«ΜΕΛΕΤΗ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΡΗΞΕΩΣ ΑΘΗΡΩΜΑΤΙΚΗΣ ΠΛΑΚΑΣ»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«ΜΕΛΕΤΗ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΡΗΞΕΩΣ ΑΘΗΡΩΜΑΤΙΚΗΣ ΠΛΑΚΑΣ»"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΒΑΣΙΚΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ «ΜΕΛΕΤΗ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΡΗΞΕΩΣ ΑΘΗΡΩΜΑΤΙΚΗΣ ΠΛΑΚΑΣ» ΑΛΕΞΟΠΟΥΛΟΣ ΑΛΕΞΑΝ ΡΟΣ Ιατρός Τριµελής συµβουλευτική επιτροπή Ι. ΒΑΡΑΚΗΣ Καθηγητής, Τµήµα Ιατρικής Ε. ΠΑΠΑ ΑΚΗ Αν. Καθηγήτρια, Τµήµα Ιατρικής Μ. ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ Επ. Καθηγήτρια, Τµήµα Ιατρικής ΠΑΤΡΑ 2005

2 i ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ «ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡ ΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ» ΑΓΓΕΙΑ...1 Α) Αρτηρίες...2 Β) Φλέβες Γ) Λεµφαγγεία ΕΝ ΟΘΗΛΙΟ. 7 Α) Σχέση αλληλεπίδρασης ενδοθηλίου και λευκοκυττάρων Β) Ενδοθήλιο και ρύθµιση του αγγειακού τόνου Γ) Αιµοστατικές και ινωδολυτικές λειτουργίες ενδοθηλιακών κυττάρων.. 13 ΜΑΚΡΟΦΑΓΑ ΚΥΤΤΑΡΑ ΛΕΙΑ ΜΥΪΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ.17 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΞΩΚΥΤΤΑΡΙΑΣ ΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΣΥΝ ΕΣΗΣ Α) Κολλαγόνο Β) Ελαστικές ίνες. 19 Γ) Γλυκοπρωτεΐνες...19 ) Πρωτεογλυκάνες Ε) Καντχερίνες..20 ΣΤ) Ιντεγκρίνες. 21 ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΙ ΙΩΝ «ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΥΝΣΗ» Ορισµοί έννοιες Επιδηµιολογικά στοιχεία Ιστορική αναδροµή - Θεωρίες αθηρογένεσης Αιτιολογία παράγοντες κινδύνου Παθογένεια της νόσου Πειραµατικά µοντέλα Κατάταξη αθηροσκληρυντικών αλλοιώσεων Φάσεις ανάπτυξης αθηροσκληρυντικής πλάκας....37

3 ii «ΑΣΤΑΘΕΙΑ» ΚΑΙ «ΡΗΞΗ» ΤΗΣ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΥΝΤΙΚΗΣ ΒΛΑΒΗΣ» Κλινική συµπεριφορά αθηροσκληρυντικών αλλοιώσεων Ορισµός «ρήξης της πλάκας». 39 Ορισµός - έννοια «ασταθούς πλάκας» Λιπιδικός πυρήνας Ινώδες περίβληµα. 41 Ευάλωτος ασθενή Ρήξη πλάκας και ασυνεχής εξέλιξη αθηρώµατος...43 Σχηµατισµός τοιχωµατικού θρόµβου χωρίς προφανή ρήξη της πλάκας Παθοφυσιολογικά γεγονότα µετά τη ρήξη της πλάκας.. 45 Πειραµατικά µοντέλα...45 Φλεγµονή, αθηροσκλήρυνση και κλινικά συµβάµατα...46 Απάντηση στην οξεία φάση.46 Η φλεγµονή προκαλεί ποικίλες µορφές ρήξης της πλάκας Προέλευση φλεγµονωδών κυττάρων...49 Παράγοντες αστάθειας και ρήξης της πλάκας...49 «ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΣΤΑΘΕΙΑΣ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΥΝΤΙΚΗΣ ΒΛΑΒΗΣ»...51 ΕΝ ΟΘΗΛΙΑΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ Παραγωγή ΝΟ.. 51 Ενδογενείς αναστολείς NOS III...53 NF-Kβ...54 ΜΑΚΡΟΦΑΓΑ ΚΥΤΤΑΡΑ LDLs και scavenger υποδοχείς µακροφάγων Ρόλος των µακροφάγων στη ρήξη της πλάκας ΛΕΙΑ ΜΥΪΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ.60 Ενδοκυττάρια σηµατοδότηση κατά τη µετανάστευση των ΛΜΚ έναντι του πολλαπλασιασµού τους..60 Απόπτωση ΛΜΚ και ρήξη της πλάκας ΑΛΛΑ ΚΥΤΤΑΡΑ...63 Μαστοκύτταρα Λεµφοκύτταρα.. 65 Αιµοπετάλια.. 67 ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΚΗ ΡΥΘΜΙΣΗ.. 69 Παράγοντες ανοσολογικής ρύθµισης.. 69 Πολυµορφισµοί TLR4 και αθηρογένεση Αντιφλεγµονώδεις παράγοντες και δραστηριότητα της νόσου

4 Καταστολή ανοσολογικής απάντησης και αθηροσκλήρυνση Ενεργητική και παθητική ανοσοποίηση ΦΛΕΓΜΟΝΩ ΕΙΣ ΜΕΣΟΛΑΒΗΤΕΣ...73 Χηµειοκίνες...73 TGFβ. 76 CD Άλλοι φλεγµονώδεις µεσολαβητές Σύνοψη αλληλεπίδρασης φλεγµονής και µεταβολισµού ΠΡΩΤΕΑΣΕΣ ΚΑΙ ΡΗΞΗ ΤΗΣ ΠΛΑΚΑΣ.79 MMPs Πρωτεάσες κυστεΐνης Μεσολαβητές ινωτικής εξεργασίας Θεραπευτικές προοπτικές...87 Συµπέρασµα.. 87 ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΠΗΞΗΣ...89 Υπεύθυνοι παράγοντες TF (Ιστικός παράγοντας) ΑΠΟΤΙΤΑΝΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΥΝΤΙΚΗ ΒΛΑΒΗ...92 ΝΕΟΑΓΓΕΙΩΣΗ ΣΤΗΝ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΥΝΤΙΚΗ ΒΛΑΒΗ.94 Συσχέτιση νεοαγγείωσης και αθηροσκλήρυνσης Παράγοντες που ευοδώνουν τη νεοαγγείωση...95 ΑΠΟΠΤΩΣΗ...96 Απόπτωση στο τοίχωµα των αγγείων και αθηροσκλήρυνση Ενδοθηλιακά κύτταρα.. 97 Αγγειακά λεία µυϊκά κύτταρα εδοµένα σχετικά µε απόπτωση σε άλλους κυτταρικούς τύπους REMODELING..104 Το αγγειακό remodeling στην αθηροσκλήρυνση Remodeling και ρήξη της βλάβης Αγγειακές επεµβάσεις και παθοβιολογία της επαναστένωσης.105 ΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ Πειραµατικές µελέτες Shear stress ως προγνωστικός παράγοντας στην αθηροσκλήρυνση Βιολογικοί παράγοντες που επηρεάζουν τη σταθερότητα της πλάκας Θεραπευτικές προοπτικές ΥΠΟΤΡΟΠΙΑΖΟΥΣΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ Λοιµώδεις παράγοντες και αθηροσκλήρυνση iii

5 iv ΟΡΜΟΝΙΚΟΙ ΥΠΟ ΟΧΕΙΣ Πυρηνικοί υποδοχείς: νέοι στόχοι για θεραπεία και πρόληψη αθηροσκλήρυνσης Οιστρογόνα.116 ΓΟΝΙ ΙΑΚΟ ΕΠΙΠΕ Ο Μοριακή γενετική της αθηροσκλήρυνσης Πειραµατικές προσεγγίσεις Γονιδιακό προφίλ και αστάθεια της πλάκας Νεότερα δεδοµένα..121 «ΙΑΦΟΡΕΣ ΑΓΓΕΙΩΝ» ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΥΝΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΚΕΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕ Ο ΟΡΓΑΝΩΝ. 122 Επιδηµιολογία 122 Αθηροσκλήρυνση στεφανιαίων αγγείων Αθηροσκλήρυνση εγκεφαλικών αγγείων Αθηροσκλήρυνση αορτής Αθηροσκλήρυνση νεφρικών αρτηριών..124 Περιφερική αρτηριακή νόσος Παράγοντες κινδύνου Γενετικό υπόβαθρο Αποφάσεις και θεραπεία «ΕΓΚΑΙΡΗ ΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ» ΕΓΚΑΙΡΗ ΙΑΓΝΩΣΗ Φλεγµονώδεις δείκτες ως εκτιµητές κινδύνου αθηροσκλήρυνσης και σχετικών επιπλοκών Απεικονιστικές τεχνικές Γενετική διάγνωση ΘΕΡΑΠΕΙΑ 130 ΤΟΠΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟ ΟΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Βελτιώνοντας τη σταθερότητα της πλάκας ο νέος θεραπευτικός στόχος. 131 Θεραπευτικοί παράγοντες Ενδογενείς αντιφλεγµονώδεις οδοί και θεραπευτική αξιοποίηση τους 137 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

6 1 «ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡ ΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ» ΑΓΓΕΙΑ Το αγγειακό σύστηµα του ανθρώπινου σώµατος αποτελείται από ένα εκτεταµένο δίκτυο αρτηριών, τριχοειδών και φλεβών µέσω του οποίου διατηρείται η οµοιόσταση των κυττάρων. Παρά τις όποιες διαφορές σε επίπεδο οργάνων και συστηµάτων τα αγγεία εµφανίζουν µια κοινή ιστολογική οργάνωση η οποία παρατίθεται παρακάτω. Σε γενικές γραµµές τα περισσότερα αγγεία αποτελούνται από τρεις διακριτές περιοχές. Ο έσω χιτώνας, συνήθως το λεπτότερο στρώµα, αποτελείται από µια στοιβάδα ενδοθηλιακών κυττάρων καθηλωµένη πάνω στη βασική µεµβράνη. Κάτω από αυτήν υφίσταται ένα υπενδοθηλιακό ινολιπώδες στρώµα συνδετικού ιστού και το έσω ελαστικό πέταλο το οποίο παρέχει ευκαµψία και σταθερότητα για τα ενδοθηλιακά κύτταρα. Το ενδοθήλιο επηρεάζει τον αγγειακό τόνο µέσω διαντίδρασης µε τα στοιχεία του περιφερικού νευρικού συστήµατος και εµπλέκεται στις διαδικασίες πήξης και θροµβόλυσης. Η επιφάνεια των ενδοθηλιακών κυττάρων καλύπτεται από ένα στρώµα επιφανειακής γλυκοπρωτεΐνης (γλυκοκάλυκας) το οποίο είναι µεταβολικά ενεργό και παρέχει έναν ηλεκτρικά φορτισµένο φραγµό στην διενδοθηλιακή δίοδο των κυττάρων του αίµατος. Ο µέσος χιτώνας περιέχει κυρίως λεία µυϊκά κύτταρα και ελαστικές ίνες. Είναι περισσότερο ανεπτυγµένος στα µεγάλα αγγεία όπου ο όγκος του αίµατος είναι µεγαλύτερος. Ένα άλλο στρώµα που συναντούµε στην περιοχή αυτή είναι το έξω ελαστικό πέταλο που παρέχει δοµική υποστήριξη. Η τελευταία και πιο εξωτερική στοιβάδα είναι ο έξω χιτώνας που αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από ινοελαστικό συνδετικό ιστό. Εδώ παρατηρούνται πλέγµατα λεµφαγγείων και νεύρων καθώς και τα τροφοφόρα αγγεία που ενισχύουν την διάχυση των θρεπτικών ουσιών στα µεγάλης διαµέτρου αγγεία.[9] (Σχήµα)

7 2 Α) ΑΡΤΗΡΙΕΣ Η αρχιτεκτονική του κυκλοφορικού συστήµατος ποικίλλει αντικατοπτρίζοντας τις ιδιαίτερες λειτουργικές απαιτήσεις διαφορετικών περιοχών. Το τοίχωµα των αρτηριών είναι παχύτερο από το αντίστοιχο των φλεβών ώστε να µπορεί να αντισταθµίζει τα ισχυρά, παλλόµενα κύµατα πιέσεων που υφίσταται. (Σχήµα) Το πάχος του αρτηριακού τοιχώµατος σταδιακά µειώνεται καθώς τα αγγεία γίνονται µικρότερα, όµως η αναλογία πάχους προς διάµετρο αυλού γίνεται µεγαλύτερη. Οι φλέβες έχουν µεγαλύτερη διάµετρο, µεγαλύτερο αυλό και λεπτότερο τοίχωµα. Οι αρτηρίες χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες µε βάση το µέγεθος και τα δοµικά χαρακτηριστικά τους: 1. Στις µεγάλες ή ελαστικές αρτηρίες, που περιλαµβάνουν την αορτή και τους µεγάλους κλάδους της (ανώνυµος, υποκλείδια, κοινή καρωτίδα, λαγόνια και πνευµονικές). 2. Στις µέσου µεγέθους ή µυϊκές αρτηρίες, που περιλαµβάνουν άλλους κλάδους της αορτής, όπως στεφανιαίες και νεφρικές. 3. Στις µικρές αρτηρίες (διάµετρος <2mm), που κατανέµονται στους ιστούς και τα όργανα.

8 Τα βασικά συστατικά του τοιχώµατος των αγγείων είναι τα ενδοθηλιακά κύτταρα, τα λεία µυϊκά κύτταρα και η εξωκυττάρια ουσία που περιλαµβάνει ελαστικές ίνες, κολλαγόνο και πρωτεογλυκάνες. ιατάσσονται σε συγκεντρικά στρώµατα, τον έσω χιτώνα (που ευρίσκεται σε επαφή µε τον αυλό), το µέσο χιτώνα και τον έξω χιτώνα ( που διακρίνεται κυρίως στα µεγαλύτερα αγγεία). Στις φυσιολογικές αρτηρίες, ο έσω χιτώνας αποτελείται από µια σειρά ενδοθηλιακών κυττάρων µε ελάχιστο υποκείµενο συνδετικό ιστό. ιαχωρίζεται από το µέσο χιτώνα µε µια πυκνή ελαστική µεµβράνη που καλείται έσω ελαστική µεµβράνη. Στις περισσότερες αρτηρίες, το εξωτερικό όριο του µέσου χιτώνα καθορίζεται από την έξω ελαστική µεµβράνη. Στις µεγάλες και µέσου µεγέθους αρτηρίες, τα στρώµατα των λείων µυϊκών ινών του µέσου χιτώνα κοντά στον αυλό εξαρτώνται από εκείνον ως προς τη διάχυση οξυγόνου και άλλων θρεπτικών παραγόντων. Η διάχυση διευκολύνεται από θυρίδες στην έσω ελαστική µεµβράνη. Καθώς η διάχυση από τον αυλό δεν επαρκεί για το εξωτερικό τµήµα των µεγάλων και µέσου µεγέθους αρτηριών, µικρά αρτηρίδια διαπερνούν την έξω ελαστική µεµβράνη και αρδεύουν το εξωτερικό τµήµα του µέσου χιτώνα. Αυτά τα αγγεία καλούνται τροφοφόρα αγγεία. (Σχήµα) 3

9 4 Η σχετική κατανοµή των βασικών συστατικών ποικίλλει κατά µήκος του αρτηριακού συστήµατος και αυτό οφείλεται σε τοπική προσαρµογή στις µηχανικές και µεταβολικές ανάγκες. Στις ελαστικές αρτηρίες, ο µέσος χιτώνας είναι πλούσιος σε ελαστικές ίνες κατανεµηµένες σε συµπαγή στρώµατα που εναλλάσσονται µε στρώµατα ΛΜΚ. Το ελαστικό στοιχείο επιτρέπει στην αορτή να διαστέλλεται κατά τη διάρκεια της καρδιακής συστολής και να επανέρχεται κατά τη συστολική φάση του καρδιακού κύκλου για τη διατήρηση της αιµάτωσης στην περιφέρεια. Με το πέρασµα του χρόνου, η αορτή χάνει την ελαστικότητα της και δε διαστέλλεται επαρκώς οπότε η ΑΠ αυξάνεται. Ως εκ τούτου, οι αρτηρίες των γηραιότερων ατόµων γίνονται προοδευτικά ελικοειδείς και διατεταµένες. Ο εξωτερικός χιτώνας είναι σχετικά υπανάπτυκτος και περιέχει ελαστικές και κολλαγόνες ίνες. Στις µέσου µεγέθους αρτηρίες, ο έσω χιτώνας είναι καλά αναπτυγµένος και ο µέσος χιτώνας αποτελείται κυρίως από ΛΜΚ που διατάσσονται σπειροειδώς ή κυκλικά. Η ελαστίνη περιορίζεται στην έσω και έξω ελαστική µεµβράνη. Ο εξωτερικός χιτώνας αποτελείται από κολλαγόνες και ελαστικές ίνες, ινοβλάστες και λιποκύτταρα. Τα αρτηρίδια είναι οι µικρότεροι κλάδοι των αρτηριών µε διάµετρο<0,5mm. Η υπενδοθηλιακή στοιβάδα είναι πολύ λεπτή και λείπει η έσω ελαστική µεµβράνη εκτός από τα µεγαλύτερα αρτηρίδια. Ο µέσος χιτώνας αποτελείται από 1-5 στοιβάδες ΛΜΚ ενώ ο εξωτερικός χιτώνας είναι λεπτός και δεν παρουσιάζει έξω ελαστική µεµβράνη. Αλλαγές στην κατάσταση συστολής των ΛΜΚ του µέσου χιτώνα προκαλούν δραµατικές αλλαγές στη διάµετρο του αυλού ρυθµίζοντας τη συστηµατική ΑΠ και την κατανοµή του αίµατος. Ορισµένες παθολογικές αλλοιώσεις αφορούν αρτηρίες συγκεκριµένου µεγέθους. Για παράδειγµα, η αθηροσκλήρυνση επηρεάζει κυρίως ελαστικές και µυϊκές αρτηρίες, η υπέρταση µικρές µυϊκές αρτηρίες και αρτηρίδια και ορισµένοι τύποι αγγειΐτιδας σχετίζονται µε συγκεκριµένα τµήµατα αγγείων. Τα τριχοειδή έχουν, κατά προσέγγιση, τη διάµετρο ενός ερυθρού αιµοσφαιρίου (7-8µm) και έχουν λεπτό τοίχωµα. Καλυπτόµενα από ενδοθηλιακά κύτταρα, τα τριχοειδή υποστηρίζονται εξωτερικά από µια λεπτή βασική µεµβράνη. Ο µέσος και ο έξω χιτώνας απουσιάζουν. Σε διάφορες θέσεις κατά µήκος των τριχοειδών υπάρχουν µεσεγχυµατικά κύτταρα µε µακριές κυτταροπλασµατικές αποφυάδες, που περιβάλλουν

10 5 κατά ένα µέρος τα ενδοθηλιακά κύτταρα. Αυτά τα περικύτταρα περικλείονται από το δικό τους βασικό υµένα, ο οποίος µπορεί να συγχέεται µε αυτόν των ενδοθηλιακών κυττάρων. Έχουν µεγάλο δυναµικό µεταµόρφωσης σε άλλα κύτταρα. Περιέχουν µυοσίνη, ακτίνη και τροποµυοσίνη, στοιχεία που συνηγορούν πειστικά, ότι αυτά τα κύτταρα έχουν επίσης συσταλτική λειτουργία. Η αργή αιµατική ροή, η µεγάλη επιφάνεια και το µικρό πάχος τα καθιστούν ιδανικά για τη θρέψη των ιστών. Η δοµή τους ποικίλλει σε διαφορετικές περιοχές, κυρίως όσο αφορά τη συνέχεια του ενδοθηλίου και της βασικής µεµβράνης. Τα τριχοειδή των µυών, της καρδιάς, των πνευµόνων, του δέρµατος και του ΚΝΣ έχουν στρώµα συνεχούς ενδοθηλίου. Αντίθετα, στους ενδοκρινείς αδένες, τα νεφρικά σπειράµατα και τη γαστρεντερική οδό, το ενδοθήλιο είναι θυριδωτό επιτρέποντας τη ταχεία µεταφορά υγρών και µεγάλων µορίων. Ορισµένα τριχοειδή αγγειακά κανάλια (κολποειδή) παρουσιάζουν ασυνεχές ενδοθήλιο µε τµηµατική ή απούσα βασική µεµβράνη, όπως στο ήπαρ, σπλήνα και µυελό των οστών, διευκολύνοντας τη δίοδο των κυττάρων µέσω του τοιχώµατος. Β) ΦΛΕΒΕΣ Το αίµα επιστρέφει στην καρδιά, αρχικά, µέσω των µετατριχοειδικών φλεβιδίων και εν συνεχεία µέσω του µικρού, µέσου και µεγάλου µεγέθους φλεβών. Τα µετατριχοειδικά φλεβίδια είναι σηµαντικό σηµείο ανταλλαγής ουσιών µεταξύ του αυλού των αγγείων και των περιβαλλόντων ιστών. Σε αρκετά είδη φλεγµονής η διαπίδυση των λευκοκυττάρων γίνεται επιλεκτικά στα φλεβίδια αυτά. Οι φλέβες είναι µεγάλης διαµέτρου, λεπτοτοιχωµατικά αγγεία όπου η έσω ελαστική µεµβράνη και ο µέσος χιτώνας δεν έχουν αναπτυχθεί επαρκώς. ιαθέτουν µεγάλη χωρητικότητα µε αποτέλεσµα τα 2/3 του συνολικού όγκου αίµατος να ευρίσκονται στη φλεβική κυκλοφορία. Έχουν ανεπαρκή δοµική υποστήριξη και προδιατίθενται σε ανώµαλη διάταση, συµπίεση και εύκολη διήθηση από όγκους και φλεγµονώδεις εξεργασίες. Η ανάστροφη ροή αποφεύγεται χάρη στις βαλβίδες που υπάρχουν σε αρκετές φλέβες, ιδιαίτερα αυτές των κάτω άκρων. Τα φλεβίδια είναι µικρά αγγεία µε διάµετρο 0,2-1mm. Χαρακτηρίζονται από εσωτερικό χιτώνα που αποτελείται από ενδοθήλιο, ένα λεπτό µέσο χιτώνα, που µπορεί να αποτελείται από λίγες κυτταρικές στοιβάδες ΛΜΚ, ή µπορεί και να λείπουν και από εξωτερική στοιβάδα που είναι και η παχύτερη και σχηµατίζεται από συνδετικό ιστό πλούσιο σε ίνες κολλαγόνου. Τα περικύτταρα συναντώνται συχνά στα µετατριχοειδή φλεβίδια.

11 6 Με εξαίρεση τα κύρια στελέχη, οι περισσότερες φλέβες είναι µικρού ή µέσου µεγέθους και έχουν διάµετρο 1-9mm. Ο έσω χιτώνας έχει, συνήθως, λεπτή υπενδοθηλιακή στοιβάδα, αλλά αυτή µπορεί ενδεχοµένως να λείπει. Ο µέσος χιτώνας αποτελείται από µικρές δεσµίδες ΛΜΚ ανάµικτων µε δικτυωτές ίνες και ένα λεπτοϋφασµένο δίκτυ ελαστικών ινών. Η εξωτερική στοιβάδα από κολλαγόνο είναι καλά ανεπτυγµένη. Στις µεγάλες φλέβες ο µέσος χιτώνας είναι πολύ λεπτότερος µε λίγες στοιβάδες ΛΜΚ και άφθονο συνδετικό ιστό. Η εξωτερική στοιβάδα είναι η παχύτερη και ο καλύτερα αναπτυγµένος χιτώνας. Γ) ΛΕΜΦΑΓΓΕΙΑ Τα λεµφαγγεία είναι λεπτοτοιχωµατικά κανάλια που καλύπτονται µε ενδοθήλιο και απάγουν υγρό από το διάµεσο χώρο στο αίµα. Αποτελούν σηµαντική οδό διασποράς νόσου, κυρίως βακτηρίων και καρκινικών κυττάρων. Τα λεµφικά τριχοειδή ξεκινούν από τους διάφορους ιστούς σαν λεπτά αγγεία µε τυφλό άκρο. Αποτελούνται από µια µόνη στοιβάδα ενδοθηλίου. εν έχουν θυρίδες στα ενδοθηλιακά τους κύτταρα ή αποφρακτική ζώνη µεταξύ γειτονικών κυττάρων και δεν έχουν πρακτικά βασικό υµένα. Η συστολή των ενδοθηλιακών κυττάρων επιτρέπει την είσοδο µεγάλων ποσών υγρού των ιστών προς το λεµφικό σύστηµα. Αυτά τα λεπτά αγγεία τελικά συγκλίνουν και τελειώνουν σε δυο µεγάλους αγωγούς, τον µείζονα θωρακικό πόρο και τον δεξιό λεµφικό πόρο (ελάσσονα). Ο µείζων θωρακικός πόρος αδειάζει στην ένωση της αριστερής έσω σφαγίτιδας φλέβας µε την αριστερή υποκλείδια φλέβα και ο ελάσσων θωρακικός πόρος στη συµβολή της δεξιάς υποκλείδιας και της δεξιάς έσω σφαγίτιδας φλέβας. Στη διαδροµή των λεµφικών αγγείων παρεµβάλλονται οι λεµφαδένες. Τα µεγάλα λεµφικά αγγεία έχουν δοµή όµοια µε αυτή των φλεβών, εκτός του ότι έχουν λεπτότερα τοιχώµατα και απουσιάζει η ξεκάθαρη διάκριση µεταξύ των τριών χιτώνων. Όπως οι φλέβες, έχουν πολυάριθµες εσωτερικές βαλβίδες. Οι λεµφικοί πόροι παρουσιάζουν ενίσχυση των ΛΜΚ στο µέσο χιτώνα. [73]

12 ΕΝ ΟΘΗΛΙΟ Το αγγειακό ενδοθήλιο αποτελεί περίπου το 1% της µάζας του σώµατος (1 kg) και καταλαµβάνει µια επιφάνεια περίπου 5000m 2. Ο φυσιολογικός χρόνος ζωής του ανθρώπινου ενδοθηλιακού κυττάρου είναι κατά προσέγγιση 30 έτη. [47] Τα ενδοθηλιακά κύτταρα σχηµατίζουν ένα µονό στρώµα που καλύπτει ολόκληρο το αγγειακό σύστηµα (ενδοθήλιο). Τα ενδοθηλιακά κύτταρα είναι πολυγωνικά, επιµήκη κύτταρα που περιέχουν αρκετά πινοκυτταρικά κυστίδια και σχηµατίζουν συνάψεις µε τα γειτονικά τους. Περιέχουν τα σωµάτια Weibel Palade τα οποία αποτελούν µεµβρανικές δοµές αποθήκευσης του vwf. Αναγνωρίζονται ανοσοϊστοχηµικά µε αντίσωµα έναντι του vwf και διάφορα αντιγόνα όπως το CD31. Έχουν την ικανότητα να αντιδρούν σε ποικίλα ερεθίσµατα προσαρµόζοντας ορισµένες από τις βασικές λειτουργίες τους και εκφράζοντας νέες δυνατότητες. Ο όρος «δυσλειτουργία του ενδοθηλίου» χρησιµοποιείται συχνά για να περιγράψει αρκετά είδη δυνητικά αναστρέψιµων αλλαγών στη λειτουργική κατάσταση των ενδοθηλιακών κυττάρων που συµβαίνουν σε απάντηση διαφόρων περιβαλλοντικών ερεθισµάτων. Ορισµένες από αυτές τις αλλαγές καλούνται αυθαίρετα «διέγερση του ενδοθηλίου» και αποτελούν τις αιφνίδιες, αναστρέψιµες µεταβολές που είναι ανεξάρτητες της σύνθεσης νέων πρωτεϊνών. Κλασσικά παραδείγµατα είναι οι ενδοθηλιακές αλλαγές που προκαλούνται από την ισταµίνη, σεροτονίνη και άλλους αγγειοδραστικούς µεσολαβητές που προκαλούν αυξηµένη διαπερατότητα, αναστολή απελευθέρωσης ΝΟ και επανακατανοµή της γλυκοπρωτεΐνης πρόσφυσης Ρ-σελεκτίνη. Άλλες µεταβολές ονοµάζονται «ενεργοποίηση του ενδοθηλίου» και αντικατοπτρίζουν αλλαγές στη γονιδιακή έκφραση και πρωτεϊνοσύνθεση που λαµβάνουν χώρα µέσα σε ώρες ή ηµέρες. Η «ενεργοποίηση του ενδοθηλίου» αποτελεί κρίσιµη διαδικασία στην παθογένεση των αγγειακών νόσων διότι επάγεται από ερεθίσµατα που συµµετέχουν στην αγγειακή βλάβη και καταλήγει σε αντιδράσεις που επηρεάζουν την έναρξη και εξέλιξη των αγγειακών αλλοιώσεων. Επαγωγείς της ενδοθηλιακής ενεργοποίησης είναι οι ακόλουθοι: Κυτοκίνες και βακτηριακά προϊόντα που προκαλούν φλεγµονώδεις βλάβες και σηπτικό shock. Αιµοδυναµικό stress και προϊόντα λιπιδίων που κατέχουν σηµαντική θέση στην παθογένεια της αθηροσκλήρυνσης. Προϊόντα γλυκοζυλίωσης (AGEs), ιοί, συστατικά του συµπληρώµατος και υποξία. (Σχήµα) 7

13 8 Τα ενεργοποιηµένα ενδοθηλιακά κύτταρα, µε τη σειρά τους, παράγουν µόρια πρόσφυσης, κυτοκίνες, αυξητικούς παράγοντες, αγγειοδραστικά µόρια, παράγοντες MHC, προπηκτικούς και αντιπηκτικούς παράγοντες και µια ποικιλία άλλων προϊόντων µε βιολογική δραστηριότητα. Μια οδός που φαίνεται να διαµεσολαβεί την έκφραση πολλών γονιδίων κατά την ενδοθηλιακή ενεργοποίηση είναι ο NF-kB. Αρκετοί από τους ενεργοποιητές των ενδοθηλιακών κυττάρων έχουν την ικανότητα να παράγουν οξειδωτικό stress το οποίο, ως γνωστό, ενεργοποιεί τον NF-kB. [73] Το ενδοθήλιο αποτελεί ένα µακροµοριακό φραγµό. ιάφορα στοιχεία καθορίζουν την ακεραιότητα και διαπερατότητα του. Αυτά περιλαµβάνουν: 1. Μεσοκυττάριες συνάψεις 2. Πρωτεΐνες πρόσδεσης κυτταρικής επιφάνειας 3. Ηλεκτρικό φορτίο µεµβρανών 4. Σύσταση βασικής µεµβράνης Το σηµαντικότερο στοιχείο είναι οι µεσοκυττάριες συνάψεις που περιλαµβάνουν τις στενές συνάψεις, τις χασµατικές συνάψεις και τις ζώνες πρόσφυσης. [47] (Πίνακας) Τύποι ενδοθηλιακών συνάψεων και δοµικών πρωτεϊνικών στοιχείων ΤΥΠΟΣ ΣΥΝΑΨΗΣ ΟΜΙΚΕΣ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Στενές συνάψεις Occludin, ZO-1 (zona occluden-1), ZO-2, cingulin, rab13 Χασµατικές συνάψεις Connexons [connexin (Co) 37, Co40, Co43] Ζώνες πρόσφυσης Cadherins (N-cadherin, P-cadherin, E- cadherin, VE-cadherin)

14 9 Σηµαντική φυσική δύναµη που δρα πάνω στο ενδοθήλιο είναι το stress αιµατικής ροής (shear stress) που επηρεάζει σηµαντικά τη µορφολογία τους. Σε ευθέα τµήµατα αγγείων το σχήµα τους είναι ελλειψοειδές και διατάσσονται παράλληλα στη ροή του αίµατος. Σε σηµεία διαταραγµένης ροής, όπως διχασµοί αγγείων, τα ενδοθηλιακά κύτταρα έχουν πολυγωνικό σχήµα, έλλειψη προσανατολισµού και παρουσιάζουν αυξηµένη διαπερατότητα σε διάφορα µακροµόρια, µεταξύ των οποίων και την LDL. Η αθηροσκλήρυνση επισυµβαίνει σε περιοχές που εκτίθενται σε χαµηλό shear stress και κατά συνέπεια µε µικρό αριθµό στενών συνάψεων. [47] (Σχήµα) [39] Α) ΣΧΕΣΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙ ΡΑΣΗΣ ΕΝ ΟΘΗΛΙΟΥ ΚΑΙ ΛΕΥΚΟΚΥΤΤΑΡΩΝ Τα µόρια πρόσφυσης που διαµεσολαβούν την προσκόλληση των λευκοκυττάρων στο ενδοθήλιο ανήκουν σε τέσσερις κύριες οικογένειες: Σελεκτίνες Συνδέτες σελεκτινών Ιντεγκρίνες Μέλη της υπεροικογένειας των ανοσοσφαιρινών

15 10 Παρακάτω, γίνεται αναλυτική περιγραφή των κυριότερων µορίων που χαρακτηρίζουν τα ενδοθηλιακά κύτταρα και τα λευκοκύτταρα. ΣΕΛΕΚΤΙΝΕΣ ΚΑΙ ΣΥΝ ΕΤΕΣ ΣΕΛΕΚΤΙΝΩΝ Η οικογένεια των σελεκτινών αποτελείται από τρία στενά σχετιζόµενα διαµεµβρανικά µόρια που διαφέρουν στον τρόπο έκφρασης τους, τις Ε-, L- και P-σελεκτίνη. Κοινά δοµικά χαρακτηριστικά των σελεκτινών είναι µια αµινοτελική περιοχή που µοιάζει µε τη λεκτίνη, µια περιοχή που µοιάζει µε τον EGF και ένας αριθµός επαναλαµβανόµενων αλληλουχιών που συναντώται στις πρωτεΐνες του συµπληρώµατος. Η L-σελεκτίνη εκφράζεται στην επιφάνεια των περισσότερων λευκοκυττάρων. Έχει αναφερθεί πρόσφατα ότι η L-σελεκτίνη διαµεσολαβεί την προσκόλληση των µονοκυττάρων στο ενεργοποιηµένο αορτικό ενδοθήλιο και ότι οι πρωτεογλυκάνες θειϊκής ηπαράνης αναστέλλουν την πρόσδεση αυτή. Επιπρόσθετα, η L-σελεκτίνη διευκολύνει τη στρατολόγηση των λευκοκυττάρων διαµεσολαβώντας την πρόσφυση µεταξύ τους. Η Ε-σελεκτίνη ανιχνεύεται στα ενδοθηλιακά κύτταρα που έχουν διεγερθεί από φλεγµονώδεις κυτοκίνες. Συντίθεται de novo και η έκφραση της κορυφώνεται 4-6 ώρες µετά την ενεργοποίηση. Η P-σελεκτίνη εκφράζεται στα ενδοθηλιακά κύτταρα και αιµοπετάλια και αποτελεί σηµαντικό µόριο για την πρόσφυση των ουδετεροφίλων. Συντίθεται και αποθηκεύεται σε κυτταροπλασµατικά κοκκία που µεταφέρονται στην επιφάνεια των ενεργοποιηµένων κυττάρων. Στα θροµβοκύτταρα περιέχεται στα α-κοκκία και στα ενδοθηλιακά κύτταρα στα σωµάτια Weibel - Palade. Η ισταµίνη και η θροµβίνη προκαλούν την έκφραση της από το αγγειακό ενδοθήλιο. Οι πρωτεΐνες IL-1 και IFN, επίσης, επάγουν την παραγωγή της καταδεικνύοντας το σηµαντικό ρόλο των κυτοκινών στη βλάβη από φλεγµονή. Οι σελεκτίνες µπορούν να συνδεθούν µε υδατάνθρακες και πρωτεΐνες. Οι συνδέτες των σελεκτινών, συνήθως, είναι υδατάνθρακες ή πρωτεΐνες. Η πρόσδεση µε µόρια υδατανθράκων αποτελεί κρίσιµο γεγονός στη διαδικασία της προσκόλλησης. ΙΝΤΕΓΚΡΙΝΕΣ ΚΑΙ Η ΥΠΕΡΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΩΝ ΑΝΟΣΟΣΦΑΙΡΙΝΩΝ Οι συνδέτες ICAM-1 και ICAM-2 (intercellular adhesion molecule -1 και - 2) και VCAM-1 (vascular cell adhesion molecule -1) των ενδοθηλιακών κυττάρων ταξινοµούνται ως µέλη της υπεροικογένειας των ανοσοσφαιρινών και δρουν ως αντίστοιχοι υποδοχείς των µορίων πρόσφυσης των λευκοκυττάρων. H CD11b είναι το πιο κοινό µόριο πρόσφυσης στην επιφάνεια των ουδετεροφίλων. Εκφράζεται έντονα µετά την έκθεση σε

16 11 κυτοκίνες. Θεωρείται ότι αποτελεί το κυριότερο µόριο πρόσφυσης των ουδετεροφίλων στο ενδοθήλιο. Άλλα σηµαντικά µόρια είναι το MadCAM-1 (mucosal addressin cell adhesion molecule-1) το οποίο συναντάται στο επιθήλιο φλεβιδίων του βλεννογονικού λεµφικού ιστού και το CD31 (PECAM-1) το οποίο ενέχεται στη διαπίδυση ουδετεροφίλων και µονοκυττάρων µέσω του ενδοθηλίου. Τα ενδοθηλιακά κύτταρα εκφράζουν, επίσης, αντιγόνα του µείζονος συµπλέγµατος ιστοσυµβατότητας που διακρίνονται σε δυο τύπους: α) αντιγόνα τάξης Ι, τα οποία προσδένουν ξένα, επεξεργασµένα αντιγόνα επιτρέποντας την αναγνώριση από τα κυτταροτοξικά Τ λεµφοκύτταρα και β) αντιγόνα τάξης ΙΙ, τα οποία προσδένουν αντιγόνα επιτρέποντας την αναγνώριση από τα βοηθητικά Τ λεµφοκύτταρα. Η έκφραση των µορίων αυτών δύναται να ρυθµισθεί από τις κυτοκίνες. Οι ιντεγκρίνες είναι ετεροδιµερείς διαµεµβρανικοί υποδοχείς των οποίων οι υποοικογένειες καθορίζονται από µια κοινή β-υποµονάδα µη οµοιοπολικά συνδεδεµένη µε διάφορες α υποµονάδες. Όσο αφορά την αθηροσκλήρυνση, οι περισσότερο σχετιζόµενες είναι η α4β1 ιντεγκρίνη (VLA-4) και οι β2 ιντεγκρίνες. Η α4β1 εκφράζεται κυρίως στα µονοκύτταρα και λεµφοκύτταρα αλλά πρόσφατα αναγνωρίσθηκε και στα ουδετερόφιλα. Προσδένεται στο VCAM- 1 το οποίο είναι µέλος της υπεροικογένειας των ανοσοσφαιρινών. Η οδός α4β1/ VCAM-1 µπορεί να διεκπεραιώσει την αρχική πρόσφυση και «κύλισµα» των λεµφοκυττάρων στο ενδοθήλιο. Ωστόσο, δεν έχει διευκρινισθεί αν συµβαίνει το ίδιο και για τα µονοκύτταρα. Οι β2 ιντεγκρίνες περιορίζονται στα λευκοκύτταρα. Οι σπουδαιότερες είναι οι CD11a, b, c που παρουσιάζουν µια κοινή υποµονάδα, τη CD18. Αλληλεπιδρούν µε τα µόρια του ενδοθηλίου ICAM-1 και VCAM-1. Tο µόριο ICAM-1 µπορεί να συνδεθεί και µε το ινωδογόνο. Για το λόγο αυτό έχει προταθεί οτο το ινωδογόνο διαµεσολαβεί εναλλακτικές οδούς πρόσφυσης λευκοκυττάρων και ενδοθηλιακών κυττάρων. ΠΡΟΣΦΑΤΩΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΜΕΝΟΙ ΤΥΠΟΙ ΜΟΡΙΩΝ ΠΡΟΣΦΥΣΗΣ 1) Vascular monocyte adhesion-associated protein- I Η ανοσοϊστολογική εξέταση των αγγείων αποκαλύπτει την εστιακή έκφραση της συγκεκριµένης πρωτεΐνης στην αορτή και σε άλλα µεγάλα αγγεία. Πιθανολογείται ότι κατέχει σηµαντική θέση στην αθηρογένεση. 2) Φρακταλκίνη Επάγεται στα ενδοθηλιακά κύτταρα από φλεγµονώδεις κυτοκίνες και προάγει την ισχυρή πρόσφυση των Τ λεµφοκυττάρων και µονοκυττάρων. Η διαλυτή φρακταλκίνη ασκεί χηµειοτακτική επίδραση στα προαναφερόµενα

17 12 κύτταρα. Ως εκ τούτου, αποτελεί πολυµορφικό µόριο που ρυθµίζει την κυτταρική πρόσφυση και την κατευθυνόµενη κίνηση των κυττάρων. [75,76] Β) ΕΝ ΟΘΗΛΙΟ ΚΑΙ ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΤΟΝΟΥ Το ενδοθήλιο διαδραµατίζει διπλό ρόλο στη ρύθµιση του αγγειακού τόνου µέσω παραγωγής και αγγειοσυσπαστικών και αγγειοδιασταλτικών παραγόντων. Στο φυσιολογικό ενδοθήλιο επικρατεί η χάλαση έναντι της συστολής. Οι σηµαντικότεροι αγγειδραστικοί παράγοντες απεικονίζονται στον παρακάτω πίνακα: ΑΓΓΕΙΟ ΡΑΣΤΙΚΟΣ ΡΥΘΜΙΣΤΗΣ ΑΓΓΕΙΟ ΡΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΝΟ Αγγειοδιαστολή, αναστολή συσσώρευσης ΑΜΤ, πολλαπλασιασµού και µετανάστευσης ΛΜΚ Προστακυκλίνη (PGI 2 ) Αναστολή συσσώρευσης ΑΜΤ, αγγειοσύσπαση EDHF (endothelium-derived hyperpolarizing factor) Αγγειοδιαστολή Ενδοθηλίνη-1 (ΕΤ-1) Αγγειοσύσπαση ρενίνης- ενδοθηλιακού Σύστηµα αγγειοτενσίνης κυττάρου Αγγειοσύσπαση, διέγερση πολλαπλασιασµού ΛΜΚ Ανιόντα υπεροξειδίου Αγγειοσύσπαση

18 13 Γ) ΑΙΜΟΣΤΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΝΩ ΟΛΥΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΕΝ ΟΘΗΛΙΑΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ Μια από τις κυριότερες λειτουργίες του ενδοθηλίου είναι η διατήρηση της µη θροµβογόνου αλληλεπίδρασης µεταξύ αίµατος και ιστών. Αιµοστατικοί και ινωδολυτικοί παράγοντες που παράγονται από τα ενδοθηλιακά κύτταρα φαίνονται στον παρακάτω πίνακα: ΑΙΜΟΣΤΑΤΙΚΟΣ ΡΥΘΜΙΣΤΗΣ ΑΙΜΟΣΤΑΤΙΚΗ Ή ΙΝΩ ΟΛΥΤΙΚΗ ΕΠΙ ΡΑΣΗ Θροµβοµοδουλίνη Πρόσδεση θροµβίνης, ενεργοποίηση πρωτεΐνης C, αντιθροµβωτική επίδραση Ιστικός παράγοντας Οδός αναστολέα ιστικού παράγοντα (TFPI) και TFPI-2 Ιστικός ενεργοποιητής του πλασµινογόνου vwf Αναστολέας ενεργοποιητή πλασµινογόνου τύπου 1 (PAI-1) Παράγοντας ενεργοποίησης ΑΜΤ (PAF) Θρόµβωση Αναστολή ιστικού παράγοντα, θροµβωτική επίδραση Μετατροπή του πλασµινογόνου σε πλασµίνη, ινωδολυτική επίδραση Προσκόλληση ΑΜΤ, θροµβωτική επίδραση Αναστολή του ιστικού ενεργοποιητή του πλασµινογόνου, αναστολή ινωδόλυσης Ενεργοποίηση ΑΜΤ, θροµβωτική επίδραση Ιδιαίτερη µνεία πρέπει να γίνει στον ιστικό παράγοντα του οποίου η συσσώρευση στις αθηροσκληρυντικές βλάβες ευθύνεται για την υψηλή θροµβογονικότητα τους. Ο υποκινητής του γονιδίου του TF περιέχει θέσεις πρόσδεσης για αρκετούς µεταγραφικούς παράγοντες, συµπεριλαµβανοµένων των Sp1, Egr-1, NF-kB και AP-1, οι οποίοι ρυθµίζουν και τη βασική και την επαγόµενη έκφραση του TF. Oι TNF, LPS, IL-1 και το shear stress είναι γνωστοί παράγοντες επαγωγής του mrna του TF.

19 Στα αθηροσκληρυντικά αγγεία, τα υψηλότερα ποσά TF είναι παρόντα στο λιπιδικό πυρήνα. Πιθανολογείται ότι τα µακροφάγα και τα ΛΜΚ που µπορούν να σχηµατίσουν αφρώδη κύτταρα αποτελούν την κύρια πηγή ιστικού παράγοντα. [17] 14

20 15 ΜΑΚΡΟΦΑΓΑ ΚΥΤΤΑΡΑ Τα µακροφάγα είναι φαγοκύτταρα που κατάγονται από το µυελό των οστών και είναι σηµαντικά για την οµοιόσταση των ιστών. Παίζουν σηµαντικό ρόλο στις αντιδράσεις της φυσικής και επίκτητης ανοσίας. Τα ιστικά µακροφάγα προέρχονται από τα κυκλοφορούντα µονοκύτταρα τα οποία στρατολογούνται στους ιστούς από φλεγµονώδη σήµατα. (Σχήµα) Τα µακροφάγα είναι υπεύθυνα για το remodeling των ιστών κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης και επούλωσης πληγών. Εκκρίνουν πολλές διαφορετικές κυτοκίνες, αυξητικούς παράγοντες και πρωτεάσες που διευκολύνουν το remodeling της εξωκυττάριας ουσίας και την προσέλκυση και άλλων κυτταρικών τύπων όπως ινοβλάστες και ΛΜΚ. Κυτοκίνες κλειδιά που παράγονται από τα µακροφάγα είναι η IL-1β, ο TNF-α, η IL-10, η IL-12 και ο TGF-β. Aυξητικοί παράγοντες που προέρχονται από τα µακροφάγα και έχουν σηµαντικές συνέπειες στην παθολογία της αθηροσκλήρυνσης είναι ο FGF, ο PDGF και ο M-CSF. Τα µακροφάγα εκκρίνουν, επίσης, αρκετές πρωτεάσες, ενεργοποιητές και αναστολείς πρωτεασών σε απάντηση φυσιολογικών σηµάτων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα µέλη της οικογένειας των µεταλλοπρωτεϊνασών. Ιστοχηµικές και γενετικές µελέτες έχουν τεκµηριώσει

21 τη συµβολή των ΜΜΡ-1, ΜΜΡ-2, ΜΜΡ-3 και ΜΜΡ-9 στην αγγειακή παθολογία. Επιπρόσθετα, τα ενεργοποιηµένα µακροφάγα εκκρίνουν ιστικό ενεργοποιητή του πλασµινογόνου και ουροκινάση που µε τη σειρά τους ενεργοποιούν την πλασµίνη, κεντρικό ένζυµο στη διαδικασία της ινωδόλυσης. [1] 16

22 17 ΛΕΙΑ ΜΥΪΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ Τα εν ηρεµία ΛΜΚ είναι ατρακτοειδή, έχουν ένα µοναδικό επιµήκη πυρήνα και µοιάζουν αρκετά µε ινοβλάστες. Η µεταναστευτική και πολλαπλασιαστική δραστηριότητα των ΛΜΚ καθορίζεται από προαγωγείς και αναστολείς της ανάπτυξης. Οι προαγωγείς περιλαµβάνουν τους PDGF, bfgf και IL-1. Οι αναστολείς περιλαµβάνουν τη θειϊκή ηπαράνη, τον ΝΟ, την IFN-γ και τον TGF-β. Η αγγειακή βλάβη προάγει την ανάπτυξη των ΛΜΚ διαταράσσοντας τη φυσιολογική ισορροπία ανάµεσα στη διέγερση και την αναστολή. Η επανακατασκευή του τραυµατισµένου αγγειακού τοιχώµατος, συµπεριλαµβανοµένου του ενδοθηλίου, συνιστά µια φυσιολογική αντίδραση επούλωσης που περικλείει τις ακόλουθες παραµέτρους: Μετανάστευση των ΛΜΚ από το µέσο στον έσω χιτώνα Επακόλουθο πολλαπλασιασµό των κυττάρων του έσω χιτώνα Σύνθεση και εναπόθεση εξωκυττάριας ουσίας (Σχήµα) Τα ΛΜΚ που µεταναστεύουν από το µέσο στον έσω χιτώνα χάνουν την ικανότητα για συστολή, αποκτούν τη δυνατότητα για διαίρεση και αυξάνουν τη σύνθεση µορίων εξωκυττάριας ουσίας. Με άλλα λόγια, γίνεται στροφή από ένα «συσταλτικό» σε έναν «πολλαπλασιαστικό συνθετικό» φαινότυπο. οµικά, παρατηρείται µείωση των παχιών ινιδίων που περιέχουν µυοσίνη και αύξηση του ποσού των οργανιδίων που ενέχονται στην πρωτεϊνοσύνθεση. [73] Τα «συνθετικά» ανταποκρίνονται στους παράγοντες PDGF, bfgf, TGFβ και σε άλλες κυτοκίνες και εκκρίνουν εξωκυττάρια ουσία συµµετέχοντας στο σχηµατισµό της αθηρωµατικής πλάκας. Οι ίδιοι παράγοντες ενισχύουν την έκφραση των LDL και scavenger υποδοχέων στα λεία µυϊκά κύτταρα µε

23 αποτέλεσµα την πρόσληψη λιπιδίων και τον µετασχηµατισµό τους σε αφρώδη κύτταρα.[40] Τα ΛΜΚ είναι αρκετά εξειδικευµένα κύτταρα που διατηρούν τον αγγειακό τόνο µε συστολή ή χάλαση. Ο επιταχυνόµενος πολλαπλασιασµός τους παίζει βασικό ρόλο στο σχηµατισµό της αθηροσκληρυντικής αλλοίωσης και την επαναστένωση µετά από αγγειοπλαστική. Τα ώριµα ΛΜΚ εκφράζουν µοναδικές ισοµορφές µιας ποικιλίας πρωτεϊνών όπως την sm-α-actin (smooth muscle α-actin), την sm-mhc (smooth muscle myosin heavy chain) και την calponin. [3] 18

24 19 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΞΩΚΥΤΤΑΡΙΑΣ ΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΣΥΝ ΕΣΗΣ Α) ΚΟΛΛΑΓΟΝΟ Το κολλαγόνο αποτελείται από τρεις πολυπεπτιδικές αλυσίδες, τις α αλυσίδες, και συνιστά το βασικότερο συστατικό της εξωκυττάριας ουσίας. Έχουν αναγνωρισθεί 25 τύποι κολλαγόνου µε βάση τη σύνθεση των α αλυσίδων. Οι 13 από αυτούς είναι παρόντες στο αγγειακό τοίχωµα όπου συµβάλλουν στη δοµική ακεραιότητα και ευκαµψία, ενώ συµµετέχουν σε κυτταρικά γεγονότα που περιλαµβάνουν τη διαφοροποίηση, πρόσφυση, µετανάστευση, πολλαπλασιασµό και απόπτωση. Το κολλαγόνο αυξάνει παράλληλα µε την εξέλιξη της πλάκας και µπορεί να φθάσει το 60% του συνολικού πρωτεϊνικού φορτίου της βλάβης. Το κολλαγόνο τύπου Ι καταλαµβάνει το µεγαλύτερο ποσοστό, γύρω στο 70%. Β) ΕΛΑΣΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Οι ελαστικές ίνες αποτελούνται από τη δοµική πρωτεΐνη ελαστίνη και από µικροϊνίδια. Μεγάλος αριθµός αυτών εναποτίθενται στην πλάκα καθιστώντας την εύκαµπτη και ελαστική. Όµως αποτελούν το υπόστρωµα για την κατακρήµνιση λιπιδίων και ασβεστίου µε επακόλουθο την απώλεια της ελαστικότητας και την αυξηµένη ευαισθησία στη δράση πρωτεολυτικών ενζύµων. Τα κύτταρα που παράγουν ελαστίνη εντός της βλάβης είναι, κυρίως, τα ΛΜΚ, αν και πρόσφατα αναφέρθηκε ότι και τα µακροφάγα έχουν τη δυνατότητα αυτή. Ο µεταβολισµός της ελαστίνης στα ΛΜΚ ρυθµίζεται από αυξητικούς παράγοντες και κυτοκίνες, µε χαρακτηριστικότερα παραδείγµατα τον TGF-β και τον IGF-1 να προάγουν τη σύνθεση της και τον EGF να την αναστέλλει. Γ) ΓΛΥΚΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Εκτός από τη λαµινίνη και την εντακτίνη, τη βασική µεµβράνη στην αθηροσκληρυντική βλάβη συνιστούν και άλλες πρωτεΐνες όπως η φιµπρονεκτίνη, θροµβοσπονδίνη, βιτρονεκτίνη, τενασκίνη και οστεοποντίνη. Η φιµπρονεκτίνη είναι µια γλυκοπρωτεΐνη πρόσφυσης που έχει την ιδιότητα να προσδένεται σε διάφορα µακροµόρια συµπεριλαµβανοµένων κολλαγόνου, θειϊκής ηπαράνης καθώς και σε κύτταρα επηρεάζοντας τη

25 20 µετανάστευση και πολλαπλασιασµό των ΛΜΚ. Όµως και οι υπόλοιπες πρωτεΐνες επηρεάζουν σε µεγάλο βαθµό τη συµπεριφορά των ΛΜΚ. ) ΠΡΩΤΕΟΓΛΥΚΑΝΕΣ Οι πρωτεογλυκάνες είναι µια οµάδα σύνθετων µακροµορίων που αποτελούνται από γλυκοζαµινογλυκάνες όπως θειϊκή ηπαράνη, θειϊκή χονδροϊτίνη και θειϊκή δερµατάνη. ιαδραµατίζουν αποφασιστικό ρόλο όχι µόνο στην κυτταρική συµπεριφορά αλλά και στην αιµόσταση, θρόµβωση και µεταβολισµό των λιπιδίων. Σχηµατίζουν αδιάλυτα συµπλέγµατα µε την LDL, επιταχύνοντας την οξείδωση της και διευκολύνοντας τη φαγοκυττάρωση της από τα µακροφάγα. Επίσης, τα συµπλέγµατα αυτά προκαλούν ενδοθηλιακή βλάβη και επανατροφοδότηση του φαύλου κύκλου. [29] Ε) ΚΑΝΤΧΕΡΙΝΕΣ Οι καντχερίνες παίζουν σηµαντικό ρόλο στη διαµόρφωση συνάψεων τύπου πρόσφυσης ανάµεσα στα κύτταρα. (Σχήµα) Η υπεροικογένεια των καντχερινών χωρίζεται σε διάφορες οικογένειες. Οι κλασσικές καντχερίνες είναι η καλύτερα χαρακτηριζόµενη οικογένεια και περιλαµβάνει τις Ε-καντχερίνη, Ν-καντχερίνη και VE-καντχερίνη. Αυτές οι κλασσικές καντχερίνες είναι διαµεµβρανικές γλυκοπρωτεΐνες όπου το

26 21 εξωκυττάριο τµήµα διαµεσολαβεί τις σπουδαιότερες αλληλεπιδράσεις. Το ενδοκυττάριο τµήµα αλληλεπιδρά µε τη β κατενίνη. Οι καντχερίνες υποστηρίζουν την κυτταρική επαφή και είναι πολύ σηµαντικές για την ανάπτυξη. Σε αντίθεση µε το πεδίο της ογκολογίας, ο ρόλος των καντχερινών στην αγγειακή παθολογία δεν έχει µελετηθεί επαρκώς. Νεότερα πειραµατικά δεδοµένα, όµως, υποδεικνύουν ότι η αναστολή του άξονα καντχερινών κατενίνης µε ορισµένα πεπτίδια προκαλεί αύξηση του πολλαπλασιασµού των ΛΜΚ. [8] ΣΤ) ΙΝΤΕΓΚΡΙΝΕΣ Οι ιντεγκρίνες είναι µια οικογένεια κυτταρικών υποδοχέων που διαµεσολαβούν την πρόσδεση των κυττάρων στην εξωκυττάρια ουσία. Είναι διαµεµβρανικές ετεροδιµερείς γλυκοπρωτεΐνες που αποτελούνται από α και β υποµονάδες. Έχουν αναγνωρισθεί τουλάχιστον 16 διαφορετικές α υποµονάδες και 8 διαφορετικές β υποµονάδες που σχηµατίζουν περισσότερες από 20 ιντεγκρίνες. Το εξωκυττάριο τµήµα προσδένεται σε διάφορες πρωτεΐνες όπως θροµβοσπονδίνη, λαµινίνη και ινωδογόνο. Η κυτταροπλασµατική ουρά των ιντεγκρινών περιέχει θέσεις πρόσδεσης για πρωτεΐνες κυτταροσκελετού και σηµατοδοτικά µόρια. [13]

27 22 ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Ανάµεσα στους µηχανισµούς που πυροδοτούν τη ρήξη της αθηροσκληρυντικής βλάβης εξέχουσα θέση κατέχουν οι µηχανικές δυνάµεις. Για να γίνουν κατανοητές οι επιδράσεις των µηχανικών δυνάµεων στο αθήρωµα, είναι απαραίτητο να αναφερθούν ορισµένες βασικές γνώσεις σχετικά µε τις ιδιότητες των υλικών και τους νόµους που διέπουν την αλληλεπίδραση των δυνάµεων µε κυλινδρικές δοµές. Ένταση (stress) είναι το πηλίκο της δύναµης που εφαρµόζεται σε µια επιφάνεια προς το µέγεθος της επιφάνειας. Η ένταση µπορεί να εφαρµοσθεί σε οποιαδήποτε διεύθυνση στο αγγειακό τοίχωµα και διακρίνεται σε ακτινική, περιφερική και επιµήκη. Φυσιολογική ένταση καθορίζεται ως η κάθετη δύναµη που ασκείται στο τοίχωµα των αγγείων (όπως η αρτηριακή πίεση). Οι παράλληλες δυνάµεις στην ενδοθηλιακή επιφάνεια αποτελούν το λεγόµενο «shear stress». Για µια συγκεκριµένη ακτινική πίεση µέσα σε ένα κύλινδρο, υφίσταται µια αντισταθµιστική περιφερική τάση. Ο νόµος του Laplace υπολογίζει τη σχέση µεταξύ των δυο αυτών αντίθετων δυνάµεων µέσα σε ένα λεπτοτοιχωµατικό κύλινδρο : σ=pr/h όπου σ είναι είναι το περιφερικό stress, P το ακτινικό stress, r η ακτίνα του αγγείου και h το πάχος του τοιχώµατος. (Σχήµα) Ο τύπος αυτός εξηγεί τη τάση ρήξης των λεπτοτοιχωµατικών αγγείων όπως τα αορτικά ανευρύσµατα.

28 23 Αν και η γεωµετρία των αθηροσκληρυντικών αγγείων είναι πιο σύνθετη και ενδεχοµένως πρέπει να ληφθούν υπόψη και άλλοι παράγοντες, η κεντρική ιδέα είναι όµοια. Στην αθηρωµατική πλάκα, πολύ υψηλό περιφερικό stress µπορεί να αναπτυχθεί στο λεπτό ινώδες περίβληµα, προκαλώντας µηχανική κατάρρευση της πλάκας. Τάση (strain) ορίζεται ως το µέγεθος της παραµόρφωσης µιας δοµής ως συνέπεια εφαρµογής εξωτερικής δύναµης. Αντικατοπτρίζει αλλαγές στο µήκος του υλικού και εκφράζεται ως κλάσµα του αρχικού µήκους : Strain= l/l Η ακαµψία (stiffness) ενός υλικού χαρακτηρίζεται από το λόγο της έντασης προς την παρατηρούµενη τάση και εκφράζεται µε το συντελεστή Ε του Young : E=stress/strain Η γραµµική ελαστική συµπεριφορά συναντάται σε εκείνες τις δοµές όπου ο συντελεστής ελαστικότητας παραµένει ίδιος σ σε µια κλίµακα βαθµών stress. Όταν ο συντελεστής διατηρείται σταθερός σε όλες τις διευθύνσεις, τότε το υλικό καλείται ισότροπο. Ένα ελαστικό υλικό θα παρουσιάσει µια άµεση αντίδραση τάσης µετά την εφαρµογή κάποιας δύναµης. Οι βιολογικές δοµές δε συµπεριφέρονται µε όµοιο τρόπο. Ο χρόνος απάντησης σε µια καθορισµένη δύναµη καλείται viscoelasticity. Οι αγγειακές δοµές χαρακτηρίζονται από ποικιλοµορφία στις ιδιότητες τους: 1. Παρουσιάζουν ανισοτροπία και είναι περισσότερο άκαµπτες στην αξονική και περιφερική διεύθυνση παρά στην ακτινική. 2. Οι ελαστικές τους ιδιότητες δεν παρουσιάζουν γραµµικότητα+ µε αποτέλεσµα η ακαµψία τους να εντείνεται σε υψηλότερο βαθµό τάσης. 3. Στη περίπτωση των αθηροσκληρυντικών πλακών, η ακαµψία εντείνεται καθώς αυξάνει η συχνότητα της εφαρµοζόµενης δύναµης. Εξαιτίας της πολυπλοκότητας της δοµής της πλάκας, οι ερευνητές έχουν επινοήσει µια µοντέρνα υπολογιστική τεχνική, τη «πεπερασµένη ανάλυση στοιχείων για τη κατανοµή των µηχανικών δυνάµεων µέσα στην αθηροσκληρυντική πλάκα». Αυτή η τεχνική επιτρέπει την αξιολόγηση των σύνθετων δοµών τεµαχίζοντας τις σε µικρότερα τµήµατα προκειµένου να καθορισθούν οι περιοχές της µέγιστης έντασης. [53]

29 24 ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΙ ΙΩΝ Οι τριακυλογλυκερόλες, η χοληστερόλη και τα άλλα λιπίδια µεταφέρονται στα υγρά του σώµατος από τις λιποπρωτεΐνες οι οποίες ταξινοµούνται κατά αυξανόµενη πυκνότητα σε χυλοµικρά, υπόλοιπα χυλοµικρών, πολύ χαµηλής πυκνότητας λιποπρωτεΐνες (VLDL), ενδιάµεσης πυκνότητας λιποπρωτεΐνες (ΙDL), χαµηλής πυκνότητας λιποπρωτεΐνες (LDL) και υψηλής πυκνότητας λιποπρωτεΐνες (ΗDL). Μια λιποπρωτεΐνη είναι ένα σωµατίδιο που αποτελείται από έναν πυρήνα υδρόφοβων λιπιδίων, ο οποίος περιβάλλεται από ένα κέλυφος πολικών λιπιδίων και αποπρωτεϊνών. (Σχήµα) Επτά κύριες αποπρωτεΐνες Α-1, Α-2, Α-4, Β-48, Β-100, C και Ε- έχουν αποµονωθεί και χαρακτηρισθεί. Συντίθενται και εκκρίνονται από το ήπαρ και το έντερο. Οι λιποπρωτεΐνες αυτές έχουν δυο ρόλους: διαλυτοποιούν τα υψηλής υδροφικότητας λιπίδια και περιέχουν σήµατα τα οποία ρυθµίζουν τη µετακίνηση συγκεκριµένων λιπιδίων µέσα και έξω από ειδικά κύτταρα στόχους και ιστούς. Οι τριακυλογλυκερόλες, η χοληστερόλη και άλλα λιπίδια που λαµβάνονται από την τροφή, µεταφέρονται από το έντερο στο λιπώδη ιστό και το ήπαρ από τα µεγάλα χυλοµικρά. Οι τριακυλογλυκερόλες στα χυλοµικρά υδρολύονται µέσα σε λίγα λεπτά από λιπάσες οι οποίες εντοπίζονται στα τριχοειδή του λιπώδους και άλλων περιφερικών ιστών. Το πλούσιο σε χοληστερόλη κατάλοιπο, γνωστό ως υπόλοιπο χυλοµικρού, προσλαµβάνεται από το ήπαρ. O πρόδροµος της LDL, η πολύ χαµηλής πυκνότητας λιποπρωτεΐνη VLDL, εκκρίνεται από το ήπαρ και είναι µεγαλύτερο σωµατίδιο καθώς περιέχει κυρίως τριγλυκερίδια και τρία µόρια απολιποπρωτεΐνης (apob, apoc, apoe). Στα τριχοειδή του λιπώδους και µυϊκού ιστού η VLDL υφίσταται την υδρολυτική δραστηριότητα της ενδοθηλιακής λιποπρωτεϊνικής λιπάσης (LPL) και µετατρέπεται αρχικά στην ενδιάµεσης πυκνότητας λιποπρωτείνη IDL και εν συνεχεία στην LDL. H υψηλής πυκνότητας λιποπρωτείνη HDL,

30 25 µια άλλη λιποπρωτείνη που παράγεται στο ήπαρ, αποτελείται από φωσφολιπίδια, χοληστερόλη, τριγλυκερίδια και τρεις απολιποπρωτεΐνες (apoai, apoaii, apoe) και συµµετέχει στην ανάστροφη µεταφορά της χοληστερόλης από τους περιφερικούς ιστούς στο ήπαρ για περαιτέρω µεταβολισµό. (Σχήµα) [38]

31 26 «ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΥΝΣΗ» ΟΡΙΣΜΟΙ - ΕΝΝΟΙΕΣ Η αθηροσκλήρυνση είναι µια παθολογική διαδικασία η οποία λαµβάνει χώρα στις µεγάλες αρτηρίες και αποτελεί την υποκείµενη αιτία καρδιαγγειακών συµβαµάτων, εγκεφαλικών επεισοδίων και περιφερικής αρτηριακής νόσου. Οι πρωϊµότερες ανιχνεύσιµες αλλοιώσεις καλούνται λιπώδεις γραµµώσεις και περιέχουν µακροφάγα αφρώδη κύτταρα τα οποία είναι ουσιαστικά στρατολογηµένα µονοκύτταρα. Οι περισσότερο εξελιγµένες αθηροσκληρυντικές αλλοιώσεις καλούνται ινολιπώδεις πλάκες και είναι το αποτέλεσµα συνεχούς στρατολόγησης µονοκυττάρων και µετανάστευσης και πολλαπλασιασµού λείων µυϊκών κυττάρων. [1] Το αθήρωµα θα µπορούσε να θεωρηθεί ως µια ταφόπλακα ακυτταρικής λιπιδικής ουσίας η οποία περιβάλλεται από µια κάψα πολλαπλασιαζόµενων λείων µυϊκών κυττάρων.[38] ΕΠΙ ΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Η καρδιαγγειακή νόσος (συµπεριλαµβανοµένων των ΑΕΕ) είναι η κύρια αιτία νοσηρότητας και θνητότητας στις ΗΠΑ. Το 2000 ήταν υπεύθυνη για το 39% των θανάτων.[19] Είναι η συχνότερη αιτία θανάτου στους Ευρωπαίους άνδρες κάτω των 65 και η δεύτερη συχνότερη στις γυναίκες. Μια δεκαετία πριν, εκφραζόταν η άποψη πως η θεραπεία της υπερλιπιδαιµίας και της υπέρτασης θα εξάλειφε τη στεφανιαία νόσο. Αυτό, δυστυχώς, δεν επιβεβαιώθηκε. Η καρδιαγγειακή νόσος αναµένεται να είναι η κύρια αιτία θανάτου µέσα στα επόµενα 15 χρόνια και αυτό οφείλεται στην αυξηµένη επίπτωση της παχυσαρκίας και του Σ στις αναπτυσσόµενες χώρες και στην ανατολική Ευρώπη. [48] ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑ ΡΟΜΗ ΘΕΩΡΙΕΣ ΑΘΗΡΟΓΕΝΕΣΗΣ Α) Η ΥΠΟΘΕΣΗ ΤΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ ΣΤΗ ΒΛΑΒΗ Προτάθηκε αρχικά από τον Virchow και θεωρεί την αθηροσκλήρυνση ως στερεοτυπική αντίδραση σε µια ποικιλία παθογόνων παραγόντων. Αυτοί µπορεί να είναι γενετικοί, χηµικά συστατικά του αίµατος ή άλλες περιβαλλοντικές επιδράσεις. Η αιµοδυναµική παίζει αποφασιστικό ρόλο καθώς σε αυτοψίες αναγνωρίζονται αλλοιώσεις σε συγκεκριµένα τµήµατα. (Σχήµα)

32 27 Αυτά είναι συνήθως σηµεία διακλάδωσης όπου επικρατεί στροβιλώδης ροή και παρατηρείται παρατεταµένος χρόνος επαφής των κυκλοφορούντων σωµατιδίων µε το ενδοθήλιο. Το ενδοθήλιο δεν είναι απλά ένας ηµιδιαπερατός φραγµός αλλά ένα κεντρικό στοιχείο στην όλη διαδικασία. Απελευθερώνει µια ποικιλία παραγόντων µε βασικό ρόλο στην εξέλιξη της αθηροσκλήρυνσης. Αποτελεί την επικρατέστερη θεωρία και εξελίχθηκε αρκετά την τελευταία δεκαετία µε τη µελέτη των παραγόντων που πυροδοτούν τον καταρράκτη της φλεγµονώδους αντίδρασης. Β) Η ΥΠΟΘΕΣΗ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟΥ ΘΡΟΜΒΟΥ Προτάθηκε από τον Rokitansky ton 19o αιώνα και ήταν από τις πρώτες θεωρίες της αθηροσκλήρυνσης. Εδώ ενοχοποιούνται τα αιµοπετάλια και οι εναποθέσεις ινικής ως το εναρκτήριο γεγονός στην αθηροσκλήρυνση. Γ) Η ΥΠΟΘΕΣΗ ΤΗΣ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΗΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Οι Benditt προέτειναν το 1973 ότι οι αλλοιώσεις αποτελούν µια νεοπλασµατική αντίδραση των λείων µυϊκών κυττάρων. ) Η ΥΠΟΘΕΣΗ ΤΗΣ ΛΟΙΜΩΞΗΣ - ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ Αυτό πιθανολογείται λόγω της παρουσίας φλεγµονωδών κυττάρων στις βλάβες και της συσχέτισης τους µε ιούς (Coxsackie, Herpes simplex), βακτήρια (Helicobacter Pylori, Chlamydia pneumoniae). [40] ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝ ΥΝΟΥ Επιδηµιολογικές µελέτες τα τελευταία 50 χρόνια έχουν αναγνωρίσει ποικίλους παράγοντες κινδύνου για αθηροσκλήρυνση. Αυτοί µπορούν να

33 28 διαχωρισθούν αδρά σε γενετικούς και περιβαλλοντικούς. Με την εξαίρεση του φύλου και των επιπέδων της Lp(a), καθένας από τους υπόλοιπους γενετικούς παράγοντες περιλαµβάνει πολλαπλά γονίδια.[39] Η σηµασία του γενετικού υποβάθρου και του περιβάλλοντος έχει τεκµηριωθεί από µελέτες σε διδύµους και µεταναστευτικούς πληθυσµούς. [64] Παράγοντες µε ισχυρό γενετικό υπόβαθρο είναι οι ακόλουθοι: 1. LDL και oxldl H LDL είναι η κυριότερη λιποπρωτεΐνη µεταφορέας χοληστερόλης. Τέσσερις µονογονιδιακές νόσοι αυξάνουν σε σηµαντικό βαθµό τα επίπεδα της µειώνοντας την δραστηριότητα των ηπατικών LDL υποδοχέων. [19] (Πίνακας) Η οικογενής υπερχοληστερολαιµία ήταν η πρώτη διαταραχή που αναγνωρίσθηκε. Ασθενείς µε χαµηλή HDL και υψηλή LDL παρουσιάζουν σε µεγαλύτερο ποσοστό ευάλωτες πλάκες. Στους καπνιστές, οι αθηροσκληρυντικές αλλοιώσεις περιέχουν µεγάλο ποσοστό λιπιδίων, κυρίως oxldl. [54] Η φυσική LDL δεν προσλαµβάνεται εύκολα από τα µακροφάγα και αυτό οδήγησε στην υπόθεση ότι υφίσταται κάποιου είδους τροποποίηση. Επακόλουθα, αποδείχθηκε ότι υπόκειται σε οξείδωση, λιπόλυση, πρωτεόλυση και συµπύκνωση. Μια από τις σηµαντικότερες τροποποιήσεις

34 είναι η οξείδωση που προκύπτει από τα οξειδωτικά απόβλητα των αγγειακών κυττάρων. Η βιολογική δραστηριότητα της oxldl εµπεριέχεται στο φωσφολιπιδικό τµήµα. [64] 2. HDL Τα ελαττωµένα επίπεδα HDL επηρεάζουν αρνητικά την πορεία της νόσου καθώς συµβάλλει στην κάθαρση των περιφερικών ιστών από την ελεύθερη χοληστερόλη. 3. Αρτηριακή Υπέρταση (ΑΥ) Η αρτηριακή υπέρταση είναι η πιο συχνή νόσος στις βιοµηχανοποιηµένες κοινωνίες, µε συχνότητα πάνω από 20% στον γενικό πληθυσµό. Εµπεριέχει αυξηµένο κίνδυνο για σηµαντικές βλάβες σε εγκέφαλο, καρδιά και νεφρούς και απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. [19] Μερικές από τις επιδράσεις της αρτηριακής πίεσης διαµεσολαβούνται από το σύστηµα ρενίνης αγγειοτενσίνης. Για παράδειγµα η αγγειοτενσίνη ΙΙ διεγείρει την ανάπτυξη των ΛΜΚ και την παραγωγή εξωκυττάριας ουσίας. [64] 4. Αγγειοτενσίνη ΙΙ Η αγγειοτενσίνη ΙΙ αποτελεί µια ικανοποιητική εξήγηση του ρόλου της αρτηριακής υπέρτασης στον µηχανισµό της αθηροσκλήρυνσης. [38 5. Σακχαρώδης ιαβήτης (Σ ) Ο Σ προάγει τη διαδικασία της φλεγµονής διαµέσου των AGEs (advanced glycosylation end products) που αλληλεπιδρούν µε υποδοχείς στα ενδοθηλιακά κύτταρα. [64] 6. Οµοκυστεΐνη Τα αυξηµένα επίπεδα οµοκυστεΐνης φαίνεται να προκαλούν τραυµατισµό των ενδοθηλιακών κυττάρων και πολλαπλασιασµό των ΛΜΚ. [64] 7. Lp(a) Είναι ένα σωµατίδιο το οποίο µοιάζει στην LDL αλλά περιέχει ένα επιπρόσθετο πολυπεπτίδιο, την απολιποπρωτεΐνη (a) που συνδέεται µε την apob µε µια δισουλφιδική γέφυρα. Φαίνεται να είναι ιδιαίτερα αθηρογόνος λόγω των επιδράσεων της στην ινωδόλυση και στην ανάπτυξη των λείων µυϊκών κυττάρων. [39] 8. Οικογενειακό ιστορικό 9. Αιµοστατικοί παράγοντες 10. Φύλο Κάτω από την ηλικία των 60, οι άνδρες διατρέχουν διπλάσιο κίνδυνο σε σχέση µε τις γυναίκες. 11. Συστηµατική φλεγµονή 29

35 30 Παρατηρείται αυξηµένη συσχέτιση µε φλεγµονώδεις δείκτες στην κυκλοφορία του αίµατος όπως συµβαίνει σε αυτοάνοσες παθήσεις (λ.χ. RA). 12. Μεταβολικό Σύνδροµο Ιδιαίτερη µνεία πρέπει να γίνει για το µεταβολικό σύνδροµο (παχυσαρκία, ΑΥ, Σ, ινσουλινοαντίσταση) το οποίο µαστίζει τον δυτικό κόσµο. Στην κατάσταση αυτή ο λιπώδης ιστός απελευθερώνει κυτοκίνες που αποτελούν προφλεγµονώδες ερέθισµα, τα σωµατίδια LDL είναι µικρά, πυκνά και επιρρεπή σε οξείδωση, τα επίπεδα της HDL είναι πολύ χαµηλά ενώ παρατηρείται και σηµαντική υπερτριγλυκεριδαιµία. Όπως γνωρίζουµε η HDL προσφέρει προστασία όχι µόνο µέσω της ανάστροφης µεταφοράς χοληστερόλης αλλά και µέσω της προσφοράς αντιοξειδωτικών ενζύµων όπως την παραοξονάση. Η εµµένουσα υπεργλυκαιµία στους διαβητικούς ασθενείς επιταχύνει τον σχηµατισµό των ΑGEς τα οποία πυροδοτούν φλεγµονώδεις διεργασίες στο αρτηριακό τοίχωµα. Παράγοντες που θεωρούνται περιβαλλοντικοί είναι οι ακόλουθοι: 1. ίαιτα πλούσια σε λιπαρά 2. Κάπνισµα 3. Έλλειψη άσκησης 4. Λοιµώδεις παράγοντες Ενοχοποιούνται αρκετά παθογόνα αίτια όπως οι ερπητοϊοί και η Chlamydia Pneumonia. [38] Ένα άλλο επίπεδο πολυπλοκότητας περιλαµβάνει τις αλληλεπιδράσεις των παραγόντων κινδύνου οι οποίοι δε δρουν πάντοτε αθροιστικά. Για παράδειγµα, οι επιδράσεις της υπέρτασης στη ΣΝ ενισχύονται θεαµατικά από τα αυξηµένα επίπεδα χοληστερόλης του ορού. [64] ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΤΗΣ ΝΟΣΟΥ Η ανάπτυξη των αθηροσκληρυντικών αλλοιώσεων στις ανθρώπινες αρτηρίες µπορεί να θεωρηθεί ως τροποποιηµένη µορφή χρόνιας φλεγµονής. Το αρχικό γεγονός κλειδί φαίνεται να αποτελεί η βλάβη των ενδοθηλιακών κυττάρων. Η ακριβής φύση της βλάβης είναι άγνωστη προς το παρόν αλλά σίγουρα καταλήγει στην έκφραση µορίων στην επιφάνεια των κυττάρων που διαµεσολαβούν την προσκόλληση των λευκοκυττάρων. Τέτοια µόρια είναι το ICAM-1, VCAM κ.α. Εν συνεχεία µονοκύτταρα προσελκύονται υπενδοθηλιακά όπου διαφοροποιούνται σε µακροφάγα. Αυτά ενδοκυτταρώνουν τροποποιηµένες µορφές LDL µέσω των scavenger υποδοχέων και σχηµατίζουν τα αφρώδη κύτταρα, το «σήµα κατατεθέν» των λιπωδών γραµµώσεων. Οι βλάβες εξελίσσονται σε ινολιπώδεις πλάκες οι οποίες περιέχουν µεγάλο αριθµό µακροφάγων και CD4+T κυττάρων ενώ

36 31 ταυτόχρονα παρατηρείται µετανάστευση και πολλαπλασιασµός λείων µυϊκών κυττάρων. Στις ανθρώπινες αρτηρίες αυτές οι ινολιπώδεις πλάκες µεταπίπτουν σε σύνθετες αθηροσκληρυντικές αλλοιώσεις οι οποίες είναι ευάλωτες σε ρήξη.[1] (Σχήµα) Η αθηροσκλήρυνση δεν είναι απλά µια αναπόφευκτη εκφυλιστική συνέπεια της γήρανσης, αλλά µάλλον µια χρόνια φλεγµονώδης κατάσταση η οποία µετατρέπεται σε οξύ κλινικό φαινόµενο µέσω ρήξης της πλάκας και θρόµβωσης. Στον άνθρωπο οι λιπώδεις γραµµώσεις βρίσκονται στην αορτή την 1 η δεκαετία, στα στεφανιαία αγγεία την 2 η δεκαετία και στις εγκεφαλικές αρτηρίες την 3 η µε 4 η δεκαετία. [39] Παρακάτω αναλύονται τα γεγονότα της αθηρογένεσης ώστε να γίνει απόλυτα κατανοητή η παθοφυσιολογία της ρήξης των αθηροσκληρυντικών βλαβών. Α) ΕΝΑΡΞΗ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΥΝΣΗΣ Από τις αρχές του αιώνα είναι γνωστό ότι η υπερλιπιδαιµία σχετίζεται άµεσα µε την αθηροσκλήρυνση. Η LDL διαπερνά παθητικά µέσω των συνάψεων των ενδοθηλιακών κυττάρων και η κατακράτηση της περιλαµβάνει πολύπλοκες διαντιδράσεις του συστατικού της apob µε τις πρωτεογλυκάνες. Επιπλέον και άλλες παρόµοιες λιποπρωτεΐνες όπως η Lp(a) µπορούν να εισέλθουν στον έσω χιτώνα και να προάγουν την αθηροσκλήρυνση. Η συσσώρευση οξειδωµένης LDL διεγείρει τα υποκείµενα ενδοθηλιακά κύτταρα προς παραγωγή προφλεγµονωδών παραγόντων όπως µόρια πρόσφυσης και αυξητικούς παράγοντες. [39] (Σχήµα)

37 32 Ιδιαίτερη σηµασία έχει το µόριο προσκόλλησης VCAM-1 το οποίο προσδένει λευκοκύτταρα που συναντούµε στο αρχόµενο αθήρωµα : µονοκύτταρα και Τ- λεµφοκύτταρα. Άλλα σηµαντικά µόρια είναι η Ρ- και Ε- σελεκτίνη. Συστατικά τροποποιηµένων σωµατιδίων λιποπρωτεϊνών, ανάµεσα τους οξειδωµένα φωσφολιπίδια και αλδεΰδες βραχείας αλυσίδας, µπορούν να επάγουν την µεταγραφική ενεργοποίηση του γονιδίου του VCAM-1 που διαµεσολαβείται απο τον NF-KB. Προφλεγµονώδεις κυτοκίνες όπως η IL- 1β και ο TNF-α αυξάνουν την έκφραση του VCAM-1 µέσω της οδού αυτής. Β) ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΧΗΜΕΙΟΤΑΞΙΑΣ ΛΕΥΚΟΚΥΤΤΑΡΩΝ Η αθηροσκλήρυνση χαρακτηρίζεται από τη στρατολόγηση µονοκυττάρων και λεµφοκυττάρων, αλλά όχι ουδετεροφίλων. Το πρώτο βήµα στην πρόσφυση των λευκοκυττάρων είναι το «κύλισµα» τους στο ενδοθήλιο το οποίο διαµεσολαβείται από τις Ε- και Ρ- σελεκτίνες των ενδοθηλιακών κυττάρων. Τα Τ-λεµφοκύτταρα συνδέονται κυρίως µε το VCAM-1 µέσω της ιντεγκρίνης VLA-4. [39] Μορφολογικές µελέτες έχουν αποδείξει ότι τα λευκοκύτταρα εισέρχονται υπενδοθηλιακά µέσω του µηχανισµού της διαπίδυσης. (Σχήµα)

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΧΕΣΗ. Κ. ΜΑΚΕΔΟΥ, Ιατρός Βιοπαθολόγος

ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΧΕΣΗ. Κ. ΜΑΚΕΔΟΥ, Ιατρός Βιοπαθολόγος ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΧΕΣΗ Κ. ΜΑΚΕΔΟΥ, Ιατρός Βιοπαθολόγος ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ Απόδοση λιπαρών οξέων μετά από υδρόλυση των τριγλυκεριδίων, σε περίοδο νηστείας, με σκοπό: Την παραγωγή ενέργειας

Διαβάστε περισσότερα

Μυικός ιστός Συσταλτά κύτταρα. Κυκλοφορικό Σύστημα. Αθανάσιος Κοτσίνας, Επικ. Καθηγητής. Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ

Μυικός ιστός Συσταλτά κύτταρα. Κυκλοφορικό Σύστημα. Αθανάσιος Κοτσίνας, Επικ. Καθηγητής. Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Μυικός ιστός Συσταλτά κύτταρα Κυκλοφορικό Σύστημα Αθανάσιος Κοτσίνας, Επικ. Καθηγητής Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΣΥΣΤΑΛΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ 1. Μυϊκά 2. Μυοεπιθηλιακά 3. Περικύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Παράγοντες κινδύνου για καρδιαγγειακή νόσο Δίαιτα Κάπνισμα Οινόπνευμα Ελαττωμένη σωματική δραστηριότητα Υπέρταση Δυσλιπιδαιμία Παχυσαρκία Σακχαρώδης διαβήτης Υπερτροφία

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΑΙΜΟΦΟΡΑ ΑΓΓΕΙΑ ΑΡΤΗΡΙΕΣ - ΦΛΕΒΕΣ - ΤΡΙΧΟΕΙ Η 1 ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ Μεγάλη και µικρή κυκλοφορία Σχηµατική

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Παθοφυσιολογία της επούλωσης των ελκών στο διαβήτη και αιτίες αποτυχίας

Παθοφυσιολογία της επούλωσης των ελκών στο διαβήτη και αιτίες αποτυχίας Παθοφυσιολογία της επούλωσης των ελκών στο διαβήτη και αιτίες αποτυχίας Ιωάννα Ελευθεριάδου Επιστημονικός Συνεργάτης Διαβητολογικού Κέντρου ΓΝΑ Λαϊκό Σακχαρώδης διαβήτης και έλκη κάτω άκρων 25% των ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Συνδετικός Ιστός - Ορισμός Παρέχει το: Υποστηρικτικό και Συνδετικό πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

3. Με ποιο άλλο σύστημα είναι συνδεδεμένο το κυκλοφορικό σύστημα;

3. Με ποιο άλλο σύστημα είναι συνδεδεμένο το κυκλοφορικό σύστημα; ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΟ 3 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ «ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ» ΕΙΣΑΓΩΓΗ Α. ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ 1. Ποιος είναι ο ρόλος του κυκλοφορικού συστήματος;...... 2. Το κυκλοφορικό σύστημα αποτελείται από: i 3.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΖΑΪΥΟΥ-ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ Κ.

ΠΑΖΑΪΥΟΥ-ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ Κ. Γιατί μας απασχολεί Ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1 και 2 συνοδεύονται από μικρο και μακροαγγειακές επιπλοκές Σημαντικότερη αιτία νοσηρότητας και θνητότητας του διαβητικού πληθυσμού Ο κίνδυνος για καρδιαγγειακή

Διαβάστε περισσότερα

AIΜΟΣΤΑΣΗ Τι είναι η αιμόσταση? Ποια είναι τα κύρια στάδια?

AIΜΟΣΤΑΣΗ Τι είναι η αιμόσταση? Ποια είναι τα κύρια στάδια? AIΜΟΣΤΑΣΗ Τι είναι η αιμόσταση? Ποια είναι τα κύρια στάδια? Aιμόσταση=πρόληψη απώλειας αίματος Aιμόσταση=πρόληψη απώλειας Tο αίμα: αίματος Πρέπει να είναι υγρό Δεν έρχεται σε επαφή με αρνητικά φορτισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΚΟΗΘΩΝ. Ι. ελλαδέτσιµα

ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΚΟΗΘΩΝ. Ι. ελλαδέτσιµα ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΚΟΗΘΩΝ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΩΝ Ι. ελλαδέτσιµα Χαρακτηριστικά φυσιολογικών ιστών Κυτταρική συνοχή και επικοινωνία µέσω µορίων προσκόλλησης (καντχερίνες, σελεκτίνες, ιντεγκρίνες) Εξ επαφής αναστολή κυτταρικής

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013)

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) Kυτταρική Bιολογία ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Οι λιπιδικές διπλοστιβάδες ως φραγμοί Νερό Υδρόφιλες φωσφολιπιδικές κεφαλές Φωσφολιπιδική μεμβράνη

Διαβάστε περισσότερα

2 Ο ΜΑΘΗΜΑ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΟΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

2 Ο ΜΑΘΗΜΑ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΟΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ 2 Ο ΜΑΘΗΜΑ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΟΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ 1. Ανατομικοί φραγμοί - Δέρμα - Βλεννώδεις μεμβράνες 2. Φυσιολογικοί φραγμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση.

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση. ΙΣΤΟΙ 1. Τα κύτταρα που αποτελούν τον οργανισµό µας, διακρίνονται σε διάφορους τύπους, παρά το γεγονός ότι όλα, τελικώς, προέρχονται από το ζυγωτό, δηλαδή το πρώτο κύτταρο µε το οποίο ξεκίνησε η ζωή µας.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΓΙΑΓΚΙΝΗ ΧΗΜΙΚΟΥ Μελέτη των ιστολογικών και βιοχημικών αλλοιώσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ 3 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. ΚΥΤΤΑΡΟΚΙΝΕΣ ή ΚΥΤΤΟΚΙΝΕΣ Dr ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΘΕΩΡΙΑ 3 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. ΚΥΤΤΑΡΟΚΙΝΕΣ ή ΚΥΤΤΟΚΙΝΕΣ Dr ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΘΕΩΡΙΑ 3 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΥΤΤΑΡΟΚΙΝΕΣ ή ΚΥΤΤΟΚΙΝΕΣ Dr ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Είδαμε ότι οι ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ είναι 1. Ανατομικοί φραγμοί - Δέρμα - Βλεννώδεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΜΑ πρόκειται για έναν ιστό.

ΑΙΜΑ πρόκειται για έναν ιστό. ΑΙΜΑ πρόκειται για έναν ιστό. Αίμα είναι το υγρό που κυκλοφορεί διαμέσου της καρδιάς, των αρτηριών, των φλεβών και των τριχοειδών αγγείων μεταφέροντας θρεπτικές ουσίες, ορμόνες, βιταμίνες, θερμότητα και

Διαβάστε περισσότερα

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Συνδετικός Ιστός - Ορισμός Παρέχει το: Υποστηρικτικό και Συνδετικό πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Υπερλιπιδαιµίες Μεταβολισµός λιπιδίων. Μαρίνα Νούτσου Επιµελήτρια Α Παν. Παθολογικής Κλινικής Ιπποκράτειο Νοσοκοµείο Αθήνας

Υπερλιπιδαιµίες Μεταβολισµός λιπιδίων. Μαρίνα Νούτσου Επιµελήτρια Α Παν. Παθολογικής Κλινικής Ιπποκράτειο Νοσοκοµείο Αθήνας Υπερλιπιδαιµίες Μεταβολισµός λιπιδίων Μαρίνα Νούτσου Επιµελήτρια Α Παν. Παθολογικής Κλινικής Ιπποκράτειο Νοσοκοµείο Αθήνας Καρδιαγγειακά Επεισόδια : Πρώτη αιτία θανάτου στις αναπτυγµένες χώρες Πολλοί παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια 39 αμινοξέα Μ.Β. 4500 προοπιομελανοκορτίνη(pomc) 1. κορτικοτροπίνη (ACTH), 2. β λιποτροφίνη (β LPH), 3. γ λιποτροφίνη (γ LPH),

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΒασίληςΜούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://mougios.webpages.auth.gr Μεταβολικό σύνδροµο Παθολογική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από:

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Β'ΠΡΟΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Θ.

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Β'ΠΡΟΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Θ. ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Β'ΠΡΟΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Θ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ 1 ΙΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ: ΕΡΙΦΥΛΗ ΚΥΡΙΑΖΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΩΝΗΣ Χ.

ΑΝΔΡΩΝΗΣ Χ. The Big Bang ΑΜΟΙΒΑΔΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Τροφή Υδατάνθρακες ΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΗ Λιπαρά οξέα ΚΥΤΤΑΡΟ ATP CoA ΛΙΠΑΡΑ ΟΞΕΑ ΧΗΜΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ ΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΗΣ Χοληστερόλη παράγουν μόνο τα ζωικά κύτταρα ΑΝΔΡΩΝΗΣ Χ. ΧΗΜΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΟΣΟΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ: Ενεργοποίηση των Τ κυττάρων από τους µικροοργανισµούς. Οι φάσεις των Τ κυτταρικών απαντήσεων

ΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΟΣΟΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ: Ενεργοποίηση των Τ κυττάρων από τους µικροοργανισµούς. Οι φάσεις των Τ κυτταρικών απαντήσεων ΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΟΣΟΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ: Ενεργοποίηση των Τ κυττάρων από τους µικροοργανισµούς Οι φάσεις των Τ κυτταρικών απαντήσεων Αναγνώριση του αντιγόνου και συνδιέγερση Αναγνώριση πεπτιδίων συνδεδεµένων µε το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ Hράκλειο, εκέμβριος 2011 ΤΥΠΟΙ ΙΣΤΩΝ 1. Eπιθηλιακός Πολυεδρικά κύτταρα που είναι πάρα πολύ στενά συνδεδεμένα και φέρουν ελάχιστη μεσοκυττάρια ουσία 2. Συνδετικός Κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία Κίττυ Παυλάκη Jeanne Calment Κάπνιζε µέχρι τα 117 Πέθανε στα 122 Η σωστή λειτουργία των οργανισµών απαιτεί τη δυνατότητα προσαρµογής των κυττάρων και κατά συνέπεια και των

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ανοσολογία Επίκτητη Ανοσία I. Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ.

Εισαγωγή στην Ανοσολογία Επίκτητη Ανοσία I. Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ. Εισαγωγή στην Ανοσολογία Επίκτητη Ανοσία I Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ. 14/10/2016 Φυσιολογία Συστημάτων Ακαδημαϊκό Ετος 2016-2017 Γενικά στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

Μοριακή κυτταρική βιοχημεία Ανοσοποιητικό σύστημα

Μοριακή κυτταρική βιοχημεία Ανοσοποιητικό σύστημα Μοριακή κυτταρική βιοχημεία Ανοσοποιητικό σύστημα κωδικός μαθήματος: ETY-335 Χειμερινό εξάμηνο 2014 / 2015 Μαρία Χατζηνικολαΐδου mchatzin@materials.uoc.gr Έμφυτο και προσαρμοστικό ανοσοποιητικό σύστημα

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο 1. Ποιος είναι ο ρόλος των ερυθρών κυττάρων του αίματος; α. μεταφέρουν οξυγόνο σε όλο το σώμα β. μεταφέρουν θρεπτικά συστατικά, άλατα, ορμόνες και πρωτεΐνες γ. μεταφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

"Διερεύνηση των πολυμορφισμών του υποδοχέα της LDL χοληστερόλης με τεχνικές PCR και αλληλούχισης της κωδικής περιοχής του DNA" ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ

Διερεύνηση των πολυμορφισμών του υποδοχέα της LDL χοληστερόλης με τεχνικές PCR και αλληλούχισης της κωδικής περιοχής του DNA ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ "Διερεύνηση των πολυμορφισμών του υποδοχέα της LDL χοληστερόλης με τεχνικές

Διαβάστε περισσότερα

94 95 96 97 98 Ο ρόλος της αγγειογένεσης στη μετάσταση Η νεοαγγείωση αποτελεί ένα απαραίτητο τμήμα της ογκογόνου διεργασίας που διασφαλίζει τη γρηγορότερη και ανεμπόδιστη ανάπτυξη του όγκου. Η λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ Απαντήσεις του κριτηρίου αξιολόγησης στη βιολογία γενικής παιδείας 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε τον αριθμό καθεμίας από τις ημιτελείς προτάσεις 1 έως και 5, και δίπλα σε αυτόν το γράμμα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Τα λίπη αποτελούν μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας Ενεργούν σαν διαλύτες

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Εισαγωγή Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΙΟΓΕΝΗΣ ΜΥΙΚΟΣ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΛΕΓΜΟΝΗ

ΑΣΚΗΣΙΟΓΕΝΗΣ ΜΥΙΚΟΣ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ κωδ. μαθήματος Ν314 Τίτλος 9 ης Διάλεξης ΑΣΚΗΣΙΟΓΕΝΗΣ ΜΥΙΚΟΣ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΛΕΓΜΟΝΗ Εισήγηση: Χατζηνικολάου Α.,Επίκουρος Καθηγητής Δημιουργείται συνήθως σε: Μυοσκελετικό τραυματισμό

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση Ο ρόλος της ΕΘΟ στην αναγέννηση & την επανόρθωση Νοvo E & Parola M. Fibrogenesis & Tissue Repair 2008, 1:5 Χρόνια παγκρεατίτιδα Ιστολογία παγκρεατικού καρκινώµατος Αδενοκαρκίνωµα εξ εκφορητικών

Διαβάστε περισσότερα

Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών

Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών 9-1 Κεφάλαιο 9 Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών Εισαγωγή Στο κύτταρο η έκφραση των πρωτεϊνών γίνεται από µόνο ένα τύπο ριβοσώµατος (εκτός των µιτοχονδριακών και των χλωροπλαστικών που µοιάζουν µε αυτά

Διαβάστε περισσότερα

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ

ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΩΣΜΩΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΦΡΟΙ ΠΩΣ ΜΕΤΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΟΙ ΟΥΣΙΕΣ ΣΤΑ ΥΓΡΑ Μεταφορά τροφών και αποβολή μη χρήσιμων ουσιών: Διάχυση (π.χ. το CO 2 που παράγεται κατά τον μεταβολισμό των κυττάρων, διαχέεται από τα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958. Περιεχόμενο

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958. Περιεχόμενο Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 Υπεύθυνη Μαθήματος: Χ. Καρατζαφέρη Διδάσκοντες: Χ. Καρατζαφέρη, Γ. Σακκάς,Α. Καλτσάτου 2013-2014 Διάλεξη 3 ΤΕΦΑΑ, ΠΘ Περιεχόμενο Συνδεση με τα προηγουμενα Πριν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Ανοσία. Ανοσολογικοί µηχανισµοί. Κυτταροκίνες

Φυσική Ανοσία. Ανοσολογικοί µηχανισµοί. Κυτταροκίνες Ανοσολογικοί µηχανισµοί Ειδικοί ανοσολογικοί µηχανισµοί (επίκτητη ανοσία) εξαρτώνται από την ειδική αναγνώριση από τα λεµφοκύτταρα της ξένης ουσίας ή κυττάρου Φυσική Ανοσία Μηχανισµοί φυσικής (µη ειδικής)

Διαβάστε περισσότερα

Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής

Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΑΠΟΜΥΕΛΙΝΩΣΗ καταστροφή µυελίνης αποκλείονται παθολογικές καταστάσεις από αποτυχία σχηµατισµού µυελίνης (δυσµυελίνωση) ή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΣΕ. Παρουσίαση περιστατικού. ΑΜΕΘ Γ.Ν.Θ. «Γ. Παπανικολάου»

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΣΕ. Παρουσίαση περιστατικού. ΑΜΕΘ Γ.Ν.Θ. «Γ. Παπανικολάου» ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΣΕ ARDS - ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ ΝΟ Παρουσίαση περιστατικού ΑΜΕΘ Γ.Ν.Θ. «Γ. Παπανικολάου» Παρουσίαση περιστατικού Από τον απεικονιστικό έλεγχο διαπιστώθηκαν: κατάγµατα λεκάνης και δεξιού άνω

Διαβάστε περισσότερα

Αιµόσταση. Αιµορραγία

Αιµόσταση. Αιµορραγία Αιµόσταση Αιµορραγία Αιµάτωµα Μηχανισµοί Αιµόστασης σπασµός του αγγείου σχηµατισµός αιµοπεταλειακού θρόµβου πήξη αίµατος ανάπτυξη ινώδους ιστού για τη µόνιµη απόφραξη της οπής Αγγειακός σπασµός το ερέθισµατουτραυµατισµένου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΜΟΝΙΜΩΝ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΚΑΙ ΙΣΤΩΝ Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα. Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας

Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα. Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Λειτουργία ανοσοποιητικού λεμφικού συστήματος Προστασία

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ»

«Ο ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ» «ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΕΣ ΗΜΕΡΕΣ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΑΣ» 21 22 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 Macedonia Palace, Θεσσαλονίκη «Ο ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ» ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΕΙΑΔΟΥ ΣΑΒΒΑΤΩ Νοσηλεύτρια ΤΕ Παθολογίας, Msc, PhD ΤΕΦΑΑ -ΑΠΘ. Μονάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΣTHPIKTIKA KYTTAPA - EΞΩKYTTAPIA ΘEMEΛIA OYΣIA

ΣTHPIKTIKA KYTTAPA - EΞΩKYTTAPIA ΘEMEΛIA OYΣIA ΣTHPIKTIKA KYTTAPA - EΞΩKYTTAPIA ΘEMEΛIA OYΣIA µηχανική στήριξη Στηρικτικά κυτ. > παράγουν συστατικά εξωκυτ. θεµέλιας ουσίας για & οργάνωση τους χαρακτηριστικά τους > προέρχονται από το µεσέγχυµα παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει: Ευθυμία Πετράτου, Ειδική Παθολόγος, Υπεύθυνη Ιατρείου Διαταραχής Λιπιδίων, Ιατρικού Π. Φαλήρου

Γράφει: Ευθυμία Πετράτου, Ειδική Παθολόγος, Υπεύθυνη Ιατρείου Διαταραχής Λιπιδίων, Ιατρικού Π. Φαλήρου Γράφει: Ευθυμία Πετράτου, Ειδική Παθολόγος, Υπεύθυνη Ιατρείου Διαταραχής Λιπιδίων, Ιατρικού Π. Φαλήρου Οι δυσλιπιδαιμίες είναι παθολογικές καταστάσεις με διαταραχές των λιπιδίων του αίματος ποσοτικές αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ Hράκλειο, εκέμβριος 2011 ΤΥΠΟΙ ΙΣΤΩΝ 1. Eπιθηλιακός Πολυεδρικά κύτταρα που είναι πάρα πολύ στενά συνδεδεμένα και φέρουν ελάχιστη μεσοκυττάρια ουσία 2. Συνδετικός Κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ Ι

ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ Ι ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ Ι MK1118 ΑΣΚΗΣΗ ΣΕ ΚΛΙΝΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΔΙΑΛΕΞΗ 4 ΑΝΤΩΝΙΑ ΚΑΛΤΣΑΤΟΥ, PHD ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΑΙΤΙΕΣ ΘΝΗΤΟΤΗΤΑΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΘΑΝΑΤΩΝ 450,000 400,000 350,000 300,000 250,000 200,000 150,000 100,000

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα jk ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα Εισαγωγή στο Κυκλοφορικό μας Σύστημα (ΚΣ) Το ΚΣ αποτελείται από - τα αιμοφόρα αγγεία την καρδιά Αέρας που εισπνέουμε Αέρας που εκπνέουμε

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Παραδόσεις του μαθήματος Επιμέλεια: Γιάννης Αργύρης Βιολόγος M.Sc. Καθηγητής 3 ου Γεν. Λυκ. Ηλιούπολης Κεφάλαιο 1ο Άνθρωπος και υγεία 2. Μηχανισμοί Άμυνας του Ανθρώπινου

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ΛΙΠΙΔΙΑ Τι είναι; - Λειτουργίες. Η. ΜΥΛΩΝΗΣ Κλινική Χημεια Λιπίδια-Λιποπρωτεϊνες - May 12, 2015 ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ΛΙΠΙΔΙΑ Τι είναι; - Λειτουργίες. Η. ΜΥΛΩΝΗΣ Κλινική Χημεια Λιπίδια-Λιποπρωτεϊνες - May 12, 2015 ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Είδη ιπιδίων Ιδιότητες Λιποπρωτείνες Ταξινόμηση Σύσταση σε ιπίδια και αποπρωτείνες Μεταβοισμός Επιθυμητές τιμές οριακές τιμές Δυσιπιδαιμίες - Υπεριποπρωτεϊναιμίες

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

1. ΑΠΟ ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΣΤΟΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟ

1. ΑΠΟ ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΣΤΟΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 1. ΑΠΟ ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΣΤΟΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟ ΚΥΤΤΑΡΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΙ Ο ανθρώπινος οργανισμός συνίσταται α- πό τρισεκατομμύρια κύτταρα. Τα κύτταρα αυτά εμφανίζουν σημαντική ποικιλομορφία, που αφορά το μέγεθος,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων

Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων Κάπνισµα Προάγει την αθηρογένεση Περιορίζει την αιµατική ροή Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων Επηρεάζει τη πήξη Μειώνει πλασµινογόνο και τον ενεργοποιητή του

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1.1. Ορισμός του κυττάρου. Το κύτταρο είναι η δομική και λειτουργική μονάδα της ζωής (σχήμα 1). Το κύτταρο αποτελεί τη βάση της δομικής και λειτουργικής οργάνωσης ενός οργανισμού.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ καρδιά, αιμοφόρα αγγεία, αίμα

ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ καρδιά, αιμοφόρα αγγεία, αίμα 2 Ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ καρδιά, αιμοφόρα αγγεία, αίμα Δ. Αρζουμανίδου ΚΑΡΔΙΑ το κύριο όργανο του κυκλοφορικού συστήματος βρίσκεται ανάμεσα στους δυο πνεύμονες έχει

Διαβάστε περισσότερα

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ Ιωάννα Οικονοµίδου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών Το ανοσιακό σύστηµα θεωρείται αποφασιστικός παράγοντας για την διατήρηση της υγείας και την επιβίωση στους ηλικιωµένους

Διαβάστε περισσότερα

gr

gr Σ τύπου ΙΙ και καρδιαγγειακή νόσος Οι διαβητικοί ασθενείς παρουσιάζουν τετραπλάσια αύξηση της συχνότητας καρδιαγγειακής νόσου απ ότι οι µη διαβητικοί ασθενείς Το 50% των νεοδιαγνωσµένων διαβητικών ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

Εμβρυολογία, ανατομεία, ιστολογία νεφρού

Εμβρυολογία, ανατομεία, ιστολογία νεφρού Εμβρυολογία, ανατομεία, ιστολογία νεφρού Τα νεφρά αναπτύσσονται από αμφοτερόπλευρες μάζες ενδιαμέσου μεσοδέρματος νεφρογενείς πτυχές 3-4 εβδομάδα πρόνεφρος μεσόνεφρος μετάνεφρος δημιουργία νεφρών μετάνεφρος

Διαβάστε περισσότερα

Νοσηλευτικά Πρωτόκολλα διαχείρισης καρδιολογικών ασθενών στην εξωνεφρική κάθαρση. Μονάδα Τεχνητού Νεφρού ΠΓΝ «Αττικόν», Αθήνα

Νοσηλευτικά Πρωτόκολλα διαχείρισης καρδιολογικών ασθενών στην εξωνεφρική κάθαρση. Μονάδα Τεχνητού Νεφρού ΠΓΝ «Αττικόν», Αθήνα Νοσηλευτικά Πρωτόκολλα διαχείρισης καρδιολογικών ασθενών στην εξωνεφρική κάθαρση { Μονάδα Τεχνητού Νεφρού ΠΓΝ «Αττικόν», Αθήνα Το νοσηλευτικό έργο στις ΜΤΝ Σκοπός της η παροχή εξειδικευµένης φροντίδας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ www.cyprusbiology.com 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 2016 ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 2 Χρησιμότητα κυκλοφορικού συστήματος 1. Μεταφορά O 2 και θρεπτικών συστατικών στους ιστούς 2. Απομάκρυνση CO 2 και

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιά. Καρδιά. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Ε.Φ.Α.Α. Άσκηση και αρτηριακή πίεση. Μεταπτυχιακό πρόγραμμα Άσκηση και Υγεία. Πασχάλης Βασίλης, Ph.D.

Καρδιά. Καρδιά. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Ε.Φ.Α.Α. Άσκηση και αρτηριακή πίεση. Μεταπτυχιακό πρόγραμμα Άσκηση και Υγεία. Πασχάλης Βασίλης, Ph.D. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Ε.Φ.Α.Α. Μεταπτυχιακό πρόγραμμα Άσκηση και Υγεία Μεταβολικές ασθένειες και άσκηση Άσκηση και αρτηριακή πίεση Πασχάλης Βασίλης, Ph.D. Καρδιά Καρδιά Η καρδιά είναι ένα μυϊκό όργανο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ Κλινικές εφαρμογές 4 Αιμοδυναμική μελέτη Doppler 1. Αγγεία κοιλιάς 2. Περιφερικά αγγεία Κ. Χατζημιχαήλ Υπερηχοτομογραφία Μορφολογική μελέτη Αιμοδυναμική μελέτη Doppler

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ. Λ. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ. Λ. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Λ. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Παθήσεις των νεφρών: 5. α. Σπειραματοπάθεια ΣΠΕΙΡΑΜΑΤΟΠΑΘΕΙΕΣ Μορφολογικές (ιστολογικές

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΗΤΑΛΑΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΗΤΑΛΑΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1.3 : ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 Χαρακτηρίστε τις προτάσεις ως σωστές ή λανθασµένες. 1. Οι βλεννογόνοι

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.Πώς οι κινητικές παράμετροι Κ m και K cat χρησιμεύουν για να συγκριθεί η ανακύκλωση διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες είναι οι προϋποθέσεις που πρέπει να τηρούνται για την αποφυγή µετάδοσης ασθενειών που οφείλονται σε παθογόνους µικροοργανισµούς;

Ποιες είναι οι προϋποθέσεις που πρέπει να τηρούνται για την αποφυγή µετάδοσης ασθενειών που οφείλονται σε παθογόνους µικροοργανισµούς; ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Ποιες είναι οι προϋποθέσεις που πρέπει να τηρούνται για την αποφυγή µετάδοσης ασθενειών που οφείλονται σε παθογόνους µικροοργανισµούς; ΘΕΜΑ Β ίνεται το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ηλικία περιεκτικότητα σε λίπος φύλο

ηλικία περιεκτικότητα σε λίπος φύλο ΥΓΡΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ Το ύδωρ αποτελεί το 60% του βάρους σώματος α) από την ηλικία (νεογνά 75%) β) περιεκτικότητα σε λίπος (ο λιπώδης ιστός έχει μικρή περιεκτικότητα σε ύδωρ) γ) το φύλο ( το ύδωρ είναι λιγότερο

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εισαγωγή: Το κυκλοφορικό είναι από τα πιο σημαντικά αλλά και από τα πιο ευαίσθητα συστήματα του οργανισμού μας. Τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ Με βάση τη θέση στο ανθρώπινο σώμα Με βάση την ιδιότητα για γενικευμένη ή εξειδικευμένη δράση Εξωτερικοί εσωτερικοί μη ειδικοί μηχανισμοί ειδικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΙΑΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΡΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ Προς τα εµπρός ανεπάρκεια: αδυναµία προώθησης του αίµατος στη συστηµατική κυκλοφορία Προς τα πίσω ανεπάρκεια: αύξηση του όγκου

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και λειτουργία προκαρυωτικού κυττάρου

Δομή και λειτουργία προκαρυωτικού κυττάρου Δομή και λειτουργία προκαρυωτικού κυττάρου Ιωσήφ Παπαπαρασκευάς Βιοπαθολόγος, Επ. Καθηγητής ΕΚΠΑ Εργαστήριο Μικροβιολογίας, Ιατρική Σχολή ipapapar@med.uoa.gr Γιατί πρέπει να γνωρίζουμε την δομή και τη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 1. Η πήξη του αίματος συμβάλλει στην άμυνα του οργανισμού 2. Η φαγοκυττάρωση είναι αποτελεσματική μόνο έναντι των βακτηρίων 3. Οι ιντερφερόνες δρουν άμεσα

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιαγγειακή νόσος και νόσος του Alzheimer: κοινοί µοριακοί µηχανισµοί

Καρδιαγγειακή νόσος και νόσος του Alzheimer: κοινοί µοριακοί µηχανισµοί Καρδιαγγειακή νόσος και νόσος του Alzheimer: κοινοί µοριακοί µηχανισµοί Αγγελική Χρόνη Ερευνήτρια Β Ινστιτούτο Βιολογίας, ΕΚΕΦΕ «ηµόκριτος» Ηµερίδα «ΗΣυµβολή των Ερευνητικών Κέντρων στην Έρευνα, την Τεχνολογική

Διαβάστε περισσότερα

Χόνδρος Αρθρώσεις. Σοφία Χαβάκη Επικ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας

Χόνδρος Αρθρώσεις. Σοφία Χαβάκη Επικ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Χόνδρος Αρθρώσεις Σοφία Χαβάκη Επικ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Χόνδρος συνδετικός-στηρικτικός ιστός συμπαγής αλλά εύκαμπτος Λειτουργίες Χόνδρου υποστήριξη μαλακών ιστών απορρόφηση κραδασμών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΑΣΜΕΙΟΣ ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ

ΕΡΑΣΜΕΙΟΣ ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΑΣΜΕΙΟΣ ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Ιδιωτικό Γενικό Λύκειο Όνομα: Ημερομηνία:././2014 ΤΑΞΗ : A Λυκείου ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Από το κύτταρο στον οργανισμό ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣYΣTAΛTA KYTTAPA. Tα συσταλτά κύτταρα παράγουν > δυνάµεις κίνησης µε την αλληλεπίδραση > ακτίνης. & µυοσίνης

ΣYΣTAΛTA KYTTAPA. Tα συσταλτά κύτταρα παράγουν > δυνάµεις κίνησης µε την αλληλεπίδραση > ακτίνης. & µυοσίνης ΣYΣTAΛTA KYTTAPA Tα συσταλτά κύτταρα παράγουν > δυνάµεις κίνησης µε την αλληλεπίδραση > ακτίνης µυοσίνης υπάρχουν 4 κατηγορίες κυττάρων > µυϊκά > που σχηµατίζουν > γραµµωτό µυϊκό ιστό καρδιακό µυϊκό ιστό

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΜΦΟΚΥΤΤΑΡΑ. Τ λεµφοκύτταρα:

ΛΕΜΦΟΚΥΤΤΑΡΑ. Τ λεµφοκύτταρα: ΛΕΜΦΟΚΥΤΤΑΡΑ Προέλευση: µυελός των οστών. Μερικά µεταναστεύουν στο θύµο, όπου παραµένουν για ποικίλες περιόδους πριν διασκορπισθούν στο σώµα. Βίος: η ζωή τους ποικίλει. Τα µνηµοκύτταρα ζουν για πολλά χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ I ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιμος Π. Βανδώρος ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Οι βασικές δομές που εξετάζουμε στην ανατομία μπορούν ιεραρχικά να ταξινομηθούν ως εξής:

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ. Οι ρυθμιστές του οργανισμού

ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ. Οι ρυθμιστές του οργανισμού ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Οι ρυθμιστές του οργανισμού Είδη αδένων στον άνθρωπο o Εξωκρινείς αδένες: εκκρίνουν το προϊόν τους μέσω εκφορητικού πόρου είτε στην επιφάνεια του σώματος (π.χ. ιδρωτοποιοί και σμηγματογόνοι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Από το κύτταρο στον οργανισμό

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Από το κύτταρο στον οργανισμό ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Από το κύτταρο στον οργανισμό 1o ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ - ΓΗ_Α_ΒΙΟ_0_11207, 2o ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ - ΓΗ_Α_ΒΙΟ_0_11208 ΘΕΜΑ Δ Το ανθρώπινο σώμα, όπως και το σώμα κάθε πολυκύτταρου οργανισμού αποτελείται από πολλά

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΕΓΓΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΗ ΤΗΣ ΠΗΞΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΣΤΟ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ. Α. Γιαλεράκη

ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΕΓΓΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΗ ΤΗΣ ΠΗΞΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΣΤΟ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ. Α. Γιαλεράκη ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΕΓΓΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΗ ΤΗΣ ΠΗΞΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΣΤΟ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ Α. Γιαλεράκη ΣΤΟΧΟΣ ΑΙΜΟΣΤΑΣΗΣ ΕΝΤΟΠΙΣΜΕΝΗ ΕΠΙΔΙΟΡΘΩΣΗ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΕΝΟΥ ΑΓΓΕΙΟΥ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ ΣΕ ΥΓΡΗ

Διαβάστε περισσότερα