ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΣΟΥΚΡΑΣΗΣ-ΙΣΟΜΑΛΤΑΣΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΚΥΤΟΚΙΝΕΣ ΤΗΣ ΑΠΟΚΡΙΣΗΣ ΟΞΕΙΑΣ ΦΑΣΗΣ IN VITRO, ΚΑΙ ΣΤΗ ΦΛΕΓΜΟΝΩ Η ΝΟΣΟ ΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ IN VIVO

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΣΟΥΚΡΑΣΗΣ-ΙΣΟΜΑΛΤΑΣΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΚΥΤΟΚΙΝΕΣ ΤΗΣ ΑΠΟΚΡΙΣΗΣ ΟΞΕΙΑΣ ΦΑΣΗΣ IN VITRO, ΚΑΙ ΣΤΗ ΦΛΕΓΜΟΝΩ Η ΝΟΣΟ ΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ IN VIVO"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ, ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ - ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΕΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΣΟΥΚΡΑΣΗΣ-ΙΣΟΜΑΛΤΑΣΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΚΥΤΟΚΙΝΕΣ ΤΗΣ ΑΠΟΚΡΙΣΗΣ ΟΞΕΙΑΣ ΦΑΣΗΣ IN VITRO, ΚΑΙ ΣΤΗ ΦΛΕΓΜΟΝΩ Η ΝΟΣΟ ΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ IN VIVO ΘΕΟ ΩΡΟΣ. ΖΙΑΜΠΑΡΑΣ ΠΑΙ ΙΑΤΡΟΣ ΠΑΙ ΟΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΟΣ ΠΑΤΡΑ 2005

2 ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 1. Νικόλαος Μπεράτης, Οµότιµος Καθηγητής Παιδιατρικής Πανεπιστηµίου Πατρών, Επιβλέπων Καθηγητής 2. Βασιλική Νικολοπούλου, Καθηγήτρια Παθολογίας-Γαστρεντερολογίας Πανεπιστηµίου Πατρών, Μέλος τριµελούς Συµβουλευτικής Επιτροπής 3. Κωνσταντίνος Φρίµας, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδιατρικής Πανεπιστηµίου Πατρών, Μέλος τριµελούς Συµβουλευτικής Επιτροπής εκλιπών κατά τη συγγραφή του παρόντος ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 1. Βασιλική Νικολοπούλου, Καθηγήτρια Παθολογίας-Γαστρεντερολογίας Πανεπιστηµίου Πατρών, Μέλος τριµελούς Συµβουλευτικής Επιτροπής 2. Στέφανος Μανταγός, Καθηγητής Παιδιατρικής Πανεπιστηµίου Πατρών, Μέλος επταµελούς Εξεταστικής Επιτροπής 3. Χαράλαµπος Γώγος, Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστηµίου Πατρών, Μέλος επταµελούς Εξεταστικής Επιτροπής 4. ηµήτριος Παπαναστασίου, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδιατρικής Πανεπιστηµίου Πατρών, Μέλος επταµελούς Εξεταστικής Επιτροπής 5. Χρυσούλα Λαµπροπούλου-Καρατζά, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παθολογίας Πανεπιστηµίου Πατρών, Μέλος επταµελούς Εξεταστικής Επιτροπής 6. Μιχαήλ Ανθρακόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής Πανεπιστηµίου Πατρών, Μέλος επταµελούς Εξεταστικής Επιτροπής 7. Κωνσταντίνος Θωµόπουλος, Λέκτορας Παθολογίας-Γαστρεντερολογίας Πανεπιστηµίου Πατρών, Μέλος επταµελούς Εξεταστικής Επιτροπής 2

3 Στον ηµήτρη, την Ιόλη και τον Βύρωνα 3

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Α. Η ΑΠΟΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΟΞΕΙΑΣ ΦΑΣΗΣ 1. Εισαγωγή 2. Η απόκριση της οξείας φάσης σε ανθρώπινα εντεροκύτταρα Β. ΟΙ ΦΛΕΓΜΟΝΩ ΕΙΣ ΚΥΤΟΚΙΝΕΣ: ΜΕΣΟΛΑΒΗΤΕΣ ΤΗΣ ΦΛΕΓΜΟΝΩ ΟΥΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΗΣ Ι. Η ιντερλευκίνη-6 (IL-6) 1. Εισαγωγή 2. Το γονίδιο και η δοµή της IL-6 3. Το σύστηµα υποδοχέα της IL-6: ο IL-6R 4. Το σύστηµα υποδοχέα της IL-6: η πρωτεΐνη gp Ο φυσιολογικός ρόλος των διαλυτών υποδοχέων: sil-6r, sgp Ο καθορισµός της ενεργού περιοχής της IL-6 7. Ανταγωνιστές της IL-6 8. Το τριµερές σύµπλεγµα ΙΙ. Η ιντερλευκίνη-1 (IL-1) 1. Η οικογένεια των λιγανδινών IL-1 2. Οι υποδοχείς της IL-1 και οι φυσικοί ανταγωνιστές 3. Ο φυσιολογικός ρόλος της IL-1 ΙΙΙ.Ο TNFα 1. Εισαγωγή 2. Η βιολογική δράση του TNFα 3. ράση του TNFα σε γενετικά τροποποιηµένα ποντίκια 4. Ο µηχανισµός δράσης του TNFα 5. Βιολογική ρύθµιση του TNFα 6. Το γονίδιο του TNFα και οι πολυµορφισµοί του 7. Συσχέτιση των πολυµορφισµών του TNFα µε νόσο IV. Η ιντερφερόνη γ (IFN-γ) 1. Φλεγµονώδεις και αντιφλεγµονώδεις δράσεις 2. Μηχανισµοί αντιφλεγµονώδους δράσης Γ. Η ΙΣΑΚΧΑΡΙ ΑΣΗ ΣΟΥΚΡΑΣΗ-ΙΣΟΜΑΛΤΑΣΗ 1. Η ενδοκυττάρια σύνθεση της πρωτεΐνης 2. Η διαµόρφωση της νεοσυντιθέµενης πρωτεΐνης ΣΙ είναι πολύπλοκη διαδικασία 3. Η γονιδιακή έκφραση της ΣΙ κατά την εντερική ανάπτυξη και διαφοροποίηση 4. Ρύθµιση της γονιδιακής έκφρασης της ΣΙ 5. Γονιδιακή έκφραση της ΣΙ και κολονική νεοπλασία 6. Γονιδιακή έκφραση της ΣΙ και σακχαρώδης διαβήτης 7. Παράγοντες που ρυθµίζουν την ΣΙ 8. Συγγενής ανεπάρκεια της ΣΙ 4

5 ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Α. ΥΠΟΘΕΣΗ Β. ΣΚΟΠΟΙ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ Γ. ΜΕΘΟ ΟΙ 1. Κυτταρική καλλιέργεια 2. Βιοσυνθετική σήµανση, ανοσοκαθίζηση και ηλεκτροφόρηση SDS-PAGE 3. Ανοσοϊστοχηµεία 4. Ανάλυση προστασίας ριβονουκλεάσης 5. Ανάλυση υβριδισµού in situ. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 1. Επίδραση των IL-6, IL-1β,IFN-γ και TNFα στη βιοσύνθεση της ΣΙ στα κύτταρα Caco2 2. Έκφραση της ΣΙ σε φυσιολογικό και φλεγµαίνον έντερο νόσου του Crohn in vivo Ε. ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΤ. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Z. SUMMARY Η. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 5

6 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 6

7 Α. Η ΑΠΟΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΟΞΕΙΑΣ ΦΑΣΗΣ Α1. Εισαγωγή Η απόκριση της οξείας φάσης συνιστά την απόκριση του οργανισµού στην φλεγµονή και την ιστική βλάβη, και αποτελεί µέρος της φυσικής ανοσίας του οργανισµού, των αµυντικών δηλαδή εκείνων µηχανισµών που ενεργοποιούνται άµεσα µετά από κατάλληλη πρόκληση, και που σε κάποια µορφή απαντούν σε όλους τους πολυκυτταρικούς οργανισµούς. Πρόκειται για µία επακριβώς συντονισµένη σειρά φυσιολογικών αντιδράσεων, η οποίες αφορούν σχεδόν σε κάθε οργανικό σύστηµα, και έχουν σαν σκοπό την ανάκτηση της οµοιοστασίας και την αποµάκρυνση του αιτίου (Εικόνα 1). Έκφανση των αντιδράσεων αυτών αποτελεί η εκδήλωση πυρετού, η πρόκληση ύπνου βραδέων κυµάτων, η λευκοκυττάρωση, η επαγωγή πρωτεόλυσης, γλυκονεογένεσης και λιπόλυσης, η απελευθέρωση ινσουλίνης, ACTH και κορτιζόλης, η ελάττωση των επιπέδων φερριτίνης, σιδήρου και ψευδαργύρου στο πλάσµα, και η αύξηση των επιπέδων στον πλάσµα ενός αριθµού γλυκοπρωτεϊνών, που ονοµάζονται πρωτεΐνες της οξείας φάσης[1]. Οι συγκεντρώσεις στο πλάσµα άλλων από αυτές τις πρωτεΐνες αυξάνουν έντονα και απότοµα (C-αντιδρώσα πρωτεΐνη, αµυλοειδές Α του ορού), άλλων αργά και µέτρια (ινωδογόνο, α 1 -αντιθρυψίνη, α 1 -αντιχυµοθρυψίνη, πρωτεΐνες του συµπληρώµατος C3 και παράγοντας Β), και τέλος κάποιων τα επίπεδα ελαττώνονται (αλβουµίνη, τρανσφερρίνη). Επειδή οι πρωτεΐνες αυτές συντίθενται κατ εξοχήν στο ήπαρ, η αντίδραση αυτή του οργανισµού ονοµάστηκε και ηπατική απόκριση της οξείας φάσης. Παρόλο ότι το ήπαρ αποτελεί τον κύριο τόπο παραγωγής των πρωτεϊνών αυτών, η σύνθεσή τους έχει δειχτεί και µελετηθεί σε εξωηπατικούς ιστούς[2-7]. Τέτοια εξωηπατική έκφραση πρωτεϊνών της απόκρισης οξείας φάσης έχει δειχτεί για την α 1 -αντιθρυψίνη, για πρωτεΐνες του συµπληρώµατος, για την προαλβουµίνη, το αµυλοειδές Α του ορού (SAA), και τη σερουλοπλασµίνη. Η παραγωγή τους βέβαια στους εξωηπατικούς ιστούς και κύτταρα δεν είναι στο βαθµό που να επηρεάζει την συγκέντρωσή τους στο πλάσµα, καθορίζει όµως αυτό που έχει χαρακτηριστεί σαν τοπική απόκριση της οξείας φάσης. 7

8 Εικόνα 1. Σχηµατική απεικόνιση των µηχανισµών της απόκρισης της οξείας φάσης κατά τα διάφορα στάδια Έτσι, έχει βρεθεί αυξηµένη παραγωγή του SAA και των πρωτεϊνών του συµπληρώµατος παράγοντα Β και C3 σε εξωηπατικούς ιστούς ποντικιών µετά την χορήγηση µικροβιακού πολυσακχαρίτη (LPS) ή καζεΐνης[8-10]). Σε ποντίκια µε σπειραµατονεφρίτιδα τύπου ερυθηµατώδπυς λύκου υπάρχει αύξηση της έκφρασης των C3 και παράγοντα Β στο νεφρό, που υπερβαίνει την ηπατική 8

9 σύνθεση των πρωτεϊνών αυτών[11]. Τα οιστρογόνα επάγουν τη σύνθεση C3 στη µήτρα[12]. Αυξηµένη απέκκριση των C3, C4 και παράγοντα Β του συµπληρώµατος έχει δειχτεί στο έντερο ασθενών µε νόσο του Crohn[13]. Από παλιά είχε διατυπωθεί η άποψη ότι οι αντιδράσεις της οξείας φάσης πυροδοτούνται από µεσολαβητές, που παράγονται στη θέση της βλάβης και µέσω της κυκλοφορίας προκαλούν τις αντιδράσεις σε απόµακρους ιστούς και όργανα. Η υπόθεση αυτή οδήγησε στην ανακάλυψη και τον χαρακτηρισµό πολλών φλεγµονωδών κυτοκινών, οι οποίες σήµερα πια βρίσκονται στο επίκεντρο της βιολογίας της αντίδρασης της οξείας φάσης. Με βάση την απόκριση σε διάφορες κυτοκίνες, οι πρωτεΐνες της οξείας φάσης κατατάσσονται σε δύο οµάδες[14,15]. Στον τύπο Ι ανήκουν πρωτεΐνες όπως το SAA, η CRP, η απτοσφαιρίνη του ποντικιού, η α 1 -όξινη γλυκοπρωτεΐνη, και το C3, οι οποίες επάγονται από την ιντερλευκίνη-1(il-1). O τύπος ΙΙ των πρωτεϊνών της οξείας φάσης περιλαµβάνει το ινωδογόνο, την ανθρώπινη απτοσφαιρίνη, την α 1 -αντιθρυψίνη, την α 1 -αντιχυµοθρυψίνη και την α 2 - µακροσφαιρίνη του ποντικιού. Αυτές οι πρωτεΐνες επάγονται από την ιντερλευκίνη-6(il-6). Eπιπλέον, οι IL-1 και IL-6 έχουν συνεργική δράση στην επαγωγή των πρωτεϊνών τύπου Ι. Η IL-1 δεν επιδρά, ή και ανταγωνίζεται την επαγωγή από την IL-6, των πρωτεϊνών τύπου II. Α2. Η απόκριση της οξείας φάσης σε ανθρώπινα εντεροκύτταρα Σε προηγούµενη µελέτη µας[16] εξετάσαµε την έκφραση και την ρύθµισή τους από φλεγµονώδεις κυτοκίνες, διαφόρων πρωτεϊνών της οξείας φάσης σε ανθρώπινα κύτταρα εντερικού επιθηλίου. Για το σκοπό αυτό χρησιµοποιήσαµε τις κυτταρικές σειρές Caco2 και Τ84. Πρόκειται για κυτταρικές σειρές που προέρχονται από καρκινικά κύτταρα του παχέος εντέρου, και αποτελούν πρότυπα για την in vitro µελέτη της βιολογικής συµπεριφοράς των ανθρώπινων εντεροκυττάρων. Η αξία τους γι αυτό το σκοπό έχει τεκµηριωθεί σε πολλές µελέτες. Σε αντίθεση µε τα Τ84, τα οποία δεν διαφοροποιούνται, τα κύτταρα Caco2 διαφοροποιούνται, και εµφανίζουν κατά την καλλιέργειά τους βιοχηµικά και µορφολογικά χαρακτηριστικά ανθρώπινων εντεροκυττάρων. Έτσι, παρουσιάζουν πολικότητα µεταξύ βασικής και κορυφαίας κυτταρικής πλευράς, αναπτύσσουν µικρολάχνες (ψηκτροειδή παρυφή), και εκφράζουν ένζυµα ειδικά των εντεροκυττάρων, όπως είναι οι δισακχαριδάσες της ψηκτροειδούς παρυφής. 9

10 Τα αποτελέσµατα της µελέτης µας στα κύτταρα Caco2 έδειξαν (εικόνα 2) ότι τα κύτταρα συνθέτουν α 1 -αντιθρυψίνη, και ότι η σύνθεσή της επάγεται από την συνεργική δράση των IL-1 και IL-6. Η α 1 -αντιχυµοθρυψίνη δεν εκφράζεται αυτόµατα, η σύνθεσή της όµως επάγεται από την συνεργική δράση των IL-1 και IL-6. Επιπλέον, ο παράγοντας Β του συµπληρώµατος εκφράζεται αυτόµατα σε µικρά ποσά, η σύνθεσή του όµως επάγεται σηµαντικά από τις IL-1+IL-6. Τέλος τα Caco2 συνθέτουν τρανσφερρίνη και ο συνδυασµός IL-1+IL-6 προκαλεί µια δραστική ελάττωση της έκφρασής της. Εικόνα 2. Έκφραση και ρύθµιση από φλεγµονώδεις κυτοκίνες της α 1 ΑΤ, α 1 ACT, τρανσφερρίνης και παράγοντα Β σε διαφοροποιηµένα Caco2 κύτταρα. Η έκφραση και η ρύθµιση από φλεγµονώδεις κυτοκίνες εξετάστηκε και για πολλές άλλες πρωτεΐνες (εικόνα 3), περιλαµβανοµένων του SAA (αµυλοειδές Α του ορού), του ινωδογόνου, του C3 και C4, της σερουλοπλασµίνης, της α 2 - µακροσφαιρίνης και της α-φετοπρωτεϊνης (οµόλογο της αλβουµίνης στα κύτταρα αυτά). Εξετάστηκε η ρύθµιση από τις κυτοκίνες IL-1, IL-6 (µεµονωµένα και σε συνδυασµό), IFN-γ και TNFα. Τα αποτελέσµατα συνολικά έδειξαν τη ρύθµιση των πρωτεϊνών από τις κυτοκίνες κατά τρόπο που χαρακτηρίζει την οξεία φάση, όπως έχει περιγραφεί από τη µελέτη σε ανθρώπινα πρωτογενή ηπατοκύτταρα και ανθρώπινες ηπατοκυτταρικές σειρές. 10

11 Εικόνα 3. Ρύθµιση των C3, C4, σερουλοπλασµίνης, α 2 -µακροσφαιρίνης, α φετοπρωτεϊνης και αµυλοειδούς Α του ορού, από φλεγµονώδεις κυτοκίνες, σε διαφοροποιηµένα Caco2 κύτταρα. Τα κύτταρα επωάστηκαν ολονύκτια υπό την επίδραση των κυτοκινών. Ακολούθως χορηγήθηκε θρεπτικό υλικό µε 35 S ραδιοσηµασµένη µεθειονίνη, έτσι ώστε να επέλθει σήµανση των συντιθέµενων πρωτεϊνών. Τα κύτταρα λυοποιήθηκαν και συγκεκριµένη ποσότητα λυοποιήµατος επωάστηκε ακολούθως µε ειδικό αντίσωµα για τις ζητούµενες πρωτεΐνες. Τα ανοσοσυµπλέγµατα υπέστησαν καθίζηση και ηλεκτροφόρηση σε γέλη πολυακρυλαµιδίου. Η γέλη αποξηράθηκε, και η α- σωµατιδιακή ακτινοβολία των ανοσοσυµπλεγµάτων απεικονίστηκε σε ακτινολογικό φιλµ (φλουορογραφία). Παρόµοια ήταν και τα αποτελέσµατα στα κύτταρα Τ84, µε τη διαφορά ότι τα Τ84 δεν συνθέτουν αυτόµατα την α 1 -αντιθρυψίνη, αλλά αυτή επάγεται µόνο από την δράση της IL-6. Επίσης στα Τ84 δεν παρατηρήθηκε συνεργική δράση της IL-1, στην σύνθεση της α 1 -αντιχυµοθρυψίνης και του παράγοντα Β του συµπληρώµατος υπό την επίδραση της IL-6. Οι διαφορές αυτές προφανώς σχετίζονται µε το γεγονός της µη διαφοροποίησης των Τ84 κατά την καλλιέργειά τους, σε αντίθεση µε τα Caco2. Τέλος µελετήθηκε η ύπαρξη ειδικών υποδοχέων για τις IL-1 και IL-6 στα κύτταρα, µε επώαση υπό την επίδραση 125 Ι ιωδιωµένων IL-1 και IL-6 σε 11

12 διαβαθµιζόµενες συγκεντρώσεις, µε ή χωρίς την παρουσία µη σεσηµασµένης κυτοκίνης. Μετά το τέλος του χρόνου επώασης το υπερκείµενο κυτταρικό διάλυµα καθώς και διαλυµατοποιηµένα κύτταρα µετρούνταν για την παραγωγή γ ακτινοβολίας. Τα αποτελέσµατα έδειξαν την ύπαρξη ειδικής σύνδεσης της IL-6 τόσο στην κορυφαία όσο και την βασική πλευρά των Caco2 (χωρίς σηµαντική ποσοτική διαφορά µεταξύ των δύο πλευρών), ενώ µόνο στην κορυφαία πλευρά των Τ84. Παρόµοια ήταν και τα αποτελέσµατα για την σύνδεση της IL-1, µε τη διαφορά ότι η σύνδεση στην βασική πλευρά των Caco2 ήταν χαµηλότερη απ ότι στην κορυφαία. Όπως προαναφέρθηκε, έχει βρεθεί αυξηµένη παραγωγή πρωτεϊνών της οξείας φάσης στο έντερο σε καταστάσεις φλεγµονής, όπως είναι η νόσος του Crohn. Κύτταρα όπως τα ιστικά µακροφάγα ή οι ινοβλάστες του συνδετικού ιστού, θα µπορούσαν να ευθύνονται για την παραγωγή τους. Η µελέτη µας έδειξε ότι στην περίπτωση της εντερικής φλεγµονής, πιθανά συµµετέχουν στην αντίδραση οξείας φάσης και τα ίδια τα εντεροκύτταρα. Είναι πιθανό, η απόκριση της οξείας φάσης να εµπλέκεται και στη ρύθµιση ειδικών λειτουργιών των εντεροκυττάρων κατά τη φλεγµονώδη αντίδραση. Η εξέταση της επίδρασης των κυτοκινών και της φλεγµονής, στην έκφραση µιας ειδικής πρωτεΐνης των εντεροκυττάρων, της δισακχαριδάσης της ψηκτροειδούς παρυφής σουκράσης-ισοµαλτάσης, έχει λοιπόν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. 12

13 Β. ΟΙ ΦΛΕΓΜΟΝΩ ΕΙΣ ΚΥΤΟΚΙΝΕΣ: ΜΕΣΟΛΑΒΗΤΕΣ ΤΗΣ ΦΛΕΓΜΟΝΩ ΟΥΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΗΣ Αναφορά θα γίνει στις κυτοκίνες ιντερλευκίνη-6, ιντερλευκίνη-1, ιντερφερόνη-γ και TNF-α, οι οποίες έχουν µελετηθεί ιδιαίτερα στην πρόκληση της απόκρισης οξείας φάσης, και χρησιµοποιούνται και στα πειράµατα της µελέτης µας. ΒΙ. Η ιντερλευκίνη-6 (IL-6) ΒΙ1. Εισαγωγή Είναι περίπου δύο δεκαετίες από τότε που επιστήµονες οι οποίοι ασχολούνταν µε την ταυτοποίηση παραγόντων ανάπτυξης, µε έκπληξή τους διαπίστωσαν ότι είχαν όλοι αποµονώσει την ίδια πρωτεΐνη, την οποία καθένας τους είχε ονοµάσει µε διαφορετικούς όρους. Έτσι, το µόριο που σήµερα ονοµάζεται ιντερλευκίνη-6 (IL-6), αρχικά είχε αποδοθεί µε όρους όπως ιντερφερόνη-β 2, παράγοντας 26Κ, διεγερτικός παράγοντας 2 των Β- λεµφοκυττάρων, αναπτυξιακός παράγοντας υβριδώµατος, αναπτυξιακός παράγοντας πλασµατοκυτώµατος, διεγερτικός παράγοντας του ηπατοκυττάρου, αιµοποιητικός παράγοντας, και παράγοντας διαφοροποίησης των κυτταροτοξικών Τ-λεµφοκυττάρων. Κάθε µία από τις παραπάνω ονοµασίες αποκαλύπτει και µια διαφορετική λειτουργία της ίδιας πρωτεΐνης. Είναι σήµερα σαφές ότι η IL-6 παίζει κεντρικό ρόλο στους αµυντικούς µηχανισµούς του οργανισµού, όπως στην ανοσολογική απόκριση, στην αιµοποίηση και στην απόκριση της οξείας φάσης (Εικόνα 4)[17-19]. Παρόλο που η σηµασία της κάτω από φυσιολογικές συνθήκες, χωρίς «προκλήσεις», δεν είναι µεγάλη, αποτελεί ωστόσο όπλο πρώτης γραµµής για την αντιµετώπιση από τον οργανισµό καταστάσεων λοίµωξης και ιστικής καταστροφής. In vivo µελέτες σε ποντίκια µε έλλειψη της έκφρασης της IL-6, δείχνουν ότι τα πειραµατόζωα µεγαλώνουν κανονικά, έχουν όµως σοβαρές ελλείψεις στην ανοσολογική απόκριση καθώς και στην απόκριση οξείας φάσης[20-23] Όπως θα αναµενόταν από την λειτουργική της πλειοτροπία, η IL-6 έχει ενοχοποιηθεί στην παθοφυσιολογία πολλών νόσων, όπως το πολλαπλό µυέλωµα[24], η ρευµατοειδής αρθρίτις[25], η νόσος Castleman[26], το 13

14 AIDS[27], η µεσαγγειακή πολλαπλασιαστική σπειραµατονεφρίτιδα[28], η ψωρίαση[29], η σηψαιµία[30] και η οστεοπόρωση[31]. Οι πολλαπλές συσχετίσεις παθολογικής παραγωγής IL-6 και διαφόρων νόσων, δηµιουργούν έντονο ενδιαφέρον για την κατανόηση των µηχανισµών του οποίους αυτή ρυθµίζει, καθώς και για την δηµιουργία λειτουργικών αγωνιστών και ανταγωνιστών του µορίου της, σαν πιθανών θεραπευτικών µέσων σε διάφορα νοσήµατα. Εικόνα 4. Σε αντίθεση µε τις κλασσικές ορµόνες, οι κυτοκίνες παράγονται τοπικά από ποικίλα κύτταρα, δρουν τοπικά, και απαντούν στην κυκλοφορία σε ελάχιστες συγκεντρώσεις. Έχει διατυπωθεί η υπόθεση ότι η τοπική παραγωγή τους είναι ένας οικονοµικός τρόπος για τον οργανισµό, να χρησιµοποιεί την ίδια κυτοκίνη για να επιτυγχάνει διαφορετικές δράσεις. Από το άλλο πάλι µέρος, έχει παρατηρηθεί ότι διαφορετικές κυτοκίνες ασκούν ίδιες ή παρόµοιες βιολογικές δράσεις (λειτουργικός πλεονασµός των 14

15 κυτοκινών[32-34]. Αυτό το φαινόµενο συσχετίζεται µε την παρατήρηση ότι το σύστηµα υποδοχέα αποτελείται από µια ξεχωριστή για κάθε κυτοκίνη α-άλυσο που συνδέεται µε την λιγανδίνη, και από µια κοινή για περισσότερες κυτοκίνες β-άλυσο, που ρυθµίζει την ενδοκυττάρια µετάδοση του σήµατος. Για παράδειγµα, η IL-6, ο παράγοντας LIF (leukemia inhibitory factor), η ογκοστατίνη Μ (OSM), ο παράγοντας CNTF (ciliary neurotrophic factor) και η καρδιοτροφίνη-1 (CT-1), έχουν κοινή την β-άλυσο του συστήµατος υποδοχέα, η οποία ονοµάζεται πρωτεΐνη gp130. ΒΙ2. Το γονίδιο και η δοµή της IL-6 Το γονίδιο της IL-6 βρίσκεται στο χρωµόσωµα 7p21 του ανθρώπου[35], και στο χρωµόσωµα 5 του ποντικιού. Τα γονίδια για τον άνθρωπο[36], το ποντίκι και τον αρουραίο έχουν κλωνοποιηθεί και χαρακτηριστεί. Κάθε γονίδιο περιέχει 4 ιντρόνια και 5 εξόνια. Μέσα στην κωδικοποιούµενη περιοχή, οι οριοθετήσεις των ιντρονίων/εξονίων, τα µήκη των εξονίων καθώς και οι θέσεις των αµινοξέων κυστεΐνης, διατηρούνται µεταξύ των ειδών. ιαφορές ανευρίσκονται στο 5 άκρο του πρώτου εξονίου και στο 3 άκρο του εξονίου 5, που βρίσκονται εκτός της κωδικοποιούµενης αλληλουχίας. Παρόµοια διατήρηση της γονιδιακής δοµής µεταξύ των ειδών, έχει περιγραφεί και για τον παράγοντα G-CSF, ο οποίος εµφανίζει οµολογία αλληλουχίας µε την IL-6[37]. Η IL-6 προερχόµενη από διαφορετικά είδη οργανισµών εµφανίζει σηµαντικές οµοιότητες. Περιέχει στο αµινικό άκρο µια υδρόφοβη ακολουθία αµινοξέων ενός οδηγού πεπτιδίου, το οποίο αποκόπτεται κατά την ωρίµανση του µορίου. ιαφορές στο µήκος του αποκοπτόµενου πεπτιδίου, δηµιουργούν διαφορές έως δύο αµινοξέων στο αµινικό άκρο της πρωτεΐνης, µεταξύ των διαφόρων ειδών (οργανισµών). Η οµοιότητα που εµφανίζει η αλληλουχία της IL-6 µεταξύ των ειδών ποικίλει από 34% (σύγκριση του ποντικιού µε την θαλάσσια ενυδρίδα), έως 97% (σύγκριση µεταξύ των πιθήκων mangabey και macaque). Αν για την σύγκριση χρησιµοποιηθεί η έννοια των παρόµοιων, και όχι των ταυτόσηµων αµινοξέων, τότε τα ποσοστά οµοιότητας ανεβαίνουν σε 54% και 99% αντίστοιχα. Η οµοιότητες του µορίου IL-6 µεταξύ των διαφόρων ειδών είναι περισσότερο εµφανείς στην κεντρική περιοχή του µορίου (αµινοξέα ), καθώς και στην περιοχή κοντά στο καρβοξυ- άκρο (αµινοξέα ). 15

16 Η φυσιολογικά απαντώσα ανθρώπινη IL-6, είναι µια γλυκοπρωτεΐνη µε µοριακό βάρος 28-30Κ στην πλήρως γλυκοζυλιωµένη µορφή της[38] (Ν- και Ο- γλυκοζυλίωση). Εκτός της γλυκοζυλίωσης, το µόριο υφίσταται φωσφορυλίωση σε πολλαπλές θέσεις σερίνης, και θείωση. Η IL-6 του ποντικιού υφίσταται µόνο Ο- και όχι Ν-γλυκοζυλίωση. Όλες οι παραπάνω µετατροπές του µορίου δεν φαίνεται να επηρεάζουν ιδιαίτερα την δραστικότητα της IL-6, όπως προκύπτει από τη σύγκριση µεταξύ της φυσικής και της ανασυνδυασµένης πρωτεΐνης. Η παραγωγή ανασυνδυασµένης IL-6 έχει επιτευχθεί σε διάφορα συστήµατα όπως, µεταξύ άλλων, στα δικτυοερυθροκύτταρα κουνελιού, στο E. coli, στον σακχαροµύκητα cerevisiae, στον ασπέργιλλο nidulans, στον Xenopus laevis και στην κυτταρική σειρά CHO (chinese hamster ovary cells). Η παραγόµενη σε µύκητες IL-6 δεν υφίσταται µετα-µεταφραστικές τροποποιήσεις, σε αντίθεση µε αυτή που παράγεται σε ανώτερα συστήµατα. ιαφορές έχουν παρατηρηθεί στην Ν-γλυκοζυλίωση µεταξύ των διαφόρων συστηµάτων. Παρά τις όποιες τους διαφορές, η φυσιολογικά απαντώσα IL-6, καθώς και οι ανασυνδυαστικά παραγόµενες µορφές, εχουν ουσιαστικά την ίδια βιολογική δραστικότητα[39,40]. Έχουν παρατηρηθεί διάφορες ολιγοµερείς µορφές IL-6 µε αυξηµένο µοριακό βάρος µεταξύ 45Κ-85Κ[41]. Ολιγοµερής IL-6 έχει αποµονωθεί από ανθρώπινους ινοβλάστες καθώς και από άλλα είδη, όπως από τα αιλουροειδή. Η παραγόµενη ανασυνδυασµένη IL-6, επίσης σχηµατίζει ολιγοµερή. Οι διµερείς µορφές της ανασυνδυασµένης IL-6 εµφανίζουν αυξηµένη συγγένεια µε τον υποδοχέα IL-6R, σε σύγκριση µε την µονοµερή ανασυνδυασµένη IL-6 και την φυσικά απαντώσα µονοµερή µορφή. Παρόλα αυτά, η αλληλεπίδραση µε την gp130 παρεµποδίζεται από τις διµερείς µορφές, µε αποτέλεσµα αυτές να έχουν τελικά µειωµένη βιολογική δραστικότητα[42]. Το µόριο της IL-6 περιέχει 4 αµινοξέα κυστεΐνης, που αποτελούν τις θέσεις για την ανάπτυξη δισουλφιδικών δεσµών[43]. Ο θέση των αµινοξέων κυστεΐνης και των δισουλφιδικών δεσµών διατηρούνται κατά εντυπωσιακό τρόπο µεταξύ των ειδών (άνθρωπος, αρουραίος, ποντίκι, αιλουροειδή, κύνες, χοίροι, πίθηκος, φώκια, ενυδρίς, βοοειδή, πρόβατα, µινκ). Μόνο η IL-6 του σκύλου και του αρουραίου, περιέχουν µια επιπρόσθετη κυστεΐνη. Οι δισουλφιδικοί δεσµοί χρησιµεύουν για την δοµική σταθερότητα των θέσεων σύνδεσης µε τον υποδοχέα µάλλον, παρά για την στερεοτακτική διαµόρφωση του συνολικού µορίου. Αντικατάσταση των τεσσάρων αµινοξέων κυστεΐνης µε 16

17 διαφορετικά αµινοξέα, οδηγεί σε ελάττωση της βιολογικής δραστικότητας σε λιγότερο από το 1%, όταν αυτή εξεταστεί σε ανθρώπινες κυτταρικές σειρές[44]. Παρόµοιο αποτέλεσµα έχει και η χηµική αναγωγή και αλκυλίωση των δισουλφιδικών δεσµών[45]. Η ανθρώπινη IL-6 (hil-6), περιέχει µια µοναδική τρυπτοφάνη στη θέση 157, θεση που διατηρείται µεταξύ των ειδών. Η θέση αυτή βρίσκεται κοντά σε σηµείο σύνδεσης µε τον υποδοχέα (θεση ΙΙΙ)[46]. Οι πέντε βάσεις µεθειονίνης του µορίου εµφανίζουν διαφορετική επιδεκτικότητα σε οξείδωση[46], η οποία κατά σειρά είναι: Met 49, Met 117, Met 184, Met 161. H Met 67 είναι ανθεκτική σε οξείδωση. Από τις τρεις βάσεις τυροσίνης, µόνο η Tyr 31 ιωδιώνεται µε ευκολία, πράγµα που δεν επηρεάζει την σύνδεση µε τον υποδοχέα. Όπως είναι κοινή δοµή και άλλων κυτοκινών, έτσι και η στερεοτακτική δοµή της IL-6 χαρακτηρίζεται από τέσσερις α-έλικες, A, B C και D (Εικόνα 5). Σε σχέση µε την πορεία της Α έλικας (Ν- προς C-τελικό άκρο), η Β έλικα κινείται παράλληλα, ενώ οι C και D έλικες αντιπαράλληλα[47]. Με βάση το µήκος των αλύσεων οι κυτοκίνες κατατάσσονται σε κατηγορίες µακρών και βραχέων αλύσεων. Η κατηγορία των µακρών αλύσεων περιλαµβάνει κυτοκίνες µε >160 βάσεις αµινοξέων, µε αναλογία περίπου 30 αµινοξέων σε κάθε άλυσο (A,B,C,D), και µε πιο «σφιχτή» δοµή των αλύσεων µεταξύ τους[48], έτσι ώστε οι αλύσεις διασταυρώνονται µε γωνίες <40 0. Αντίθετα στην κατηγορία βραχέων αλύσεων, τα µόρια έχουν λιγότερα από 150 αµινοξέα, εµφανίζουν αµινοξέα κατά άλυσο (A, B, C, D), και έχουν µια πιο χαλαρή δοµή, µε τις αλύσους να διασταυρώνονται µε γωνίες >40 0. Η δοµή της IL-6 είναι δοµή µακρών αλύσεων, και από αυτή την άποψη ανήκει στην ίδια κατηγορία µε τις IL-11, LIF, OSM, CNTF, IL-12, ερυθροποιητίνη, προλακτίνη, G-CSF και αυξητική ορµόνη. Οι κατηγορίες των βραχέων και µακρών αλύσεων διαφοροποιούνται επίσης και κατά τον τρόπο σχηµατισµού αγκυλών (αγκύλη AB και CD) και την στερεοταξία των αγκυλών σε σχέση µε τις έλικες. 17

18 Εικόνα 5. Τόσο η κατηγορία των µακρών, όσο και των βραχέων αλύσεων συνιστά την τάξη 1 κυτοκινών. Στην τάξη 2 ανήκουν κυτοκίνες της οµάδας της ιντερφερόνης, οι οποίες έχουν µεν βραχύ µήκος αλύσεων, εµφανίζουν όµως την «σφιχτή» δοµή που χαρακτηρίζει τις µακρές αλύσους. Η ιντερφερόνη-β έχει πέµπτη έλικα, ενώ η ιντερφερόνη-γ και η IL-10 έχουν από έξι έλικες. ΒΙ3. Το σύστηµα υποδοχέα της IL-6: ο IL-6R Οι βιολογικές δράσεις της IL-6 επιτυγχάνονται µε τη µεσολάβηση του συστήµατος υποδοχέα της IL-6 (Εικόνα 6). Το σύστηµα αυτό αποτελείται από δύο µεµβρανικές πρωτεΐνες. Την α-υποµονάδα-υποδοχέα (IL-6R), η οποία συνδέει την λιγανδίνη, και την β-υποµονάδα, η οποία αποτελεί τον διαβιβαστή του σήµατος και ονοµάζεται gp130. Η gp130 αποτελεί επίσης µέρος του συστήµατος υποδοχέα των LIF, OSM, CNTF, IL-11, καθώς και του CT-1. ιαταραχή της gp130 στα ποντίκια κατά την εµβρυογένεση είναι θανατηφόρος, εξαιτίας διαταραχών της ανάπτυξης του µυοκαρδίου και της αιµοποίησης, ενώ συνεχής ενεργοποίηση της gp130 σε αυτά τα πειραµατόζωα, προκαλεί υπερτροφία του µυοκαρδίου. Η IL-6 συνδέεται αρχικά µε την α υποµονάδα (IL-6R), µια σύνδεση που χαρακτηρίζεται από συγγένεια χαµηλού βαθµού, και στη συνέχεια το σύµπλεγµα IL-6/IL-6R συνδέεται µε την gp130 µε εκατονταπλάσια 18

19 συγγένεια[49]. Μετά την σύνδεσή της µε το σύστηµα υποδοχέων, η IL-6 ενδοκυτώνεται, προκαλώντας καταστολή του υποδοχέα. Ο υποδοχέας IL-6R ανευρίσκεται σε πλείστα, αν και όχι σε όλα, τα κύτταρα και ιστούς. Το cdna του IL-6R κωδικοποιεί µια πρωτεΐνη 468 αµινοξέων, που περιλαµβάνει ένα οδηγό πεπτίδιο 19 αµινοξέων, ένα εξωκυττάριο τµήµα 339 αµονοξέων, µια διαµεµβρανική περιοχή 28 αµινοξέων, και µια βραχεία κυτταροπλασµτική περιοχή 82 αµινοξέων[49]. Η εξωκυττάρια περιοχή έχει υποψήφιες θέσεις για Ν-γλυκοζυλίωση, και η ώριµη γλυκοζυλιωµένη µορφή του υποδοχέα έχει µοριακό βάρος 80Κ, σε σύγκριση µε το ΜΒ 50Κ της πρόδροµης µορφής[50]. Στo εξωκυττάριo τµήµα του IL-6R διακρίνεται µια Ν-τελική περιοχή µε χαρακτηριστικά της υπεροικογένειας των ανοσοσφαιρινών, και µια περιοχή που συνδέει την κυτοκίνη (CBD). Η περιοχή CBD αποτελείται από δύο FN III περιοχές (Fibronectin type III-like). Το Ν-τελικό άκρο της περιοχής FN III του CBD του IL-6R χαρακτηρίζεται από τη διατήρηση τεσσάρων κυστινών, ενώ η C- τελική περιοχή χαρακτηρίζεται από τη διατήρηση του µοτίβου WSXWS. Το κυτταροπλασµατικό τµήµα του IL-6R στερείται καταλυτικής δραστικότητας[49]. Το διαµεµβρανικό και ενδοκυττάριο τµήµα του IL-6R, δεν είναι απαραίτητα για την µετάδοση του σήµατος. Πράγµατι η σύνδεση της IL-6 µε το εξωκυττάριο «διαλυτό» (soluble: sil-6r) τµήµα του υποδοχέα, είναι επαρκής για µετάδοση του σήµατος σε κύτταρα που εκφράζουν οπωσδήποτε και την gp130[51]. Επιπρόσθετα, ο sil-6r αυξάνει την ευαισθησία των κυττάρων στη δράση της IL-6[51], όταν τα κύτταρα εκφράζουν και τους δυο υποδοχείς (IL-6R και gp130). Το φαινόµενο είναι ανάλογο µε αυτό που συµβαίνει και µε τον διαλυτό υποδοχέα του CNTF[52], αλλά αντίθετο µε πολλούς άλλους διαλυτούς υποδοχείς, όπου ο διαλυτός υποδοχέας δρα ανταγωνιστικά, και εµποδίζει τη σύνδεση της λιγανδίνης µε τον κυτταρικό της υποδοχέα. Έτσι, η σύνδεση των διαλυτών υποδοχέων sil-6r και scntfr µε τις λιγανδίνες τους ( IL-6 και CNTF ανίστοιχα), παρουσιάζει παραλληλισµό µε την περίπτωση της IL-12. Η IL-12 αποτελείται από 2 µόρια, το p40 και το p35, τα οποία συνδέονται µεταξύ τους µε δισουλφιδικούς δεσµούς. Σε σχέση µε την IL- 6 ο παραλληλισµός είναι ότι ο διαλυτός υποδοχέας sil-6r ισοδυναµεί µε το p40, ενώ η λιγανδίνη(il-6) ισοδυναµεί µε το p35[53]. Ο διαλυτός υποδοχέας δυνατόν να παραχθεί από πρωτεόλυση του µεµβρανικού υποδοχέα. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, µικρά ποσά διαλυτού 19

20 υποδοχέα έχουν ανιχνευθεί στα ούρα και τον ορό[54]. Ανασυνδυασµένος sil- 6R, καθώς και µη γλυκοζυλιωµένος sil-6r, προερχόµενος από το E. coli, διατηρούν τη βιολογική τους δραστικότητα. Εικόνα 6. ΒΙ4. Το σύστηµα υποδοχέα της IL-6: η πρωτεΐνη gp130 Η σύνδεση της IL-6 µε τον IL-6R επιτρέπει περαιτέρω τη σύνδεση αυτού του διµερούς µε την gp130, µε αποτέλεσµα τη δηµιουργία συµπλέγµατος µεγάλης χηµικής συγγένειας[55]. Η gp130 δεν διαθέτει από µόνη της καµιά εγγενή ιδιότητα για σύνδεση µεµονωµένα είτε µε τηνil-6, είτε µε τον IL-6R. Σε αντίθεση µε τον IL-6R, η gp130 εκφράζεται σε όλα τα κύτταρα. Το cdna της ανθρώπινης gp130 κωδικοποιεί µια πρωτεΐνη 918 αµινοξέων, η οποία περιλαµβάνει µια οδηγό ακολουθία 22 αµινοξέων, µια εξωκυττάρια περιοχή 597 αµινοξέων, µια διαµεµβρανική περιοχή 22 αµινοξέων και µια κυτταροπλασµατική περιοχή 277 αµινοξέων[56]. Η εξωκυττάρια περιοχή χαρακτηρίζεται από εκτεταµένη Ν-γλυκοζυλίωση και περιλαµβάνει µια Ν-τελική περιοχή µε χαρακτήριστικά της υπεροικογένειας των ανοσοσφαιρινών, και µια περιοχή CBD, ακολουθούµενη από τρείς FN III περιοχές. Το «διαλυτό» 20

21 (sgp130) εξωκυττάριο µέρος του υποδοχέα gp130, καθώς και µια περικοµµένη µορφή του, στερούµενη τις τρείς FN III περιοχές που κείνται προς την πλευρά της κυτταρικής µεµβράνης, εµφανίζουν πλήρη επάρκεια και ικανότητα στη σύνδεση του συµπλέγµατος IL-6/sIL-6R[57]. Η δοµή του εξωκυττάριου τµήµατος της gp130 εµφανίζει οµοιότητα περισσότερο µε το ανάλογο τµήµα του υποδοχέα G-CSFR, παρά µε οποιοδήποτε άλλη κυτοκίνη[56]. Η ταύτιση αµινοξέων µεταξύ της gp130 και του G-CSFR είναι 27.3%. Η αλληλουχία αµινοξέων στο µόριο της gp130 του ποντικιού και του αρουραίου, ταυτίζονται µε την αλληλουχία του ανθρώπινου υποδοχέα σε ποσοστά 85% και 88% αντίστοιχα. Με τη διέγερση του υποδοχέα από τη σύνδεση της λιγανδίνης του, ακολουθεί φωσφορυλίωση τυροσίνης στο µόριο της gp130. H φωσφορυλίωση επιτυγχάνεται µε κινάσες της οικογένειας JAK[58] (Janus tyrosine kinase family). Στην ενεργοποίηση αυτών των κινασών εµπλέκεται η παραµεµβρανική περιοχή του κυτταροπλασµατικού µέρους της gp130, και δύο ειδικά µοτίβα αυτής της περιοχής που χαρακτηρίζονται σαν box 1 και box 2[59]. Μια τρίτη περιοχή µε την ονοµασία box 3, περιέχει την τυροσίνη που φωσφορυλιώνεται από την JAK κινάση. Με τη δηµιουργία αυτής της φωσφοτυροσίνης επιτυγχάνεται η κατάλληλη αλληλουχία (Tyr-Xaa-Xaa-Gln), που ενεργοποιεί άλλα µόρια,όπως το STAT3[60] (signal transducer and activator of transcription). Τα δεδοµένα λοιπόν υποστηρίζουν ότι µε τη φωσφορυλίωση της gp130 από κινάσες JAK, µόρια όπως οι STAT, που περιέχουν οµάδες SH2-, έρχονται σε συνάφεια µε τη gp130, και στη συνέχεια τυροσινο-φωσφορυλιώνονται και ενεργοποιούνται. Επιπρόσθετα µε τα µόρια JAK και STAT, άλλες κινάσες τυροσίνης, όπως οι Btk, Tec, Fes, Hck και ενδοκυττάριοι διαβιβαστές, όπως οι RAS και η MAP-κινάση, συµµετέχουν αµέσως µετά την ενεργοποίηση της gp130 στην ενδοκυττάρια διαβίβαση του σήµατος. ΒΙ5. Ο φυσιολογικός ρόλος των διαλυτών υποδοχέων: sil-6r, sgp130 Πολλοί µεµβρανικοί υποδοχείς υφίστανται και σε διαλυτές µορφές, ο φυσιολογικός ρόλος όµως αυτών των µορφών στη δράση των κυτοκινών δεν είναι απόλυτα κατανοητός. Για την περίπτωση της IL-6, ένας υποδοχέας sil-6r, µε ΜΒ 50Κ ανευρίσκεται υπό φυσιολογικές συνθήκες στον ορό και τα ούρα. Τα 21

22 επίπεδα του διαλυτού υποδοχέα στον ορό υγιών ατόµων είναι ~80ng/ml, ενώ υψηλότερα επίπεδα παρατηρούνται σε διάφορες νόσους. Για παράδειγµα στην περίπτωση λοίµωξης από HIV ή σε πολλαπλό µυέλωµα, τα επίπεδα στον ορό των ασθενών αυξάνουν σε ~ ng/ml[61,62]. Παροµοίως τα επίπεδα της IL-6 στον ορό είναι υπό φυσιολογικές συνθήκες πολύ χαµηλά, αυξάνουν όµως σε διάφορα νοσήµατα, όπως σε πολλαπλό µυέλωµα, ρευµατοειδή αρθρίτιδα, οξεία βακτηριακή λοίµωξη και λοίµωξη από HIV. Έχει βρεθεί ότι µέρος της κυκλοφορούσης στον ορό των ασθενών µε ρευµατοειδή αρθρίτιδα IL-6, κυκλοφορεί συνδεδεµένη µε sil-6r, σε αντίθεση µε τον ορό των υγιών, όπου κυκλοφορεί ελεύθερη[63]. Ο sil-6r, µε την παρουσία της IL-6, έχει διεγερτικές ιδιότητες στα κύτταρα. Εποµένως το σύµπλεγµα sil-6r/il-6 είναι στο κέντρο του ενδιαφέροντος και του προβλήµατος.ο διαλυτός υποδοχέας sgp130 λειτουργεί ανταγωνιστικά µε την IL-6[38]. Οι σχετικές-αναλογικές συγκεντρώσεις των sil-6r, sgp130 και IL-6 πιθανά καθορίζουν το τελικό αποτέλεσµα. ΒΙ6. Ο καθορισµός της ενεργού περιοχής της IL-6 Ένας µεγάλος αριθµός µελετών επικέντρωσε µια σηµαντική προσπάθεια από πολλούς ερευνητές στον καθορισµό των ενεργών περιοχών µε τις οποίες η IL-6 συνδέεται µε το σύστηµα των υποδοχέων της[64]. Σηµαντική βοήθεια στην προσέγγιση αυτή προσέφερε και η υπάρχουσα γνώση για το σύστηµα της αυξητικής ορµόνης και του υποδοχέα της, µε το οποίο η IL-6/υποδοχείς εµφανίζουν σηµαντικές οµοιότητες. Τα αποτελέσµατα των µελετών κατέληξαν στην εξακρίβωση τριών περιοχών σύνδεσης. Η περιοχή Ι αποτελείται από το C-τελικό άκρο της έλικας D, και από µία περιοχή που περιλαµβάνει το C-τελικό µέρος της αγκύλης AB/Ν-τελικό µέρος της έλικας Β. Η περιοχή αυτή αφορά στη σύνδεση της IL-6 µε τον υποδοχέα IL- 6R. Η περιοχές ΙΙ και ΙΙΙ αφορούν στη σύνδεση της IL-6 µε τον δεύτερο υποδοχέα gp130. Η περιοχή ΙΙ αποτελείται από αµινοξέα στις έλικες Α και C. Η περιοχή ΙΙΙ αποτελείται από αµινοξέα µε εντόπιση στην CD-αγκύλη/N-τελικό άκρο της έλικας D. Τα αµινοξέα αυτά αντιστοιχούν στο χαρακτηρισµένο µοτίβο D1, µια περιοχή του µορίου µε σηµαντικές οµοιότητες ανάµεσα στην IL-6, IL- 11, LIF, OSM και CNTF. 22

23 ΒΙ7. Ανταγωνιστές της IL-6 Υπάρχουν πολλοί τρόποι µε τους οποίους µπορεί να ανταγωνιστεί κανείς τη δράση της IL-6 στα κύτταρα στόχους in vitro[64]. Ουσίες που δεσµεύουν την gp130, όπως η ογκοστατίνη Μ (OSM), εξουδετερωτικά αντισώµατα ενάντια στην gp130, καθώς επίσης και η διαλυτή µορφή sgp130, αποτελούν µη ειδικούς τρόπους, δεδοµένου ότι παρεµβαίνουν στη δραστικότητα και άλλων µελών της οικογένειας των κυτοκινών. Η ακτιβίνη Α αποτελεί ανταγωνιστή της IL-6 και της IL-11 που δρα στην ενδοκυττάρια µετάδοση του σήµατος µετά από την ενεργοποίηση της gp130. Στους ειδικούς ανταγωνιστές περιλαµβάνονται εξουδετερωτικά µονοκλωνικά αντισώµατα της IL-6, αντι-νοηµατικά (antisense) ολιγονουκλεοτίδια του mrna της IL-6, εξουδετερωτικά αντισώµατα του IL-6R, µεταλλαγµένες µορφές του IL-6R οι οποίες συνδέονται µε την IL-6, αλλά δεν µπορούν να συνδεθούν µε την gp130, καθώς επίσης και µεταλλαγµένη στις περιοχές ΙΙ ή ΙΙΙ IL-6. Ο υπερανταγωνιστής Sant7 αποτελεί µεταλλαγµένη µορφή της IL-6, στην οποία µεταλλάξεις τόσο στην θέση ΙΙ, όσο και στην θέση ΙΙΙ εµποδίζουν τη σύνδεση µε την gp130, ενώ πρόσθετη µετάλλαξη στη θέση Ι αυξάνει κατά πολύ τη συγγένεια µε τον IL-6R. ΒΙ8. Το τριµερές σύµπλεγµα Αναφερόµενοι στο τριµερές σύµπλεγµα, εννοούµε τη σύνδεση της IL-6 µε τους δύο υποδοχείς σε σύµπλεγµα του τύπου IL-6/IL-6R/gp130. Με βάση την γενικότερη αρχή, ότι η ενεργοποίηση διαµεµβρανικών υποδοχέων για την ενδοκυττάρια µετάδοση του σήµατος, οδηγεί σε διµερισµό των κυτταροπλασµατικών τους περιοχών, διατυπώθηκε νωρίς η υπόθεση ότι ένας τέτοιος διµερισµός θα αφορούσε και στον ενεργοποιηµένο gp130, µια και ο άλλος υποδοχέας IL-6R, δεν εµπλέκεται στη ενδοκυττάρια µετάδοση του σήµατος. Η αρχική αυτή υπόθεση αποδείχτηκε γενικά σωστή και η ύπαρξη διµερών µορφών του gp130 βρέθηκε σε διάφορες µελέτες[65,66]. 23

24 Εικόνα 7. Περισσότερη έρευνα για τον τρόπο συσχέτισης των τριών µερών, οδήγησε στην θεώρηση του εξαµερούς µοντέλου (Εικόνα 7)[67]. Το εξαµερές αποτελείται από δύο µόρια από το καθένα: IL-6, IL-6R και gp130, τα οποία σχηµατίζουν δύο τριµερή, που µε τη σειρά τους συσχετίζονται σε ένα εξαµερές. Αυτό επιτυγχάνεται καθώς κάθε µόριο IL-6 συνδέεται µε την θέση Ι µε ένα µόριο IL-6R, και ακολούθως µε τη θέση ΙΙ µε ένα µόριο gp130. Η σύνδεση µε την gp130 σταθεροποιεί το µοτίβο D1 της θέσης ΙΙΙ, µε αποτέλεσµα αυτή η θέση (ΙΙΙ), να µπορεί να συνδεθεί µε ένα άλλο µόριο gp130 ενός άλλου τριµερούς. Τα τριµερή συνδέονται έτσι µεταξύ τους στο σχηµατισµό εξαµερών. Στο εξαµερές, η αλληλεπίδραση των εξωκυττάριων τµηµάτων των gp130 οδηγεί σε διµερισµό των κυτταροπλασµατικών τους τµηµάτων, και στην έκλυση της ενδοκυττάριας µετάδοσης του σήµατος. 24

25 ΒΙΙ. Η ιντερλευκίνη-1 (IL-1) ΒΙΙ1. Η οικογένεια των λιγανδινών IL-1 Ο όρος «IL-1» ουσιαστικά αναφέρεται σε δύο µόρια, την IL-1α και την IL-1β. Η έκφραση των δύο αυτών ουσιών υπόκειται σε ανεξάρτητες ρυθµίσεις, πρόκειται όµως για µόρια που ενεργούν στον ίδιο υποδοχέα και έξασκούν παρόµοιες βιολογικές δράσεις. Ένα άλλο µέλος της οικογένειας IL-1 είναι και η IL-18, µε κύρια βιολογική της δράση την επαγωγή της ιντερφερόνης (IFN). Πιο πρόσφατα, η µελέτη του ανθρώπινου γονιδιώµατος αποκάλυψε και άλλα µέλη αυτής της οικογένειας. Έτσι, η υπεροικογένεια της IL-1 περιλαµβάνει συνολικά δέκα µέλη[68]. Από αυτά µόνο τέσσερα έχουν γνωστή λειτουργία, ενώ η λειτουργία των υπολοίπων έξι παραµένει άγνωστη. Τα εν λόγω τέσσερα µέλη µε γνωστή λειτουργία είναι η ιντερλευκίνη-1α (IL-1α), η ιντερλευκίνη-1β (IL-1β), η ιντερλευκίνη-18 (IL-18), και το µόριο IL-1Ra. Οι παράγοντες IL-1α, IL-1β, και IL-18 είναι αγωνιστές, ενώ ο IL-1Ra είναι ανταγωνιστής των IL-1α και IL-1β, αλλά όχι της IL-18. Η δηµιουργία της υπεροικογένειας βασίστηκε σε διπλασιασµούς ενός αρχέγονου γονιδίου, περίπου πριν από 350 εκατοµµύρια χρόνια. Του γονιδίου αυτού φαίνεται ότι προηγήθηκε άλλο γονίδιο, από το οποίο προήλθαν οι αυξητικοί παράγοντες των ινοβλαστών FGF (fibroblast growth factors), παράγοντες που εµφανίζουν σηµαντική οµολογία αλληλουχίας µε την IL-1, καθώς και οµοιότητα στην τριτοταγή δοµή τους. ΒΙΙ2. Οι υποδοχείς της IL-1 και οι φυσιολογικοί ανταγωνιστές Οι υποδοχείς που σχετίζονται µε τη βιολογική δράση των IL-1α και IL-1β είναι ο IL-1RI, ο IL-RII και ο AcP. Στην ευρύτερη οικογένεια των IL-1 υποδοχέων υπάγονται ωστόσο και άλλες επτά πρωτεΐνες[69]. Από αυτές γνωστή λειτουργία αποδίδεται στις IL-18R και AP, οι οποίες αποτελούν τους υποδοχείς της IL-18, σε αναλογία µε τους IL-1RI και AcP της IL-1. Οι υπόλοιποι πέντε υποδοχείς είναι ορφανοί (χωρίς γνωστή λιγανδίνη), και η σηµασία τους δεν έχει καλά µελετηθεί. O IL-1RI είναι ο υποδοχέας µε τον οποίο πρώτα συνδεόµενες οι IL-1α και IL-1β εξασκούν τη βιολογική τους δράση[70,71]. Το εξωκυττάριο τµήµα του που δεσµεύει την λιγανδίνη περιέχει τρεις περιοχές µε τα χαρακτηριστικά των 25

26 ανοσοσφαιρινών (περοχές Ig). Το κυτταροπλασµατικό του µέρος αποτελείται από περίπου 200 αµινοξέα και εµφανίζει οµολογία αλληλουχίας µε άλλα µέλη της οικογένειας υποδοχέων IL-1. Η παρουσία µιας δεύτερης οµόλογης πρωτεΐνης της AcP (accessory protein), είναι απαραίτητη για τη µετάδοση του σήµατος µετά τη σύνδεση της λιγανδίνης µε τον IL-1RI[72-75]. Η AcP δεν εµφανίζει από µόνη της συγγένεια ούτε µε την IL-1α, ούτε µε την IL-1β, αλλά µετά τη σύνδεση της IL-1 µε τον IL-1RI, η AcP επιστρατεύεται, και δηµιουργεί µαζί µε τα άλλα δύο µόρια ένα σύµπλεγµα υψηλής χηµικής συγγένειας, το οποίο είναι απαραίτητο για την ενδoκυττάρια µετάδοση του σήµατος. Υπάρχουν δύο φυσιολογικά απαντώντες ρυθµιστές της δράσης της IL-1. Ο ένας αποτελεί µια «παραχαραγµένη» µορφή της IL-1, και ονοµάζεται ανταγωνιστής του IL-1 υποδοχέα (IL-1Ra)[76]. Μοιάζει µε την IL-1α και την IL- 1β στην αλληλουχία των αµινοξέων, την στερεοταξία του µορίου και τη δοµή του γονιδίου του, το οποίο εδράζεται στην ίδια περιοχή µε τα γονίδια των IL-1α και IL-1β, σε µια περιοχή 430kb στο χρωµόσωµα 2q13. Γι αυτό λοιπόν και ο IL- 1Ra κατατάσσεται στην οικογένεια λιγανδινών IL-1, όπως ήδη αναφέρθηκε. Ο IL-1Ra συνδέεται µε τον υποδοχέα τύπου Ι (IL-1RI) µε ελαφρά µεγαλύτερη συγγένεια από τις IL-1α και IL-1β. Ο IL-1Ra συνδέεται στην κύρια περιοχή σύνδεσης του υποδοχέα που σχηµατίζεται από τις δύο Ig περιοχές, αδυνατεί όµως να συνδεθεί και µε την τρίτη Ig περιοχή (δεύτερη περιοχή σύνδεσης των λιγανδινών). Κατά συνέπεια αδυνατεί να σχηµατίσει ένα δραστικό σύµπλεγµα µε τον υποδοχέα, και συγχρόνως καταλαµβάνοντας τον υποδοχέα εµποδίζει και τις IL-1α και IL-1β να συνδεθούν. Αποτελεί έτσι λοιπόν ανταγωνιστή των δράσεων της IL-1[77]. Ο δεύτερος φυσιολογικά ευρισκόµενος ρυθµιστής της IL-1 ονοµάζεται υποδοχέας IL-1 τύπου ΙΙ (IL-1RII)[78]. Πρόκειται όπως είναι φανερό, για πρωτεΐνη που ανήκει στην κατηγορία των υποδοχέων της IL-1. Αποτελεί όµως έναν υποδοχέα-«δόλωµα», ο οποίος δεν ενεργοποιείται από τη σύνδεσή του µε την IL-1, αλλά την δεσµεύει από τον δραστικό υποδοχέα της. Αναλυτικότερα, ο IL-1RII έχει βραχεία κυτταροπλασµατική περιοχή και είναι ανίκανος για την ενδοκυττάρια µετάδοση του σήµατος. Επιπρόσθετα, µε την επίδραση µεταλλοπρωτεϊνάσης, ο IL-1RII αποκόπτεται από την κυτταρική µεµβράνη αποκτώντας διαλυτή µορφή, και συνδέεται πάλι µε την IL-1 εµποδίζοντας τη δράση της[79-80]. O IL-1RII εµφανίζει χαµηλή συγγένεια για 26

27 τον IL-1Ra. Σε αντίθετη περίπτωση, η σύνδεσή του µε τον IL-1Ra θα οδηγούσε σε αµοιβαία κατάργηση της δράσης των δύο ανταγωνιστών µεταξύ τους. Είναι αξιοσηµείωτο ότι ο IL-1RII δεν παραπλανά µόνο την λιγανδίνη IL-1 µακριά από τον δραστικό υποδοχέα, αλλά και την AcP. Το γεγονός αυτό ενισχύει την ανταγωνιστική του δράση σε µεγάλο βαθµό, καθώς η ανταγωνιστικότητά του θα µπορούσε να υπερνικηθεί από αύξηση της συγκεντρωσης της IL-1, ενώ µια αύξηση της AcP στην επιφάνεια του κυττάρου δεν είναι εύκολη[81]. Όπως ήδη αναφέρθηκε στα περί της οικογένειας λιγανδινών IL-1, η σηµασία έξι µελών της οικογένειας αυτής κάτω από φυσιολογικές ή παθολογικές καταστάσεις παραµένει άγνωστη. Η ανάλυση της αλληλουχίας τους εµφανίζει σηµαντικές οµοιότητες µε τον IL-1Ra, και συνεπώς εκφράζεται η υπόθεση ότι τα µέλη αυτά προήλθαν από διπλασιασµούς ενός γονιδίου ανταγωνιστή. Η ύπαρξη τόσων ανταγωνιστών φαίνεται ότι αποτέλεσε εξελικτική αναγκαιότητα, προκειµένου να ελεγχθούν οι δράσεις των τριών αγωνιστών (IL- 1α, IL-1β, IL-18), της οικογένειας. Σηµειωτέον ότι και η IL-18 διαθέτει ανταγωνιστή,την πρωτεΐνη IL-18BP (binding protein). Είναι αξιοσηµείωτο, ότι στην οικογένεια του TNF, η οποία αριθµεί και αυτή µεγάλο αριθµό µελών, δεν έχει βρεθεί ύπαρξη ανταγωνιστών. Το φαινόµενο ύπαρξης φυσιολογικά απαντώντων ανταγωνιστών αποτελεί εντυπωσιακή µοναδικότητα της οικογένειας IL-1, µέσα στη βιολογία των κυτοκινών. ΒΙΙ3. Ο φυσιολογικός ρόλος της IL-1 Αρκετά ενδιαφέροντα συµπεράσµατα συνάγονται από µελέτες σε ποντίκια, στα οποία η δράση των IL-1 έχει αποκλειστεί µε διάφορους τρόπους: είτε µε τη χορήγηση του ανταγωνιστή IL-1Ra, είτε χρησιµοποιώντας πειραµατόζωα µε έλλειψη της IL-1α ή/ και της IL-1β, είτε µε έλλειψη του IL-1RI υποδοχέα[82]. Αναφορικά µε το αµυντικό τους σύστηµα, ποντίκια µε έλλειψη του υποδοχέα IL-1R, έλλειψη της IL-1α, IL-1β ή και των δύο µαζί IL-1α +IL-1β, δεν διαφέρουν φαινοτυπικά από τα υπόλοιπα ζώα του είδους τους[82]. Το ίδιο ισχύει και για ποντίκια µε έλλειψη IL-18 ή IL-18R. Τέτοια πειραµατόζωα εξακολουθούν να ζούν κανονικά σε συνηθισµένο, µη στείρο, περιβάλλον. Από αυτές τις παρατηρήσεις συµπεραίνεται ότι οι και οι τρεις αγωνιστές της 27

28 οικογένειας IL-1 (παρά τον σηµαντικό τους ρόλο σε καταστάσεις νόσου, όπως φαίνεται στη συνέχεια), δεν είναι σηµαντικοί για τη φυσιολογική εµβρυική και µετέπειτα ανάπτυξη, για την οµοιοστασία, την αναπαραγωγή και την αντίσταση στη συνήθη µικροβιακή χλωρίδα. Τα παραπάνω πειραµατόζωα δεν εµφανίζουν αυτόµατη καρκινογένεση και έχουν φυσιολογικό προσδόκιµο επιβίωσης. Η ανατοµία του λεµφικού τους συστήµατος είναι ακέραιη. Υπάρχουν εντούτοις µερικά δεδοµένα για πιθανό ρόλο της IL-1α κάτω από φυσιολογικές συνθήκες. Ενόψει όµως των ισχυρών ευρηµάτων που προκύπτουν από τα πειράµατα σε ποντίκια, όπως περιγράφεται στην προηγούµενη παράγραφο, τα δεδοµένα αυτά θα πρέπει να αντιµετωπιστούν µε σκεπτικισµό. Αναλυτικότερα, πρόκειται για πιθανή φυσιολογική δράση της IL-1α σαν αυτοκρινούς παράγοντα ανάπτυξης. Με βάση το εύρηµα ότι αυξηµένα ποσά της πρόδροµης µορφής της IL-1α έχουν βρεθεί στο φυσιολογικό δέρµα, πιθανολογείται η σηµασία της κυτοκίνης αυτής στη διαφοροποίηση των ενδοθηλιακών και επιθηλιακών κυττάρων και των κερατινοκυττάρων. Επιπλέον έχει αναφερθεί ότι ένα αντι-νοηµατικό ολιγονουκλεοτόδιο για την IL-1, αναστέλλει την γήρανση ενδοθηλιακών κυττάρων[83-84]. Σε αντίθεση µε ότι συµβαίνει σε φυσιολογικές συνθήκες, στην περίπτωση που προκληθεί µια νοσογόνος κατάσταση, η ανεπάρκεια οποιουδήποτε από αυτούς τους παράγοντες αποκαλύπτει ένα ειδικό ρόλο στην εκδήλωση της βαρύτητας της νόσου[85-89]. Ποντίκια µε έλλειψη του υποδοχέα της IL-1 (IL- 1RI), εµφανίζουν αδυναµία να αναπτύξουν υπερπλασία των αγγειακών λείων µυϊκών ινών, µετά από πρόκληση µηχανικού τραυµατισµού των αρτηριών τους[89]. Ποντίκια που δεν εκφράζουν τον TNFα, εµφανίζουν παρόµοια έλλειψη υπερπλασίας µετά από βλάβη των αρτηριών τους. Η αναλυτικότερη διερεύνηση αυτών των παρατηρήσεων αποκαλύπτει ότι υπεύθυνη για το αποτέλεσµα και στις δύο περιπτώσεις είναι η IL-1α, και ότι τουλάχιστον µερικές από τις δράσεις του TNFα, εξασκούνται µέσω της IL-1. Πρώιµες µελέτες του TNFα είχαν δείξει ότι ο ΤNFα επάγει την IL-1. Είναι έτσι πιθανό ότι το αποτέλεσµα του αποκλεισµού του TNFα σε ασθενείς µε ρευµατοειδή αρθρίτιδα να οφείλεται σε ελάττωση της δράσης της IL-1. Έτσι, σε ασθενείς µε ρευµατοειδή αρθρίτιδα, η χορήγηση µονοκλωνικών αντισωµάτων ενάντια στον TNFα, προκαλεί δραστική µείωση των κυκλοφορούντων επιπέδων IL-1. Ποντίκια µε αυξηµένη παραγωγή TNFα, αναπτύσσουν µια εικόνα 28

29 συνδρόµου ρευµατοειδούς αρθρίτιδας, αν όµως αντιµετωπιστούν έγκαιρα µε χορήγηση αντισωµάτων ενάντια στον υποδοχέα IL-1R, δεν εκδηλώνουν τη νόσο[90]. Τέλος σε ποντίκια µε έλλειψη του IL-1Ra παρατηρούνται σηµαντικές διαταραχές που περιλαµβάνουν προβλήµατα αναπαραγωγής, και καθυστερηµένη ανάπτυξη. Ορισµένα από τα πειραµατόζωα εµφανίζουν επίσης αυτοµάτως νοσήµατα, όπως σύνδροµο πολυαρθροπάθειας/ρευµατοειδούς αρθρίτιδας και θανατηφόρα αρτηριίτιδα[91,92]. ΙΙΙ. Ο TNFα ΒΙΙΙ1. Εισαγωγή Ενδείξεις για την ύπαρξη ενός παράγοντα ο οποίος προκαλεί νέκρωση των όγκων υπήρχαν από το 18 ο αιώνα, προερχόµενες από την παρατήρηση ότι ασθενείς µε καρκίνο υφίσταντο ελάττωση των όγκων τους κατά την διάρκεια σοβαρών µικροβιακών λοιµώξεων[93]. Το 1968 ανακαλύφθηκε η λεµφοτοξίνη (TNFβ), µια διαλυτή πρωτεΐνη παραγοµενη από τα Τ-λεµφοκύτταρα[94]. Το 1975 πειράµατα έδειξαν ότι µια πρωτεΐνη που ονοµάστηκε παράγοντας νέκρωσης των όγκων (Tumor Necrosis Factor: TNFα), επελευθερωνόταν στην κυκλοφορία πειραµατόζωων µετά από πολυσακχαριδική διέγερση του δικτυοενδοθηλιακού τους συστήµατος[95]. Αυτή η πρωτεΐνη έχει δειχτεί να προκαλεί ταχεία νεκρωτική υποστροφή διαφόρων όγκων, απ όπου και η ονοµασία της. ΟΙ δύο πρωτεΐνες, ΤNFα και TNFβ, αποµονώθηκαν το 1984 από ενεργοποιηµένα µακροφάγα και Τ-λεµφοκύτταρα[96,97]. Η µελέτη του cdna τους έδειξε 30% οµολογία αλληλουχίας των αµινοξέων τους. Οι υποδοχείς TNF, TNFR1 και TNFR2, αποµονώθηκαν και κλωνοποιήθηκαν το 1990[98]. Ο TNFα συνδέεται υπό τη µορφή τριµερών µε τρία µόρια του υποδοχέα. Η δοµή του υποδοχέα χαρακτηρίστηκε τελικά το 1996[99]. Ο TNFα σαν λιγανδίνη, και οι υποδοχείς του, TNFR1 και TNFR2, ανήκουν στην µεγάλη οικογένεια λιγανδινών και υποδοχέων TNF (TNF superfamily)[100]. Η ένταξη ενός µεγάλου αριθµού λιγανδινών και υποδοχέων σε αυτή την οικογένεια βασίζεται στη δοµική οµολογία των τµηµάτων των µορίων τους (ectodomains), που ενέχονται στο σχηµατισµό του συµπλέγµατος πρωτεΐνης-υποδοχέα. Παρά την οµοιότητα των µορίων, η βιολογικές δράσεις 29

30 των διαφόρων συστηµάτων λιγανδίνης-υποδοχέα της υπεροικογένειας είναι διακριτές και διαφορετικές µεταξύ τους. Αυτό βασίζεται σε σηµαντικό βαθµό στην διαφορετικότητα των κυτταροπλασµατικών (µη συνδεόµενων µε τη λιγανδίνη ) τµηµάτων των υποδοχέων, που ενεργοποιούν µε αυτό τον τρόπο διαφορετικά µονοπάτια ενδοκυττάριας διαβίβασης σήµατος. ΒΙΙΙ2. Η βιολογική δράση του TNFα Οι βιολογικές επιδράσεις του TNFα ποικίλουν, και ο µηχανισµός τους είναι πολύπλοκος. Καθώς η πρωτεΐνη αυτή από το ένα µέρος δηµιουργεί αντίσταση σε συγκεκριµένες λοιµώξεις, και από το άλλο µέρος προκαλεί παθολογικές επιπλοκές, οι ρόλοι της εµφανίζονται αντιφατικοί. Μια καλύτερη κατανόηση αυτής της πολυπλοκότητας επιτυγχάνεται µε το διαχωρισµό των βιολογικών αποτελεσµάτων, ανάλογα µε τη διάρκεια δράσης και τη συγκέντρωση του TNFα. Σε οξείες καταστάσεις, οι τοπική δράση του TNFα είναι ευνοϊκή[101,102]. Έτσι, ο TNFα αυξάνει την έκφραση µορίων προσκόλλησης στο αγγειακό ενδοθήλιο, επιτρέποντας σε κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήµατος, και ιδιαίτερα στα ουδετερόφιλα και µακροφάγα, να κινηθούν προς τα σηµεία της φλεγµονής και του τραύµατος. Επιπλέον, ο TNFα ενεργοποιεί φαγοκύτταρα προκειµένου να φαγοκυτταρώσουν λοιµώδεις παράγοντες και υπολείµµατα ιστικής καταστροφής. Αντίθετα, η συστηµατική και παρατεταµένη έκθεση στον TNFα είναι επιβλαβής. Υψηλά επίπεδα κυκλοφορούντος TNFα συσχετίζονται µε την ανάπτυξη τοξικού shock από µικροβιακές ενδοτοξίνες[103]. Η µεταβολική αποδιοργάνωση που παρατηρείται σε περιπτώσεις χειρουργείου ή τραύµατος ασθενών, πιθανά σχετίζεται µε τις «καχεκτικές» ιδιότητες αυτής της κυτοκίνης. Η επαγωγή από τον TNFα της IL-1 και IL-6 οδηγεί σε αύξηση της θερµοκρασίας του σώµατος, υπνηλία και απελευθέρωση γλυκοκορτικοειδών[104]. Αυτές οι επιδράσεις έχουν βραχυπρόθεσµο όφελος στην αντιµετώπιση λοιµώξεων, αλλά είναι επιβλαβείς εφόσον παραταθούν. Τέλος, ο TNFα προκαλεί κυτταρικό θάνατο µε µηχανισµό νέκρωσης ή απόπτωσης[105,106]. Η κυτταρική νέκρωση χαρακτηρίζεται από κυτταρικό οίδηµα, αποδόµηση των οργανιλίων και κυτταρική λύση. Η απόπτωση αποτελεί µια βιοχηµικά καθοδηγούµενη διαδικασία κυτταρικού θανάτου, που χαρακτηρίζεται µορφολογικά από συστολή του κυττάρου, σχηµατισµό 30

31 αποπτωτικών σωµατίων και κατάτµηση του νουκλεοσωµιακού DNA. Η απόπτωση αποτελεί κυτταροτοξικό φαινόµενο που ενεργείται µέσω του TNFR1 υποδοχέα, και εµµέσως (µε ενεργοποίηση του TNFR1) µέσω του TNFR2. ΒΙΙΙ3. ράση του TNFα σε γενετικά τροποποιηµένα ποντίκια Τα πειράµατα αφορούσαν σε ποντίκια από τα οποία το γονίδιο του TNFα είχε εξαιρεθεί (knockout mice). Καθώς τα ποντίκια είναι διπλοειδικοί οργανισµοί, και µε τη διασταύρωση των γενετικά τροποποιηµένων µε φυσιολογικά ζώα, δηµιουργούνται τρία είδη ζώων σε σχέση µε το γονίδιο του TNFα: ποντίκια µε οµόζυγη έλλειψη του TNFα (κανένα λειτουργικό γονίδιο), ποντίκια ετερόζυγα (µε ένα TNFα λειτουργικό γονίδιο), και ποντίκια µε δύο λειτουργικά γονίδια (φυσιολογικά). Με αυτό τον τρόπο τα αποτελέσµατα της πλήρους ή µερικής έλλειψης του TNFα, µελετήθηκαν στα πειραµατόζωα αυτά. Όταν ποντίκια µε οµόζυγη έλλειψη TNFα υπόκειντο σε λοίµωξη από το Corynobacterium parvum, αρχικά δεν υπήρχε ιδιαίτερη αντίδραση, στη συνέχεια όµως εκδηλωνόταν µια βαριά, θανατηφόρα φλεγµονή[107]. Αντίθετα τα φυσιολογικά ζώα ανέπτυξαν µια αρχική φλεγµονώδη αντίδραση, που στη συνέχεια υφέθηκε. Τα δεδοµένα αυτά υποδηλώνουν ότι ο TNFα έχει διττό ρόλο, ενεργώντας σαν φλεγµονώδης κυτοκίνη αρχικά, και στη συνέχεια σαν αντιφλεγµονώδης-ανοσορυθµιστικός παράγοντας στις όψιµες φάσεις της απόκρισης. Τα ετερόζυγα πειραµατόζωα (µε ένα λειτουργικό γονίδιο), ήταν πιο επιρρεπή σε συγκεκριµένες λοιµώξεις, καθώς και σε shock από ενδοτοξίνη. Επιπλέον, ορισµένα από αυτά εµφάνισαν µια αρθριτική κατάσταση παρόµοια µε την αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα[108]. ΒΙΙΙ4. Ο µηχανισµός δράσης του TNFα Ο TNFα υφίσταται σαν τριµερές και συνδέεται µε τους υποδοχείς του, που απαντούν στα περισσότερα κύτταρα. Το τριµερές του TNFα έχει το σχήµα κώνου (Εικόνα 8), µε τα τρία µόρια να εκτείνονται το καθένα από τη βάση µέχρι την κορυφή του κώνου, και να έχουν κοινό σηµείο επαφής τους το γεωµετρικό ύψος του κώνου[109]. ιάφορα µοντέλα για τον τρόπο σύνδεσης του τριµερούς TNFα µε τον υποδοχέα έχουν προταθεί[110]. Σε κάθε περίπτωση, η σύνδεση του τριµερούς, δηµιουργεί συνάθροιση-επικέντρωση 31

32 των υποδοχέων µε ολιγοµεροποίηση των κυτταροπλασµατικών τους περιοχών, γεγονός που εκλύει την ενδοκυττάρια διαβίβαση του σήµατος. Εικόνα 8. Πολλά µέλη της υπεροικογένειας των υποδοχέων TNF διαθέτουν στο κυτταροπλασµατικό τους τµήµα «περιοχές θανάτου» ( death domains ), που σχετίζονται µε τη βιολογική δράση της κυτταρικής απόπτωσης. Στην περίπτωση των υποδοχέων του TNFα, τέτοια περιοχή διαθέτει ο TNFR1, αλλά όχι ο TNFR2. Η ενεργοποίηση ειδικών ενδοκυττάριων πρωτεασών που ονοµάζονται κασπάσες, χαρακτηρίζει την ενδοκυττάρια διαβίβαση του σήµατος από τις «περιοχές θανάτου». ΒΙΙΙ5. Βιολογική ρύθµιση του TNFα Η βιολογική ρύθµιση της παραγωγής και της δράσης του TNFα γίνεται µε τρεις βασικούς µηχανισµούς: 1) µε την ύπαρξη πολυµορφισµών στο γονίδιό του, 2) µε τον έλεγχο της σταθερότητας του ειδικού mrna, 3) µε µηχανισµό αρνητικής ανατροφοδότησης από τον παραγόµενο TNFα. Εδώ θα εξετάσουµε τον δεύτερο και τρίτο µηχανισµό, ενώ η σηµασία των γονιδιακών πολυµορφισµών θα αναλυθεί παρακάτω σε ξεχωριστή παράγραφο. 32

33 Στα ποντίκια το 3 άκρο του mrna είναι σηµαντικό για την σταθερότητά του. Αποκοπή στην περιοχή του γονιδίου που κωδικοποιεί το 3 άκρο στα ποντίκια, οδήγησε σε υπερ-σταθερό mrna, µε αποτέλεσµα την αυξηµένη παραγωγή TNFα. Επιπλέον στα ποντίκια αυτά, παρατηρήθηκε και παραγωγή TNFα σε κύτταρα που φυσιολογικά δεν εκφράζουν την πρωτεΐνη, όπως οι αρθρικοί ινοβλάστες. Αυτά τα πειραµατόζωα ανέπτυξαν σοβαρή αρθρίτιδα[111]. Ο TNFα αναστέλλει ο ίδιος την παραγωγή του. Aυτό το αποτέλεσµα επιτυγχάνεται µέσω των υποδοχέων TNFR1 και TNFR2. Κύτταρα από ποντίκια µε έλλειψη TNFR1 και TNFR2, παράγουν µετά από διέγερση σηµαντικά περισσότερο TNFα[112]. Αν και ο TNFα παράγεται σε πολλά κύτταρα, τα µακροφάγα αποτελούν τη κύρια πηγή του. O TNFα παράγεται αρχικά σαν µια µορφή συνδεδεµένη µε την κυτταρική µεµβράνη, από την οποία απελευθερώνεται στη διαλυτή µορφή του, µε την δράση του µετατρεπτικού ενζύµου TACE. Το ίδιο ένζυµο δρα και στον υποδοχέα TNFR2, δηµιουργώντας τη διαλυτή µορφή του υποδοχέα. Ο διαλυτός υποδοχέας µε τη σειρά του, επηρεάζει τη δράση του TNFα. ΒΙΙΙ6. Το γονίδιο του TNFα και οι πολυµορφισµοί του Το ανθρώπινο γονίδιο του TNFα ακολουθεί το γονίδιο του TNFβ στο βραχύ σκέλος του χρωµοσώµατος 6 και στη θέση 6p21.3, ευρισκόµενο σε συνάφεια µε τα γονίδια του συµπλέγµατος µείζονος ιστοσυµβατότητας (MHC)[113]. Bρίσκεται στην χαρακτηρισµένη περιοχή ΙΙΙ, µεταξύ των γονιδίων που κωδικοποιούν τα HLA τάξης ΙΙ του MHC, τα µόρια τάξης ΙΙ HLA-DP, DQ και DR, και τα αντιγόνα τάξης Ι του MHC, HLA-A,B και C. Αποτελείται από τέσσερα εξόνια διαταγµένα σε µήκος 3kb, µε την παρεµβολή τριών ιντρονίων. Περισσότερο από το 80% του ώριµου TNFα κωδικοποιείται από το τέταρτο εξόνιο, ενώ τα εξόνια Ι και ΙΙ περιέχουν κυρίως αλληλουχίες του οδηγού πεπτιδίου. Η 5 περιοχή χαρακτηρίζεται από πολλές αλληλουχίες µε ικανότητα δέσµευσης µεταγραφικών παραγόντων[114]. Εξαιτίας της «πυκνής» συσσώρευσης γονιδίων στην περιοχή του MHC (είναι η πιο «πυκνή» και πολυµορφική περιοχή ολόκληρου του γονιδιώµατος), όλα τα γονίδια σε µια έλικα του DNA της περιοχής έχουν την τάση να κληρονοµούνται en bloc σαν ένας απλότυπος. Στο φαινόµενο ακριβώς αυτό αναφέρεται και η έννοια της γενετικής ανισορροπίας εκ συνδεσιµότητας 33

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Χηµική Μεταβίβαση Σήµατος Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών 1 Η Επικοινωνία στα Ζωϊκά Κύτταρα 1. Δίκτυα εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18/5/2011 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ

Αθήνα, 18/5/2011 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Αθήνα, 18/5/2011 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης των Ημερησίων Γενικών Λυκείων. Η Επιτροπή Παιδείας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 2

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 2 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 2 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. 1 β, 2 α, 3 δ, 4 δ, 5 γ Β. 1 Λ, 2 Σ, 3 Λ, 4 Λ, 5 Λ ΘΕΜΑ 2 Ο Α. 1) α- θαλασσαιμία Σελ 93 σχολικού βιβλίου: ʽʽΤα γονίδια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Εξεταστική Ιανουαρίου 2010

ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Εξεταστική Ιανουαρίου 2010 Εξεταστική Ιανουαρίου 2010 Ποιες είναι οι διαφορές μιας πρωτογενούς από μια δευτερογενή χυμική ανοσολογική απόκριση; Περιγράψετε τους μηχανισμούς ενεργοποίησης στις δυο περιπτώσεις. ΘΕΜΑ 2 (1 μονάδα) Περιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Για το χρώµα σπέρµατος επικρατής είναι η ιδιότητα κίτρινο και η υπολειπόµενη το πράσινο. Συµβολίζουµε: Κ:Κίτρινο κ: Πράσινο Κ>κ

Για το χρώµα σπέρµατος επικρατής είναι η ιδιότητα κίτρινο και η υπολειπόµενη το πράσινο. Συµβολίζουµε: Κ:Κίτρινο κ: Πράσινο Κ>κ Απαντήσεις Βιολογία Κατεύθυνσης 2011 ΘΕΜΑ Α Α1 α Α2 δ Α3 γ Α4 β Α5 β ΘΕΜΑ Β Β1 Σελ. 13 «Το 1928 γίνεται αυτό» Β2 Σελ 101 «βλάβες στους επιδιορθωτικά ένζυµα» (Χωρίς να απαιτείται θα θεωρηθεί σωστό να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία Κίττυ Παυλάκη Jeanne Calment Κάπνιζε µέχρι τα 117 Πέθανε στα 122 Η σωστή λειτουργία των οργανισµών απαιτεί τη δυνατότητα προσαρµογής των κυττάρων και κατά συνέπεια και των

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. α Α4. γ Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ηµεροµηνία: Παρασκευή 25 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

IΣTOΛOΓIA. Tα δείγµατα του βιολογικού υλικού λαµβάνονται µε > βελόνες ενδοσκοπικούς σωλήνες εύκαµπτους καθετήρες

IΣTOΛOΓIA. Tα δείγµατα του βιολογικού υλικού λαµβάνονται µε > βελόνες ενδοσκοπικούς σωλήνες εύκαµπτους καθετήρες IΣTOΛOΓIA H ιστολογία κλάδος της ιατρικής που µελετά > υφή βιολογικού υλικού και τους τρόπους που τα επιµέρους συστατικά στοιχεία σχετίζονται µεταξύ τους δοµικά & λειτουργικά Tα δείγµατα του βιολογικού

Διαβάστε περισσότερα

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ Ιωάννα Οικονοµίδου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών Το ανοσιακό σύστηµα θεωρείται αποφασιστικός παράγοντας για την διατήρηση της υγείας και την επιβίωση στους ηλικιωµένους

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 ο 1 γ 2 δ 3 β 4 α 5 γ ΘΕΜΑ 2 ο ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Μονάδες 25 (5Χ5) Α. ιαγονιδιακά ζώα ονοµάζονται εκείνα στα οποία το γενετικό τους υλικό έχει τροποποιηθεί µε την

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος Αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Παθολογίας στην Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Η έγκαιρη αντιμετώπιση αποτελεί «κλειδί» για τον έλεγχο των αυτοάνοσων ασθενειών- της μεγάλης αυτής κατηγορίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

ÖÑÏÍÔÉÓÔÇÑÉÏ ÈÅÙÑÇÔÉÊÏ ÊÅÍÔÑÏ ÁÈÇÍÁÓ - ÐÁÔÇÓÉÁ

ÖÑÏÍÔÉÓÔÇÑÉÏ ÈÅÙÑÇÔÉÊÏ ÊÅÍÔÑÏ ÁÈÇÍÁÓ - ÐÁÔÇÓÉÁ ΘΕΜΑ 1 ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2009 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση,

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Ανοσία. Ανοσολογικοί µηχανισµοί. Κυτταροκίνες

Φυσική Ανοσία. Ανοσολογικοί µηχανισµοί. Κυτταροκίνες Ανοσολογικοί µηχανισµοί Ειδικοί ανοσολογικοί µηχανισµοί (επίκτητη ανοσία) εξαρτώνται από την ειδική αναγνώριση από τα λεµφοκύτταρα της ξένης ουσίας ή κυττάρου Φυσική Ανοσία Μηχανισµοί φυσικής (µη ειδικής)

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/2013

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/2013 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/2013 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. α Α4. β Α5. β ΘΕΜΑ B B1. B2.

ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. α Α4. β Α5. β ΘΕΜΑ B B1. B2. ΘΕΜΑ Α Α1. γ (το πριμόσωμα) Α2. γ (οι υποκινητές και οι μεταγραφικοί παράγοντες κάθε γονιδίου) Α3. α (μεταφέρει ένα συγκεκριμένο αμινοξύ στο ριβόσωμα) Α4. β (αποδιάταξη των δύο συμπληρωματικών αλυσίδων)

Διαβάστε περισσότερα

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια 39 αμινοξέα Μ.Β. 4500 προοπιομελανοκορτίνη(pomc) 1. κορτικοτροπίνη (ACTH), 2. β λιποτροφίνη (β LPH), 3. γ λιποτροφίνη (γ LPH),

Διαβάστε περισσότερα

Γ1. Το γνώρισμα για το μέγεθος των φτερών ελέγχεται από αυτοσωμικό γονίδιο.

Γ1. Το γνώρισμα για το μέγεθος των φτερών ελέγχεται από αυτοσωμικό γονίδιο. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2013 AΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1.γ Α2.β Α3.α Α4.δ Α5.α ΘΕΜΑ Β Β1. Η γονιδιακή θεραπεία εφαρμόστηκε για πρώτη φορά το 1990 σε ένα κορίτσι που έπασχε από έλλειψη της απαμινάσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β Β1 Κατά σειρά τα βήματα που οδηγούν στην κατασκευή του καρυότυπου είναι τα ακόλουθα: 4 2 1 6 3 5 Β2 α DNA πολυμεράσες

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 18 / 05 / 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΧΕΙΡΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna. Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna. Μονάδες 5 Α Π Α Ν Τ Η Σ Ε Ι Σ Θ Ε Μ Α Τ Ω Ν Π Α Ν Ε Λ Λ Α Ι Κ Ω Ν Ε Ξ Ε Τ Α Σ Ε Ω Ν 2 0 1 4 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 04.06.2014 ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμίας από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. α Α4. δ Α5. α ΘΕΜΑ Β Β1. Σελ. 123 124 σχολ. βιβλίου: «Η διαδικασία που ακολουθείται παράγουν το ένζυμο ADA». Β2. Σελ. 133 σχολ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 10 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών μορίων Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών 3 ου Εξαμήνου Δ. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Αύξηση & Ανάπτυξη. Υπερπλασία: αύξηση του αριθµού των κυττάρων & Υπερτροφία : αύξηση του µεγέθους των κυττάρων

Αύξηση & Ανάπτυξη. Υπερπλασία: αύξηση του αριθµού των κυττάρων & Υπερτροφία : αύξηση του µεγέθους των κυττάρων Αύξηση & Ανάπτυξη Αύξηση Κυτταρική διαίρεση και καθαρή πρωτεϊνική σύνθεση & Ανάπτυξη Αύξηση διαστάσεων (ανάστηµα) Αύξηση οστών (σπονδυλική στήλη και κάτω άκρα) Αύξηση σκελετικού µυ Αύξηση σπλάχνων Υπερπλασία:

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσορυθµιστικά φάρµακα

Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Κατερίνα Τυλιγάδα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Φαρµακολογίας Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Τροποποίηση του ανοσοποιητικού συστήµατος Ανοσοτροποιητές Ανοσοκατασταλτικά Ανοσοδιεγερτικά Ανοσοκατασταλτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 15 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2010 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος

Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος MOPIAKH BIOΛOΓIA ΦAPMAKEYTIKHΣ ΔIAΛEΞΕΙΣ 10-12 Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος (Πως γίνονται αντιληπτά τα μηνύματα και πως δίδονται οι απαντήσεις) Δρ. Xρήστος Παναγιωτίδης, Tµήµα Φαρµακευτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΛΙΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΛΙΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. α 2. γ 3. δ 4. γ 5. β 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΛΙΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό βιβλίο,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÍÅÏ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÍÅÏ ΘΕΜΑ Α Α1: γ Α2: β Α3: α Α4: δ Α5: α ΘΕΜΑ B ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1. Η γονιδιακή θεραπεία εφαρµόστηκε για πρώτη φορά το Σεπτέµβριο του 1990 σε ένα τετράχρονο

Διαβάστε περισσότερα

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ 1 ΘΕΜΑ 1 o Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α. Για τις ερωτήσεις 1 5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων

Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων 4 Ιουνίου 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων ΘΕΜΑ Α Α.1δ Α.2 γ Α.3 β Α.4 γ Α.5 β ΘΕΜΑ Β B.1 4 2 1 6 3 5 B.2 α. DNAπολυμεράση β. πριμόσωμα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

Αντιγόνα & Ανοσοσφαιρίνες

Αντιγόνα & Ανοσοσφαιρίνες Αντιγόνα & Ανοσοσφαιρίνες Ανοσολογικά χαρακτηριστικά των αντιγόνων I Τα αντιγόνα είναι ουσίες ικανές να επάγουν ειδική ανοσιακή απάντηση (ανοσογόνα) Ανοσογονικότητα (immunogenicity) ικανότητα επαγωγής

Διαβάστε περισσότερα

regulatory mechanisms). stringency).

regulatory mechanisms). stringency). ΑΥΤΟΝΟΜΗ ΡΥΘΜΙΣΗ Αποτελεί µια άλλη περίπτωση ρύθµισης των γονιδίωνκαιδιακρίνεται: 1) Στην αυτόνοµη καταστολή και 2) Στηναυτόνοµηεπαγωγή. ΑΥΤΟΝΟΜΗ ΡΥΘΜΙΣΗ 1) Αυτόνοµη καταστολή: Η µεταβολική πορεία καταλήγει

Διαβάστε περισσότερα

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Το γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ. Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ

Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ. Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδα Β ).

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις:

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 o ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Το DNA ενός ανθρώπινου κυττάρου αποτελείται από 6 10 9

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. β 2. γ 3. α 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ www.orion.edu.gr ΘΕΜΑ A A1. γ A2. β A3.

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσιακή απάντηση (immune response)

Ανοσιακή απάντηση (immune response) Ανοσιακή απάντηση (immune response) Το σύνολο των μηχανισμών που καθιστούν τον οργανισμό ικανό να αναγνωρίζει,να εξουδετερώνει και να απομακρύνει κάθε ξένη ουσία προς αυτόν χαρακτηρίζεται ως ανοσία. Αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της ΚΕΦ. 2 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της μεταγραφής; Διαφορές Αντιγραφή Μεταγραφή 1. Διατηρείται και μεταβιβάζεται η 1. Μεταβιβάζεται η γενετική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1 γ Α2 β Α3 α Α4 δ Α5 α ΘΕΜΑ Β Β1. Σχολικό βιβλίο, Σελ.: 123-124: «Η διαδικασία που ακολουθείται με ενδοφλέβια ένεση στον οργανισμό». Β2. Σχολικό βιβλίο, Σελ.: 133: «Διαγονιδιακά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ www.orionidef.gr ΘΕΜΑ A Α1. α Α2. δ Α3. γ Α4. β Α5. β ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΓΟΝΑ. Aπτίνες Ετερόφιλα αντιγόνα Ομάδες αίματος 18/3/2015, M.ΧΡΙΣΤΟΦΙΔΟΥ

ΑΝΤΙΓΟΝΑ. Aπτίνες Ετερόφιλα αντιγόνα Ομάδες αίματος 18/3/2015, M.ΧΡΙΣΤΟΦΙΔΟΥ ΑΝΤΙΓΟΝΑ Antigens Ags Aπτίνες Ετερόφιλα αντιγόνα Ομάδες αίματος 18/3/2015, M.ΧΡΙΣΤΟΦΙΔΟΥ ΑΝΤΙΓΟΝΟ Χημική ένωση διαγείρει Β, Τ -λεμφοκύτταρα σε ειδική ανοσολογική απόκριση μέσω υποδοχέων (Igs, ΤCR) Ειδική

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Παραδόσεις του μαθήματος Επιμέλεια: Γιάννης Αργύρης Βιολόγος M.Sc. Καθηγητής 3 ου Γεν. Λυκ. Ηλιούπολης Κεφάλαιο 1ο Άνθρωπος και υγεία 2. Μηχανισμοί Άμυνας του Ανθρώπινου

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ Κεφάλαιο 8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΘΕΜΑ 1 ο Γράψτε τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις και δίπλα το γράμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός»

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΓΕΝΗ HPV Α γένος: βλεννογόνοι αιτιολογική συσχέτιση µε καρκίνο τραχήλου µήτρας, πρωκτού, αιδοίου, πέους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ)

ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ) ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ) 1 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΜΕ ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ 19 Παράγοντες που συμβάλλουν σε αύξηση των εντόμων 1. Μονοκαλλιέργειες 2. Βελτίωση με κριτήριο αποκλειστικά την

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΑΙΜΟΦΟΡΑ ΑΓΓΕΙΑ ΑΡΤΗΡΙΕΣ - ΦΛΕΒΕΣ - ΤΡΙΧΟΕΙ Η 1 ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ Μεγάλη και µικρή κυκλοφορία Σχηµατική

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α. Α1 γ Α2 β Α3 α Α4 δ Α5 α ΘΕΜΑ Β. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1. Σελ 123 σχολ. Βιβλίου: Από «Η γονιδιακή θεραπεία εφαρμόστηκε για πρώτη φορά το Σεπτέμβριο του 1990»

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 1. Ο γενετικός κώδικας είναι ένας κώδικας αντιστοίχισης των κωδικονίων του mrna με αμινοξέα στην πολυπεπτιδική αλυσίδα. Σύμφωνα με αυτόν η 3 μετάφραση όλων των mrna αρχίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµίας από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά

οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά Ανοσολογικό σύστηµα Βασικό σύστηµα του οργανισµού Λειτουργικές µονάδες του ανοσολογικού συστήµατος Οργανωµένος λεµφικός

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία Μοριακής Γενετικής

Εργαλεία Μοριακής Γενετικής Εργαλεία Μοριακής Γενετικής Αρχές Μοριακής κλωνοποίησης Τα περιοριστικά ένζυμα: αναγνωρίζουν αλληλουχίες (θέσεις περιορισμού). 2 τύποι ενζύμων: -Τύπος I = Κόβουν κοντά στη θέση περιορισμού -σπάνια χρησιμοποιούνται.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 Περιεχόμενα Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii Κεφάλαιο 1 2 3 4 Εισαγωγή 1 Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης.... 3 Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 1 Δράση μέσω φυσικοχημικών

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ο µέγιστος αριθµός διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση Ο ρόλος της ΕΘΟ στην αναγέννηση & την επανόρθωση Νοvo E & Parola M. Fibrogenesis & Tissue Repair 2008, 1:5 Χρόνια παγκρεατίτιδα Ιστολογία παγκρεατικού καρκινώµατος Αδενοκαρκίνωµα εξ εκφορητικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΘΕΜΑ 1ο Α. Να γράψετε τον αριθµό της καθεµιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση είναι

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας

Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας Εισαγωγικό μάθημα Νικόλαος Κατσιλάμπρος Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών σε συνεργασία με την ιατρό και υποψήφια διδάκτορα Χρυσή Χ. Κολιάκη Η Ενδοκρινολογία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Α. Να γράψετε τον αριθµό της καθεµιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών

Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών 9-1 Κεφάλαιο 9 Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών Εισαγωγή Στο κύτταρο η έκφραση των πρωτεϊνών γίνεται από µόνο ένα τύπο ριβοσώµατος (εκτός των µιτοχονδριακών και των χλωροπλαστικών που µοιάζουν µε αυτά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ : - ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΘΕΜΑ A Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ B Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. Πριμόσωμα γ. DNA δεσμάση δ. DNA

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ιάλεξης ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ιαχωρισµός Αµινοξέων

Θέµατα ιάλεξης ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ιαχωρισµός Αµινοξέων MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ Θέµατα ιάλεξης οµή, αριθµός και διαχωρισµός των αµινοξέων Ένωση αµινοξέων µε τον πεπτιδικό δεσµό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25) ΤΣΙΜΙΣΚΗ &ΚΑΡΟΛΟΥ ΝΤΗΛ ΓΩΝΙΑ THΛ: 270727 222594 ΑΡΤΑΚΗΣ 12 - Κ. ΤΟΥΜΠΑ THΛ: 919113 949422 ΕΠΩΝΥΜΟ:... ΟΝΟΜΑ:... ΤΜΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 o 1 Β 2 3 Γ 4 5 Β. ΘΕΜΑ 2 o ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Όπως στο σχολικό, σελίδα 20: «Κάθε φυσιολογικό µεταφασικό ως προς τη θέση του κεντροµεριδίου» και σελίδα «Κατά

Διαβάστε περισσότερα

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis imperfecta Μενδελικό Νόσημα Συχνότητα στον πληθυσμό: 1:20.000 80-95% αυτοσωμικό επικρατές 10-15% αυτοσωμικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα