ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ"

Transcript

1

2 ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ 8.1. Εισαγωγή: Τι είναι Οικολογία; Ο όρος ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ χρησιμοποιήθηκε στα τέλη του 19 ου αιώνα από τον Γερμανό βιολόγο Haeckel με τη στενή του επιστημονική έννοια, από τις ελληνικές λέξεις «οίκος» και «λόγος» (επιστήμη, συστηματική μελέτη), για την επιστήμη που μελετάει τις σχέσεις των έμβιων όντων που ζουν και αναπτύσσονται σε ένα συγκεκριμένο βιότοπο (οίκος). Ενώ αρχικά χρησιμοποιήθηκε για τη μελέτη των αλληλοεπιδράσεων των φυσικών ειδών πανίδας και χλωρίδας, επεκτάθηκε και στο ανθρωπογενές περιβάλλον και μελετάει τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές σχέσεις του ανθρώπου με το φυσικό και τεχνολογικό περιβάλλον. Η Οικολογία είναι η μελέτη των σχέσεων των ζωντανών οργανισμών με το περιβάλλον τους, των αλληλοεπιδράσεων μεταξύ τους και των περιβαλλοντικών προϋποθέσεων για την ύπαρξή τους. Η επιστήμη της Οικολογίας είναι επίσης η συστηματική μελέτη της φύσης, των ειδών πανίδας και χλωρίδας, της δυναμικής των πληθυσμών τους, των βιογεωχημικών κύκλων και των πολύπλοκων οικοσυστημάτων σε αλληλεξάρτηση από τις κλιματικές συνθήκες και το αβιογενές περιβάλλον. Οικοσυστήματα είναι βιοκοινωνίες και αβιοτικό περιβάλλον που σχηματίζουν ένα ενιαίο σύστημα αλληλεπίδρασης και δυναμικής ισορροπίας. Οικοσύστημα από λειτουργική άποψη ορίζεται οποιαδήποτε μονάδα που περιλαμβάνει όλους τους οργανισμούς μιας ορισμένης περιοχής, που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με το περιβάλλον τους κατά τρόπο ώστε η ροή της ενέργειας να οδηγεί σε σαφώς καθορισμένη τροφική δομή, βιοτική ποικιλότητα και ανακυκλώσεις ύλης. Η μελέτη των οικοσυστημάτων έμβιων όντων και η δυναμική ισορροπία βρίσκεται στο επίκεντρο της οικολογικής επιστήμης. Οι βασικές αρχές λειτουργίας, οι δομές τους, η ευστάθεια και η εξέλιξή των οικοσυστημάτων, η δυναμική των πληθυσμών, η ροή ενέργειας, οι 133

3 ρόλοι θηράματος και θηρευτή, οι κύκλοι άνθρακα, αζώτου, νερού, φωσφόρου, η γενετική σύσταση των ειδών και οι διατροφικές αλυσίδες αποτελούν τα κυριότερα κεφάλαια της οικολογίας. Η Οικολογία είναι ανεξάρτητο επιστημονικό πεδίο και διδάσκεται σε επίπεδο ξεχωριστού τμήματος στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Υπάρχουν εξαιρετικά βιβλία για το θέμα και η επιλεγμένη βιβλιογραφία οικολογικών βιβλίων βρίσκεται στο τέλος του κεφαλαίου Βιόσφαιρα, Μεγακοινότητες και Οικοσυστήματα Ο πλανήτης Γη στο ηλιακό σύστημα, με όσα γνωρίζουμε μέχρι σημερα, δημιουργήθηκε πριν 4,7 δισεκατομμύρια χρόνια. Λόγω της ατμόσφαιρας και των ειδικών συνθηκών που υπήρξαν, η ζωή που ξεκίνησε αργότερα (περίπου πριν 3,5 δις χρόνια) εξελίχθηκε στην πλούσια πανίδα και χλωρίδα που υπάρχει σε όλες τις γωνιές του. Τα οικοσυστήματα που υπάρχουν σήμερα είναι αποτέλεσμα εκατομμυρίων ετών εξέλιξης, βελτίωσης και προσαρμογής στις περιβαλλοντικές συνθήκες. Οι αλληλοεπιδράσεις μεταξύ βιογενών και αβιογενών παραγόντων είναι πολύπλοκες και η μελέτη τους είναι ημιτελής παρά τις δεκαετίες ερευνητικών προσπαθειών. Το τμήμα της Γη που υποστηρίζει κάποιο είδος ζωντανού οργανισμού καλείται βιόσφαιρα ή οικόσφαιρα. Τα όρια της βιόσφαιρας εκτείνονται από τα βάθη των ωκεανών (περίπου μέτρα) μέχρι τις υψηλότερες κορυφές των βουνών, σε περίπου μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας. Ωστόσο το τμήμα αυτό είναι πολύ μικρό σε σχέση με τον συνολικό όγκο του πλανήτη. Επίσης, η πλειοψηφία των ειδών είναι συγκεντρωμένα σε μικρό μέρος της βιόσφαιρας, ιδιαίτερα στα σημεία επαφής της λιθόσφαιρας, ατμόσφαιρας και υδρόσφαιρας. Το έδαφος προμηθεύει τα στοιχεία μετάλλων, ο αέρας το οξυγόνο και το διοξείδιο του άνθρακα, η υδρόσφαιρα το νερό και θρεπτικά υλικά. Η ενέργεια που δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ζωή πηγάζει από τον Ήλιο. Η βιόσφαιρα επιβιώνει στον πλανήτη γιατί εξαρτάται από ανανεώσιμες πηγές και ανακυκλώνει σχεδόν όλη την ύλη που χρησιμοποιεί. 134

4 Σχήμα 8.1. Η βιοποικιλότητα του πλανήτη μας. Το χερσαίο τμήμα της βιόσφαιρας διαχωρίζεται σε μεγάλες γεωγραφικές περιοχές που χαρακτηρίζονται από τις κλιματολογικές συνθήκες που επικρατούν και από το εξειδικευμένο σύνολο των φυτών και ζώων που κατοικούν σε αυτές. Οι περιοχές αυτές καλούνται μεγακοινότητες (biomes). Οι διαφορές μεταξύ των μεγακοινοτήτων οφείλονται αποκλειστικά στο κλίμα και την βροχόπτωση. Οι έρημοι, τα τροπικά βροχοδάση, η τάιγκα, αλπική τούντρα, αρκτική τούντρα, η αφρικανική σαβάνα, είναι μερικά παραδείγματα μεγακοινοτήτων. Το 70% του πλανήτη καλύπτεται από νερό σε διάφορες μορφές (ωκεανοί, θάλασσες, λίμνες, ποτάμια, υγρότοποι). Οι υδάτινες περιοχές είναι πλούσιες σε είδη πανίδας και χλωρίδας και μικροοργανισμών που παίζουν σημαντικό ρόλο στην λειτουργία της βιόσφαιρας του πλανήτη. Οι υδάτινες περιοχές χωρίζονται σε ζώνες υδρόβιας ζωής, ανάλογα με το είδος των οργανισμών που υπάρχουν σ αυτές. Τέτοιες είναι οι ζώνες γλυκού νερού (λίμνες), αλμυρού νερού, των 135

5 ωκεανών, οι ζώνες των ακτών, οι ζώνες των εκβολών ποταμών, των κοραλλιογενών νήσων, κλπ. Σχήμα 8.2. Η σχέση μεταξύ βροχής, θερμοκρασίας και βλάστησης σε χερσαία οικοσυστήματα. Η βροχόπτωση προσδιορίζει τον βασικό τύπο της βλάστησης και η θερμοκρασία παίζει ρόλο στις ποικιλίες των βασικών ειδών. Ο όρος οικοσύστημα (οικολογικό σύστημα ) αναφέρεται σε συστήματα που αποτελούνται από οργανισμούς και το περιβάλλον τους, με όλες τις αλληλεπιδράσεις που υπάρχουν μεταξύ τους. Οι οργανισμοί αποτελούν την βιοκοινότητα και το αβιοτικό περιβάλλον είναι ο βιότοπος μέσα στο οποίο δραστηριοποιείται η βιοκοινότητα. Τα οικοσυστήματα είναι δυναμικά, εξαρτώμενα φυσικοχημικά συστήματα. Η βιόσφαιρα για παράδειγμα είναι ένα πλανητικό οικοσύστημα, αλλά είναι τόσο πολύπλοκο που οι επιστήμονες προτιμούν να ερευνούν μικρότερα οικοσυστήματα (μία λίμνη, ένας αγρός, κλπ). 136

6 Τα οικοσυστήματα ποικίλουν σε πολυπλοκότητα, από πολύ απλά (ένας βράχος με λειχήνες) μέχρι πολύ πολύπλοκα (τροπικό δάσος βροχής) και μπορούν να περιέχουν μικρό ή μεγάλο αριθμό ειδών. Τα οικοσυστήματα δεν έχουν σαφή όρια, αλλά μπορούμε να διακρίνουμε ανάμεσα τους διάφορους οικοτόνους (ecotones) που είναι οι μεταβατικές ζώνες μεταξύ δύο οικοσυστημάτων. Οι οικοτόνοι περιέχουν μίγμα φυτών και ζώων και θεωρούνται πιο ενδιαφέρουσες περιοχές αλλά και πιο ευαίσθητες. Όλα τα οικοσυστήματα αποτελούνται από δύο παράγοντες: τον αβιοτικό και τον βιοτικό. Οι αβιοτικοί παράγοντες είναι τα φυσικά και χημικά συστατικά του οικοσυστήματος (όπως η βροχή, η θερμοκρασία, ο αέρας, ο ήλιος και τα θρεπτικά υλικά). Όλοι οι οργανισμοί έχουν προσαρμοσθεί μετά από πολλά χρόνια εξέλιξης στους αβιοτικούς περιβαλλοντικούς παράγοντες του οικοσυστήματος. Τα όρια μέσα στα οποία ζουν οι οργανισμοί καλούνται όρια ανοχής (range of tolerance). Όταν οι οργανισμοί βρεθούν εκτός των ορίων ανοχής υπόκεινται σε φυσιολογική ένταση (stress, στρες) όπου η επιβίωση είναι δυνατή αλλά δύσκολη. Όταν όμως επεκταθούν σε ζώνες μη ανοχής (zone of intolerance) τότε οι οργανισμοί δεν επιβιώνουν. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα σε ανθρωπογενείς επεμβάσεις και σε περιπτώσεις ρύπανσης ή υποβάθμισης του περιβάλλοντος, όπου οι περιβαλλοντικές συνθήκες μεταβάλλονται και οι οργανισμοί δεν μπορούν να επιβιώσουν. Αν και οι οργανισμοί επηρεάζονται από φυσικούς και χημικούς παράγοντες, υπάρχει και ένας άλλος παράγοντας, που καλείται περιοριστικός παράγοντας (limiting factor), που παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξή των οικοσυστημάτων. Η έννοια του περιοριστικού παράγοντα εμφανίσθηκε το 1840 στις μελέτες του διάσημου φυσιοδίφη Justus von Liebig (έρευνες για την επίδραση των χημικών θρεπτικών συστατικών στην ανάπτυξη των φυτών). Σε λίμνες και δεξαμενές νερού, ο φωσφόρος είναι ο περιοριστικός παράγοντας 137

7 (χαμηλές συγκεντρώσεις συγκρατούν τον πληθυσμό των φυκιών και άλλων οργανισμών, ενώ υψηλές συγκεντρώσεις προκαλούν υπέρμετρη ανάπτυξη). Στα περισσότερα οικοσυστήματα η βροχόπτωση είναι ο κυριότερος περιοριστικός παράγοντας. Ανάλογα με το ύψος της ετήσιας βροχόπτωσης σε μια περιοχή θα αναπτυχθεί δάσος, λιβάδι ή έρημος Για παράδειγμα, εάν η ετήσια βροχόπτωση ξεπερνάει τα εκατοστά αναπτύσσεται και μπορεί να επιβιώσει ένα δάσος Βιοτικοί Παράγοντες, Βιότοπος και Βιοθέση των Οικοσυστημάτων Οι βιοτικοί παράγοντες ενός οικοσυστήματος είναι οι οργανισμοί που ζουν και αναπτύσσονται στην περιοχή του (φυτά, ζώα και μικροοργανισμοί). Όλα τα είδη των οργανισμών ενός οικοσυστήματος παίζουν σημαντικό ρόλο στην οικονομία της φύσης και την επιβίωσή των φυσικών συστημάτων. Τα φυτά δεσμεύουν το ηλιακό φως και διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα και παράγουν οργανική ύλη μέσω της φωτοσύνθεσης. Τα φυτά μπορούν να χρησιμεύσουν ως τροφή για άλλους οργανισμούς, ενώ συγχρόνως απελευθερώνουν οξυγόνο. Τα ζώα καταναλώνουν τα φυτά και αναπτύσσονται δημιουργώντας οργανική ύλη και απελευθερώνοντας διοξείδιο του άνθρακα. Οι μικροοργανισμοί διασπούν ζωική και φυτική ύλη ανακυκλώνοντας κατά αυτό τον τρόπο την ύλη συμβάλλοντας στην βιωσιμότητα της ζωής στα οικοσυστήματα. Ανάμεσα στους οργανισμούς υπάρχουν σημαντικές αλληλεπιδράσεις που συμβάλουν στην διατήρηση της ζωής. Οι οργανισμοί ζουν σε πληθυσμούς. Ο πληθυσμός είναι μια ομάδα ειδών του αυτού είδους που καταλαμβάνουν μια περιοχή. Οι πληθυσμοί είναι δυναμικές ομάδες, που μεταβάλλονται με την ηλικία, το μέγεθος, τη γενετική σύσταση ως αποτέλεσμα των επιδράσεων του περιβάλλοντος. 138

8 Πληθυσμοί διαφόρων ειδών οργανισμών συμπλέκονται σε έναν σύνθετο ιστό ζωής που αποκαλείται κοινότητα και συνυπάρχουν σε ένα οικοσύστημα. Μέσα στην κοινότητα οι οργανισμοί αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Η πιο σημαντική σχέση είναι αυτή της αλληλεπίδρασης θηράματοςθηρευτή. Τα ζώα που τρέφονται με άλλα ζώα, θηρευτής, άρπαγας (predator), συμβάλλουν αποτελεσματικά στον έλεγχο του πληθυσμού. Η καταστροφή των αρπακτικών μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις σε οικοσυστήματα. Ένα άλλο είδος αλληλεπίδρασης μεταξύ ζωντανών συστημάτων είναι η αμοιβαιότητα (mutualism), όπου η σχέση είναι ευνοϊκή και για τους δύο οργανισμούς (όπως για παράδειγμα οι λειχήνες που ζουν πάνω σε βράχια και αποτελούνται από τον μύκητα και το φύκος). Το φύκος προμηθεύει τροφή στον μύκητα και του ανταποδίδεται με μία θέση για να επιβιώσει. Μερικές σχέσεις μπορεί να είναι επικίνδυνες για τον έναν από τους δύο οργανισμούς, όπως ο παρασιτισμός. Το παράσιτο χρησιμοποιεί τον οργανισμό που τον φιλοξενεί (ξενιστής, host) ως τροφή και ορισμένες φορές τον αποδυναμώνει ή τον εξοντώνει. Η πιο σημαντική σχέση μεταξύ δύο οργανισμών, που απαντάται σε πολλές περιπτώσεις σε διάφορα οικοσυστήματα είναι ο ανταγωνισμός (competition). Όπως ο παρασιτισμός και η σχέση θύματος-θηρευτή, ο ανταγωνισμός είναι ένας σημαντικός παράγοντας ελέγχου των πληθυσμών και επιβίωσης των φυσικών συστημάτων, επειδή συμβάλλει στην διατήρηση του αριθμού των οργανισμών μέσα στα όρια της φέρουσας ικανότητας (carrying capacity) του περιβάλλοντος. Για να προσδιορισθεί καλύτερα ένας οργανισμός πρέπει να γνωρίζουμε στο μέρος που κατοικεί, έτσι θα μπορέσουμε να εξηγήσουμε τι τρώει, ποιοι είναι οι εχθροί του και πως περνάει την ζωή του. Το μέρος που ζει ένας οργανισμός καλείται βιότοπος (ή ενδιαίτημα, habitat, όπως τον προσδιορίζουν επιστημονικά οι επιστήμονες οικολόγοι). Υπάρχουν πολλά είδη βιοτόπων. 139

9 Οικολογική θέση. Το που ζει και πως προσαρμόζεται ένας οργανισμός μέσα στο οικοσύστημα αποκαλείται οικολογική βιοθέση ή οικοθέση (ecological niche). Η οικολογική βιοθέση σε αντίθεση με τον βιοτόπο περιλαμβάνει και όλο τον δραστήριο ρόλο του οργανισμού στο οικοσύστημα. Για να περιγράψουμε λοιπόν την οικοθέση ενός οργανισμού απαιτείται να γνωρίζουμε που ζει, τι τρώει, από ποιόν οργανισμό απειλείται ως θήραμα, και πως αλληλεπιδρά με τους αβιοτικούς παράγοντες του οικοσυστήματος. Μια περιγραφή της οικοθέσης ενός οργανισμού περιλαμβάνει και απαντήσεις σε ερωτήματα όπως, για τα όρια ανοχής, ανταγωνιστικές επιδράσεις, παράσιτα και απαιτήσεις κατοικίας. Υπάρχουν πολλές οικολογικές έρευνες για την οικοθέση των οργανισμών σε οικοσυστήματα. Οι έρευνες αυτές δείχνουν ότι δύο είδη δεν μπορούν να καταλάβουν την ίδια οικοθέση για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η αρχή αυτή είναι γνωστή ως αρχή του ανταγωνιστικού αποκλεισμού (competitive exclusion principle). Αυτό σημαίνει ότι δύο ίδια είδη με παρόμοιες απαιτήσεις δεν μπορούν να παραμείνουν-συμβιώσουν στην ίδια οικοθέση. Υπάρχουν αρκετά παραδείγματα αυτής της αρχής, αλλά υπάρχουν και νεότερα αποτελέσματα που δείχνουν ότι το ένα είδος παραλλάσσει ελαφρά τις διατροφικές του συνήθειες ώστε να παραμείνει στην ίδια βιοθέση με ένα άλλο είδος. Κατά την διάρκεια της εξέλιξης τα διάφορα είδη οργανισμών εξελίχθηκαν ώστε να καλύψουν τις διάφορες βιοθέσεις των οικοσυστημάτων, μειώνοντας έτσι τους ενδογενείς ανταγωνισμούς κάνοντας ταυτόχρονα την καλύτερη χρήση των περιβαλλοντικών πόρων. Ανάλογα με το είδος και το εύρος της οικοθέσης που καταλαμβάνουν οι οργανισμοί χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: γενικιστές και ειδικούς. Οι γενικολόγοι (generalists) τρέφονται με ποικιλία τροφών και κατοικούν σε ποικίλους βιότοπους, ενώ οι ειδικοί (specialists) έχουν περιορισμένη τροφή και βιότοπο. Κατά κανόνα, οι γενικόλογοι οργανισμοί είναι περισσότερο ανθεκτικοί στις αλλαγές του αβιοτικού και 140

10 βιοτικού περιβάλλοντος. Ενώ οι ειδικοί οργανισμοί βρίσκονται υπό απειλή όταν η πηγή της τροφής του απειλείται (π.χ. όπως οι αρκούδες Panda της Κίνας που τρέφονται με μπαμπού) Πως Λειτουργούν και Επιβιώνουν τα Οικοσυστήματα Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουν για την κατανόηση των οικοσυστημάτων να μάθουμε πως λειτουργούν, ιδιαίτερα τις αλληλεπιδράσεις παραγωγών και καταναλωτών και τον τρόπο με τον οποίο η ενέργεια και τα χημικά θρεπτικά υλικά διατρέχουν τις κλίμακες της οικολογικής πυραμίδας των οργανισμών. Οι οργανισμοί χωρίζονται σε παραγωγούς και καταναλωτές (producers, consumers). Τα φυτά, τα φύκη και τα κυανοβακτήρια είναι οι βασικοί παραγωγοί οργανικής ύλης πλούσιας σε ενέργεια. Οι παραγωγοί, που αναφέρονται και ως αυτότροφοι οργανισμοί, τρέφουν τους εαυτούς τους μέσω της φωτοσύνθεσης με την χρήση του ηλιακού φωτός και του διοξειδίου του άνθρακα. Οι καταναλωτές, που αποκαλούνται και ετερότροφοι οργανισμοί, τρέφονται από φυτά και άλλους οργανισμούς (υπάρχουν χορτοφάγοι, σαρκοφάγοι και παμφάγοι). Οι οργανισμοί σε ένα οικοσύστημα συνδέονται μεταξύ τους μέσω της τροφικής αλυσίδας ή τροφικής πυραμίδας και του τροφικού πλέγματος (food chain, food pyramid, food web). Τα φυτά και άλλοι αυτότροφοι οργανισμοί βρίσκονται στην βάση της τροφικής αλυσίδας (grazer food chain), ενώ στην επόμενη βαθμίδα έρχονται οι οργανισμοί που τρέφονται με φυτά (καταναλωτές πρώτης βαθμίδας). Ακολουθούν οι καταναλωτές της δεύτερης βαθμίδας που τρέφονται με φυτά και ζώα και τελευταίοι έρχονται οι διάφοροι σαρκοφάγοι αποκλειστικά καταναλωτές 3ης, 4ης και 5ης βαθμίδας. Στην αντίθετη πορεία βρίσκεται η τροφική αλυσίδα αποικοδόμησης, όπου τα οργανικά θρύμματα (detritus) αποτελούν την κύρια πηγή τροφής. H αποβαλλόμενη οργανική ύλη (από φυτά και ζώα) καταναλώνεται από μικροοργανισμούς, έντομα και μεγαλύτερα ζώα που τρέφονται με υπολείμματα (κοπρονεκτοφάγοι, scanengers). Η αποσύνδεση της οργανικής ύλης γίνεται 141

11 κυρίως από σαπρόφυτα και βακτήρια που την αποικοδομούν παραλαμβάνονταν ενέργεια, ενώ απελευθερώνουν διοξείδιο του άνθρακα, νερό, ανόργανα συστατικά και άλλα θρεπτικά στοιχεία που απαιτούνται για τον κύκλο της ζωής. Οι τροφικές αλυσίδες είναι στην ουσία αλυσίδες μεταφοράς ενέργειας και θρεπτικών υλικών μέσω των οικοσυστημάτων. 1ης 2ης Σχήμα 8.3. Παράδειγμα χερσαίου τροφικού πλέγματος. 142

12 Σχήμα 8.4. Παράδειγμα θαλάσσιου τροφικού πλέγματος. Οι καταναλωτές μιας τροφικής αλυσίδας κατηγοριοποιούνται ανάλογα με το επίπεδο που βρίσκονται στην τροφική πυραμίδα. Μετά τους παραγωγούς (φυτοπλακτόν, φυτά και κυανοβακτήρια) έρχονται οι καταναλωτές πρώτης βαθμίδας (primary consumers) που τρέφονται με φυτά. Οι καταναλωτές που τρέφονται με τους καταναλωτές της πρώτης βαθμίδας καλούνται καταναλωτές 143

13 δεύτερης βαθμίδας, κλπ, μέχρι την 5η βαθμίδα (σαρκοφάγα όπως το γεράκι, για παράδειγμα). Όλοι οι καταναλωτές είναι ετερότροφοι οργανισμοί. Οι τροφικές όμως αλυσίδες είναι σύνθετες πορείες με πολλά παρακλάδια. Το τροφικό πλέγμα είναι ένα αλληλοσυνδεδεμένο σύμπλεγμα τροφικών αλυσίδων που δίνει την πλήρη εικόνα των σχέσεων τροφής των οργανισμών σε ένα οικοσύστημα. Ο γενικός κανόνας είναι ότι όσο περισσότερα είναι τα κανάλια μέσω των οποίων διαχέεται η ενέργεια και τα θρεπτικά υλικά, τόσο σταθερότερο είναι το τροφικό πλέγμα. Το γεγονός αυτό συνδέεται άμεσα και με την επιστημονική διαπίστωση ότι όσο περισσότερα τα είδη ενός οικοσυστήματος, δηλαδή όσο μεγαλύτερη είναι η βιοποικιλότητα, τόσο πιο σταθερά και βιώσιμα είναι τα οικοσυστήματα Μεταφορά Ενέργειας και Μάζας σε Οικοσυστήματα Η ποσότητα της ενέργειας που αποθηκεύεται με την φωτοσύνθεση από τα φυτά και άλλα αυτότροφα αντιπροσωπεύει μόνο το 1-2% της ενέργειας του ήλιου που φθάνει στην επιφάνεια της Γης, το υπόλοιπο χρησιμοποιείται ως θερμότητα. Από τεχνική άποψη, ενέργεια είναι η ικανότητα για την εκτέλεση έργου. Όλες οι μορφές ενέργειας εμπίπτουν σε δύο ομάδες: την κινητική και την δυναμική. Η δυναμική ενέργεια αποθηκεύεται (κάρβουνο, πετρέλαιο, ακόμη και η τροφή που καταναλώνουμε είναι δυναμική ενέργεια). Αντίθετα, η κινητική ενέργεια δεν μπορεί να αποθηκευτεί αλλά υπάρχει στα αντικείμενα που κινούνται (ένα αντικείμενο που πέφτει από υψηλά στα χαμηλά κλπ). Όλες οι μορφές ενέργειας ακολουθούν τους νόμους της θερμοδυναμικής. Ο πρώτος νόμος της θερμοδυναμικής συνήθως καλείται και νόμος της διατήρησης της ενέργειας (first law of conservation of energy), δηλαδή ότι η ενέργεια δεν μπορεί να δημιουργηθεί εκ του μηδενός ούτε να καταστραφεί, αλλά μετατρέπεται από την μια μορφή στην άλλη. Όλες οι μορφές ενέργειας τελικά μετατρέπονται σε θερμότητα, που εκφράζεται σε θερμίδες (calories). O πρώτος νόμος της θερμοδυναμικής επίσης έχει εκλαϊκευθεί στην έκφραση "the no-free-lunch principle, δηλαδή ότι δεν μπορείς να πάρεις κάτι με τίποτα. Για 144

14 την ακρίβεια δεν μπορεί να παραχθεί περισσότερη ενέργεια από ένα σύστημα από αυτήν που εισήχθη στο σύστημα. Ο δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής εξηγεί τι συμβαίνει όταν μια μορφή ενέργειας αλλάζει σε μια άλλη. Κατά την διάρκεια των μετατροπών η ενέργεια υποβαθμίζεται, και τελικά με πολλές μετατροπές μεταβάλλεται σε θερμότητα, που χάνεται στον αέρα διαχεόμενη σε τυχαία κίνηση αέρα και μορίων νερού. Ο δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής έχει σημαντικές επιπτώσεις για τα οικοσυστήματα και για την ζωή του ανθρώπου. Όσο περισσότερη αποθηκεμένη ενέργεια χρησιμοποιεί ο άνθρωπος τόσο μειώνονται τα αποθέματα και μια πολύτιμη πλουτοπαραγωγική πηγή εξαφανίζεται. Επιπρόσθετα, η ενέργεια που παράγεται τελικά είναι θερμότητα που δεν μπορεί να ξαναχρησιμοποιηθεί. Το πρόβλημα των πηγών ενέργειας και η αλματώδης εκμετάλλευσή τους στην περίοδο της εκβιομηχάνισης ήταν ένα από τα κεντρικά θέματα της μελέτης "The Limits of Growth" (1972). Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας στην πορεία της χρησιμοποίησης ενέργειας είναι ότι δεν υπάρχει 100% αποδοτική μετατροπή της. Ένα τμήμα χάνεται αναπόφευκτα λόγω της ανεπαρκούς τεχνολογίας ή/και της αμέλειας των βιομηχανικών κοινωνιών να κάνουν οικονομία στην εκμετάλλευση των πηγών ενέργειας και να επενδύσουν σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Βασικό μέλημα των μελλοντικών γενεών στην πορεία προς μια αειφόρο ή βιώσιμη ανάπτυξη θα είναι ο περιορισμός της σπατάλης ενέργειας, καλύτερες αποδόσεις στην χρήση της και επένδυση σε άλλες ανανεώσιμες πηγές. Οι νόμοι της θερμοδυναμικής έχουν άμεση σχέση με την εξέλιξη και την βιωσιμότητα των οικοσυστημάτων. Οι δύο βασικές έννοιες στο θέμα αυτό είναι η βιομάζα και οι οικολογικές πυραμίδες. Η βιομάζα, κατά τους βιολόγους, είναι η οργανική μάζα (δηλαδή η ξηρή μάζα, χωρίς το νερό, της ζωντανής ύλης) που παράγεται από τα φυτά και άλλους φωτοσυνθετικούς οργανισμούς και η οποία περνάει από τον ένα καταναλωτή στον επόμενο μέσω των τροφικών αλυσίδων. Η βιομάζα εκφράζεται σε Kcal (εύχρηστη μονάδα). Για να προσδιορισθεί, για παράδειγμα, η βιομάζα των φυτών του πρώτου τροφικού 145

15 επιπέδου, όλα τα φυτά και οι ρίζες ενός τετραγωνικού μέτρου εδάφους συγκεντρώνονται, ξηραίνονται και ζυγίζονται. Το πρώτο τροφικό επίπεδο περιέχει σημαντική ποσότητα δυναμικής ενέργειας (ενέργεια που είναι ενσωματωμένη σε χημικούς δεσμούς των οργανικών ουσιών). Ωστόσο, ένα μικρό μέρος της βιομάζας του πρώτου τροφικού επιπέδου μετατρέπεται σε βιομάζα στο δεύτερο τροφικό επίπεδο. Αυτό συμβαίνει γιατί μόνο ένα μικρό μέρος της βιομάζας χρησιμοποιείται ως τροφή από τους καταναλωτές του δευτέρου επιπέδου, ένα μέρος αυτής περνάει στο πεπτικό σύστημα και το μεγαλύτερο μέρος της βιομάζας μέσα στον οργανισμό διασπάται σε διοξείδιο του άνθρακα και νερό, τα οποία χρησιμοποιούνται για την αναπνοή, την διατήρηση της θερμοκρασίας του σώματος και άλλες δράσεις. Έρευνες έδειξαν ότι η ποσότητα της βιομάζας που μεταφέρεται από το ένα τροφικό επίπεδο στο επόμενο ποικίλει μεταξύ 5-20% σε διαφορετικές τροφικές αλυσίδες. Τα επίπεδα αυτά είναι γνωστά ως τροφικές πυραμίδες (food pyramids). Η βιομάζα αντιπροσωπεύει δυναμική ενέργεια που χρησιμοποιείται από τους οργανισμούς. Οι απώλειες ενέργειας από το ένα τροφικό επίπεδο στο άλλο προκαθορίζονται μερικά από τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής. Εάν παρουσιασθεί γραφικά το περιεχόμενο ενέργειας της βιομάζας προκύπτει η πυραμίδα ενέργειας μεταξύ των τροφικών επιπέδων. Επειδή η βιομάζα και η ενέργεια μειώνονται από την βάση προς την κορυφή της τροφικής αλυσίδας, έτσι και ο αριθμός των οργανισμών μειώνεται δραστικά. Η πυραμίδα αυτή καλείται πυραμίδα των αριθμών (pyramid of numbers). Συνέπεια των οικολογικών πυραμίδων, που είναι αποτέλεσμα των περιορισμών της μετατροπής της ενέργειας σε υψηλότερα τροφικά επίπεδα, είναι τα προβλήματα διατροφής του αυξανόμενου πληθυσμού της Γης. Με Kcal φυτικής τροφής μπορεί κανείς να θρέψει περίπου 20 ανθρώπους για μια ημέρα. Εάν θελήσει να χρησιμοποιήσει τις θερμίδες αυτές για την κτηνοτροφία, πρόβατα, μοσχάρια κλπ, θα καταφέρει να παράγει περίπου Kcal σε ζωική τροφή, αρκετή για την διατροφή ενός ανθρώπου. Η αύξηση λοιπόν των απαιτήσεων για τρόφιμα του αυξανόμενου πληθυσμού είναι 146

16 προτιμότερο να αντιμετωπισθεί με φυτικά τρόφιμα (σιτηρά, καλαμπόκι, σόγια κλπ) παρά με προϊόντα κρέατος. Σχήμα 8.5. Πυραμίδες βιομάζας, ενέργειας και αριθμών των οργανισμών σε τροφικές αλυσίδες. 147

17 Η παραγωγικότητα των οικοσυστημάτων είναι ένας άλλος παράγοντας που μελετούν οι οικολόγοι. Η (μικτή) παραγωγικότητα των οικοσυστημάτων συνδέεται με τον ρυθμό με τον οποίο η ηλιακή ενέργεια μετατρέπεται στην δυναμική ενέργεια που περιέχει η βιομάζα. Συνήθως η παραγωγικότητα εκφράζεται σε Kcal/m 2 /year (σε θερμίδες ανά τετραγωνικό μέτρο επιφανείας ανά έτος). Η καθαρή πρωτογενής παραγωγή ενός οικοσυστήματος (Net primary production, αφού αφαιρεθεί η ενέργεια που καταναλώνεται από το οικοσύστημα) μπορεί να εκφρασθεί και σε g/m 2 /year βιομάζας (γραμμάρια βιομάζας ανά τετραγωνικό μέτρο επιφανείας ανά έτος). Με βάση τις έρευνες που έχουν γίνει η παραγωγικότητα ορισμένων οικοσυστημάτων είναι αρκετά υψηλή. Τέτοια συστήματα είναι τα τροπικά δάση βροχής. Εχει υπολογισθεί ότι τα τροπικά δάση βροχής παράγουν (μετά την αφαίρεση των απαιτήσεων σε ενέργεια) γραμμάρια ξηρής οργανικής ύλης /τετρ. μέτρο/ έτος (g/m 2 /year). Με τα 17 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα που καταλαμβάνουν τα δάση αυτά στον πλανήτη μας παράγουν συνολικά 37,4 δισεκ. μετρικούς τόνους ξηρής οργανικής ύλης κατ έτος, περίπου το 30% της παγκόσμιας καθαρής πρωτογενούς παραγωγής των χερσαίων συστημάτων. Τα άλλα 4 είδη δασών (tropical seasonal forest, temperate evergreen forest, temperate deciduous forest, boreal forest) παράγουν 1.600, 1300, 1200 και 800 g/m 2 /year αντίστοιχα, ενώ σε παγκόσμια κλίμακα και τα 4 μαζί παράγουν περίπου το 30% της π.κ.π.π. των χερσαίων συστημάτων. Άλλο αποδοτικό χερσαίο οικοσύστημα είναι τα έλη και υγρότοποι με 2.000g/m 2 /year αλλά λόγω της μικρής έκτασης που καταλαμβάνουν (2 εκατ. τετρ. χιλιόμετρα), παράγουν μόνο το 3% της παγκόσμιας καθαρής πρωτογενούς παραγωγής βιομάζας. Η σαβάνα (τροπική περιοχή με υψηλά χόρτα) λόγω της έκτασης που καταλαμβάνει συνεισφέρει το 10% της βιομάζας των χερσαίων συστημάτων. Τα θαλάσσια συστήματα (ανοικτοί ωκεανοί, θάλασσες, υφαλοκρηπίδα, στρώματα φυκών και κοραλλιών, κλπ) παράγουν μεταξύ g/m 2 /year. Τα θαλάσσια οικοσυστήματα παράγουν 55 δισ. μ. τόνους/έτος (billion tons/year). 148

18 Η συνολική παραγωγή της βιόσφαιρας σε καθαρή πρωτογενή παραγωγή βιομάζας υπολογίζεται σε 170 δισ. μετρ. τόνους κατ έτος, εκ των οποίων τα 115 δισ. (ή το 60 % ) προέρχονται από τα χερσαία οικοσυστήματα και τα 55 δισ. από τα θαλάσσια οικοσυστήματα Θρεπτικοί Κύκλοι και Οικοσυστήματα Το φυσικό περιβάλλον και τα οικοσυστήματα εξαρτώνται άμεσα από τους διάφορους κύκλους των θρεπτικών υλικών. Ενώ τα διάφορα θρεπτικά υλικά ανακυκλώνονται σε κυκλικά συστήματα μέσω των τροφικών αλυσίδων, η ενέργεια έχει μονοδιάστατη κατεύθυνση μέσα στην βιόσφαιρα. Όλη η ενέργεια που εισάγεται σε τροφικές αλυσίδες τελικά χάνεται σαν θερμότητα και δεν μπορεί να ανακυκλωθεί. Οι κύκλοι με τους οποίους κυκλοφορούν τα θρεπτικά υλικά και στοιχεία στην βιόσφαιρα καλούνται βιογεωχημικοί κύκλοι. Οι κύκλοι αυτοί αποτελούνται από δύο φάσεις : την περιβαλλοντική φάση, κατά την οποία τα χημικά θρεπτικά υλικά και στοιχεία παραμένουν στο έδαφος, το νερό και τον αέρα, και την οργανισμική φάση, κατά την οποία θρεπτικά υλικά και στοιχεία καθίστανται μέρος των ζωντανών ιστών των οργανισμών. Είναι γνωστό ότι από 92 στοιχεία που υπάρχουν στην φύση, τα 40 είναι απαραίτητα στην ζωή. Τα κυριότερα στοιχεία είναι ο άνθρακας, το οξυγόνο, τη υδρογόνο, το άζωτο, ο φωσφόρος και το θείο. Τα στοιχεία αυτά αποτελούν το 97% της μάζας όλων των φυτών, ζώων και μικροοργανισμών. Τα στοιχεία που απαιτούνται σε μεγάλες ποσότητες καλούνται μακρο-θρεπτικά συστατικά (mactonutrients). Ενώ στοιχεία όπως ο σίδηρος, ο χαλκός, ο ψευδάργυρος, το ιώδιο, κλπ που είναι απαραίτητα σε ελάχιστες ποσότητες καλούνται μικροθρεπτικά συστατικά (micronutrients). Οι κυριότεροι κύκλοι θρεπτικών υλικών και στοιχείων που επικρατούν στα οικοσυστήματα και είναι μεγάλης σημασίας για την δομή, λειτουργία και ανάπτυξη είναι: ο κύκλος του άνθρακα, ο κύκλος του αζώτου, ο κύκλος του φωσφόρου και ο κύκλος του νερού. 149

19 Σχήμα 8.6. Θρεπτικοί κύκλοι και οικοσυστήματα Ο κύκλος του άνθρακα Ο κυκλική κυκλοφορία του άνθρακα στα οικοσυστήματα είναι απαραίτητη για την ανακύκλωση του διοξειδίου του άνθρακα που απελευθερώνεται από όλους τους ζωντανούς οργανισμούς, καθώς διασπούν τα μόρια των οργανικών τροφών και παράγουν ενέργεια. Ο κύκλος του άνθρακα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την φωτοσύνθεση που γίνεται στα φυτά: ηλιακή ακτινοβολία 6 CΟ H 2 O C 6 H 12 O6 + 6 O 2 Τα βασικά χημικά προϊόντα της φωτοσύνθεσης είναι η γλυκόζη και το οξυγόνο, τα οποία είναι βασικά συστατικά για τους καταναλωτές. Με το οξυγόνο διασπούν την τροφή τους (γλυκόζη και άλλες οργανικές ουσίες) και εκτελείται η κυτταρική αναπνοή, ενώ απελευθερώνεται διοξείδιο του άνθρακα 150

20 C 6 H 12 O O 2 6CO H 2 O + ενέργεια Το διοξείδιο του άνθρακα στον αέρα απορροφάται από τα φυτά στα χερσαία και υδατικά συστήματα. Ο άνθρακάς του διοξειδίου του άνθρακα συμμετέχει στον σχηματισμό οργανικών μορίων που μετατρέπονται σε τροφή και αυτή μεταβιβάζεται από τους παραγωγούς στους καταναλωτές μέσω των τροφικών πλεγμάτων. Ο άνθρακας επιστρέφει στην ατμόσφαιρα όταν τα οργανικά μόρια διασπώνται στα φυτά και τα ζώα για να δημιουργήσουν ενέργεια κατά την κυτταρική αναπνοή. Επίσης ο άνθρακας επανέρχεται στην ατμόσφαιρα μέσω της αποσύνθεσης της τροφικής αλυσίδας, ιδιαίτερα με την επίδραση των αποσυνθετικών μικροοργανισμών και με την καύση φυτικής ύλης και ορυκτών καυσίμων (πυρκαγιές δασών, ανθρωπογενείς δραστηριότητες, καύσης ξύλων και κάρβουνου). Σχήμα 8.7. Ο κύκλος του άνθρακα. Αρχικά χρησιμοποιείται από την φυτική ύλη, μετά περνάει στα φυτοφάγα ζώα, τα σαρκοφάγα και στους αποικοδομητές. Το διοξείδιο του άνθρακα επανέρχεται στην ατμόσφαιρα με τις καύσεις των ζωντανών οργανισμών και την αποσύνθεση της οργανικής ύλης. 151

21 Ο κύκλος του άνθρακα τις τελευταίες δεκαετίες έχει μεταβληθεί σε παγκόσμια κλίμακα λόγω της αποδάσωσης και της καύσης ορυκτών καυσίμων. Τα δάση και η κάθε λογής βλάστηση που δεσμεύουν το διοξείδιο του άνθρακα έχουν μειωθεί δραματικά, ενώ η αυξανόμενη χρησιμοποίηση ορυκτών καυσίμων για ενεργειακές ανάγκες έχουν αυξήσει την συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα κατά 25 % στην περίοδο Ο κύκλος του Αζώτου Το άζωτο σαν στοιχείο βρίσκεται σε πολλά και ουσιώδη οργανικά μόρια των ζωντανών οργανισμών. Όπως στα αμινοξέα, πρωτεΐνες, το γενετικό υλικό των κυττάρων (DNA, RNA). Αν και το 79 % της ατμόσφαιρας είναι αέριο άζωτο (Ν 2 ) τα φυτά και τα ζώα δεν μπορούν να το χρησιμοποιήσουν με αυτή την μορφή. Για να καταστεί χρήσιμο πρέπει να μετατραπεί σε αμμωνία (ΝΗ 3 ) ή νιτρικά άλατα (ΝΟ 3 -). Η μετατροπή του αζώτου σε αμμωνία και η πρόσληψή της από τα φυτά καλείται δέσμευση αζώτου ή αζωτοδέσμευση (nitrogen fixation) και συμβαίνει κυρίως σε ορισμένα βακτήρια και άλλους μικροοργανισμούς που υπάρχουν στο έδαφος και το νερό. Ένα από τα βακτήρια που δεσμεύουν ονομάζεται Rhizobium, το οποίο εισχωρεί στις ρίζες των οσπρίων (legumes), όπως είναι το φασόλι, ο αρακάς, η αλφάλφα, το τριφύλλι και άλλα φυτά. Μετά την πρόσληψη του αζώτου από το έδαφος, τα φυτά το μετατρέπουν με διάφορες διεργασίες σε χρήσιμα βιοχημικά μόρια. Το άζωτο επιστρέφει στο έδαφος με την αποσύνθεση της νεκρής οργανικής ύλης (detritus) όπου ορισμένα βακτήρια και μούχλες αποσυνθέτουν τη πλούσια σε άζωτο οργανική ύλη σε αμμωνία και αμμωνιακά άλατα (ΝΗ 4 +). Η αμμωνία ακολούθως μετατρέπεται σε νιτρώδη (ΝΟ 2 -) και νιτρικά (ΝΟ 3 -) άλατα, τα οποία από το έδαφος μπορούν να ενσωματωθούν στις ρίζες των φυτών. 152

22 Σχήμα 8.8. Ο κύκλος του αζώτου. (το άζωτο πρώτα μετατρέπεται σε αμμωνία και νιτρικά άλατα με βακτήρια του εδάφους και ορισμένες ρίζες φυτών. Στα φυτά μετατρέπεται σε αμινοξέα, πρωτεΐνες κλπ, τα οποία μεταφέρονται με την τροφή στα φυτοφάγα και μετά στα σαρκοφάγα μέσω της τροφικής αλυσίδας. Το άζωτο ξαναγυρνάει στο έδαφος με τα ούρα και απόβλητα των ζώων, και με την αποσύνθεση των φυτών και νεκρών ζώων. Μερικά νιτρικά άλατα μετατρέπονται σε άζωτο μέσω απονιτροποιητικών βακτηρίων και επιστρέφει στην ατμόσφαιρα ). Ο κύκλος του αζώτου επηρεάζεται όπως και ο κύκλος του άνθρακα, από ανθρωπογενείς δραστηριότητες. H πιο σημαντική επίδραση προέρχεται από τα φυτοφάρμακα, λόγω της καταστροφής των μικροοργανισμών του εδάφους που δεσμεύουν το άζωτο. Η απομάκρυνση του αζώτου από το έδαφος είναι επίσης αποτέλεσμα της συχνής χρήσης των εδαφών για φυτά όπως το καλαμπόκι, το οποίο απορροφά μεγάλες ποσότητες αζώτου από το έδαφος. Οι καλλιεργητές προσπαθούν να αναπληρώσουν το άζωτο που χάνεται με την χρήση αζωτούχων λιπασμάτων, κυρίως νιτρικών λιπασμάτων. Η υπερβολική όμως λίπανση με νιτρικά έχει ως αποτέλεσμα την απόπλυσή τους και την ρύπανση των νερών. 153

23 Ο κύκλος του Φωσφόρου Ο φωσφόρος (Ρ) υπάρχει στους ζωντανούς οργανισμούς υπό την μορφή φωσφορικών αλάτων (ΡΟ 4 ). Βιοχημικά μόρια που φέρουν φωσφόρο βρίσκονται στο DNA και RNA και στα φωσφολιπίδια των μεμβρανών των κυττάρων. Ο κύκλος του φωσφόρου στην βιόσφαιρα ξεκινάει με την εκχύλιση των φωσφορικών αλάτων από βράχους με το νερό της βροχής και του χιονιού και μεταφορά μέσω των ποταμών. Τα διαλυμένα φωσφορικά άλατα ενσωματώνονται στα υδρόβια φυτά, και ακολούθως περνούν μέσω της τροφής στα υδρόβια ζώα. Στα χερσαία οικοσυστήματα, τα φωσφορικά άλατα υπάρχουν στο έδαφος και μέσω των ριζών περνούν στα φυτά και μετά στα φυτοφάγα χερσαία ζώα. Ο φωσφόρος ξαναγυρνάει στο υδατικό και χερσαίο περιβάλλον είτε με τα απορρίμματα των ζώων είτε με την αποσύνθεση υπολειμμάτων οργανικής ύλης. Μεγάλες ποσότητες φωσφορικών αλάτων καταλήγουν στους ωκεανούς και καταβυθίζονται ως ιζήματα στον πυθμένα. Ένα τμήμα φωσφορικών των ιζημάτων χρησιμοποιείται από τους υδρόβιους οργανισμούς για τροφή, αλλά η πλειονότητα θάβεται στον πυθμένα των ωκεανών και απαιτείται νέα ποσότητα πρωτογενούς φωσφόρου για την βιόσφαιρα. Ο κύκλος του φωσφόρου επηρεάζεται άμεσα από την χρήση φωσφορικών λιπασμάτων στην γεωργία. Υπερβολική χρήση φωσφορικών λιπασμάτων έχει ως αποτέλεσμα την έκπλυση τους στα υδατικά συστήματα. Επειδή ο φωσφόρος αποτελεί περιοριστικό παράγοντα στους οργανισμούς των λιμνών, των φυσικών δεξαμενών νερού και αβαθών κόλπων θαλασσών, οι υψηλές συγκεντρώσεις του στο νερό προκαλούν ταχύτατη ανάπτυξη του φυτοπλαγκτού και των φυκών. Το φαινόμενο του ευτροφισμού που προκαλείται με αυτό τον τρόπο (αν και οφείλεται και στην αύξηση των άλλων θρεπτικών αλάτων) είναι τυπικό παράδειγμα της ρύπανσης του 154

24 περιβάλλοντος. Το φαινόμενο του ευτροφισμού εξηγείται στο κεφάλαιο της οικοτοξικολογίας. Σχήμα 8.9. Ο κύκλος του φωσφόρου Ο κύκλος του Νερού στην Βιόσφαιρα Στον κύκλο του νερού στην βιόσφαιρα υπάρχει μια σειρά από εξατμίσεις νερού από το έδαφος, τα φύλλα των δένδρων και φυτών, και τα υδατικά συστήματα, όπως τα ποτάμια, τις λίμνες και τους ωκεανούς με την επενέργεια των ηλιακών ακτινών. Το νερό αυτό συμπυκνώνεται στα σύννεφα και ξαναγυρνάει στο έδαφος με τις βροχοπτώσεις. Ένα σημαντικό τμήμα του νερού διαπερνά το έδαφος και συγκεντρώνεται στο υπέδαφος (υπόγεια νερά). 155

25 Συμπύκνωση υδρατμών Βροχή Διαπνοή Έκπλυση Εξάτμιση ωκεανών Υπόγεια νερά Εξάτμιση λιμνών Διαπότιση Σχήμα Ο υδρολογικός κύκλος είναι πολύ σημαντικός για τους οργανισμούς και τα οικοσυστήματα. Το νερό αποτελεί πολύτιμο αγαθό για υδρόβιους και χερσαίους οργανισμούς Τα Είδη των Φυτών, Ζώων και Μικροοργανισμών Ο αριθμός των ζωντανών οργανισμών ( φυτά, ζώα, μικροοργανισμοί κλπ) που είναι γνωστά και έχουν μελετηθεί από τους επιστήμονες αποτελούν ένα μικρό τμήμα του πραγματικού αριθμού που υπάρχει στην βιόσφαιρα της Γης. Το μεγαλύτερο μέρος των άγνωστων οργανισμών βρίσκεται στα είδη των ιών, βακτηρίων και μονοκύτταρων οργανισμών. Πίνακας 8.1. Αριθμός ανώτερων φυτών (γνωστά είδη). Δικοτυλήδονα (Dicots) Μικρές ομάδες(minor groups) Μονοκοτυλήδονα (Monocots) Γυμνόσπερμα (Gymnosperms) 529 Βρυόφυτα (Βryophytes) Πτεριδόφυτα (Ferns) Σύνολο

26 Πίνακας 8.2. Σύνολο των ειδών όλων των ειδών που είναι γνωστά. Έντομα (Insects) Ανώτερα φυτά (higher plants) Άλλα ζώα (other Animals) Μύκητες (Fungi) Πρωτόζωα (Protozoa) Φύκη (Algae) Μονοκύτταροι (Monera) (βακτήρια και παρόμοια είδη) Ioί (Viruses) Σύνολο Πίνακας 8.3. Αριθμός ζωντανών ζώων και μικροοργανισμών που είναι γνωστά (με βάση τις κυριότερες ομάδες). Κολεόπτερα (Coleoptera) Λεπιδόπτερα (Lepidoptera) Υμενόπτερα (Hymenoptera) Δίπτερα (Diptera) Ομόπτερα και Ημίπτερα (Homoptera & Hemiptera) Αραχνίδες (Arachnida) Μικρά έντομα (small Insect orders) Μαλάκια (Mollusca) Άλλες τάξεις αρθρόποδων (other Arthropod classes) Χορδωτά (other Chordates) Πλατυέλμινθες ( Platyhelminithes) Νηματοειδή (Nematoda) Αννελίδες (Annelida) Μικρό φύλα (Minor Phyla) Κνιδόζωα και κτενόφορα (Cnidaria & Ctenophora) Θηλαστικά (Mammalia) Εχινόδερμα (Echinodermata) Σπογγώδη (Porifera) Σύνολο

27 Σχήμα Σχηματική κατανομή των γνωστών ειδών και οργανισμών. 158

28 8.8.Τα Πέντε Φυσικά Βασίλεια Οργανισμών στην Φύση Σχήμα Το φυλογενετικό δένδρο της ζωής στην Γη. Μονήρη, Πρώτιστα, Ζώα, Φυτά, Μύκητες. 159

29 8.9. Βιβλιογραφία 1. Colinvaux P. Ecology. Wiley & Sons, New York, Rambler M. Global Ecology: Towards a Science of the Biosphere. Academic Press, New York, Golley FB. A History of Ecosystem Concept in Ecology. Yale University Press,Yale, Delegge J.-P. Une Histoire de l' Ecologie. La Decouverte, Paris, Hartl DL, Clark AG. Principles of Population Genetics. Sunderland, 2nd ed, Margulis L. Diversity of Life: The Five Kingdoms. Enslow, Hillside, NJ, Margulis L, Schwartz KV, Dolan M. The Illustrated Five Kingdoms. A Guide to the Diversity of Life on Earth. Harper Collins Publs, New York, Rubenstein DI, Wrangham RW, eds. Ecological Aspects of Social Evolution: Birds and Mammals. Princeton University Press, Princeton, Wilson EO, Peter FM, eds. Biodiversity. National Academy Press, Washington, DC, Wilson OE. Sociobiology: The New Synthesis. Harvard University Press, Cambridge, MA, Parker SP. Synopsis and Classification of Living Organisms, vols 2. McGraw-Hill, New York, Cohen JE, Briand F, Newman CM, eds. Community Food Webs. Springer, NewYork, Vermeij GJ. Evolution and Escalation: An Ecological History of Life. Princeton University Press, Princeton, Diamond JM, Case TJ, eds. Community Ecology. Harper & Row, New York, Myers N, ed. The Primary Source: Tropical Forests and Our Future. WW Norton, New York, Ehrlich PR, Rouhgarden J. The Science of Ecology. Macmillan, New York,

30 17. Odum EP. Ecology and Our Endangered Life-Support Systems. Sunderland, MA, Chiras DD. Lessons from Nature: Learning to Live Sustainably on the Earth. Island Press, Washington DC, Chiras DD. Environmental Science. Action for a Sustainable Future. Benjamin/Cummings publs Co, Redwood City, CA, Krebs CJ. Ecology. Harper Collins, New York, 4th ed, Krebs CJ. Ecology: The Experimental Analysis of Distribution and Abundance. Harper and Row, 3nd ed, Krebs CJ. The Message of Ecology. Harper and Row, New York, Krebs CJ, Davies NB. An Introduction to Behavioral Ecology. Blackwell, Oxford, 2nd ed, Chapman JL, Reiss MJ. Ecology: Principles and Applications. Cambridge University Press, Cambridge, Freedman B. Environmental Ecology. Ecological Effects of Pollution, Disturbance and Other Stresses. Academic Press, San Diego, CA, 1989, 2nd ed Kαρανδεινός Μ. Οικολογικές Μέθοδοι : από την Θεωρία στην Πράξη. Γεωργικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Εργ. Οικολογίας και Προστασία του Περιβάλλοντος., Αθήνα, Καρανδεινός Μ. Εισαγωγή στην Πληθυσμιακή Οικολογία. Αθήνα, Χατζημπίρος Κ, Χριστούλας Δ, Ανδρεαδάκης Α. Μαθήματα Οικολογίας. Ε.Μ.Π. Τομέας Υδατικών Πόρων, Υδραυλικών και Θαλασσίων Έργων. Αθήνα, 1995, 2 nd ed Barnes RS, Hughes RN. An Introduction to Marine Ecology. Blackwell Sci Publs, Oxford, 2nd ed Cox CB, Moore PD. Biogeography: An Ecological and Evolutionary Approach. Blackwell, Oxford, 4th ed, Lynch JM, Hobbie JE, eds. Microorganisms in Action: Concepts and Applications in Microbial Ecology. Blackwell, Oxford, Janzen DH. Ecology of Plants in the Tropics. Edward Arnold, London,

31 32. Jordan CF. Nutrient Cycling in Tropical Forest Ecosystems. John Wiley, Chichester, Longhurst AR, Pauly D. Ecology of Tropical Oceans. Academic Press, San Diego, CA, Lovelock J. The Ages of Gaia. Oxford University Press, Oxford, Moss B. Ecology of Fresh Waters: Man and Medium. Blackwell, Oxford, 2nd ed, Pianca ER. Evolutionary Ecology. Harper and Row, New York, Pianca ER. Εξελικτική Οικολογία. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο Κρήτης, Townsend CR. Essentials of Ecology. Wiley-Blackwell, New York, Oxford, 3 rd ed Molles MC. Ecology. Concepts and Applications. McGraw-Hill, New York, 2 nd ed Smith RL. Elements of Ecology. Benjaming Cumming, New York, 6th ed, Woodward FI. Climate and Plant Distribution. Cambridge University Press, Cambridge, Ντάφης Σ. Δασική Οικολογία. Εκδ. Παχούδης-Γιακούλης, Θεσσαλονίκη, Κουσούρης ΘΣ, Αθανασάκης ΑΜ. Περιβάλλον, Οικολογία,Εκπαίδευση. Εκδ. Σαββάλα, Αθήνα, Wilson EO, Bossert WH. Εισαγωγή στην Πληθυσμιακή Οικολογία. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο Κρήτης, Καρανδεινός Μ. Ποσοτικές Οικολογικές Μέθοδοι. Από τη θεωρία στην πράξη. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο Κρήτης,

32 Επιλεγμένη πρόσφατη βιβλιογραφία. Οικολογία 1. Costanza R, Norton BG, Hasle BD., eds. Ecosystem Health. New Goals for Environmental Management. Island Press, Corelo, CA, Townsend CR, Begon M, Harper JL. Essentials of Ecology. Blackwell Publs, Oxford, 2 nd ed., Cotgreave P, Forseth I. Introductory Ecology. Blackwell Publs, Oxford, Instituτe for Environment and Sustainability. European Commission. Joint Research Centre, Italy, 5. Cash DW, Clark WC, Alcock F, et al. Knowledge systems for sustainable development. Proceed Natl Acad Sci, USA, 100(14): , Bergon M, Mortimer M, Thompson D. Population Ecology. Blackwell publs, Oxford, Bush MB. Ecology of a Changing Planet. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ, 3 rd edit., Smith RL, Smith TM. Elements of Ecology. Benjamin Cummings, San Francisco,

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ποιος από τους παρακάτω οργανισμούς χαρακτηρίζεται ως αυτότροφος; 1. αλεπού 2. βάτραχος 3. βελανιδιά 4. ψύλλος. 2. Ποιος από τους παρακάτω παράγοντες χαρακτηρίζεται ως αβιοτικός; 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: Στα τροφικά επίπεδα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Τι ονομάζουμε ροή ενέργειας σε ένα οικοσύστημα; Όσο αναγκαία είναι η τροφοδότηση ενός οικοσυστήματος με ενέργεια, άλλο τόσο αναγκαία είναι η διανομή της στους άλλους οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15 Περιεχόμενα Πρόλογος...11 1. Οργανισμοί...15 1.1 Οργανισμοί και είδη...15 1.1.1 Ιδιότητες των οργανισμών...15 1.1.2 Φαινότυπος, γονότυπος, οικότυπος...17 1.1.3 Η έννοια του είδους και ο αριθμός των ειδών...19

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Διαπνοή είναι η: Α.

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ

2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ 2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΝΩΝΕΙ ΚΥΡΙΩΣΤΟΥΣ ΔΙΑΦΟΡΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΣΕ ΜΙΑ ΒΙΟΚΟΙΝΟΤΗΤΑ; Ο κυριότερος παράγοντας που συνδέει τους οργανισμούς μεταξύ τους είναι η διατροφή τους Ο τρόπος

Διαβάστε περισσότερα

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων ΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Τα φυτά αποκαλούνται ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ επειδή

Διαβάστε περισσότερα

Σε αντίθεση με τις θάλασσες, το νερό των ποταμών δεν περιέχει σχεδόν καθόλου αλάτι - γι' αυτό το λέμε γλυκό νερό.

Σε αντίθεση με τις θάλασσες, το νερό των ποταμών δεν περιέχει σχεδόν καθόλου αλάτι - γι' αυτό το λέμε γλυκό νερό. Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Καστρίου 2013 Tι είναι τα ποτάμια; Τα ποτάμια είναι φυσικά ρεύματα νερού. Δημιουργούνται από το νερό των βροχών και των λιωμένων πάγων, που κατεβαίνει από πιο ψηλές περιοχές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 10 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Στις ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ είναι οι παραγωγικές δυνάμεις ή το αποτέλεσμα των παραγωγικών δυνάμεων που υπάρχουν και δρουν στο φυσικό περιβάλλον και που για τον σημερινό άνθρωπο μπορούν,

Διαβάστε περισσότερα

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. RNA. 9. 10. 21

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. RNA. 9. 10. 21 36,6-5 16/02/2012 6 E. coli 17 18 19 o 16 . 29) 16/02/2012 17 20 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. RNA. 9. 10. 21 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 22 16/02/2012 23 19 20 21 - 16/02/2012 22 44 - - 45 - - + 1 +

Διαβάστε περισσότερα

Βιοποικιλότητα & Αγροτικά Οικοσυστήματα

Βιοποικιλότητα & Αγροτικά Οικοσυστήματα ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΕΘΟΔΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΑΕΙΦΟΡΑ ΑΓΡΟ- ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΕΛΑΙΩΝΑ Χρονική Διάρκεια: Οκτώβριος 2010 Ιούνιος 2014 Προϋπολογισμός:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης.

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

2.4 Ρύπανση του νερού

2.4 Ρύπανση του νερού 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις 2.4 Ρύπανση του νερού 4-1. Ποια ονομάζονται λύματα; Έτσι ονομάζονται τα υγρά απόβλητα από τις κατοικίες, τις βιομηχανίες, τις βιοτεχνίες και τους αγρούς. 4-2. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

Οργανισμοί & θρεπτικές ουσίες 30/12/2014 EVA PAPASTERGIADOU 1

Οργανισμοί & θρεπτικές ουσίες 30/12/2014 EVA PAPASTERGIADOU 1 Κύκλοι των Θρεπτικών - Βιογεωχημικοί Κύκλοι Οργανισμοί & θρεπτικές ουσίες Τα στοιχεία που απαιτούνται για την ανάπτυξη, διατήρηση & αναπαραγωγή των οργανισμών ονομάζονται θρεπτικά, π.χ. φώσφορος (Ρ), άνθρακας

Διαβάστε περισσότερα

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση της Ζώσας Συνιστώσας

Οργάνωση της Ζώσας Συνιστώσας Οργάνωση της Ζώσας Συνιστώσας Αναγωγική Ατμόσφαιρα H 2 S NH 3 CO 2 CH 4 N 2 H 2 0 Διάταξη των Urey και Miller Εκατοστιαία σύσταση οργανικών ενώσεων που προέκυψαν από τα πειράματα με τη διάταξη των Urey

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 23 / 05 /2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ. Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ

Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ. Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ 1 Ονομ/μο φοιτήτριας: Κουκουλιάντα Στυλιανή Αριθμός μητρώου: 7533 Υπεύθυνος καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διεύθυνση Ενεργειακών, Βιομηχανικών και Χημικών Προϊόντων ΓΧΚ Δρ. Χ. Νακοπούλου Βιογεωχημικοί κύκλοι

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις 46 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪ Η-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Χρυσ Σµύρνης 3 : Τηλ.: 2107601470 ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2006 ΘΕΜΑ 1 Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2007 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2007 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς

Διαβάστε περισσότερα

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης ΡΥΠΑΝΣΗ 91 είναι η άμεση ή έμμεση διοχέτευση από τον άνθρωπο στο υδάτινο περιβάλλον ύλης ή ενέργειας με επιβλαβή αποτελέσματα για τους οργανισμούς ( ο ορισμός της ρύπανσης από τον ΟΗΕ ) Ρύποι Φυσικοί (εκρήξεις

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου;

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Δημ. Αλιφραγκής Καθηγητής Εργαστήριο Δασικής Εδαφολογίας ΑΠΘ Αύξηση του ρυθμού δέσμευσης του διοξειδίου του άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Η παραγωγή τροφής

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Η παραγωγή τροφής Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ Η παραγωγή τροφής Καλύπτει τη βασικότερη ανθρώπινη ανάγκη Ιστορικά, η πρώτη αιτία ανθρώπινης παρέµβασης στο φυσικό περιβάλλον Σχετίζεται άµεσα µε τον υπερπληθυσµό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΟΦΙΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ-ΑΛΥΣΙΔΕΣ-ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. Αντλώντας στοιχεία από το διπλανό τροφικό πλέγμα να βρεθούν τα εξής: α. Πόσες και ποιες τροφικές αλυσίδες δημιουργούνται;

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Σοφοκλής Λογιάδης Τι ειναι ρυπανση του νερου -ορισμος Το νερό είναι η πηγή ζωής στον πλανήτη μας. Περίπου το 70% της επιφάνειας του σκεπάζεται με νερό. Από το συνολικό διαθέσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμο καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2.ΣΤΟΙΧΕΙΑΡΥΠΑΝΣΗΣ 2.1 ΠΑΘΟΦΟΝΟΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 2.1.1 ΒΑΚΤΗΡΙΑ 2.1.2 ΙΟΙ 2.1.3 ΠΡΩΤΟΖΩΑ 2.2 ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΔΙΑΛΥΤΕΣ ΣΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 1. Ένας άνθρωπος μολύνθηκε από ένα παθογόνο βακτήριο και δεν εμφάνισε συμπτώματα ασθένειας. Πιθανολογείστε τους λόγους που μπορεί να οφείλεται αυτό. 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Τα κύτταρα που παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΖΑΡΦΤΖΙΑΝ ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. στην εικόνα που ακολουθεί να προσδιορίσετε τους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου)

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 8 Η ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ 1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 2. Καταστάσεις του νερού : το νερό είναι η μοναδική ουσία στη γη που βρίσκεται στη φύση και με τις τρεις μορφές τις (υγρή στερεά

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 2 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Environmental Μεγάλης κλίμακας περιβαλλοντικά προβλήματα Παγκόσμια κλιματική αλλαγή Όξινη βροχή Μείωση στρατοσφαιρικού

Διαβάστε περισσότερα

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης.

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης. Ατμόσφαιρα Η γη, όπως και ολόκληρο το ηλιακό μας σύστημα, αναπτύχθηκε μέσα από ένα τεράστιο σύννεφο σκόνης και αερίων, πριν από 4,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Τότε η γη, περικλειόταν από ένα αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 9: Μεγαδιαπλάσεις Χερσαία Οικοσυστήματα (I) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ?

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? Ο βιολογικος καθαρισμος αφορα την επεξεργασια λυματων, δηλαδη τη διαδικασια μεσω της οποιας διαχωριζονται οι μολυσματικες ουσιες από

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. ΖΗΤΗΜΑ 1 ο

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. ΖΗΤΗΜΑ 1 ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΖΗΤΗΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2.2., 2 η υποενότητα: Τροφικές αλυσίδες, τροφικά πλέγματα, τροφικές πυραμίδες με ομαδοσυνεργατικές δραστηριότητες Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Ενότητα 2.2., 2 η υποενότητα: Τροφικές αλυσίδες, τροφικά πλέγματα, τροφικές πυραμίδες με ομαδοσυνεργατικές δραστηριότητες Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 Ενότητα 2.2., 2 η υποενότητα: Τροφικές αλυσίδες, τροφικά πλέγματα, τροφικές πυραμίδες με ομαδοσυνεργατικές δραστηριότητες Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Να αιτιολογεί την πτωτική ροή της ενέργειας μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50

Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας. Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Ενεργειακή Αξιοποίηση Βιομάζας Δρ Θρασύβουλος Μανιός Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης ΣΕΠ στην ΠΣΕ50 Τι ορίζουμε ως «βιομάζα» Ως βιομάζα ορίζεται η ύλη που έχει βιολογική (οργανική) προέλευση. Πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΤΑΞΗ ΓΕΝ. ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

Γ' ΤΑΞΗ ΓΕΝ. ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 0 Γ' ΤΑΞΗ ΓΕΝ. ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α. Στις ερωτήσεις -5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

1. Ο άνθρακας εισέρχεται στο οικοσύστημα με τη μορφή α. διοξειδίου του άνθρακα. β. μονοξειδίου του άνθρακα. γ. γλυκόζης. δ. πρωτεϊνών.

1. Ο άνθρακας εισέρχεται στο οικοσύστημα με τη μορφή α. διοξειδίου του άνθρακα. β. μονοξειδίου του άνθρακα. γ. γλυκόζης. δ. πρωτεϊνών. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 25 ΜΑΪΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

Σώστε τη γη. Κρεσφόντης Χρυσοσπάθης

Σώστε τη γη. Κρεσφόντης Χρυσοσπάθης Επειδή ο πληθυσμός της γης και οι ανθρώπινες δραστηριότητες αυξάνοντας συνεχώς, χρησιμοποιούμε όλο και περισσότερο γλυκό νερό. Με τον τρόπο αυτό, όπως υποστηρίζουν οι επιστήμονες, το γλυκό νερό ρυπαίνεται

Διαβάστε περισσότερα

1. Ο άνθρακας εισέρχεται στο οικοσύστημα με τη μορφή α. διοξειδίου του άνθρακα. β. μονοξειδίου του άνθρακα. γ. γλυκόζης. δ. πρωτεϊνών.

1. Ο άνθρακας εισέρχεται στο οικοσύστημα με τη μορφή α. διοξειδίου του άνθρακα. β. μονοξειδίου του άνθρακα. γ. γλυκόζης. δ. πρωτεϊνών. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 25 ΜΑΪΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας

Διαβάστε περισσότερα

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Απαντήσεις στις ερωτήσεις: Πρόλογος Το βιβλίο αυτό γράφτηκε για να βοηθήσει το μαθητή της Γ Γυμνασίου στην κατανόηση των θεμελιωδών γνώσεων της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 1 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Οι στόχοι του μαθήματος Η συνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών προοπτικών για την τεχνολογική δραστηριότητα Ευαισθητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2. Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved

Κεφάλαιο 2. Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved Κεφάλαιο 2 1 Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΜΟΡΙΑΚΗ ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΖΩΝΤΑΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ «Οργανική» ένωση αναφέρεται σε ενώσεις του C Συμμετέχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ «ΓΚΡΙΖΕΣ ΖΩΝΕΣ» ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ

ΟΙ «ΓΚΡΙΖΕΣ ΖΩΝΕΣ» ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΟΙ «ΓΚΡΙΖΕΣ ΖΩΝΕΣ» ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ Αναστάσιος Λεγάκις Ζωολογικό Μουσείο, ΤΜ. Βιολογίας, Πανεπ. Αθηνών Διημερίδα: Έτος βιοποικιλότητας, η επόμενη μέρα και η ελληνική πραγματικότητα, Δίκτυο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Click to edit Master subtitle style. Τιμπαλέξης Βασίλης 23/11/10

Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Click to edit Master subtitle style. Τιμπαλέξης Βασίλης 23/11/10 Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Click to edit Master subtitle style Τιμπαλέξης Βασίλης ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΦΟΡΜΗΣΗΣ Αρχικά, επιδιώκουμε να ερευνήσουμε τις γνώσεις των παιδιών γύρω από το νερό, τον όγκο που καταλαμβάνει στη

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις βιολογίας γ γυμνασίου

Ερωτήσεις βιολογίας γ γυμνασίου Ερωτήσεις βιολογίας γ γυμνασίου Κεφ. 1. Οργάνωση της ζωής βιολογικά συστήματα 1.1. Τα μόρια της ζωής 1. Ποια η σχέση οργανισμών και άβιων αντικειμένων; Οι οργανισμοί, όπως και τα άβια αντικείμενα, είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων. Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ

ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων. Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ ΗΜΕΡΙΔΑ Σ.Π.Ε.Λ. AGROTICA, 2010 Γεωργία και Κλιματική Αλλαγή: O Ρόλος των Λιπασμάτων Δρ. ΔΗΜ. ΑΝΑΛΟΓΙΔΗΣ 1 ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΠΑΡΚΕΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ OΜΩΣ, Η ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ (όπως όλες

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου»

Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου» Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου» Επιβλέπουσα καθηγήτρια: κ.τρισεύγενη Γιαννακοπούλου Ονοματεπώνυμο: Πάσχος Απόστολος Α.Μ.: 7515 Εξάμηνο: 1 ο Το φαινόμενο

Διαβάστε περισσότερα

Τα βασικά της διεργασίας της

Τα βασικά της διεργασίας της Τα βασικά της διεργασίας της ενεργού ιλύος Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων 1 Γιατί είναι απαραίτητη η επεξεργασία Για

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό κάθε µίας από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Αντίθετα οι φωτοσυνθετικοί,

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ 3η εξεταστική περίοδος από 29/03/15 έως 19/04/15 γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 7 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 7 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 7 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΔΕΥΤΕΡΑ 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΘΕΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα αντισώματα εκκρίνονται

Διαβάστε περισσότερα

Κλιματικές αλλαγές σε σχέση με την οικονομία και την εναλλακτική μορφή ενέργειας. Μπασδαγιάννης Σωτήριος - Πετροκόκκινος Αλέξανδρος

Κλιματικές αλλαγές σε σχέση με την οικονομία και την εναλλακτική μορφή ενέργειας. Μπασδαγιάννης Σωτήριος - Πετροκόκκινος Αλέξανδρος Κλιματικές αλλαγές σε σχέση με την οικονομία και την εναλλακτική μορφή ενέργειας Μπασδαγιάννης Σωτήριος - Πετροκόκκινος Αλέξανδρος Ιούνιος 2014 Αρχή της οικολογίας ως σκέψη Πρώτος οικολόγος Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα