων Χ ή γ, οι συνήθεις προειδοποιήσεις (σηµάνσεις) και οδηγίες πρέπει να τηρούνται αυστηρά. Οι εργάτες πρέπει να βρίσκονται σε µία ασφαλή απόσταση από τέτοιο εξοπλισµό. Τις ραδιενεργές πηγές πρέπει να τις χειριζόµαστε µόνο µε ειδικά εργαλεία και κάτω από τις απαιτούµενες ειδικές προφυλάξεις. Συχνά θεατές και περαστικοί πίσω από τις θέσεις η/σ υπερεκτίθενται σε υπεριώδη ακτινοβολία από τα τόξα. Πηγές UV ακτινοβολίας όπως τα τόξα της η/σ πρέπει να αποκλείονται µε αδιαπέραστα (στη UV) υλικά κοντά στη θέση λειτουργίας. Για τον η/σ που εκτίθεται άµεσα η χρήση σκούρων προστατευτικών γυαλιών και προστατευτικά προσώπου καθώς και ρούχα πυκνής ύφανσης ή δερµάτινα θα ελαττώσουν την έκθεση. Για τους βοηθούς η/τ και τους άλλους εργαζόµενους κοντά στην η/σ η έκθεση σε UV πρέπει να ελαχιστοποιείται χρησιµοποιώντας προστατευτικά παραπήγµατα ή παραπετάσµατα (κουρτίνες) και βάφοντας µε σκούρα χαµηλής ανάκλασης (µατ) χρώµατα τοίχους, οροφή και άλλες επιφάνειες. Ποικιλία γυαλιών και plexiglass προστατεύουν από διαφορετικά µήκη κύµατος της UV. Έτσι όπου είναι δυνατόν η UV ακτινοβολία πρέπει να περιορίζεται µε αδιαφανή υλικά. Γενικά τα ανθρακούχα πλαστικά παρέχουν επαρκεί προστασία. Γυαλιά, PVC, plexiglass µπλοκάρουν την ακτινοβολία σε διαφορετικούς βαθµούς. Κατάλληλη σήµανση των περιοχών πρέπει να υπάρχει και όπου δεν είναι δυνατόν να περιοριστεί ή να εγκλειστεί η πηγή της ακτινοβολίας πρέπει ο χρόνος έκθεσης να ελαχιστοποιείται ή/και η απόσταση εργαζοµένου και πηγής να αυξάνεται. Επιπλέον οι εργαζόµενοι πρέπει να ελαχιστοποιούν την έκθεσή τους στην ηλιακή ακτινοβολία ή/και να χρησιµοποιούν µέσα ατοµικής προστασίας (όπως καπέλο, αντηλιακή κρέµα κ.λπ.). Στον ατοµικό προστατευτικό εξοπλισµό περιλαµβάνονται: προστατευτικά γυαλιά και µάσκες (µε πλαϊνή κάλυψη αν είναι δυνατόν), ένδυµα πυκνής ραφής µε µανίκια για µέγιστη δυνατή κάλυψη του σώµατος και αντηλιακή κάλυψη (µε δείκτη προστασίας άνω του 15, πλήρους φάσµατος και για UV-A και για UV-B) για όλα τα εκτεθειµένα µέρη του σώµατος. 45

46 5.4 Ειδικά µέτρα πρόληψης Οι προσπάθειες µείωσης των κινδύνων για την υγεία από την η/σ εστιάζονται στην ανάπτυξη και χρήση διαδικασιών που παράγουν λιγότερο καπνό. Κατάλληλος εξαερισµός και πρακτικές εργασίας τέτοιες που να ελαχιστοποιούν την υπερβολική παραγωγή των τοξικών αερίων αποτελούν τα κύρια µέτρα πρόληψης. Προετοιµασία του µετάλλου πριν την συγκόλληση µε αποµάκρυνση των λαδιών, των χρωµάτων και των άλλων επικαλύψεων είναι ουσιώδους σηµασίας. Όπου είναι αναπόφευκτη η έκθεση σε υψηλά επίπεδα τοξικών αερίων πρέπει να χρησιµοποιούνται προστατευτικές αναπνευστικές Συγκόλληση µε χρήση εξαερισµού συσκευές, αν και η δυσανεξία που προκαλούν κάποιες από αυτές αποτρέπει την χρήση τους. Ένας άλλος παράγοντας πρόκλησης επιπλέον δυσανεξίας είναι η συχνή εργασία των η/τ κοντά σε πηγές θερµότητας ή υψηλές θερµοκρασίες, που καθιστούν τις συσκευές λιγότερο εφαρµόσιµες από ότι σε άλλα επαγγέλµατα. Μία µελέτη κατέγραψε χρήση των εν λόγω συσκευών από το ένα τρίτο µόνο των η/τ κατά την εργασία τους. Αποτελεσµατικότεροι φαίνεται να είναι οι τοπικοί εξαεριστήρες. Η/τ πάσχοντες από άσθµα ή άλλη µη επαγγελµατική πνευµονοπάθεια µπορεί να χρειάζονται ειδικές συνθήκες για ασφαλή εργασία. Ακολουθεί αναφορά των κυριότερων µέτρων πρόληψης στις εργασίες συγκόλλησης για να επισηµανθεί το ευρύ φάσµα των απαιτούµενων παρεµβάσεων και οι προϋποθέσεις για ασφαλή και υγιεινή εργασία. Μεταφερόµενος εξαερισµός Σταθερός ρυθµιζόµενος εξαερισµός 5.5 Συγκόλληση µε αέριο Πρόληψη έκρηξης. Εφόσον µπορεί να γίνει έκρηξη όταν ακετυλένιο (ασετιλίνη) υπάρχει στον αέρα σε συγκεντρώσεις από 2% έως 80%, επαρκής αερισµός και εξέταση για εκροή αερίου είναι βασικά. 46

47 Πρόληψη φωτιάς. Πρέπει να δίνεται προσοχή στους γύρω τοίχους, τα πατώµατα, τα κοντινά αντικείµενα ή σε άχρηστα υλικά. Όλα τα εύφλεκτα υλικά πρέπει να αποµακρύνονται ή να προστατεύονται από φύλλα µετάλλων. εν πρέπει ποτέ να χρησιµοποιούνται µουσαµάδες. Πρέπει να προστατεύονται οι ξύλινες κατασκευές και τα ξύλινα πατώµατα πρέπει να καλύπτονται ή να βρέχονται προσεκτικά. Προστατευτικά µέτρα πρέπει να λαµβάνονται στην περίπτωση ανοιγµάτων ή ρωγµών στους τοίχους και τα δάπεδα. Εύφλεκτα υλικά σε γειτονικούς χώρους πρέπει να µεταφέρονται σε ασφαλή θέση. Κατάλληλος πυροσβεστικός εξοπλισµός πρέπει να είναι πάντα διαθέσιµος. Σε περίπτωση εγκατάστασης χαµηλής πίεσης µε γεννήτρια ασετιλίνης, πρέπει να υπάρχουν κουβάδες µε στεγνή άµµο. Πυροσβεστήρες ξηρής σκόνης ή τετραχλωριδικού άνθρακος είναι ικανοποιητικοί. Νερό δεν πρέπει να χρησιµοποιείται ποτέ. Εάν υπάρχει κίνδυνος πυρκαϊάς, ένα υπεύθυνο άτοµο πρέπει να επιτηρεί τη θέση τουλάχιστον για µισή ώρα µετά την ολοκλήρωση της εργασίας για να αντιµετωπίσει τυχόν ξέσπασµα φωτιάς. εν πρέπει ποτέ οξυγόνο να διαρρέει µέσα σε περιορισµένο χώρο. Πολλά µέταλλα, ρουχισµός και άλλα υλικά γίνονται ενεργά καύσιµα παρουσία οξυγόνου. Κατά τη κοπή µε αέριο, τυχόν οξυγόνο που µπορεί να µην καταναλώθηκε, θα εκλυθεί στην ατµόσφαιρα. Κοπή µε αέριο δεν πρέπει ποτέ να γίνεται µέσα σε περιορισµένο χώρο, χωρίς κατάλληλες συνθήκες εξαερισµού. Κράµατα πλούσια σε µαγνήσιο ή άλλα εύφλεκτα µέταλλα, πρέπει να τηρούνται µακριά από τη φλόγα κοπής. Φωτισµός. Ένα καλό επίπεδο φωτισµού στη θέση εργασίας είναι ουσιώδες. Προστασία από τη θερµότητα και τα εγκαύµατα. Εγκαύµατα των µατιών και των εκτεθειµένων σηµείων του σώµατος µπορούν να συµβούν από τον διασκορπισµό πυρακτωµένων µεταλλικών σωµατιδίων. Η έντονη ακτινοβολία από την φλόγα και το πυρακτωµένο µέταλλο στην «πισίνα» συγκόλλησης µπορούν να προκαλέσουν δυσανεξία στο χειριστή και σε άτοµα κοντά στη θέση συγκόλλησης. Γι αυτό οι προφυλάξεις είναι αναγκαίες. Η ποδιά (εµπροσθέλλα) προστατεύει από τα εκτοξευόµενα σωµατίδια. Κατά τις εργασίες κοπής, κατάλληλη ενδυµασία οι πέτσινες γκέτες πρέπει να φοριούνται για αποφυγή πτώσης θερµών σωµατιδίων µέσα στις µπότες ή στα παπούτσια. Για την προστασία των χεριών από την θερµότητα, τα διασκορπισµένα σωµατίδια, σκουριές κ.λπ. γάντια τύπου περιχειρίδος είναι ικανοποιητικά. Κατά την επισκευή µεγάλων χυτηρίων, πρέπει να φοριούνται τζάκετ ή ποδιά και προστατευτικά περιβραχιόνια από θερµοανθεκτικά υλικά. Βαριά αντικείµενα, που αφέθηκαν ζεστά όταν τελείωσε η συγκόλληση, πρέπει πάντα να επισηµαίνονται σαν «ζεστά» για να προειδοποιούνται οι άλλοι εργάτες. 5.6 Συγκόλληση µε τόξο Ηλεκτρική ασφάλεια. Αν και οι τάσεις λειτουργίας (χωρίς φορτίο) στην η/σ χειροκίνητου τόξου είναι σχετικά χαµηλές (περίπου 80 Volt ή λιγότερο) το ρεύµα συγκόλλησης είναι υψηλό ενώ τα πρωτεύοντα κυκλώµατα των µετασχηµατιστών παρουσιάζουν τους συνήθεις κινδύνους εξοπλισµού που λειτουργεί υπό την τάση του δικτύου παροχής ρεύµατος. Γι αυτό ο κίνδυνος ηλεκτροπληξιών δεν πρέπει να αγνοείται, ειδικά σε περιορισµένους χώρους και σε µη ασφαλείς θέσεις. Πριν αρχίσει η συγκόλληση, η εγκατάσταση γείωσης του εξοπλισµού πρέπει να ελέγχεται πάντα. 47

48 Καλώδια και συνδέσεις πρέπει να είναι γερές, χωρίς φθορές και επαρκούς ισχύος. Ο κατάλληλος µηχανισµός γείωσης πρέπει να χρησιµοποιείται πάντοτε. Εκεί όπου δύο οι περισσότερες µηχανές συγκόλλησης γειώνονται στην ίδια επιφάνεια ή όπου άλλα φορητά εργαλεία χρησιµοποιούνται επίσης, η γείωση πρέπει να επιθεωρείται από αρµόδιο πρόσωπο. Η θέση εργασίας πρέπει να είναι στεγνή, ασφαλής και απαλλαγµένη από επικίνδυνα εµπόδια. Μία καλά τακτοποιηµένη, επαρκώς φωτισµένη και καθαρή θέση εργασίας είναι απαραίτητη για λόγους ασφαλείας. Για εργασία σε περιορισµένους χώρους ή επικίνδυνες θέσεις, πρόσθετη ηλεκτρική προστασία (συσκευές άνευ φορτίου, χαµηλής τάσης) µπορεί να εγκατασταθεί στο κύκλωµα συγκόλλησης, εξασφαλίζοντας παροχή εξαιρετικά χαµηλής έντασης ρεύµατος στη λαβίδα του ηλεκτροδίου όταν δεν λαµβάνει χώρα συγκόλληση. Λαβίδες ηλεκτροδίων, στις οποίες τα ηλεκτρόδια συγκρατούνται µέσω αρπαγής µε ελατήριο ή κοχλιωτού σπειρώµατος, πρέπει να προτιµούνται. Η δυσανεξία λόγω θερµότητας, µπορεί να µειωθεί µε αποτελεσµατική θερµοµόνωση εκείνου του µέρους της λαβίδας που κρατιέται µε το χέρι. Οι σιαγώνες και οι συνδέσεις των λαβών πρέπει να καθαρίζονται και να σφίγγονται περιοδικά για αποφυγή υπερθέρµανσης. Πρόβλεψη πρέπει να γίνεται για ασφαλή τοποθέτηση της λαβίδας του ηλεκτροδίου, όταν δεν χρησιµοποιείται µέσω µονωµένου αγκίστρου ή να χρησιµοποιείται έτσι ώστε η συνεχής κάµψη του καλωδίου να µην προκαλεί φθορά ή βλάβη µόνωσης. Το τράβηγµα των καλωδίων και των πλαστικών σωλήνων παροχής προστατευτικού αερίου πάνω σε ζεστές πλάκες ή συγκολλήσεις πρέπει να αποφεύγεται. Ο αγωγός του ηλεκτροδίου δεν πρέπει να έρχεται σε επαφή µε τη γείωση της εργασίας ή µε οποιοδήποτε άλλη γείωση. Λαστιχένιοι σωλήνες ή καλώδια καλυµµένα µε λάστιχο δεν πρέπει να χρησιµοποιούνται οπουδήποτε κοντά στο ηλεκτρικό τόξο, επειδή το παραγόµενο Μάσκες ηλεκτροσυγκόλλησης ερµάτινα γάντια προστασίας όζον θα καταστρέψει το λάστιχο. Πλαστικοί σωλήνες και καλώδια µονωµένα µε PVC (θερµοπλαστικά) πρέπει να χρησιµοποιούνται για όλες τις παροχές, από το µετασχηµατιστή µέχρι τη λαβίδα του ηλεκτροδίου, αλλά τα βουλκανισµένα ή τα «ντυµένα» µε σκληρό λάστιχο καλώδια είναι ικανοποιητικά στην περιοχή του πρωτεύοντος. Ρύποι και µεταλλική ή άλλη αγώγιµη σκόνη µπορούν να προκαλέσουν διακοπή της µονάδας και πρέπει να καθαρίζονται τακτικά µε πεπιεσµένο αέρα. Αποφυγή πυρκαγιάς. Η θέση εργασίας και ο περιβάλλον χώρος πρέπει να είναι καθαροί από ότι µπορεί να πιάσει φωτιά από σπινθήρες και διασκορπούµενα σωµατίδια. Προφυλάξεις πρέπει να ληφθούν κατά τη συγκόλληση δοχείων που περιείχαν εύφλεκτες ουσίες. 48

49 Προστασία τραυµάτων οφθαλµών και εγκαυµάτων. Οι βλαβερές επιδράσεις των ακτινοβολιών που εκπέµπονται µπορεί να αποφευχθεί µε τη χρήση µίας µάσκας (ασπίδας) ή κράνους εξοπλισµένου µε κατάλληλο φίλτρο και την αποφυγή τυχαίων εκθέσεων σε άλλα τόξα. Κατάλληλη θωράκιση για προστασία των υπολοίπων εργατών στην περιοχή είναι ουσιώδης. Οι βοηθοί πρέπει να φοράνε κατάλληλα προστατευτικά γυαλιά. Το πρόσωπο, ο λαιµός και άλλα εκτεθειµένα µέρη του σώµατος πρέπει να προστατεύονται αντίστοιχα. Ένας ύψισυχνος σπινθήρας που χρησιµοποιείται για την έναρξη του τόξου µπορεί να προκαλέσει τοπικά βαθιά εγκαύµατα στην επιδερµίδα. Εγκαύµατα οφειλόµενα σε επαφή µε θερµά υλικά µπορούν επίσης να προκληθούν, λόγω έλλειψης προσοχής ή λόγω της µη χρήσης κατάλληλου προστατευτικού ρουχισµού, απαλλαγµένου από λάδια ή γράσο. Η θέση εργασίας πρέπει να είναι καθαρή και απαλλαγµένη από εύφλεκτα υλικά. Τα χέρια και οι βραχίονες πρέπει να προστατεύονται µε κατάλληλα γάντια ή µανσόν (περιβραχιόνια). Σε συγκολλήσεις πάνω από το ύψος του κεφαλιού είναι αναγκαία κατάλληλη κάπα και κράνος ή καπέλο. Προστατευτικός εξοπλισµός. Για όλες τις εργασίες συγκόλλησης µε ηλεκτρικό (βολταϊκό) τόξο είτε ένα κράνος είτε µία µάσκα στηριζόµενη από το χέρι (χειρασπίδα) είναι αναγκαία για προστασία από την ακτινοβολία, τα διασκορπιζόµενα φλεγόµενα σωµατίδια ή την καυτή σκουριά. Στη µέθοδο συγκόλλησης τόξου µε προστατευτικό αέριο οι επίπεδες (πλατιές) χειρασπίδες δεν παρέχουν ικανοποιητική προστασία από την ανακλώµενη ακτινοβολία. Για εργασίες σε αλουµινοκατασκευές ή κοντά σε άλλους συγκολλητές, πρέπει να προστατεύεται και το πίσω µέρος της κεφαλής. Μέσα ατοµικής προστασίας, µάσκα, γιαλιά τροχίσµατος και ωτοασπίδες Όταν αφαιρείται η σκουριά από τις συγκολλήσεις µε πελέκηµα (θρυµµάτισµα) κ.λπ., τα µάτια πρέπει να προστατεύονται µε γυαλιά ή άλλα µέσα. Τα κράνη και οι χειρασπίδες συνοδεύονται από ένα γυάλινο φίλτρο και ένα προστατευτικό καλυπτικό γυαλί εξωτερικά. Το τελευταίο πρέπει να καθαρίζεται όπως απαιτείται και να αντικαθιστάται όταν είναι χαραγµένο ή κατεστραµµένο. Για προστασία των χεριών από την θερµότητα, τα διασκορπιζόµενα σωµατίδια και την ακτινοβολία, πρέπει να φοριούνται γάντια τύπου περεχειρίδων (κανβάδες) από δέρµα µε πέδες από καναβάτσο ή δέρµα. Λαστιχένια γάντια είναι ακατάλληλα. Όλες οι ραφές των γαντιών να είναι εσωτερικές για να µην παγιδεύουν σφαιρίδια λιωµένου µετάλλου. Ο συγκολλητής πρέπει να φορά ποδιά από πετσί ή άλλο κατάλληλο υλικό για προστασία του σώµατος και του ρουχισµού από τη θερµότητα και τα εγκαύµατα και να αποφεύγει την καταστροφική επίδραση της υπεριώδους ακτινοβολίας και του όζοντος στα ρούχα. 49

50 Η ποδιά είναι αναγκαία όπου ο χειριστής κάθεται για συγκόλληση σε ένα πάγκο. Εάν ο χειριστής φορά συνηθισµένα ρούχα και συγκολλά σε ορισµένες θέσεις, µπορεί να χρειάζονται πέτσινα περιβραχιόνια και γκέτες όπως επίσης και µία ποδιά. Χειρασπίδες και κράνη πρέπει να ελέγχονται συστηµατικά, ώστε να εξασφαλίζεται ότι δεν εισέρχεται φως από τρύπες εξαιτίας καψίµατος και ότι χρησιµοποιείται ο κατάλληλος βαθµός γυάλινου φίλτρου για σκίαση. Η προστατευτική ένδυση όπως οι ποδιές, τα γάντια, οι γκέτες κ.λπ. πρέπει να επιθεωρούνται για σκισµένες ραφές ή τρύπες από τις οποίες θα µπορούσε να εισέλθει λιωµένο µέταλλο ή σκουριά. Αναπνευστική προστασία. Οι εκλυόµενοι καπνοί όταν συγκολλούνται επικαλυµµένα ή επεξεργασµένα µέταλλα, µπορεί να είναι επικίνδυνοι και αντίστοιχες προφυλάξεις (ενισχυµένος εξαερισµός ή αναπνευστικός προστατευτικός εξοπλισµός) απαιτούνται. Ειδική προσοχή πρέπει να δίνεται επίσης στον εξαερισµό κατά την συγκόλληση µη σιδηρούχων µετάλλων και ορισµένων κραµάτων χάλυβα, όπως επίσης στην προστασία από τους κινδύνους από το όζον, το µονοξείδιο του άνθρακα και το φωσγένειο που µπορούν να παραχθούν. Παραπετάσµατα και παραπήγµατα. Όλες οι διαδικασίες συγκόλλησης τόξου, πρέπει να θωρακίζονται ώστε να προστατεύονται και άλλα πρόσωπα που εργάζονται κοντά. Όπου η εργασία διεξάγεται σε σταθερούς πάγκους ή σε εργαστήρια συγκόλλησης, πρέπει όπου είναι δυνατόν, να ανεγείρονται σταθερά θωράκια (παραπέτα) ειδάλλως να χρησιµοποιούνται προσωρινά παραπέτα. Όλα τα παραπέτα πρέπει να είναι αδιαφανή, στερεάς κατασκευής και από ανθεκτικό στη φλόγα υλικό. Η χρήση µαύρων χρωµάτων στο εσωτερικό των παραπηγµάτων συγκόλλησης έχει γίνει µία αποδεκτή πρακτική, αλλά το χρησιµοποιούµενο χρώµα θα πρέπει να είναι υποανακλαστικό (µατ). Κατάλληλος φωτισµός περιβάλλοντος θα πρέπει να προβλεφθεί για την αποφυγή καταπόνησης των µατιών που οδηγεί σε πονοκεφάλους. Τα παραπήγµατα συγκόλλησης και τα φορητά παραπέτα, πρέπει να ελέγχονται τακτικά για να εξασφαλισθεί ότι δεν υπάρχει σηµαντική φθορά η οποία θα µπορούσε να έχει συνέπειες. 5.7 Κοπή µε τόξο Οι προφυλάξεις που λαµβάνονται κατά τη διάρκεια κοπής µε τόξο δεν διαφέρουν από εκείνες που απαιτούνται κατά την συγκόλληση µε τόξο. Εν τούτοις, δεδοµένου ότι τα χρησιµοποιούµενα ρεύµατα είναι γενικά υψηλότερων εντάσεων, περισσότερα και βαρύτερα προστατευτικά ενδύµατα χρειάζονται γενικά. Όταν χρησιµοποιείται η µέθοδος κοπής µε τόξο άνθρακος, ένα καλό κράνος πρέπει να προτιµάται από µία χειρασπίδα. Γκέτες δερµάτινες πρέπει να φοριούνται για προστασία των ποδιών από επαφή λιωµένου µετάλλου. Κράνος εργασίας Κοπή µετάλλου µε τόξο 50

51 Στη συγκόλληση µε δέσµη ηλεκτρονίων οι κίνδυνοι και τα προστατευτικά µέσα είναι παρόµοια µε των άλλων µεθόδων. Ένας αθέατος κίνδυνος σε υψηλές τάσεις είναι η δηµιουργία ακτίνων Χ. Κατάλληλη θωράκιση πρέπει να προβλεφθεί για αποφυγή διασποράς ακτίνων Χ. Η λειτουργία της θωράκισης πρέπει να προαπαιτείται για να ενεργοποιηθεί η µηχανή. Οι µηχανές πρέπει να ελέγχονται κατά τον χρόνο της εγκατάστασης για διαρροές ακτινοβολίας Χ. Στη συγκόλληση ηλεκτροσκωρίας (electro-slag) επιπλέον προστασία ένδυσης και υπόδησης (παπούτσια χαλκού) απαιτείται. Στην κοπή τόξου πλάσµατος ο κίνδυνος λόγω των υψηλών τάσεων (µέχρι 400 Volt) είναι αυξηµένος, καθώς και ο θόρυβος που απαιτεί προστασία της ακοής. Επιπλέον βλάβες και κακώσεις µπορεί να συµβούν από τις µηχανές συγκόλλησης µε αντίσταση. Οι υψηλές τάσεις και η χρήση διηλεκτρικού λαδιού (αναφλέξιµο, ερεθιστικό, αναθυµιάσεις) παράγει επιπλέον κινδύνους. Στη συγκόλληση thermit λόγω της ευκολίας ανάφλεξης του µίγµατος των οξειδίων αλουµινίου σιδήρου πρέπει να λαµβάνονται οι κατάλληλες προφυλάξεις κατά το χειρισµό και κατά την αποθήκευση. 5.8 Συγκόλληση περιεκτών (κοντέινερς) Εάν τα προηγούµενα περιεχόµενα είναι άγνωστα, έναν περιέκτη πρέπει να τον χειριζόµαστε πάντα σαν να περιείχε στο παρελθόν εύφλεκτη ουσία. Ατυχήµατα µπορούν να αποφευχθούν είτε µε αφαίρεση τυχόν εύφλεκτου υλικού είτε µετατρέποντας το σε µη εκρηκτικό και σε µη εύφλεκτο. Αποµάκρυνση εύφλεκτου υλικού από µικρούς περιέκτες µπορεί να γίνει µε εξάτµιση ή βρασµό. Σε µεγάλα δοχεία, µπορεί να υπάρχει κίνδυνος για εκρηκτικότητα ή τοξικότητα ή και τα δύο. Κάθε τέτοιο δοχείο, πρέπει να πιστοποιείται από υπεύθυνο πρόσωπο ότι είναι ασφαλές για είσοδο και εργασία µε τόξο ή φλόγα. 51

52 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ο ΚΟΠΗ & ΣΥΓΚΟΛΛΗΣΗ ΟΞΥΓΟΝΟΑΣΕΤΥΛΙΝΗ 6.1 Εισαγωγή Η συγκόλληση και η κοπή των µετάλλων µε χρήση φλόγας οξυγονο-ασετυλίνης / προπανίου είναι πολύ διαδεδοµένη και δεν υπάρχει εργοτάξιο που να την αγνοεί. Τα εργατικά ατυχήµατα που µπορούν να συµβούν µε την τεχνική αυτή είναι πολύ σοβαρότερα σε σύγκριση µε την τεχνική των ηλεκτροσυγκολλήσεων. Οι εκρήξεις, όταν συµβαίνουν, δεν βλάπτουν µόνο τον χειριστή αλλά και όσους εργάζονται κοντά του. Έτσι τα ατυχήµατα δεν είναι µόνο ατοµικά αλλά και οµαδικά και συχνά παίρνουν τραγικές διαστάσεις. Η αντιµετώπιση των ατυχηµάτων εξαρτάται από την τήρηση µιας σειράς κανόνων ασφάλειας και αφορούν: Την εγκατάσταση του εξοπλισµού και την καλή του συντήρηση. Τη σωστή και ευσυνείδητη εργασία του χειριστή. Το περιβάλλον εργασίας, τεχνολογικό, φυσικό και έµψυχο. Επειδή οι παραπάνω παράγοντες παίζουν σπουδαίο ρόλο στην πρόκληση ή την αποτροπή ατυχηµάτων θα τους εξετάσουµε σφαιρικά και σε συνάρτηση µε τη σηµερινή τεχνολογία. Η εγκατάσταση (και στην πραγµατικότητα η σχεδίαση) του εξοπλισµού σχετίζεται άµεσα µε την τεχνολογική πρόοδο. Μπορούµε να πούµε ότι, χρόνο µε το χρόνο, οι εγκαταστάσεις συγκόλλησης και κοπής γίνονται ασφαλέστερες, µε την έννοια ότι τα ανθρώπινα σφάλµατα, τα οποία κανένας χειριστής δεν µπορεί να αποφύγει απόλυτα, µπορούν µερικά να εξουδετερωθούν από µία τεχνολογική τελειοποίηση, ένα µηχανισµό ασφάλειας. Βέβαια κάθε εξοπλισµός που παρέχει φυσιολογικά ένα ορισµένο βαθµό ασφάλειας µπορεί να γίνει επικίνδυνος από κακοµεταχείριση ή από έλλειψη συντήρησης. Η περιοδική επιθεώρηση της κατάστασης του εξοπλισµού και η άµεση αντικατάσταση των φθαρµένων (χαλασµένων) µερών δεν είναι απλώς θέµα επαγγελµατικής ευσυνειδησίας, είναι ηθική και (ίσως) νοµική υποχρέωση. Ο χειριστής πρέπει να είναι εκπαιδευόµενος και να γνωρίζει τις ενδεχόµενες συνέπειες ενός χειρισµού, αλλά επίσης πρέπει ν ακολουθεί σχολαστικά τις οδηγίες χρησιµοποίησης και εργασίας που συνιστά ο κατασκευαστής του εξοπλισµού. Ας εξετάσουµε λοιπόν τώρα τον εξοπλισµό και τα αέρια που χρησιµοποιούµε στη τεχνολογία αυτή σ όλο τους το φάσµα. 6.2 Αέρια Κοπής-Συγκόλλησης Οξυγόνο (Ο2) Το οξυγόνο είναι ένα µη εύφλεκτο αέριο, αλλά παρ όλα αυτά η παρουσία του είναι απαραίτητη για την καύση. Συνήθως ο αέρας περιέχει περίπου 20% οξυγόνο και σε αυτό το ποσοστό τα υλικά καίγονται µε την ταχύτητα που γνωρίζουµε από την πείρα µας. Στην περίπτωση περίσσειας οξυγόνου (δηλαδή οξυγόνο πάνω από 20% στον ατµοσφαιρικό αέρα) 52

53 έχουµε µία επιτάχυνση της καύσης και ακόµα εκρήξεις. Πρέπει να σηµειωθεί ότι στην περίσσεια του οξυγόνου ακόµα και υλικά που είναι άκαυστα σε κανονικές συνθήκες, καίγονται. Στην περίπτωση κατά την οποία οξυγόνο παγιδευτεί στην φόρµα του συγκολλητή, αυτός θα καεί σαν λαµπάδα (είναι το ίδιο σαν να είχε µουσκέψει τα ρούχα του µε πετρέλαιο.) για ν αποφύγουµε λοιπόν το δυσάρεστο αυτό αποτέλεσµα πρέπει να κάνουµε τα ακόλουθα: 1) Να µην χρησιµοποιούµε µπεκ µεγαλύτερο από το απαιτούµενο γιατί αυτό είναι πιθανό να δηµιουργήσει ατµόσφαιρα µε περίσσεια οξυγόνου. 2) Όπως έχουµε ήδη πει χρησιµοποιήσει κοινού λιπαντικού στα εργαλεία, βοηθά στην ανάφλεξη. 3) Πρέπει να γίνεται τακτικός έλεγχος στα εξαρτήµατα και λάστιχα για διαρροές. 4) Να µην αφήνουµε ποτέ τη βαλβίδα του οξυγόνου του εργαλείου µας ανοιχτή όταν δεν δουλεύουµε. 5) Να µην χρησιµοποιούµε ποτέ οξυγόνο για καθάρισµα αντί για πεπιεσµένο αέρα. 6) Να µην χρησιµοποιούµε ποτέ οξυγόνο για κίνηση εργαλείων πεπιεσµένου αέρα. 7) Να µην χρησιµοποιούµε ποτέ οξυγόνο για να τινάζουµε σκόνη πάνω από τη φόρµα µας ή για να δροσιστούµε. 8) Όπως έχουµε ήδη ξαναπεί να εξαερίζονται απλά οι χώροι όπου υπάρχουν φιάλες µε οξυγόνου και ακόµα οι φιάλες αυτές να µην είναι εκτεθειµένες στον ήλιο ή άλλες πηγές θερµότητας Ασετυλίνη (C2H2) Η ασετυλίνη (ακετυλένιο, C2Η2) είναι αέριο, το οποίο παράγεται από το ανθρακασβέστιο όταν αυτό αντιδράσει µε νερό. Για την καύση της ασετυλίνης και την παραγωγή φλόγας που πυρώνει και λιώνει τα προς συγκόλληση κοµµάτια και την κόλληση, απαιτείται καθαρό οξυγόνο. Επειδή η ασετυλίνη έχει µεγάλη θερµογόνο δύναµη (περίπου 13000kcal/m³ στην ατµοσφαιρική πίεση) και καίγεται ταχύτατα, µε τη φλόγα της µπορούµε να φτάσουµε µέχρι και 3500 C. Η ασετυλίνη είναι ένα καύσιµο αέριο ελαφρότερο από τον αέρα και έχει µια επιπρόσθετη ουσία που την κάνει να µυρίζει σαν κρεµµύδι, εποµένως ανιχνεύεται εύκολα. Η ασετυλίνη από µόνη της, (δηλαδή χωρίς οξυγόνο) καίγεται ήσυχα και καπνίζοντας αλλά σε µία περιεκτικότητα 82 % - δηλαδή µίγµα ασετυλίνης µε λίγο αέρα ή οξυγόνο προκαλεί έκρηξη. Ακόµα όµως χειρότερα σε µία Κοπή µετάλλου µε οξυγονοασετυλίνη περιεκτικότητα τάξης του 2 % και µόνο, είναι πάλι εκρηκτική και αυτή η περιεκτικότητα είναι εκείνη που θα µπορούσαµε να έχουµε από µία διαρροή σε περιορισµένο χώρο. Έκρηξη = διάσπαση του άνθρακα C και του υδρογόνου Η. Όπως προηγουµένως στο οξυγόνο έτσι και στην ασετυλίνη πρέπει να ελέγχουµε για διαρροές(µυρωδιά, σαπουνάδα χωρίς λάδι, αλλά όχι φωτιά), ν αποφεύγουµε την έκθεσή της στον ήλιο και να διατηρούµε τις φιάλες όρθιες. Έχουµε 53

54 ήδη συζητήσει το πρόβληµα της ανάφλεξης της ασετυλίνης µέσα στη φιάλη της και τον τρόπο αντιµετώπισης. Με την ασετυλίνη δεν πρέπει ποτέ να χρησιµοποιούµε χάλκινους συνδέσµους (χαλκό 70 % και πάνω) γιατί δηµιουργούνται χηµικές ενώσεις οι οποίες ονοµάζονται ακετυλίδια του χαλκού και οι οποίες σε περίπτωση κρούσης µπορούν να δηµιουργήσουν εκρήξεις. Ο διαχωρισµός της ασετυλίνης από την ακετόνη στην φιάλη δεν γίνεται αµέσως αλλά χρειάζεται κάποιο χρονικό διάστηµα και γι αυτό ακριβώς το λόγο µία φιάλη ασετυλίνης δεν µπορεί να µας δώσει περισσότερο από 740 λίτρα την ώρα. Αν θέλουµε περισσότερη κατανάλωση πρέπει να χρησιµοποιούµε περισσότερες φιάλες µαζί Προπάνιο (C3H8) Το προπάνιο όπως και η ασετυλίνη είναι καύσιµο αέριο. Έχει µία επιπρόσθετη ουσία που το κάνει να µυρίζει σαν ψάρι, αλλά όµως είναι βαρύτερο από τον ατµοσφαιρικό αέρα. Αποτέλεσµα αυτού λοιπόν είναι ότι το προπάνιο σαν βαρύτερο του ατµοσφαιρικού αέρα, συγκεντρώνεται σε περίπτωση διαρροής στα κάτω στρώµατα του χώρου, σχηµατίζοντας ένα εκρηκτικό κίνδυνο. Φυσικά η συγκέντρωση είναι αόρατη. Γι αυτό λοιπόν το λόγο το προπάνιο δεν πρέπει ν αποθηκεύεται σε υπόγειους χώρους όπου οι διαρροές δεν θα µπορούσαν να ξεφύγουν. Μία φιάλη προπανίου δεν πρέπει ποτέ να τοποθετηθεί σε τάφρο γιατί και όταν ακόµα αποµακρύνουµε την φιάλη είναι πιθανόν ν αφήσουµε πίσω κινδύνους για τους συναδέλφους µας. Στην περίπτωση χρησιµοποίησης προπανίου στα Ναυπηγεία, πρέπει να είµαστε πολύ προσεχτικοί γιατί είναι πολύ πιθανό να έχουµε συγκέντρωση προπανίου στ αµπάρια και διπύθµενα. Έχει παρατηρηθεί ότι ακόµα και σε ανοιχτούς χώρους το αέριο είναι πιθανό να συγκεντρωθεί κάτω από καλύµµατα ή άλλους περιορισµένους χώρους σε εκρηκτικές αναλογίες, γι αυτό προσοχή στη µυρωδιά ψαριού (και ακόµα έλεγχος για διαρροές όπως στην ασετυλίνη). Η εκρηκτική περιοχή του προπανίου είναι σε περιεκτικότητα µεταξύ 2 % - 9 %. Τέλος πρέπει να υπενθυµίσουµε ότι το προπάνιο µέσα στην φιάλη του βρίσκεται σε υγρή κατάσταση και γι αυτό οι φιάλες πρέπει να τοποθετούνται πάντοτε όρθιες. 6.3 Εξοπλισµός Κοπής-Συγκόλλησης Φιάλες Φιάλες οξυγόνου Οι φιάλες οξυγόνου είναι χαλύβδινες. Το αέριο αποθηκεύεται µέσα σ αυτές υπό πίεση ατµόσφαιρες για οικονοµία όγκου (πίεση δοκιµής ατµόσφαιρες). Για την εύκολη αναγνώριση τους βάφονται στο άνω µέρος µε µπλε χρώµα. Η χωρητικότητα των φιαλών οξυγόνου είναι συνήθως 40 λίτρα, και τότε κάθε φιάλη µπορεί να µας δώσει, υπό συνθήκες ατµοσφαιρικές πίεσης, 6m³ οξυγόνου περίπου. Η βαλβίδα φιάλης, φέρει στην έξοδο εσωτερικό δεξιόστροφο σπείρωµα (βόλτα). 54

55 Φιάλες ασετυλίνης Την ασετυλίνη την παίρνουµε από κατάλληλες χαλύβδινες φιάλες, ωστόσο µπορούµε να την πάρουµε κατευθείαν και από αεριογόνους συσκευές µε τις οποίες είναι εφοδιασµένα τα εργοστάσια. Η ασετυλίνη βρίσκεται µέσα σε φιάλες χρωµατισµένες κίτρινες ή φέρουσες µία κίτρινη διακριτική λωρίδα υπό πίεση 15 ατµοσφαιρών (πίεση δοκιµής 60 ατµόσφαιρες). Στο εσωτερικό τους είναι γεµισµένες µε κατάλληλη πορώδη ουσία, εµποτισµένη µε ακετόνη, που συγκρατεί σε διάλυση την ασετυλίνη. Με τον τρόπο αυτό περιορίζεται ο κίνδυνος έκρηξης. Ο όγκος της ασετυλίνης που µπορεί να µας δώσει µία φιάλη µε χωρητικότητα 40 λίτρων σε κανονική πίεση είναι 5,5m³ περίπου. Η βαλβίδα των φιαλών ασετυλίνης είναι χαλύβδινη και φέρει αριστερόστροφο σπείρωµα. Σαν γενική αρχή όλες οι φιάλες πρέπει να φέρουν τα κωδικά τους χρώµατα (ανάλογα µε τους κανονισµούς της χώρας π.χ. κατά D.I.N στη Γερµανία, B.S. 349: 1932 στη Βρετανία κ.λ.π.) να φέρουν επιγραφή µε το όνοµα του αερίου που περιέχουν καθώς και τα διάφορα κωδικά σηµεία αναγνώρισης (Identification marks). Όταν δεν υπάρχουν τα χαρακτηριστικά σηµεία αυτά και προπαντός όταν δεν υπάρχει κωδικός χρωµατισµός στη φιάλη µη τη Φιάλες οξυγονοασετυλίνης σε καρότσι µεταφοράς χρησιµοποιήσετε ποτέ. Γράψτε πάνω στη φιάλη µε κιµωλία ΜΗ ΤΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΣ ΚΙΝ ΥΝΟΣ, σφράγισε την µε ταινία και η φιάλη πρέπει να επιστραφεί αµέσως στον προµηθευτή. Στην περίπτωση που οι φιάλες ανήκουν στο εργοστάσιο (όχι νοικιασµένες) πρέπει να ελέγχονται κατά τακτά χρονικά διαστήµατα από οργανισµούς ειδικευµένους και µε άδεια και εξοπλισµό για τους ελέγχους αυτούς Έλεγχος Φιαλών Οι έλεγχοι των φιαλών σε γενικές γραµµές περιλαµβάνουν: Υδραυλική πίεση για την αντοχή των τοιχωµάτων. Έλεγχο µε την βοήθεια υπερήχων (ultrasonics) για τον ακριβή καθορισµό του πάχους των τοιχωµάτων. Έλεγχο για παντός είδους οξειδώσεις (corrosion) εντός και εκτός των φιαλών. Έλεγχο για την ύπαρξη διαφόρων πληγών, ρωγµών, εξογκωµάτων (pugle), σηµαδιών φωτιάς κ.τ.λ. στο εξωτερικό µέρος των φιαλών. Έλεγχο της κατάστασης των σπειρωµάτων. Μανόµετρα σε φιάλες 55

56 κ.ο.κ. Έλεγχο της κατάστασης της πορώδους µάζας στην περίπτωση των φιαλών ασετυλίνης Οι Βρετανικές προδιαγραφές B.S και B.S Part , B.S Part και 5430 Part καθορίζουν σαφώς τους τύπους των ελέγχων, τα όρια αποδοχής ή απόρριψης καταλληλότητας των φιαλών, τους τρόπους ελέγχου τα χρονικά διαστήµατα ελέγχων κ.τ.λ Χρήσιµες Οδηγίες για Φιάλες Άλλα σηµεία που πρέπει να προσέχουµε: Ποτέ να µη βάφουµε τις φιάλες και ιδιαίτερα µε χρώµατα διαφορετικά από τα κωδικά τους. Ποτέ να µη χαράζουµε ή δηµιουργούµε µαρκαρίσµατα πάνω στις φιάλες και προ παντός στα σηµεία όπου υπάρχουν κωδικά σηµεία αναγνώρισης. Ποτέ να µη µεταφέρουµε φιάλες µε ηλεκτροµαγνητικούς γερανούς (διακοπή ρεύµατος πιθανή πτώση) ή µε τη βοήθεια αλυσίδων γιατί υπάρχει κίνδυνος ξεπιάσµατα και πτώσης. Να χρησιµοποιούµε πάντοτε καροτσάκια που είναι ειδικά κατασκευασµένα γι αυτή τη δουλειά. Ποτέ να µην µεταφέρουµε φιάλες «τσουλιστά» από µόνοι µας. Στην περίπτωση που η φιάλη θα πέσει µπορούν να συµβούν τα παρακάτω: Α) Να τραυµατίσεις τους συναδέλφους σου. Β) Να τραυµατίσεις τους συναδέλφους σου. Γ) Να δηµιουργήσεις διαρροή στην βαλβίδα της φιάλης και µε αυτό τον τρόπο ν απελευθερωθούν εύφλεκτα αέρια ή αέρια µε µεγάλη πίεση (για τα αέρια θα µιλήσουµε σε λίγο). Όταν µεταφέρουµε τις φιάλες πρέπει να έχουµε πάντοτε κλειστή την βαλβίδα. Να τοποθετούµε τις φιάλες όρθιες για τον καλό αερισµό τους (ή σε µικρή κλίση). Ιδιαίτερα για τις φιάλες της ασετυλίνης υπάρχει ο επιπρόσθετος κίνδυνος της διαφυγής της ακετόνης µε τελικό αποτέλεσµα την έκρηξη. Να µην τοποθετούνται οι φιάλες κοντά σε οξέα ή σε χώρους όπου υπάρχουν πηγές θερµότητας. Ο κίνδυνος µε την θερµότητα είναι ότι αυξάνει η εσωτερική πίεση των αερίων µέσα στην φιάλη, ακόµα δε η θερµότητα µπορεί να µειώσει την αντοχή των τοιχωµάτων της φιάλης (το ίδιο και τα οξέα) µε καταστροφικά αποτελέσµατα. Όταν κολλάµε είτε µε οξυγόνο είτε µε ηλεκτρικό τόξο πρέπει ν αποφεύγουµε να κατευθύνουµε τις φλόγες προς τις φιάλες. εν πρέπει ποτέ να τυλίγουµε τα λάστιχα γύρω από τις φιάλες. Ο λόγος που πρέπει να το αποφύγουµε αυτό είναι το ότι είναι πολύ δύσκολο να σβήσουµε µια φωτιά σε τυλιγµένα λάστιχα και όταν αυτά τα λάστιχα είναι γύρω από τις φιάλες τα πράγµατα γίνονται επικίνδυνα. 56

57 Στην περίπτωση που τα λάστιχα είναι αρκετά µακριά, τότε πρέπει να τα τοποθετήσουµε από πίσω µας και κατά τέτοιο τρόπο έτσι ώστε να µην κινδυνεύουν από τους σπινθήρες (το γιατί θα το µάθουµε στις εκρήξεις-φλογοεπιστροφές). εν πρέπει να χρησιµοποιούµε ποτέ άδειες φιάλες σαν κύλινδρο για την µετακίνηση αντικειµένων του εργοταξίου. Να ελέγχουµε πριν ξεκινήσουµε την εργασία µας εάν και µήπως η φιάλη είναι άδεια. Στην περίπτωση που είναι άδεια δεν τη χρησιµοποιούµε (κίνδυνος φλογοεπιστροφών, βλέπε επόµένα κεφάλαια). Όταν µία φιάλη αδειάσει ή είναι άδεια, κλείνουµε τη στρόφιγγα (βαλβίδα) σφιχτά και βιδώνουµε το κάλυµµα. Έτσι, µεταξύ των άλλων αποφεύγουµε την είσοδο ακαθαρσιών µέσα στη φιάλη και προστατεύουµε το σπείρωµα από µηχανικές κακώσεις (ζηµιές). Όταν ένας κύλινδρος «χάνει» από την βαλβίδα του, αυτό το διαπιστώνουµε είτε µε το χαρακτηριστικό σφύριγµα, είτε από την οσµή, τότε σφίγγουµε το περικόχλιο µε το κατάλληλο κλειδί (ποτέ µε άλλο κλειδί) και δοκιµάζουµε για ενδεχόµενη απώλεια (διαρροή) µε σαπουνάδα (χωρίς λάδι), ή ακόµα και µε σάλιο ποτέ όµως µε φλόγα. Εάν η φιάλη εξακολουθεί να χάνει, τότε την επιστρέφουµε στον προµηθευτή της. Να απαλλάσσουµε τις φιάλες οξυγόνου, όπως και όλα τα εξαρτήµατα που έχουν σχέση µε το οξυγόνο, από λίπη, γράσα, λάδια κ.λ.π. για την αποφυγή κινδύνου ανάφλεξης και έκρηξης των ουσιών αυτών (δες σχετικό σκίτσο). Ποτέ να µην ανοίγουµε την βαλβίδα της φιάλης περισσότερο από 3 στροφές, συνήθως µία στροφή είναι αρκετή Αποθήκευση Φιαλών Αποθηκεύουµε τις φιάλες έτσι ώστε: 1) εν είναι εκτεθειµένες στον ήλιο ή θερµότητα. 2) εν προσβάλλονται από υγρασία ή οξέα. 3) Αερίζονται καλά (πρέπει να είναι όρθιες). Ο χώρος πρέπει ν αερίζεται καλά. 4) Τοποθετούµε τις άδειες φιάλες σε διαφορετικό σηµείο από τις γεµάτες. 5) Τοποθετούµε τις φιάλες του οξυγόνου σε διαφορετικό µέρος από τις φιάλες των εύφλεκτων αερίων (ασετυλίνη, προπάνιο κ.λ.π.) Περίπτωση υπερθέρµανσης Στην περίπτωση που έχουµε υπερθέρµανση της φιάλης (π.χ. ασετυλίνης) τότε κάνουµε τα ακόλουθα: Κλείνουµε την βαλβίδα Αποµακρύνουµε τον ρυθµιστή πίεσης καθώς και τα άλλα εξαρτήµατα. Παίρνουµε τον κύλινδρο εκτός του εργοταξίου και τον βυθίζουµε µέσα σε µία δεξαµενή νερό ή τον βρέχουµε µε σωλήνα µέρχις ότου κρυώσει. Ο κύλινδρος (φιάλη) είναι κρύος µόνον όταν το νερό δεν εξατµίζεται από πάνω του γρήγορα. Η εργασία αυτή της ψύξης µπορεί να βαστάξει µερικές ώρες. Ειδοποιούµε την πυρασφάλεια. Ειδοποιούµε τον προµηθευτή εν ξαναχρησιµοποιούµε µε κανένα τρόπο την φιάλη αυτή. 57

58 Μεταφορά Φιαλών 1) Οι φιάλες αερίων πρέπει να µεταφέρονται µε ιδιαίτερη προσοχή και να προφυλάσσονται από την θέρµανση (ακτίνες ηλίου, εστίες φωτιάς, χτυπήµατα και τραντάγµατα). 2) εν πρέπει η µεταφορά φιαλών αερίων µε ηλεκτροµαγνήτες. 3) Κατά την µεταφορά φιαλών οξυγόνου, προσέχετε να µην µεταφέρονται µαζί µε άλλες φιάλες εύφλεκτων αερίων καθώς και µε λάδια ή λίπη. 4) Μην αγγίζετε ποτέ τους οπλισµούς των φιαλών οξυγόνου µε λαδωµένα χέρια. Μανόµετρα και βαλβίδες χρησιµοποιούνται µόνο όταν βεβαιωθείτε ότι είναι απαλλαγµένα από γράσα. 5) Οι φιάλες δεν πρέπει να κυλιόνται. Εάν δεν µπορείτε να αποφύγετε µια µεταφορά µε τα χέρια, πρέπει να ζητήσετε βοήθεια ενός συναδέλφου σας. 6) Κατά την µεταφορά φιαλών προσέχετε, ώστε οι καλύπτρες ασφαλείας να είναι κλειστές. Οι καλύπτρες δεν πρέπει να χρησιµοποιούνται για πιάσιµο. Κατά την Φιάλες σε καρότσι µεταφοράς αποθήκευση και µεταφορά φιαλών αερίων ασφαλίσατε τις φιάλες, ώστε να µην υπάρχει κίνδυνος να πέσουν Ρυθµιστές πίεσης (Pressure Regulator) Οι ρυθµιστές πίεσης, ή µανοεκτονωτές, ή µανόµετρα ή µειωτήρες πίεσης είναι όργανα που επιτρέπουννα εκτονώσουµε (ξεφουσκώσουµε) ένα αέριο από την ψηλή πίεση της φιάλης όπου είναι αποθηκευµένο στην χαµηλή πίεση που απαιτεί το ακροφύσιο το οποίο χρησιµοποιούµε. (Η εκλογή του ακροφυσίου µπεκ είναι συνάρτηση του πάχους της λαµαρίνας είτε πρόκειται για συγκόλληση, είτε πρόκειται για κοπή. Συνήθως οι κατασκευαστές των εργαλείων δίνουν καρτελάκια καθώς και πίνακες που µε τη βοήθεια τους εµείς µπορούµε να κάνουµε τις ρυθµίσεις µας.) Στους ρυθµιστές πίεσης διακρίνουµε τον θάλαµο ψηλής πίεσης (βλέπε σχήµα) στον οποίο εισέρχεται το αέριο από την φιάλη µέσω του συνδέσµου εισαγωγής. Ο θάλαµος αυτός επικοινωνεί µέσω στραγγαλιστή και διαφράγµατος µε τον θάλαµο χαµηλής πίεσης. Και οι δύο θάλαµοι φέρουν µανόµετρα τα οποία σε κάθε στιγµή µας δείχνουν την υψηλή και χαµηλή πίεση. Το αέριο µετά την εκτόνωση (δηλαδή µε χαµηλή πίεση) οδηγείται στο εργαλείο (δια µέσου των ελαστικών) αφού βέβαια περάσει το σύνδεσµο εξαγωγής του ρυθµιστή πίεσης. Όταν η εργασία απαιτεί µεγάλη σταθερότητα πίεσης τότε χρησιµοποιούµε ρυθµιστές µε δύο στάδια εκτόνωσης αντί για το ένα που περιγράψαµε. Απαραίτητο εξάρτηµα ενός ρυθµιστή είναι ανακουφιστική βαλβίδα (Relief Valve) που έχει σκοπό ν ανοίγει όταν η πίεση υπερβεί (ξεπεράσει) µία προκαθορισµένη τιµή, έτσι ώστε το αέριο να εκτονωθεί στην ατµόσφαιρα. Τον ίδιο σκοπό εξυπηρετούν και οι µικρές τρύπες πάνω στο κέλυφος του ρυθµιστή (µανόµετρο). Υπάρχουν δύο ανωµαλίες που µπορούν να οδηγήσουν σε δύο δυσκολίες κατά την διάρκεια της εργασίας ή και σε ατύχηµα και συσχετίζονται άµεσα µε τη λειτουργία του ρυθµιστή πίεσης: 58

59 Α) Το πάγωµα Β) Η εσωτερική ανάφλεξη. Το πάγωµα οφείλεται στην κατάψυξη της υγρασίας που περιέχεται µέσα στο αέριο, από την ψύξη που προκαλεί η εκτόνωση (αδιαβατική) στο αέριο, σε συνδυασµό µε τις πιθανές χαµηλές θερµοκρασίες περιβάλλοντος του χειµώνα. Ο πάγος προκαλεί το φράξιµο του ρυθµιστή κατ αυτόν τον τρόπο εµποδίζεται η οµαλή διέλευση του αερίου. Θερµαίνουµε τότε τον ρυθµιστή πίεσης µε ένα κοµµάτι ύφασµα βρεγµένο σε ζεστό νερό, αλλά ποτέ µε φλόγα. Εάν οι συνθήκες είναι τέτοιες που προκαλούν συχνά παγώµατα, προµηθευόµαστε από το εµπόριο ειδικούς ηλεκτρικούς προθερµαντήρες (220V). Η εσωτερική ανάφλεξη αφορά µόνον τον ρυθµιστή οξυγόνου και γίνεται αυτόµατα, χωρίς να έχει προηγηθεί φλογοεπιστροφή στο εργαλείο. Μπορεί να οφείλεται σε συνδυασµό πολλών αιτιών, όπως: 1) Παρουσία λιπαρών ουσιών στα σπειρώµατα του ρυθµιστή. 2) Στην κακή ποιότητα και αναφλεξιµότητα του εβονίτη από τον οποίο είναι κατασκευασµένο στο διάφραγµα. 3) Παραγωγή στατικού ηλεκτρισµού και θερµότητας, που προκαλείται αν ο ρυθµιστής είναι κλειστός και ανοίξουµε απότοµα τη βαλβίδα της φιάλης. Οι ρυθµιστές πίεσης είναι πολύ ευαίσθητα όργανα και γι αυτό πρέπει να τα χρησιµοποιούµε µε προσοχή. Η επιλογή τους, η τοποθέτησή τους στη φιάλη και η χρησιµοποίηση τους απαιτούν τις πάρα κάτω προφυλάξεις: Βεβαιωνόµαστε ότι ο ρυθµιστής είναι κατάλληλος για το αέριο που θα χρησιµοποιήσουµε και για την πίεση της φιάλης. (Η αναγνώριση γίνεται από το κωδικό χρώµα και από την ονοµασία του αερίου η οποία συνήθως αναγράφεται στον ρυθµιστή). Ποτέ δεν χρησιµοποιούµε ένα ρυθµιστή πίεσης οξυγόνου σε µία φιάλη ασετυλίνης και το αντίστροφο. Εξάλλου τα προτυποποιηµένα σπειρώµατα διαφέρουν, και έτσι η εναλλαγή αυτή δεν είναι δυνατή. Όταν αλλάζουµε φιάλη (από άδεια σε γεµάτη) προσέχουµε να τοποθετήσουµε τον ρυθµιστικό κοχλία στην σωστή του θέση (κλειστός). Έχει παρατηρηθεί ότι χειριστές, όταν η φιάλη αδειάζει, έχουν τη συνήθεια (κακώς) αντί ν αλλάξουν την φιάλη, να γυρίζουν το ρυθµιστικό κοχλία (αύξηση πίεσης) για να µπορέσουν να εργαστούν. Όταν τελικά αλλάξουν τη φιάλη και βάλουν καινούργια χωρίς να ρυθµίσουν τον κοχλία, τότε η υψηλή πίεση της γεµάτης πλέον φιάλης καταστρέφει το διάφραγµα. Πριν τοποθετήσουµε το ρυθµιστή πίεσης στη φιάλη, ανοιγοκλείνουµε για λίγο τη βαλβίδα της φιάλης έτσι ώστε να αποµακρυνθούν οι σκόνες (προσοχή ακόµα για λάδια, λίπος τα σπειρώµατα του οξυγόνου). Αφού βιδώσουµε τον ρυθµιστή ελέγχουµε την στεγανότητα ως εξής: Ξεσφίγγουµε τον ρυθµιστικό κοχλία και ανοίγουµε τελείως αλλά όχι απότοµα, την βαλβίδα του κυλίνδρου. Ελέγχουµε τότε τη στεγανότητα στα ρακόρ εισόδου και εξόδου και στο µανόµετρο (ρολόι) της χαµηλής αλλά και της υψηλής πίεσης. Ο έλεγχος φυσικά όπως έχουµε πει πολλές φορές γίνεται µε κατάλληλη σαπουνάδα και ποτέ µε φωτιά. Αν διαπιστωθεί απώλεια, τότε είτε σφίγγουµε καλύτερα την κοχλίαση µε το κατάλληλο κλειδί είτε, αν αυτό δεν είναι αποτελεσµατικό, αντικαθιστούµε την τσιµούχα. Αν παρατηρηθεί απώλεια στην έξοδο του ρυθµιστή, όταν αυτός είναι κλειστός, τότε ο ρυθµιστής χρειάζεται επισκευή ή αντικατάσταση. 59

60 Σε περίπτωση κατά την οποία αλλάζουµε µανόµετρα (ρολόγια) στο ρυθµιστή πίεσης, καλό είναι να τα αντικαταστήσουµε µε µανόµετρα τα οποία είναι ειδικά φτιαγµένα για εργασίες οξυγόνου ασετυλίνης / προπανίου προσέχοντας να χρησιµοποιούµε σωστά αέρια και για τις σωστές πιέσεις, π.χ. το µανόµετρο για την ψηλή πίεση του οξυγόνου δεν πρέπει να είναι λιγότερο από 316 bar, ενώ το µανόµετρο για την ψηλή πίεση της ασετυλίνης δεν πρέπει να είναι λιγότερο από 40 bar. Προσοχή ακόµα να µην µπλέξουµε τα µανόµετρα ψηλής πίεσης και χαµηλής (µανόµετρο = ρολόι πίεσης) Ελαστικοί σωλήνες Το ελάχιστο µήκος ελαστικού σωλήνα είναι 5 µέτρα Κάθε σωλήνας είναι κατασκευασµένος για συγκεκριµένο αέριο και αντέχει διαφορετικές πιέσεις, ενώ το ελαστικό της ασετυλίνης έχει προστασία έναντι διαρροής ακετόνης Το χρώµα του καλωδίου είναι συγκεκριµένο για κάθε αέριο (µπλε ή µαύρο ή γκρι για οξυγόνο και κόκκινο ή κίτρινο για ασετυλίνη) Οι σωλήνες δεν πρέπει να έχουν επαφή µε λιπαρές ουσίες (λάδι, γράσσο κτλ.). εν πρέπει να τυλίγονται οι σωλήνες γύρω από φιάλες και τα στηρίγµατα όπου είναι κρεµασµένοι πρέπει να επιτρέπουν την καµπυλότητά τους Στις υποδοχές επί των οποίων προσαρµόζονται οι σωλήνες στον καυστήρα να φέρουν τις ενδείξεις Ο-Α ( για οξυγόνο και ασετυλίνη αντίστοιχα) Οι αγωγοί πρέπει να είναι σε καλή κατάσταση, χωρίς αναδιπλώσεις και σκισίµατα, χωρίς επιφανειακά καψίµατα και το υλικό τους να µην έχει υποστεί γήρανση, που εκδηλώνεται µε µικρορωγµές (σκασίµατα) στην επιφάνεια Συνήθεις πιέσεις κατασκευής ελαστικών είναι 20 bar και πάνω Πρέπει να αποφεύγεται η έκθεση σε θερµότητα, σπίθες και εκτινάξεις. εν πρέπει να εκτίθενται σε µέρη όπου περνούν από πάνω τους οχήµατα και υπάρχει κίνδυνος στρέβλωσης, στρέψεις ή κακώσεων. Την στεγανότητα των αγωγών την ελέγχουµε βυθίζοντάς τους στο νερό. Αν διαπιστώσουµε ρωγµή, κόβουµε αυτό το τµήµα και συνδέουµε µε κατάλληλο σύνδεσµο τα δύο κοµµάτια. Υπενθυµίζουµε ότι δεν πρέπει ποτέ να χρησιµοποιήσουµε συνδέσµους από χαλκό στην ασετυλίνη. Οι σύνδεσµοι, σφικτήρες κ.λπ. εξαρτήµατα των αγωγών είναι ειδικά κατασκευασµένα και δεν πρέπει να τ αντικαθιστούµε µε αντίστοιχα εξαρτήµατα κοινών εφαρµογών. Το ίδιο φυσικά ισχύει και για τους ίδιους τους αγωγούς (ελαστικά) Καυστήρας (Εργαλείο ή Σαλµός) To όργανο αυτό δέχεται, σε ορισµένη πίεση, ένα καύσιµο αέριο και το οξυγόνο, τα αναµειγνύει καλά στην κατάλληλη επιθυµητή αναλογία και οδηγεί το µίγµα µέσω ενός αυλού έως το ακροφύσιο ώστε στην άκρη του να επιτευχθεί µία φλόγα µε τα επιθυµητά χαρακτηριστικά. Τόσο στον καυστήρα συγκόλλησης όσο και στον καυστήρα κοπής διακρίνονται η λαβή µε τους συνδέσµους προσαγωγής του αερίου και τις στρόφιγγες ρύθµισης της παροχής, ο θάλαµος ανάµιξης των αερίων και το ακροφύσιο. ΠΡΟΣΟΧΗ!!! Η επισκευή των καυστήρων µπορεί να γίνει µόνο µε γνήσια ανταλλακτικά και από ειδικευµένο τεχνικό. 60

61 6.4 ιατάξεις Ασφαλείας Αναρρόφηση Φλογοεπιστροφή Γενικά Πριν εξετάσουµε τις διατάξεις ασφάλειας, λογικό είναι να εξετάσουµε πρώτα, το φαινόµενο της φλογοεπιστροφής και τα αίτια του. Η έκρηξη είναι το χειρότερο ατύχηµα που µπορεί να συµβεί σε µία εγκατάσταση οξυγόνου ασετυλίνης / προπανίου. Η έκρηξη µπορεί να προκληθεί από διάφορες αιτίες, όπως από υπερβολική θέρµανση ή ανάφλεξη λόγω διαφυγής αερίου. Η κυριότερη όµως αιτία είναι η φλογοεπιστροφή, όταν δηλαδή η φλόγα υποχωρήσει από το µπεκ του εργαλείου (σαλµού) και δια µέσου των ελαστικών αγωγών και των ρυθµιστών πίεσης φθάσει και εισχωρήσει µέσα στη φιάλη. Το πρώτο λοιπόν στάδιο ενός τέτοιου ατυχήµατος είναι η αναρρόφηση της φλόγας µέσα στο µπεκ (back-fire), ακολουθεί η αναρρόφηση της φλόγας µέχρι το µίχτη του εργαλείου (sustained back-fire) και τέλος ακολουθεί η φλογοεπιστροφή (flash back), µέχρι τις φιάλες όπου η καύση µπορεί να µετατραπεί σε έκρηξη. Αυτά µπορούν να συµβούν διαδοχικά και κάπως µε αργό ρυθµό ή µε ταχύτητα ανάλογα µε τις συνθήκες (µέχρι 10πλάσια ταχύτητα του ήχου) και να οδηγήσουν σε ισχυρά κύµατα πίεσης µέσα στο σύστηµα, οπότε προκαλείται διάρρηξη του συστήµατος και έκρηξη (detonation). Πρέπει να σηµειωθεί ότι κάτω από κανονικές συνθήκες είναι πολύ δύσκολο η ταχύτητα εξαγωγής του µείγµατος από το µπεκ να γίνει µικρότερη από την ταχύτητα επιστροφής προς το εργαλείο της φλόγας και έτσι να δηµιουργηθεί φλογοεπιστροφή Αιτίες φλογοεπιστροφής Οι λόγοι όµως που πιθανόν να προκαλέσουν µία φλογοεπιστροφή είναι οι εξής: 1. Ελαττωµατικό εργαλείο µπεκ 2. Λανθασµένος χειρισµός 3. Συνθήκες λειτουργίας Ελαττωµατικό εργαλείο µπεκ Αυτό σηµαίνει έλλειψη στεγανότητας του σαλµού ή στροβιλισµός του αερίου που οδηγεί σε τοπική υποπίεση και αναρρόφηση του άλλου αερίου. Η απώλεια λοιπόν του καυστήρα διαπιστώνεται είτε από το σφύριγµα είτε από την οσµή της ασετυλίνης / προπανίου. Σωστός έλεγχος γίνεται µε σαπουνάδα. Η επισκευή του εργαλείου γίνεται µε γνήσια ανταλλακτικά και µε ειδικευµένο προσωπικό. Πάντως είναι χρήσιµο να διαθέτουµε κοντά στη θέση εργασίας ένα δοχείο νερό για τη ψύξη του σαλµού σε περίπτωση επαναλαµβανόµενων σκασιµάτων ή εσωτερικής ανάφλεξης. Εάν συµβεί κάτι τέτοιο κλείνουµε αµέσως τις στρόφιγγες του σαλµού και κατόπιν ψύχουµε. Τώρα πρέπει να βεβαιωθούµε τελείως για τη στεγανότητα του σαλµού, βουτώντας το πάλι µέσα σο νερό µε τις σωλήνες των αερίων υπό πίεση και ελέγχοντας τυχόν διαρροές µε τη µορφή φυσαλίδων. Κατά τον καθαρισµό του µπεκ πρέπει να προσέχουµε να µην το παραµορφώσουµε. Για το σκοπό αυτό πρέπει να χρησιµοποιούµε αποκλειστικά τα βελονάκια καθαρισµού του κατασκευαστή. Ακόµα δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάµε ότι το υλικό κατασκευής των µπεκ είναι καθαρός χαλκός (για να µην ζεσταίνονται εύκολα). Ο καθαρός χαλκός όπως γνωρίζουµε είναι ένα µέταλλο σχετικά µαλακό και γι αυτό πρέπει να 61

62 προφυλάσσουµε τα µπεκ από χτυπήµατα και στρεβλώσεις οι οποίες κατά τη διάρκεια της λειτουργίας είναι πιθανόν να δηµιουργήσουν φλογοεπιστροφές. Θα πρέπει ακόµα να σηµειώσουµε ότι και οι κατασκευαστές των εργαλείων και των µπεκ έχουν κάνει πολλά βήµατα για τη βελτίωση της προστασίας του χειριστή. Οι κατασκευαστές των ακροφυσίων (µπεκ) π.χ. έχουν κάνει πολλές µελέτες (κυρίως στα µπεκ κοπής) για την εύρεση σωστών διαστάσεων των οπών για τη µείωση της πιθανότητας της φλογοεπιστροφής. Το ίδιο ισχύει και για τους κατασκευαστές των εργαλείων. Υπάρχουν κατασκευαστές οι οποίοι έχουν δηµιουργήσει τα εργαλεία ίσων πιέσεων, όπου η πίεση λειτουργίας του οξυγόνου και της ασετυλίνης / προπανίου είναι η αυτή και κατ αυτό τον τρόπο ελαχιστοποιείται η πιθανότητα φλογοεπιστροφής. Φυσικά η τεχνική αυτή µπορεί να χρησιµοποιηθεί µόνο στα εργαλεία συγκόλλησης και όχι στα εργαλεία κοπής όπου το οξυγόνο κοπής πρέπει να έχει µεγάλη πίεση. Στα εργαλεία κοπής η βελτίωση συνιστάται στο πέρασµα στη γενιά των κοπτών µε µίξη στο µπεκ αντί των κοπτών µε πρόµιξη (injector premix). Αποτέλεσµα της βελτίωσης αυτής είναι ότι η µίξη γίνεται στο µπεκ κοπής και όχι σε µίχτη κοντά στα χέρια του χειριστή, µειώνοντας κατ αυτό τον τρόπο την πιθανότητα τραυµατισµού λόγω φλογοεπιστροφής Λανθασµένος χειρισµός Εδώ στην πραγµατικότητα εννοούµε άπειρο χειριστή. Περιλαµβάνονται: Κακή ρύθµιση πιέσεων στους δύο ρυθµιστές πίεσης, πολύ υψηλές πιέσεις για το µπεκ που χρησιµοποιούµε (υπάρχουν θεωρητικές καµπύλες που µας δίνουν την εκρηκτική περιοχή σε συνάρτηση µε τη διάµετρο οπής και πίεση υδρογονάνθρακα), Παράλειψη καθαρισµού µε φύσηµα ελαστικών Αναδίπλωση και στραγγαλισµός των αγωγών που οδηγούν σε απότοµη µεταβολή της πίεσης. ηµιουργία οπών στα ελαστικά λόγω απροσεξίας (αυτό θα δηµιουργήσει µίξη αερίων). Μη επαρκής έλεγχος περιεχοµένου φιαλών. Εάν χρησιµοποιήσουµε άδεια φιάλη για συγκόλληση ή και κοπή τότε το αέριο από την γεµάτη φιάλη που βρίσκεται υπό πίεση, θα βρει το δρόµο του στον άδειο σωλήνα (π.χ. οξυγόνου) και θα σχηµατίσει µίγµα. Γι αυτό πρέπει πάντοτε να ελέγχουµε το περιεχόµενο των φιαλών. ιαρροή οξυγόνου. Μια άλλη περίπτωση είναι να ξεχάσουµε π.χ. τη φιάλη του οξυγόνου ανοιχτή όλη τη νύχτα οπότε µία πιθανή µικρή διαρροή των βαλβίδων του σαλµού, θα κάνει το οξυγόνο να περάσει µέσα στο σωλήνα της ασετυλίνης / προπανίου, άρα µείγµα. Μέθοδος ανάµµατος σβησίµατος εργαλείου Πρέπει να µας γίνει συνήθεια ότι η µίξη αερίων απαγορεύεται σε οποιοδήποτε άλλο σηµείο εκτός από το µίχτη. Η σωστή σειρά για ν ανάψουµε ή να σβήσουµε το εργαλείο είναι η ακόλουθη: Άναµµα Εξαερώνουµε τα λάστιχα µε τις βαλβίδες του εργαλείου (σαλµού). Ανοίγουµε και τις δύο βαλβίδες των φιαλών. Τοποθετούµε την σωστή πίεση στον ρυθµιστή πίεσης της ασετυλίνης / προπανίου ακολουθώντας την εξής διαδικασία: 62

63 1) Ανοίγουµε την βαλβίδα ασετυλίνης / προπανίου στον σαλµό. 2) Ρυθµίζουµε τη σωστή πίεση µε τη βίδα του ρυθµιστή πίεσης (µανόµετρο). 3) Κλείνουµε τη βαλβίδα ασετυλίνης / προπανίου στον σαλµό. Τοποθετούµε τη σωστή πίεση στο ρυθµιστή πίεσης του οξυγόνου κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Ελέγχουµε ότι υπάρχει αρκετό αέριο και στις δύο φιάλες. Ανοίγουµε τη βαλβίδα ασετυλίνης / προπανίου στον σαλµό. Ανάβουµε και ρυθµίζουµε τη βαλβίδα. Ανοίγουµε τη βαλβίδα οξυγόνου στο σαλµό και ρυθµίζουµε τη φωτιά µας (ουδέτερη, οξειδωτική, ανθρακική) ανάλογα µε τις απαιτήσεις της δουλειάς. Σβήσιµο Κλείνουµε τη βαλβίδα ασετυλίνης / προπανίου στο σαλµό. Κλείνουµε τη βαλβίδα οξυγόνου στο σαλµό. Κλείνουµε και τις δύο βαλβίδες των φιαλών. Εξαερώνουµε τα λάστιχα χρησιµοποιώντας τις βαλβίδες του σαλµού. Κλείνουµε τον ρυθµιστή πίεσης και στις δύο φιάλες Συνθήκες λειτουργίας Η υπερθέρµανση του µπεκ όταν λειτουργεί µέσα σε στενό χώρο που ακτινοβολεί ή ακόµα το φράξιµο του λόγω ακριβώς της στενότητας του χώρου είναι πιθανόν να δηµιουργήσουν προβλήµατα αναρρόφησης ιατάξεις Ασφαλείας Αφού εξετάσουµε µε κάποια λεπτοµέρεια τους κινδύνους της φλογοεπιστροφής, ας γνωρίσουµε τώρα τις διάφορες διατάξεις ασφάλειας που µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε: Φλογοπαγίδες Εργαλείου Οι φλογοπαγίδες αυτές βιδώνονται πάνω στα ρακόρ του σαλµού και είναι δύο ειδών οξυγόνου και ασετυλίνης / προπανίου αντίστοιχα. Περιέχουν δε: 1)Ανεπίστροφη βαλβίδα 2) Ανοξείδωτη πορώδης φλογοπαγίδα 3) Φίλτρο Οι φλογοπαγίδες αυτές δεν πρέπει να συγχέονται µε τις κοινές ανεπίστροφες βαλβίδες που συγκρατούν τα αέρια, αλλά όχι και την φλόγα. Οι φλογοπαγίδες εργαλείου πρέπει να είναι ελαφριές για να µην κουράζουν τον χειριστή Φλογοπαγίδες ελαστικών Οι φλογοπαγίδες αυτές τοποθετούνται στα ελαστικά και των δύο αερίων (οξυγόνο προπάνιο / ασετυλίνη)σε µία απόσταση 0,7-1 m από τον σαλµό και σφίγγονται και από τις δύο 63

64 µεριές µε σφιχτιράκια. Εάν τα λάστιχα µας είναι µακριά, καλό είναι να τοποθετούµε και µία ανά 15 m περίπου. Οι φλογοπαγίδες αυτές µπορούν να χρησιµοποιηθούν σε σαλµούς που δεν έχουν τυποποιηµένα σπειρώµατα. Ακόµα οι φλογοπαγίδες αυτές µας παρέχουν κατά κάποιο τρόπο µεγαλύτερη προστασία γιατί όταν σε µία περίπτωση δηµιουργηθεί µία τρύπα στα λάστιχα, αυτή επαληθεύεται στατιστικά ότι τις περισσότερες φορές συµβαίνει σε µία απόσταση µικρότερη από το ένα µέτρο από το σαλµό. Αυτό σηµαίνει ότι η προηγούµενη φλογοπαγίδα του εργαλείου είναι ανήµπορη να µας προστατεύσει από τον κίνδυνο αυτό, ενώ η φλογοπαγίδα των ελαστικών µπορεί. Από την άλλη µεριά όµως, οι φλογοπαγίδες αυτές δυσκολεύουν τις κινήσεις του χειριστή και γι αυτό πρέπει να είναι πολύ ελαφριές Φλογοπαγίδες φιαλών Οι φλογοπαγίδες αυτές τοποθετούνται στην έξοδο τόσο του ρυθµιστή πίεσης της ασετυλίνης / προπανίου όσο και του οξυγόνου. Αποτελούν κατά κάποιο τρόπο, την τελευταία γραµµή άµυνας. Περιέχουν: Φλογοπαγίδα από κεραµικό υλικό. Το υλικό αυτό διαχέει τη φλόγα αποµονώνοντας από το οξυγόνο µε τελική κατάληξη την πλήρη απόσβεση Βαλβίδα αντεπιστροφής. Αυτή διακόπτει την παροχή αερίου από το εργαλείο προς τη φιάλη σε περίπτωση φλογοεπιστροφής Βαλβίδα ασφαλείας (ανακουφιστική). Η βαλβίδα αυτή εκτονώνει τα αέρια που δηµιουργούνται κατά την φλογοεπιστροφή και κατ αυτό τον τρόπο προφυλάσσει τα ελαστικά Βαλβίδα αποκοπής ροής. Αυτή διακόπτει την παροχή αερίου από την φιάλη προς το εργαλείο Μοχλός επαναφοράς. Ο µοχλός αυτός σηκώνεται στην περίπτωση φλογοεπιστροφής και θέτει το όλο σύστηµα εκτός. Για να ξαναοπλίσουµε, πιέζουµε το µοχλό προς τα κάτω Ο έλεγχος των φιαλών γίνεται σε τακτά χρονικά διαστήµατα των 6 έως 12 µηνών. Ο έλεγχος γίνεται µε ειδική συσκευή και ελέγχει κυρίως µηχανικά τα µέρη όπως ανεπίστροφες βαλβίδες κλπ. Γιατί η πορώδης ανοξείδωτη φλογοπαγίδα δεν απαιτεί συντήρηση Είδος εργασίας Υπάρχει κίνδυνος έκρηξης όταν εργαζόµαστε µε δοχεία ή βαρέλια που χρησίµευσαν για την αποθήκευση εύφλεκτων ουσιών, ακόµα κι αν δεν φαίνονται να φέρουν υπολείµµατα πάνω τους. Σε γενικές γραµµές τα µέτρα ασφαλείας που πρέπει να πάρουµε πριν αρχίσουµε την εργασία, είναι τα ακόλουθα: 64

65 Αποµακρύνουµε τα διάφορα υπολείµµατα είτε µε βρασµό, είτε µε ατµό. Γεµίζουµε, εάν αυτό είναι δυνατό, το δοχείο µε νερό µέχρι µια απόσταση µερικών εκατοστών από το σηµείο που θα εργασθούµε. Εξαερώνουµε τον χώρο. εν πλησιάζουµε ποτέ στο χώρο εργασίας µε φωτιά, πριν βεβαιωθούµε ότι έχει εξαερωθεί πλήρως Χώρος εργασίας Οι κλειστοί χώροι πρέπει να εξαερίζονται. Η καλύτερη µέθοδος είναι η αναρρόφηση από το σηµείο που γίνεται η συγκόλληση (βλέπε κεφάλαιο για αναθυµιάσεις). Η συγκόλληση, κοπή ορείχαλκου (Cu- Zn) ή γαλβανισµένων υλικών πρέπει να γίνεται κάτω από συνθήκες καλού αερισµού. Αν γίνεται για µεγάλο χρονικό διάστηµα, τότε πρέπει να χρησιµοποιηθεί κατάλληλη αναπνευστική συσκευή. εν πρέπει να υπάρχουν εύφλεκτες ύλες στον χώρο εργασίας. Αν αυτό είναι αναπόφευκτο, τότε οι εύφλεκτες ύλες αυτές πρέπει να προστατεύονται από φύλλα αµιάντου ή άλλου πυρίµαχου υλικού. Πρέπει να υπάρχει πάντοτε ένας πρόχειρος πυροσβεστήρας, κατά προτίµηση σκόνης ή διοξειδίου του άνθρακα (Co2) και άµµος. Η ασφάλεια της οξυγόνο- ασετυλίνης / προπανίου τεχνικής εξαρτάται από τρεις κυρίως παράγοντες: 1) Να έχει γίνει σωστή επιλογή του εξοπλισµού και να χρησιµοποιούνται διατάξεις ασφάλειας. 2) Ο χειριστής να είναι σωστά εκπαιδευµένος και ενηµερωµένος και ν ακολουθεί ευσυνείδητα όλες τις οδηγίες εγκατάστασης, λειτουργίας και συντήρησης του εξοπλισµού του. 3) Ο υπεύθυνος Μηχανικός / ιοίκηση πρέπει να φροντίζει για την οργάνωση του περιβάλλοντος εργασίας και την εκπαίδευση του προσωπικού του Οδηγίες Ασφαλούς χρήσης 1. Οι φιάλες αερίων φέρουν ενδεικτικό χρώµα αναγνωρίσεως ανάλογα µε το αέριο που περιέχουν, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται ώστε να µη δηµιουργείται σύγχυση κατά την αναγνώριση των φιαλών σε περίπτωση ανάγκης χρησιµοποίησής τους. Αναγνωριστικά χρώµατα και τρόπος σύνδεσης των φιαλών αερίων: - ασετυλίνη χρώµα ΚΙΤΡΙΝΟ. Σύνδεση αριστερόστροφη. - Οξυγόνο χρώµα ΜΠΛΕ Σύνδεση δεξιόστροφη 2. Τα αέρια όπως ασετυλίνη, βουτάνιο, χλωροµεθάλιο, προπάνιο και υδρογόνο είναι εύφλεκτα. 3. Το οξυγόνο είναι εξαιρετικά επικίνδυνο, γιατί προκαλεί ανάφλεξη ή έκρηξη, όταν έλθει σε επαφή µε εύφλεκτες ύλες. 4. Οι φιάλες που δεν περιέχουν εύφλεκτα αέρια, πρέπει να χρησιµοποιούνται επίσης µε προσοχή, γιατί υπάρχει κίνδυνος να διαρραγούν λόγω της µεγάλης πιέσεως. 5. Πρέπει να εξετάζεται η κατάσταση του νερού και να αερίζεται σύντοµα η προστατευτική βαλβίδα. 6. εν επιτρέπεται η µεταφορά φιαλών αερίων µε ηλεκτροµαγνήτες. 7. κατά την µεταφορά φιαλών οξυγόνου, προσέχετε να µην µεταφέρονται µαζί και άλλες φιάλες εύφλεκτων αερίων καθώς και µε λάδια ή λύπη. 65

66 8. Φιάλες ασετελύνης δεν πρέπει να τοποθετούνται σε περιορισµένους χώρους ή να κλείνονται σε ερµάρια (ντουλάπια). 9. Οι φιάλες δεν πρέπει να κυλιούνται. Εάν δεν µπορείτε να αποφύγετε µια µεταφορά µε τα χέρια, πρέπει να ζητήσετε βοήθεια ενός συναδέλφου σας. 10. Όταν ανοίγεται απότοµα η βαλβίδα της φιάλης, κινδυνεύετε να πάρει φωτιά ο ρεγουλάτορας του οξυγόνου. 11. Όργανα και γοµώσεις για οξυγόνο πρέπει απαραίτητα να είναι απαλλαγµένα από λύπη και έλαια. Λαδωµένα όργανα να µην καθαρίζονται µε εύκαυστα µέσα καθαριότητας. 12. Προσοχή κατά την µεταφορά φιαλών αερίων. Μην τις αφήνεται απότοµα στο δάπεδο ούτε να τις σπρώχνεται µε δύναµη. 13. Πριν βιδώσετε την βάννα µειώσεως στην φιάλη ανοίξτε ανοίξτε για λίγο την βάνα της για να βγει λίγο αέριο, ώστε να παρασυρθούν οι διάφορες ακαθαρσίες ή σκουριές. 14. Κατά το άνοιγµα της βάνας µη στέκεστε εµπρός από την κατεύθυνση εξαγωγής αερίου. Η βάνα εξαγωγής πρέπει να αποµακρύνεται από τη φιάλη οξυγόνου. 15. Είναι µια κακή συνήθεια να γίνεται έλεγχος στην δίοδο αερίων όταν ο καυστήρας βρίσκεται προς το µέρος του σώµατος. Κατ επανάληψη συνέβη, το µείγµα ασετελύνηςοξυγόνου δια µέσου των σπινθήρων να αναφλεχθεί µε αποτέλεσµα να προκληθούν εγκαύµατα σοβαρής µορφής. 16. Κλείνετε αµέσως τις βάνες και των δύο φιαλών όταν βλέπετε να υπάρχει κίνδυνος να αναφλεχθούν οι ελαστικοί σωλήνες τους. 17. Παγωµένες από το ψύχος βάνες ή βαλβίδες ξεπαγώνονται µόνο µε ατµό, ζεστό νερό κ.α. και όχι µε φλόγα ή πυρωµένα αντικείµενα. 18. Μετά το πέρας της εργασίας σας πρέπει να κλείνετε πρώτα την βάνα ρυθµίσεως (λάµπα οξυγόνου) µετά βάνες των φιαλών και τελευταία κάντε την εξαέρωση ανοίγοντας πάλι για λίγο την βάνα ρυθµίσεως. 19. ώστε µεγαλύτερη προσοχή ως προς την ασφάλεια των συναδέλφων σας όταν κάνετε συγκολλήσεις σε αµαξώµατα. 20. Πριν αρχίσετε τις εργασίες συγκολλήσεων σε χώρους εκτός των προβλεπόµενων ή σε δοχεία όπου υπάρχει κίνδυνος ανάφλεξης πρέπει να παίρνετε πρώτα την άδεια θερµής εργασίας από το τµήµα πρόληψης ατυχηµάτων. 21. Προστατεύετε τα µάτια σας µε γυαλιά προστασίας και µη κοιτάτε την φλόγα µη γυµνό µάτι. Χρησιµοποιείτε επίσης και όλα τα άλλα προστατευτικά µέσα (γάντια, ποδιές κ.α.) 22. Απαγορεύεται να αγγίζετε, να κάνετε µετατροπές ή να επισκευάζετε τις συσκευές συγκολλήσεως. 23. Χαλκός και µπρούντζος δεν πρέπει να χρησιµοποιούνται ως υλικό για την κατασκευή αγωγών ασετελύνης. 24. Σε συγκολλήσεις µολύβδου, καδµίου απαραίτητη είναι η χρήση απορροφητήρος. Προστατευτικά γυαλιά προφυλάσσουν από τις ακτινοβολίες και τους σπινθήρες. 25. Ασφαλίστε τις φιάλες έτσι ώστε κατά την διάρκεια της χρήσης να µην υπάρχει πιθανότητα πτώσης τους. 26. Υπάρχει κίνδυνος να εκραγούν οι φιάλες όταν θερµαίνονται από τον ήλιο, φωτιά, τις θερµάστρες ή από θερµαντικά σώµατα. 27. Συγκολλήσεις σε στενούς χώρους είναι δυνατόν να προξενήσουν δηλητηριάσεις. Ο εφοδιασµός οργάνων εξαερισµού, καθώς και ενδύµατα τα οποία δεν αναφλέγονται εύκολα, είναι απαραίτητα. 66

67 28. Η εισαγωγή οξυγόνου σε περιορισµένους χώρους απαγορεύεται τελείως λόγω κινδύνου πυρκαγιάς. 29. Τα υπολείµµατα καυστικών υγρών µέσα σε βαρέλια ή δοχεία σχηµατίζουν µε τον αέρα εκρηκτικά µείγµατα, γι αυτό πριν αρχίσει κάθε εργασία η οποία χρειάζεται φωτιά πρέπει να ξεπλένονται αυτά µε νερό ή ατµό και να γεµίζονται µε νερό Μέσα Ατοµικής Προστασίας Τα µέσα ατοµικής προστασίας περιλαµβάνουν: Μάσκες Κατασκευασµένες από πολυεστερικό υλικό ενισχυµένο στη θερµότητα Γυαλιά Οξυγόνου µε ελαστικό σκελετό Πόδια δερµάτινη Γκέτες δερµάτινες Γάντια δερµάτινα Σκούφος δερµάτινος ή από βαµβακερό ύφασµα Σακάκι δερµάτινο. Γιαλιά οξυγόνου 67

68 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο ΑΝΥΨΩΣΗ ΦΟΡΤΙΟΥ Λόγω του περίπλοκων κατασκευών στις µεταλλικές κατασκευές π.χ. κατασκευή µίας γερανογέφυρας, ο η/τ βρίσκεται σε όλα τα στάδια της κατασκευής και έτσι κάποια κοµµάτια της κατασκευής τα οποία θα πρέπει να ανυψωθούν, πολλές φορές ο ίδιος ο η/τ θα πρέπει να τα προσδέσει, να τα κουµαντάρει και να δίνει οδηγίες στον χειριστή του ανυψωτικού µηχανήµατος. Στην συνέχεια θα δούµε σε τι πρέπει να δίνεται προσοχή κατά την διάρκεια της εργασίας αυτής, ώστε να αποφεύγονται τυχόν ατυχήµατα Προετοιµασία που γίνεται για την ανύψωση του φορτίου Το πρώτο πράγµα που πρέπει να γίνεται είναι η εκπόνηση ενός σχεδίου ανύψωσης. Για την εκπόνησή του απαιτείται η συνεργασία του χειριστή, του εργοδηγού και των βοηθών που θα λάβουν µέρος στην ανύψωση. Για απλές ανυψώσεις µπορεί να είναι κάτι πολύ απλό που να περιγράφει το είδος του φορτίου, το χώρο που θα γίνει η ανύψωση, που θα είναι η τροχιά του φορτίου και θα πρέπει να ληφθούν κάποια ιδιαίτερα µέτρα, π.χ. αποκλεισµός κάποιας περιοχής. Για σηµαντικές ανυψώσεις όµως, πρέπει να γίνεται από το µηχανικό του έργου κανονική µελέτη, µε αναλυτικούς υπολογισµούς των φορτίων, καθώς και σχέδια του χώρου που θα γίνει η ανύψωση. Η µελέτη παραδίδεται προς έγκριση στον υπεύθυνο εργοταξιάρχη και καθορίζονται τα µέτρα ασφαλείας που πρέπει να ληφθούν. Είναι πολύ σηµαντικό πριν ξεκινήσει µια οποιαδήποτε ανυψωτική διαδικασία, ο χειριστής του µηχανήµατος να κάνει ορισµένους βασικούς ελέγχους, όσον αφορά το µηχάνηµα που χειρίζεται, καθώς και τα εξαρτήµατα που θα χρησιµοποιήσει κατά την ανύψωση. Ειδικότερα πρέπει να γίνονται οι ακόλουθοι έλεγχοι: Έλεγχος συρµατόσχοινων Πρέπει να ελέγχονται τα συρµατόσχοινα σε καθηµερινή βάση πριν από την έναρξη των ανυψωτικών διαδικασιών. Καθώς ξετυλίγουµε το συρµατόσχοινο από το φορείο του και το περνάµε στο τύµπανο, προσοχή στο να µη δηµιουργούνται κόµποι και βρόγχοι. Μετά δεν ξετυλίγονται και φθείρουν το συρµατόσχοινο κατά τη λειτουργία του µηχανήµατος. Για το λόγο αυτό 68

69 πρέπει να χρησιµοποιούνται προεταντήρες που να το κρατούν τεντωµένο ώστε να µπορεί εύκολα να ευθυγραµµιστεί καθώς περνιέται από το τύµπανο. Πρέπει να καθαρίζεται καλά το συρµατόσχοινο µε κάποιον διαλύτη ή ατµοκαθαριστή και στη συνέχεια γίνεται οπτικός έλεγχος για εµφανείς φθορές που τυχόν έχει. Πρέπει να λιπαίνεται πάντα καλά το συρµατόσχοινο. Οι σκουριές και οι διάφορες βροµιές που µπορεί να µαζεύονται το φθείρουν ανεπανόρθωτα. Μετ&a