«Η επίδραση της μουσικής στην ψυχολογία των ασθενών στους χώρους αναμονής των ιατρείων»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Η επίδραση της μουσικής στην ψυχολογία των ασθενών στους χώρους αναμονής των ιατρείων»"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Η επίδραση της μουσικής στην ψυχολογία των ασθενών στους χώρους αναμονής των ιατρείων» Χατζηαντωνίου Στέλλα Μοριακή Βιολόγος και Γενετίστρια ΠΑΤΡΑ, 2014

2 Στους γονείς μου και στον άντρα μου ΠΕΡΙΛΗΨΗ 2

3 Οι χώροι αναμονής των ιατρείων είναι τοποθεσίες στις οποίες όλοι μας, άλλοι λιγότερες και άλλοι περισσότερες φορές, έχουμε παρευρεθεί κατά την επί σκεψή μας σε ιατρεία. Αποτελούν χώρους εναλλαγής συναισθημάτων και σκέψ εων μέχρι τη στιγμή που ο ιατρός θα καλέσει τον ασθενή για εξέταση. Στην παρ ούσα διπλωματική εργασία θα εξετάσουμε τον τρόπο, αλλά και την ένταση επιρ ροής ασθενών σε χώρους αναμονής ιατρείων ανάλογα με την μουσική, το τέμπο της μουσικής και άλλες παραμέτρους τις οποίες θα αναφέρουμε εκτενώς στο κυρίως μέρος της παρούσας εργασίας. Διάφορες μελέτες σχετικές με τη μο υσική και τους ασθενείς που έχουν διεξαχθεί κατά καιρούς, στο εξωτερικό ως ε πί το πλείστων, επιστημονικά άρθρα, υπάρχουσα βιβλιογραφία για την ψυχολο γία και τη μουσική, αποτελούν το έρεισμα πάνω στο οποίο διεξάγεται η θεωρητι κή προσέγγιση του θέματος που πραγματεύεται η παρούσα διπλωματική εργα σία. Με την διανομή ερωτηματολογίων σε ιατρεία πνευμονολόγων τα οποία συ μπληρώθηκαν από τους ασθενείς, προέκυψαν δεδομένα, με την ανάλυση των οποίων με λογισμικό στατιστικής επεξεργασίας, SPSS 19 - επιχειρείται να γίνει κατανοητή η επιρροή που ασκεί η μουσική στους χώρους αναμονής ιατρείων. Λέξεις κλειδιά: τέμπο, μουσική, ένταση, χώροι αναμονής ιατρείων, ασθενείς, πα ραγοντική ανάλυση ABSTRACT 3

4 The waiting areas of dispensaries are places where all of us, others less and others more times, have been attended during our visit in clinics. Waiting areas of clinics and dispensaries are places where feelings and thoughts are exchanged until the time the doctor asks the patient for examination. In this paper we will examine the way, but also the intensity of influence of patients in clinic waiting rooms depending on the music, the music volume, tempo and other parameters which we will extensively examine in the main part of this paper. Various studies on music and patients that have been conducted occasionally, abroad mostly, scientific articles, literature on psychology and music, are the basis on which the theoretical approach conducted in this thesis. By distributing questionnaires in different disciplines surgeries which were completed by patients, resulting data and their analysis - with SPSS 19 is an attempt to understand the influence of music in clinic waiting rooms. Key words: tempo, music, volume, waiting areas dispensaries, patients, factor analysis 4

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Για την διεκπεραίωση της διπλωματικής μου εργασίας θα ήθελα να ευχα ριστήσω τον επιβλέποντα μου κ. Φουστέρη Μανώλη, Λέκτορα, με τη βοήθεια το υ οποίου κατάφερα να φέρω εις πέρας το δύσκολο εγχείρημα της εκπόνησης τ ης διπλωματικής μου εργασίας η οποία αποτελεί επιστέγασμα των προσπαθει ών μου για τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στο Φαρμακευτικό Μάρκετινγκ. Επί σης, ευχαριστώ τα υπόλοιπα μέλη της τριμελούς επιτροπής για τη συμμετοχή τ ους στην διπλωματική μου εργασία. Δε θα μπορούσα να λησμονήσω να αναφερθώ στους γονείς μου, τους ο ποίους ευγνωμονώ για τη ψυχολογική συμπαράσταση τα χρόνια των σπουδών μου στο τμήμα Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών. Τέλος, δεν μπορώ να παραλείψω τον άντρα μου, για τη συμπαράσταση και την υπομονή του. Η εμπειρία και οι γνώσεις που αποκόμισα από τις μεταπτυχιακές μου σπουδέ ς φρονώ ότι αποτελούν ισχυρό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην δύσκολη πρα γματικότητα της ελληνικής αγοράς εργασίας. 5

6 Πίνακας περιεχομένων ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 2 ABSTRACT... 3 ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 5 Κεφάλαιο 1 ο... 8 Θεωρητικό Πλαίσιο Μουσική Τέμπο Ένταση Επιδράσεις μουσικής Η μουσική και οι σωματικές επιδράσεις Η μουσική και οι ψυχολογικές επιδράσεις Πίνακας 1.1 Συναισθήματα και μουσικά χαρακτηριστικά Πίνακας 1.2 Συναισθήματα και μουσικά χαρακτηριστικά... Σφάλμα! Δεν έχει οριστεί σελιδοδείκτης Παράγοντες επιρροής μεγέθους επίδρασης μουσικής στην ψυχολογία Η επίδραση της μουσικής στους καταναλωτές Παραδείγματα μουσικής επίδρασης στον καταναλωτή Άλλα παραδείγματα επίδρασης της μουσικής στην αγοραστική συμπεριφο ρά Η μουσική στη διαφήμιση Κεφάλαιο 2 ο Η Μουσική Μουσική και ψυχολογία Μουσική και ιατρεία Μουσική και ασθενείς

7 Κεφάλαιο 3 ο Μεθοδολογία... Σφάλμα! Δεν έχει οριστεί σελιδοδείκτης. 3.1 Ορισμός προβλήματος Χρησιμότητα έρευνας Μεθοδολογία Κεφάλαιο 4 ο Ανάλυση Δεδομένων Ποσοτική Ανάλυση Δεδομένων Συγκριτική Ανάλυση Δεδομένων Συγκριτική Ανάλυση Μονομεταβλητών Συγκριτική Ανάλυση Πολυμεταβλητών Ανάλυση με και χωρίς μουσική Ανάλυση χωρίς μουσική Ανάλυση μόνο με μουσική Ανάλυση με μεσαίο tempo (92bpm) Ανάλυση με αργό tempo (55-60bpm) Ανάλυση με γρήγορο tempo (144bpm) Συμπεράσματα Παράρτημα Βιβλιογραφία

8 Κεφάλαιο 1 ο Θεωρητικό Πλαίσιο 1.1Μουσική 1.1.1Τέμπο Στη μουσική ορολογία το tempo - από τα Ιταλικά tempo = χρόνος - αποτε λεί την ένδειξη η οποία δηλώνει τον ρυθμικό χαρακτήρα με τον οποίο πρέπει να εκτελεστεί ένα μουσικό έργο. Η σωστή απόδοση του tempo είναι υψίστης σημα σίας για να αποκτήσει το έργο τον χαρακτήρα και το ύφος που επιθυμεί ο συνθ έτης. Το tempo, όσον αφορά την ταχύτητα, υπολογίζεται μαθηματικά σε χτύπου ς ανά λεπτό. Σαν συμβολισμός αναγράφεται με πόσους χτύπους ανά λεπτό ισο ύται η βασική ρυθμική αξία στην οποία είναι γραμμένο το μουσικό κείμενο. Αυτή η ένδειξη ονομάζεται μετρονομική. Τα δύο βασικά αργά tempi είναι: το Largο το οποίο έχει ρυθμικό χαρακτήρα (45 50 BPM) το Adagio το οποίο έχει αργό, σταθερό και μελωδικό χαρακτήρα (55 65 BPM) Αυτά τα δύο tempi δεν διαφέρουν κατ' ανάγκη στην ταχύτητα, αλλά οπω σδήποτε στον τρόπο εκτέλεσης. Άλλες ενδείξεις για αργά tempi είναι: Grave: έχει σοβαρό χαρακτήρα (20 40 BPM) 8

9 Larghetto: πιο γενικό χαρακτήρα (50 55 BPM) Adagietto: πιο αργό χαρακτήρα (65 69 BPM) Lento: όρος που χρησιμοποιήθηκε μεταγενέστερα και σημαίνει "αργό" (40 45 BPM) Τα γρήγορα tempi βασίζονται στο Allegro και τις παραλλαγές του. Στο Μ παρόκ ανάμεσα στα είδη του Allegro κυριαρχεί το Allegro το οποίο έχει ελαφρύ και των 2/4 το οποίο είναι πιο αργό και ομιλητικό έχοντας συχνό ισχυρό χαρακτ ήρα Τα είδη του Allegro είναι: Allegro moderato: προέρχεται από το Allegro των 2/4 της εποχής μπαρό κ το οποίο έχει συχνό ισχυρό και συνεπώς μετριασμένο tempo σε σχέση με το κανονικό Allegro (86 97 BPM) Allegro con spirito: πρόκειται για ένα Allegro με αντιστιξιακή γραφή, για α υτό ονομάζεται και "Allegro με πνεύμα" Vivace (ή Allegro vivace): δεν έχει ουσιαστική διαφορά με την ένδειξη Allegro. Το Vivace σημαίνει ζωηρό, όπως και το Allegro με την εξαίρεση ότι το δεύτερο μπορεί να έχει πολύ σοβαρό χαρακτήρα αλλά παραμένει πάντα πολύ ενεργητικό ( BPM) Allegro assai: αρκετά γρήγορο Allegro ( BPM) 9

10 Allegro molto: το γρηγορότερο Allegro ( BPM) Allegro con brio: το "con brio" δεν αποτελεί ένδειξη tempo, αλλά αφορά το χαρακτήρα που επιθυμεί ο Ludwig van Beethoven, στα έργα του οποίου κ αι συναντάται αυτή η ένδειξη Presto: από τα ιταλικά που σημαίνει "νωρίς", "γρήγορα", αποτελεί ένδειξ η "in uno" δηλαδή ότι υπάρχει μόνο ένας χτύπος για κάθε μέτρο ( BPM) Ένταση Ένα ηχητικό κύμα χαρακτηρίζεται από φυσικές ιδιότητες όπως : συχνότ ητα, περίοδος, μήκος κύματος, πλάτος ταλάντωσης, χρόνος και κυματομορφή. Από αυτές τις ιδιότητες πηγάζουν τέσσερα χαρακτηριστικά που αποσκοπούν στην περιγραφή ενός ήχου από μουσικό ακουστικής προσέγγισης και είναι τα εξής: ύψος, ένταση, διάρκεια και χροιά (Seashore, 1967). Η ένταση του ήχου είναι ανάλογη με το πλάτος των παλμικών κινήσεων. Μεγαλύτερη δύναμη στην ταλάντωση του ηχογόνου σώματος προκαλεί πλατύτ ερες δονήσεις και επομένως μεγαλύτερη ένταση στον ήχο. Ως ένταση αποκαλεί ται λοιπόν το πόσο ισχυρή ή ασθενής είναι η ταλάντωση ενός σώματος. Πλατύτ ερες ταλαντώσεις επιφέρουν ηχητικά κύματα με μεγαλύτερη ένταση, σε σύγκρι ση με ταλαντώσεις μικρότερου πλάτους των οποίων το προϊόν είναι ήχοι ασθεν έστεροι. Η ένταση μετριέται σε db (decibel), που εκφράζεται σε λογαριθμική κλίμ ακα, πράγμα που σημαίνει ότι τα 30dB δεν είναι διπλάσια από τα 15dB. Αξιοσημ 10

11 είωτο είναι το γεγονός ότι υπολογίζεται ότι ο διπλασιασμός της έντασης του ήχο υ, καταγράφεται ως αύξηση μόνο 6dΒ (Kam PCA, Kam AC, Thomson JF, 1994). Δηλαδή, θόρυβος έντασης 36dB έχει διπλάσια ένταση από θόρυβο 30dB και θό ρυβος 42dB έχει διπλάσια ένταση από τα 36dB. 1.2 Επιδράσεις μουσικής Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η ικανότητα της μουσικής να επιδρά στις ψ υχικές καταστάσεις των ακροατών είναι συνδεδεμένη με την προσομοίωση με τ ον ένα ή τον άλλο χαρακτήρα. Οι μουσικοί τόνοι διαφέρουν ουσιαστικά ο ένας α πό τον άλλο, ώστε κατά την ακρόασή τους να εμφανίζουμε διαφόρων ειδών διά θεση και να συμπεριφερόμαστε διαφορετικά σε κάθε έναν από αυτούς. Παραδε ίγματος χάρη, ακούγοντας τους μουσικούς τόνους του ενός είδους αισθανόμασ τε περισσότερη συμπόνια και θλίψη, ακούγοντας τόνους ενός άλλου είδους λιγ ότερα αυστηρούς, απαλύνεται η διάθεσή μας, άλλοι μουσικοί τόνοι μας προκαλ ούν κατά βάση μια μέση ισορροπημένη διάθεση. Την τελευταία ιδιότητα την πρ οκαλεί προφανώς μόνο ένα είδος τόνου, συγκεκριμένα ο δωρικός τρόπος. Σε ό τι αφορά τον φρυγικό τόνο, αυτός επιδρά σε μας με διεγερτικό τρόπο. Παρεμφε ρή άποψη είχε εκφράσει ο Ιπποκράτης στην αρχαιότητα ο οποίος υποστήριζε ό τι διάφορα μουσικά ερεθίσματα μπορεί να προκαλέσουν ποικίλες συναισθηματι κές αντιδράσεις (Shaboutin, 2005). Είναι γεγονός λοιπόν ότι στην αρχαία Ελλάδα είχαν εκφραστεί απόψεις τεκμηριωμένες που αφορούσαν στην επίδραση της μουσικής στη συναισθηματι 11

12 κή κατάσταση των ανθρώπων, ενώ στην εποχή της Αναγέννησης και του Μεσ αίωνα έγινε ακόμα εντονότερο το ενδιαφέρον των ερευνητών για τη σχέση μου σικής και ψυχολογίας. Σε αυτό το σημείο πρέπει να ξεχωρίσουμε την επίδραση που προκαλεί η μουσική στο σώμα από τη μια πλευρά και στην ψυχολογία από την άλλη. Παρακάτω αναλύουμε τις σωματικές επιδράσεις της μουσικής και κατ όπιν θα αναφερθούμε στο πως επηρεάζεται η ψυχολογία από τα μουσικά ερεθί σματα Η μουσική και οι σωματικές επιδράσεις Από τη στιγμή που εκδηλώνεται κάποιο μουσικό ερέθισμα και γίνεται αντ ιληπτό από την ανθρώπινη ακοή, αυτό μέσω των ακουστικών νεύρων μεταφέρ εται κωδικοποιημένο στον εγκέφαλο. Από εκεί δίνεται η ανάλογη εντολή για την εκδήλωση συγκεκριμένων συναισθημάτων και αισθήσεων. Πιο αναλυτικά, ο θά λαμος του εγκεφάλου δίνει εντολή για δραστηριοποίηση του φλοιού του εγκεφά λου. Σχεδόν ταυτόχρονα, ο φλοιός στέλνει ερεθίσματα στον θάλαμο. Η διαδικα σία αυτή διαρκεί όσο λαμβάνεται το μουσικό ερέθισμα. Όσο διαρκεί η ακρόαση της μουσικής, είναι πιθανό το σώμα να αντιδράσει σχεδόν μηχανικά - αυτόματα και να εκδηλωθούν σωματικές αντιδράσεις. Οι σωματικές αντιδράσεις μπορεί ν α λάβουν τη μορφή χτυπήματος των χεριών, λικνίσματος του σώματος, ρυθμική ς κίνησης ποδιών κ.τ.λ. (McClellan, 1991). Στον θάλαμο του εγκεφάλου εντοπίζεται η παρεγκεφαλίτιδα και τα εγκεφαλικά ημισφαίρια τα οποία είναι υπεύθυνα για την αποκωδικοποίηση του 12

13 μουσικού ερεθίσματος, μετατρέποντάς τα σε αναγνωρίσιμα μουσικά στοιχεία τα οποία με τη σειρά τους επενδύονται με διανοητικό και συναισθηματικό νόημα, ανάλογα πάντα τον άνθρωπο και τον τρόπο που εκλαμβάνει τα συνδυασμένα ηχητικά στοιχεία. Επίσης στον υποθάλαμο, ο οποίος είναι συνδεδεμένος με τον θάλαμο με νευρικές απολήξεις, γίνονται οι διεργασίες για τη ρύθμιση του μεταβολισμού και για μια πλη θ ώ ρ α ακόμα σωματικών λειτουργιών ό π ω ς η αφύπνιση, η εκδήλω ση αισθήματος δίψας κτλ. Ο υποθάλαμος λοιπόν αποτελεί τον διαμεσολαβητή καθώς μέσω αυτού γνωστοποιούνται σε άλλα εγκεφαλικά σημεία τα μουσικά ερεθίσματα. Γύρω απ ό το θάλαμο απαντάται το κέντρο αισθημάτων το οποίο βρίσκεται σε συνεχή α λληλεπίδραση με το ενδοκρινικό σύστημα. Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, ο παλμός, η αναπνοή και άλλες ζωτικές λειτουργίες επηρεάζονται με άμεσο τρόπο από την κατάσταση που εκδηλώνεται στο ενδοκρινικό σύστημα (Giatra R., 2010). Οι σωματικές επιδράσεις της μουσικής δεν πρέπει να μελετώνται ξεχωριστά από τους τομείς της νευρολογίας, της βιοχημείας, αλλά και της φυσιολογίας, αφού καθίσταται αδύνατη ή ακόμα και λανθασμένη η ερμηνεία πολλών σωματικών αντιδράσεων. Αξιοσημείωτη είναι η παρατήρηση του Dogiel ο οποίο ς αν α φ έ ρ ε ι ότι τόσο οι ά ν θ ρ ω π ο ι όσο και τα ζώα, ανταποκρίνονται σε μουσικά και ακουστικά ερεθίσματα, αντίστοιχα, με μεταβολές στην κυκλοφορία του αίματος, την αρτηριακή πίεση και την καρδιακή συστολή (Diserens, 1923). 13

14 Μελέτες για τις σωματικές αντιδράσεις από μουσικά ερεθίσματα έχουν γίνει κατά καιρούς. Μία από αυτές πραγματοποιήθηκε κατά τα τέλη της δεκαετίας του 80 από τους Gabrielsson και Lindstrom. Στην έρευνά τους σκοπός ήταν να αποτυπώσουν τις αντιδράσεις από τη βίωση μιας έντονης μουσικής εμπειρίας. Η περισσότερο συχνά εμφανιζόμενη αντίδραση ήταν δάκρυα είτε αυτό εκδηλωνόταν ως απλή συγκίνηση είτε ως κανονικό κλάμα. Κατόπιν των δακρύων, οι ερωτηθέντες, στην πλειοψηφία τους απαντούσαν ότι αισθάνονταν ένα είδος ευφορίας και εν γένει ότι βίωναν θετικά συναισθήματα, με ορισμένες εξαιρέσεις φυσικά, κατά τις οποίες η θλίψη ήταν το αμέσως ακολουθούμενο βιούμενο συναίσθημα. Άλλες σωματικές αντιδράσεις που προκαλούσε η βίωση της έντονης μουσικής εμπειρίας ήταν το ρίγος, η αίσθηση θερμότητας σε διάφορα σημεί α του σώματος, η εφίδρωση, το αίσθημα κρύου, η μυϊκή χαλάρωση, η αλλαγή στο ρυ θμό αναπνοής, η ταχυπαλμία, η αίσθηση βάρους στο στήθος, διάφορες στομαχικές αντιδράσεις, μυϊκή ένταση, τρόμος, κόμ π ο ς στο λαιμό, ζαλάδα, πόνος, ξηροστομία (Gabrielsson και Lindstrom, 2001). Ο Chacalac συνοψίζει τις σωματικές επιδράσεις της μουσικής και αναφέρει ότι η μουσική επηρεάζει (Chacalac, 2004): τον καρδιακό ρυθμό και το σφυγμό την ηλεκτροδερματική αντίδραση (αναφερόμενη και ως γαλβανική δερματική αντίδραση) 14

15 το ρυθμό της αναπνοής την αρτηριακή πίεση την μυϊκή ένταση και το μυϊκό τόνο τον όγκο του αίματος τη δερματική θερμοκρασία τη γαστρική κίνηση τα ανακλαστικά της κόρης του ματιού την οξυγόνωση του αίματος τις ορμονικές εκκρίσεις Η μουσική και οι ψυχολογικές επιδράσεις Κατά τον London όταν βιώνουμε ένα συναίσθημα το οποίο αποτελεί αντίδραση σε ένα ερέθισμα, το συναίσθημά μας στην συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων οδεύει προς το αντικείμενο ή το γεγονός το οποίο μας προκάλεσε το συναίσθημα. Τα συναισθήματα θεωρούνται γενικά ως «αρκετά συνοπτικές αντιδράσεις», έχουν δηλαδή σύντομη διάρκεια. Η διαφορά της έννοιας «διάθεση» είναι ότι αποτελούν συναισθηματικές καταστάσεις, χαμηλής υποκειμενικής έντασης με μακρά διάρκεια ωστόσο, δίχως να υπάρχει συγκεκριμένη αιτία. Γίνονται προφανείς οι διαφορές μεταξύ διαθέσεων και συναισθημάτων λοιπόν (Juslin & Zentner, 2002). 15

16 Όπως προαναφέραμε, πολλές μελέτες έχουν εκπονηθεί για να εντοπιστε ί η ύπαρξη ή μη, σχέσης μεταξύ της μουσικής και της ψυχολογίας. Ωστόσο, η π λειονότητα των μελετών είχε ως στόχο την αποτύπωση της αντίληψης των ακρ οατών για τα συναισθήματα που τους προκαλούνταν και όχι η προσπάθεια δημ ιουργίας συγκεκριμένων συναισθημάτων. Η δυσκολία ακριβούς αποτύπωσης τ ων συναισθημάτων είναι ο βασικότερος λόγος μη εμβάθυνσης στην δημιουργία συναισθηματικών αντιδράσεων «κατά παραγγελία» (Gabrielsson, Juslin, Juslin & Zentner, 2002). δύο ειδών: Τα συναισθήματα που προκαλούνται από την ακρόαση μουσικής είναι (α) τα συναισθήματα που αφορούν την αισθητική αξία της μουσικής, δηλαδή το τι αντιλαμβάνεται κανείς ως ωραίο στη μουσική και (β) τα συναισθήματα που παράγονται ή εκφράζονται από τη μουσική και είναι λίγο ή πολύ ανεξάρτητα από την αισθητική της αξία. Ωστόσο, οι δύο κατηγορίες δεν είναι ανεξάρτητες η μία από την άλλη και όπως επισημαίνουν, είναι σημαντικό να γίνεται από τους ερευνητές μια συνένωση των δύο ειδών έτσι ώστε να επιτυγχάνεται η όσο το δυνατό καλύτερη κατανόηση τ ω ν ψυχολογικών πτυχών της μουσικής και τ ω ν συναισθημάτων (Sloboda και Juslin, 2001). Οι ίδιοι επίσης αναφέρουν ότι φαίνεται να υπάρχει κάποια συσχέτιση ανάμεσα στην ένταση των συναισθημάτων που βιώνονται εξαιτ ί α ς της 16

17 μουσικής και σε συγκεκριμένα δομικά χαρακτηριστικά της. Αυτή η ένταση μεταβάλλεται συνεχώς κατά το σταδιακό «ξετύλιγμα» της μουσικής. Τα δομικά χαρακτηρισ τ ι κ ά που φάνηκαν να σχετίζονται με τη δημιουργία συναισθηματικών αντιδράσεων είναι οι παύσεις, οι εναρμόνιες μετατροπίες, οι μελωδικές αποτσιατούρες και άλλες μουσικοθεωρητικές έννοιες οι οποίες αναφέρονται στη δημιουργία και τη διατήρηση ή διακοπή των μουσικών προσδοκιών. Θεωρείται «ότι οι μουσικές προσδοκίες μπορούν να αυξήσουν τη συναισθηματική αντίδραση ακόμα και σε οικεία μουσική» (Sloboda & Juslin, 2001) Η κύρια παραδοχή σήμερα, είναι ότι η μουσική μπορεί να εκφράσει απλά συναισθήματα και διαθέσεις. Σύμφωνα δε με τη «θεωρία της διέγερσης», η μουσική προκαλεί συναισθήματα στους ακροατές ανάλογα με αυτά που η ίδια εκφράζει. Αυτό που βεβαιώνει το ότι η μουσική είναι για παράδειγμα θλιμμένη είναι η αιτιολογική της δύναμη στο να επιδρά με τις σχετικές αντιδράσεις στον ακροατή (Davies, 2001). Η διέγερση είναι καθαρά μία καθολική αντίδραση στη μουσική ακρόαση, η οποία συνδυασμένη με μια εστιασμένη και ενσυνείδητη προσοχή, μπορεί να συνεισφέρει σε ακραίες καταστάσεις συναισθήματος (Becker, 2001). Στους πίνακες 2.1 και 2.2 που ακολουθούν παρουσιάζονται οι μουσικές παράμετροι που διαμορφώνουν κάθε συναίσθημα, όπως αυτές καθορίστηκαν από ένα πείραμα των Gabrielsson και Juslin το 1996 (Bresin & Friberg, 2000). 17

18 Πίνακας 1.1 Συναισθήματα και μουσικά χαρακτηριστικά ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Φόβος Θυμός Τέμπο : ακανόνιστο Ηχητικό επίπεδο : χαμηλό Άρθρωση : κυρίως staccato ή non-legato Χρονικές αποκλίσεις : μεγάλες, δομικές αναδιοργανώσεις, τελική επιτάχυνση (όχι πάντα) Τέμπο : πολύ γρήγορο Ηχητικό επίπεδο : δυνατό Άρθρωση : κυρίως non legato Χ ρ ο ν ι κ έ ς αποκλίσεις : συνηθισμένες, δομικές αναδιοργανώσεις, αυξημένη αντίθεση ανάμεσα σε μεγάλες και μικρές αξίες Χαρά Τέμπο : γρήγορο Ηχητικό επίπεδο : συνηθισμένο ή δυνατό Άρθρωση : Staccato Χρονικές αποκλίσεις : συνηθισμένες Θλίψη Τέμπο : αργό Ηχητικό επίπεδο : χαμηλό Άρθρωση : legato Χρονικές αποκλίσεις : συνηθισμένες, τελικό ritardando Σοβαρότητα Τέμπο : αργό ή συνηθισμένο Ηχητικό επίπεδο : συνηθισμένο ή δυνατό Άρθρωση : κυρίως legato Χρονικές αποκλίσεις : σχετικά μικρές, τελικό ritardando Τρυφερότητα Τέμπο : αργό Ηχητικό επίπεδο : κυρίως χαμηλό Άρθρωση : legato Χρονικές αποκλίσεις : μειωμένες αντιθέσεις ανάμεσα σε μικρές και μεγάλες αξίες, τελικό ritardando 18

19 1.2.3 Παράγοντες σχετιζόμενοι με την επίδραση της μουσικής στην ψυχολογία Οι παράμετροι που μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο επιδρά η μουσική σε ένα άτομο αλλά και το μέγεθος αυτής της επίδρασης, περιλαμβάνουν μουσικές μεταβλητές, προσωπικούς παράγοντες και παράγοντες που σχετίζονται με τις εξωτερικές συνθήκες και προσδιορίζουν τη συγκεκριμένη κατάσταση ακρόασης. Οι αντιδράσεις στην ψυχολογία των ανθρώπων κατά το άκουσμα μίας μουσικής είναι ποικίλες. Τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της μουσικής που επιδρούν συχνότερα και προκαλούν έντονα συναισθήματα είναι η ένταση, το τέμπο, ο ρυθμός, η μελωδία και η αρμονία. Κατά τον Sloboda (2000) τα δάκρυα και ο κόμπος στο λαιμό προκαλούνται από μελαγχολικές μελωδίες, το ρίγος από ξαφνικές αλλαγές στην αρμονία και η παρατηρούμενη αύξηση του καρδιακού ρυθ μού συνδέεται με την επιτάχυν ση και τις παύσεις που παρουσιάζει μια μουσική μελωδία (Gabrielsson και Lindstrom, 2001). Σ χ ε τ ι κ ά με τους προσωπικούς παράγοντες που επιδρούν στην ψυχολογία, εκτός από το φύλο, την ηλικία, το μορφωτικό επίπεδο και το επάγγελμα, σημαίνοντα ρόλο παίζει μια πληθώρα μεταβλητών, όπως η φυσική κατάσταση και διάφοροι γνωσιακοί παράγοντες. Στους τελευταίους περιλαμβά νονται οι προσδοκίες, η προσήλωση, η ευαισθησία, η δεκτικότητα, οι θετικές ή αρνητικές αναμνήσεις σε σχέση με τη μουσική, η γνώση του μουσικού κομματι ού κ.ά. Όπως αναφέρει η Πρίνου-Πολυχρονιάδου (1989), η επίδραση που 19

20 ασκεί η μουσική στην ψυχολογία του ανθρώπου, είναι πιο έντονη όταν πρόκειται για άτομα με αδύνατη μουσική μόρφωση, ενώ άτομα με μουσική καλλιέργεια και γνώση τη μουσικής και της τεχνικής της, έχουν μια κριτική προδιάθεση απέναντι σε κάθε νέα ακρόαση που τα κάνει να αναπτύσσουν αντιστάσεις και να μην αφήνονται εύκολα στη συγκινησιακή επίδραση της μουσικής (Gabrielsson και Lindstrom 2001). Σύμφωνα με τον McClellan, όταν ένα είδος μουσικής ή η ενεργός συμμετοχή στη δημιουργία και την εκτέλεσή της είναι συχνή, τότε αυτό έχει ως αποτέλεσμα μία μεταστροφή της ψυχολογίας στο άτομο, επηρεάζοντας τη σχέση του με τον κοινωνικό περίγυρο και το φυσικό περιβάλλον. Έχει παρατη ρηθεί το φαινόμενο, κατόπιν ακρόασης και ενασχόλησης για μεγάλο χρονικό διάστημα μιας συγκεκριμένης μουσικής, να επηρεαστούν οι κινήσεις, η ομιλία και η αντίληψη που υπάρχει από το άτομο για το χρόνο, αντανακλώντας την εσωτερική επίδραση της μουσικής με την οποία ασχολείται. Βασικό ρόλο στο πόσο επιδρά η μουσική στην ψυχολογία παίζει η συναισθηματική κατάσταση του ατόμου κατά την ακρόαση μιας μουσικής, καθώς και συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του, όπως η ωριμότητα, η αυτοπεποίθησ η κτλ. (Gabrielsson 2001). Κατά τον Farnsworth, εάν το μουσικό ερέθισμα έχει κάποια σημασία για τον ακροατή, τότε η επίδραση είναι ακόμα πιο έντονη. Το ίδιο μουσικό κομμάτι μπορεί να προκαλέσει εκ διαμέτρου διαφορετικές συναισθηματικές 20

21 καταστάσεις όσο έντονο και να είνα ι το τέμπο της, η ένταση της κτλ. (Farnsworth, 1969:213). Πέραν των προσωπικών παραγόντων, μεγάλη σημασία στην επίδραση της μουσικής στην ψυχολογία παίζουν οι φυσικοί παράγοντες, όπως η ζωντανή ή ηχογραφημένη μουσική, ο χώρος ακρόασης, η θέση του ακροατή σ ε σχέση με τους εκτελεστές ή ανάμεσα σε άλλους ακροατές, η εποχή κτλ. Επιπροσθέτως, σημαίνοντα ρόλο παίζουν οι κοινωνικοί παράγοντες όπως το κοινωνικό σύνολο στο οποίο υπάγεται το άτομο, αλλά και το μέγεθος του κοινωνικού συνόλου το οποίο αποτελεί το ακρο α τ ή ρ ι ο. Όλοι αυτοί οι παράγοντες που αναφέρθηκαν παραπάνω, αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και ακόμη και αν η σχετική συμβολή του καθενός διαφέρει, κανείς από αυτούς δεν μπορεί να αποκλειστεί. 1.3 Η επίδραση της μουσικής στους καταναλωτές Οι περισσότερες επιχειρήσεις επικεντρώνουν το ενδιαφέρον τους, όσον αφορά το μάρκετινγκ που εφαρμόζουν, στο κλασσικό και παραδοσιακό «μείγμ α μάρκετινγκ». Το μείγμα μάρκετινγκ (marketing mix) είναι από τα βασικότερο στοιχεία του μάρκετινγκ, ενώ είναι γνωστό και ως τα 4P από τα αρχικά των λέξεων «Product» (Προϊόν), «Price» (Τιμή), «Place» (Διανομή), «Promotion» (Προώθηση). Το μείγμα μάρκετινγκ, τα 4Ps δηλαδή, είναι τα εργαλεία εκείνα που χρησιμοποιεί ο marketer με τέτοιον τρόπο ώστε να επιτύχει την ανταπόκριση που θέλει από το κοινό-στόχο του (target group). 21

22 Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι το παραδοσιακό μάρκετινγκ των 4P δεν καλύπτει όλες τις ανάγκες τους επαρκώς και ότι οι έμποροι πρέπει επίσης να εξετάσουν την εξυπηρέτηση των πελατών, του προσωπικού καθώς και τις εγκαταστάσεις στις οποίες στεγάζεται η επιχείρησή τους για την ικανοποίηση του πελάτη (Magrath, 1988). Από τ ην πληθώρα των περιβαλλοντικών ερεθισμάτων στα οποία ένας αγοραστής μπορεί να εκτεθεί σε ένα περιβάλλον, η μουσική υπόκρουση έχει αναγνωριστεί ως ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία επιρροής της συμπεριφοράς του καταναλωτή (Milliman, 1982, 1986). Οι έρευνες που έχουν διεξαχθεί κατά καιρούς παρέχουν κάποια εμπειρικά στοι χεία που υποστηρίζουν την ύπαρξη επίδρασης της μουσικής σε καταναλωτές σ ε περιβάλλοντα όπου παρέχονται υπηρεσίες (εμπορικά καταστήματα, σούπερμάρκετ κ.τ.λ.). Ωστόσο, παραμένει κάπως περιορισμένη η γνώση του ακριβούς τρόπου επιρροής των καταναλωτών μέσω της μουσικής. Είναι κοινό βίωμα όλων μας η μουσική υπόκρουση σε σούπερ-μάρκετ κ ατά τις αγορές μας. Χωρίς να δίνουμε ιδιαίτερη σημασία στη μουσική, αυτή, κατ αφέρνει να μας επηρεάζει, όπως ισχυρίζονται πολλοί μελετητές, με τρόπο που επιθυμεί και επιδιώκει η διοίκηση. Η αντίληψη ότι η μουσική υπόκρουση μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να επηρεάσει τη συμπεριφορά του καταναλωτή προέρχε ται από την έννοια της «ατμοσφαιρικής», δηλαδή τη δημιουργία μιας μοναδικής ατμόσφαιρας, συνήθως ρομαντικής, με στοιχεία μυστήριου ή νοσταλγίας (Kotler, 1973). Εάν δινόταν η δυνατότητα επιλογής, οι καταναλωτές, θα προτιμο ύσαν περιβάλλοντα που προσφέρουν ευχάριστη ατμόσφαιρα η οποία 22

23 επεκτείνει το αίσθημα της κοινωνικής αποδο χ ή ς (Martineau, 1958). Σε συγκεκριμένες καταναλωτικές καταστάσεις (όπως η αγορά προϊόντων, ρούχων κ.τ.λ.), η μουσική υπόκρουση μπορεί να ασκήσει μεγαλύτερη επιρροή από ό, τι το ίδιο το προϊόν στην απόφαση αγοράς (Kotler, 1973) ενώ μπορεί να επηρεάσει άμεσα τη συμπεριφορά των καταναλωτών (Baker et al., 1992) κ αι στο σχηματισμό εικόνας για το προϊόν (Darden και Babin, 1994). Η μουσική υπόκρουση θεωρείται ότι είναι μία από τις πολλές ατμοσφαιρικές μεταβλητές πο υ μπο ρ ο ύ ν να επηρεάσουν τις αξιολογήσεις, την πρ ο θ υ μ ί α των καταναλωτών να προβούν σε αγορές, τη διάθεση και γενικότερα τη συμπεριφορά τους (Bruner, 1990). Μια ανασκόπηση στη βιβλιογραφία που ασχολείται με τις επιπτώσεις της μουσικής υπόκρουση στη συμπεριφορά των καταναλωτών αποκαλύπτει αρκετά ενδιαφέροντα ευρήματα. Αρχικά, η μουσική υπόκρουση επηρεάζει τις αξιολογήσεις των αγοραστών θετικά ή αρνητικά για τον πάροχο υπηρεσιών. Οι αγοραστές επίσης, αρέσκονται κατά τη διάρκεια των αγορών τους να ακούν μουσική καθώς θεωρούν ότι τα καταστήματα που έχουν μουσική υπόκρουση φροντίζουν για τους πελάτες τους. Επιπλέον, οι καταναλωτές αισθάνονται ότι περιμένουν λιγότερο χρόνο στην ουρά, όταν υπάρχει μουσικό ερέθισμα μουσική υπόκρουση (Linsen, 1975). Αρκετές μελέτες σχετικά με τη μουσική και την επίδρασή της στους καταναλωτές, αναφέρουν ότι ο ρυθμός αγορών και φαγητού, και σε ορισμένες 23

24 περιπτώσεις ο ρυθμός δαπανών, επηρεάζονται από την ένταση και το τέμπο της μουσικής υπόκρουσης (Smith και Curnow, 1966). Επίσης, η συμπεριφορά των αγοραστών τείνει να διαφέρει ανάλογα με το είδος της μουσικής που ακού γεται στο κάθε κατάστημα. Πιο συγκεκριμένα, οι καταναλωτές δαπανούν περισ σότερα όταν η μουσική «ταιριάζει» με το προϊόν (Areni και Kim, 1993) ή όταν ε ίναι σε συμφωνία με τις μουσικές προτιμήσεις των αγοραστών (Yalch και Spangenberg, 1993) Παραδείγματα μουσικής επίδρασης στον καταναλωτή Έχει αποδειχθεί ότι στοιχεία της μουσικής όπως ο ρυθμός, η ένταση, η λειτουργία και γενικά διάφορα δομικά χαρακτηριστικά της μουσικής, επηρεάζουν την καταναλωτική συμπεριφορά. Ωστόσο, η μουσική έχει μία συναισθηματική διάσταση η οποία μπορεί με τη σειρά της να επηρεάσει τη συμπεριφορά του καταναλωτή. Το συναισθηματικό πλαίσιο μιας μουσικής μπορεί να έχει αντίκτυπο στη διάθεση (Bruner, 1990) η οποία με τη σειρά της μπορεί ν α μεσολαβήσει στην εκδήλωση διαφορετικών συμπεριφορών (Gardner, 1985). Σε μελέτες για την επίδραση της μουσικής στους καταναλωτές, έχουν παρουσιαστεί τα παρακάτω σημαντικά ευρήματα: η ταχύτητα και η ένταση της μουσικής υπόκρουσης δεν επηρεάζει σημαντικά το χρόνο για ψώνια ή το ύψος των αγορών γενικότερα. Επιπλέον, ο χρόνος και τα χρηματικά ποσά που δαπανώνται σε σούπερ μάρκετ από τους αγοραστές που εκτίθενται σε 24

25 μουσική - η μουσική συνήθως παίζεται στα σούπερ μάρκετ - δεν είναι διαφορετικό από εκείνο των αγοραστών που εκτίθενται σε άλλου είδους μουσικά ερεθίσματα. Ακόμα, έχει παρατηρηθεί ότι ο χρόνος και τα χρήματα που δαπανώνται σε σούπερ-μάρκετ συσχετίζονται θετικά με το επίπεδο των αγοραστών που προτιμούν την ύπαρξη μουσικής υπόκρουσης όσο διαρκούν οι αγορές τους. Πιο συγκεκριμένα, ο χρόνος για ψώνια και γενικά για δαπάνες παρατηρείται ότι αυξάνει αναλογικά με το επίπεδο της προτίμησης για μουσική υπόκρουση, ανεξαρτήτως του ρυθμού και της έντασης. Τα ευρήματα αυτά υποδηλώνουν ότι οι προσπάθειες για να επηρεαστεί η συμπεριφορά αγορών μέσω του tempo ή της έντασης αποτελούν μια στρατηγική που μπορεί να μην είναι απόλυτα αποτελεσματική. Ωστόσο, οι έμποροι επιχειρηματίες μπορούν δυνητικά, να μεγιστοποιήσουν το ύψος των δαπανών των πελατών τους, παίζοντας μουσική η οποία ταιριάζει στο γούστο και τις προτιμήσεις τους, με οποιοδήποτε τέμπο και ένταση αν χρειάζεται. Επιπροσθέτως, η μουσική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να βοηθήσει στη δημιουργία μιας χαρακτηριστικής εικόνας και τοποθέτησης ενός προϊόντος στην αγορά. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα επιχειρηματιών εμπόρων οι οποίοι που χρησιμοποιούν συγκεκριμένη μουσική για να δημιουργήσουν ατμόσφαιρες που συνάδουν με τις προσφερόμενες υπηρεσίες τους όπως π.χ. εστιατόρια που προσφέρουν διεθνή μενού (π.χ. μεξικάνικα, κινέζικα, ιταλικά, γαλλικά ) συχνά παίζουν μουσική από τη χώρα προέλευσης του αγαθού που εμπορεύονται. Καταστήματα ειδών ένδυσης που ειδικεύονται στην ευρωπαϊκή 25

26 μόδα, συχνά παίζουν ευρωπαϊκή σύγχρονη μουσική για να ενισχύσουν και να κάνουν πιο κατανοητή την εικόνα τους στο ευρύ καταναλωτικό κοινό. Αν και δυνητικά, η μουσική είναι χρήσιμη για τον καθορισμό και την ενίσχυση μίας συγκεκριμένης εικόνας ενός προϊόντος, η μουσική μπορεί εξίσου εύκολα να γίνει ενοχλητική, ακόμα και προσβλητική για μερίδα του καταναλωτικού κοινού. Για παράδειγμα, ενώ η τζαμαϊκανή μουσική ρέγκε (reggae) είναι χρήσιμη για τη δημιουργία μίας ξεχωριστής εικόνας για ένα εστιατόριο που ειδικεύεται στην τζαμαϊκανή κουζίνα, πολλοί πελάτες οι οποίοι δεν είναι εξοικειωμένοι με τον συγκεκριμένο ήχο μπορεί να βρουν αυτό το είδος της μουσικής ενοχλητικό. Ως αποτέλεσμα, η μουσική μπορεί πραγματικά να υποβαθμίσει την ποιότητα μιας υπηρεσίας που προσφέρει μια επιχείρηση. Ως εκ τούτου, οι υπεύθυνοι για το σχεδιασμό της «εικόνας» και του ευρύτερου οπτικοακουστικού περιβάλλοντος μιας επιχείρησης πρέπει να δίνουν μεγάλη προσοχή όταν χρησιμοποιούν τη μουσική για να καθορίσουν ή να ενισχύσουν την εικόνα του προϊόντος που εμπορεύονται Ά λ λ α παραδείγματα επίδρασης της μουσικής στην αγοραστική συμπεριφορά Εκτός από τα στοιχεία του εξωτερικού περιβάλλοντος μιας επιχείρησης τα οποία επηρεάζουν άμεσα την συμπεριφορά του καταναλωτή όπως είναι η αρχιτεκτονική δομή της επιχείρησης, η βιτρίνα, το χρώμα και άλλες δυνατότητες που μπορεί να προσφέρει (χώροι στάθμευσης κ.ά.) το εσωτερικό 26

27 περιβάλλον παίζει εξίσου σημαντικό ρόλο στην στάση που θα τηρήσει ο καταναλωτής απέναντι σε οποιαδήποτε επιχείρηση. Στοιχεία που συναποτελο ύν το εσωτερικό περιβάλλον μιας επιχείρησης ή ενός καταστήματος είναι ο φωτισμός, το χρώμα των τοίχων και δαπέδων, η διαρρύθμιση, η μουσική και όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, οτιδήποτε μπορεί να επηρεάσει τις ανθρώπινες αισθήσεις και να κάνει οποιονδήποτε να διάκειται αρνητικά ή θετικά σε μια επιχείρηση ή κατάστημα. Παρακάτω θα αναφερθούμε στη μουσική και σε παραδείγματα έρευνες σχετικά με την επιρροή καταναλωτών από τη μουσική. Βασικό χαρακτηριστικό της μουσικής είναι ότι έχει μηδενικό κόστος και μπορεί να αποτελέσει ισχυρό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και μέσο επιρροής εάν μελετηθεί επαρκώς. Κατά τον Areni η μουσική μπορεί να επηρεάσει το ύψος των καταναλωτικών δαπανών, να δημιουργήσει συγκριτικό πλεονέκτημα στην επιχείρηση, να επηρεάσει την αντίληψη του καταναλωτή για την ώρα αναμονής και παραμονής του στο κατάστημα, να δημιουργήσει οικειότητα μεταξύ πελάτη και υπαλλήλου (Areni, 2003). Μελέτες που διεξήγαγε ο Milliman έδειξαν ότι το τέμπο επηρεάζει άμεσα την ταχύτητα κυκλοφορίας πελατών στα σούπερ-μάρκετ. Γρήγορο τέμπο είχε ως αποτέλεσμα οι πελάτες να κινούνται ταχύτερα από την κίνηση που παρουσίαζαν πελάτες σε σούπερ-μάρκετ τα οποία έπαιζαν μουσική με αργό τέμπο. Ως αποτέλεσμα, γρήγορη κίνηση μπορεί να επιφέρει και περισσότερες, 27

28 μηχανικές και πολλές φορές αχρείαστες αγορές, άρα με έμμεσο τρόπο η μουσική να επηρεάσει το ύψος των πωλήσεων ενός καταστήματος. Σαφώς, επισημαίνεται ότι κάθε επιχειρηματίας είναι υπεύθυνος για τη μουσική που θα επιλεχθεί για την επιχείρησή του (Milliman 1982). Οι μελέτες του Milliman δεν περιορίστηκαν μόνο στον κλάδο των σούπερ-μάρκετ, αλλά επεκτάθηκαν και στον κλάδο της εστίασης, εξετάζοντας την επίδραση της μουσικής στους πελάτες εστιατορίων. Επιπλέον, άλλα ευρήματα μελετών υποδεικνύουν ότι η απαλή μουσική στα εστιατόρια επιδρούσε στην ψυχολογία των πελατών κατά τρόπο ώστε αυξανόταν ο χρόνος παραμονής τους στο εστιατόριο ενώ ταυτόχρονα αυξανόταν το ποσοστό κατανάλωσης αλκοόλ. Άρα η δημιουργία χαλαρής ατμόσφαιρας μέσω απαλής μουσικής και αργού τέμπο οδηγεί σε συμπεριφορές προσέγγ ι σ η ς και οικειότητας. Όπως είναι φυσικό, το εκ διαμέτρου αντίθετο αποτέλεσμα δημιουργούσε η ύπαρξη δυνατής μουσικής και γρήγορου ρυθμού, οπότε οι πελάτες εμφάνιζαν συμπεριφορές σύγχυσης και τάσεις φυγής από τα εστιατόρια με τέτοιου είδους μουσική. Άξιο αναφοράς είναι ότι η ποσότητα κατανάλωσης φαγητού δεν επηρεάζεται από την μουσική, σύμφωνα με τα ευρήματα του Kernow (Smith and Kernow, 1966). Οι Chebat και Vaillant αναφέρουν ότι η μουσική επιδρά και διεγείρει έμμεσα τη γνωστική διαδικασία μέσω των εγκεφαλικών κυμάτων. Κατά την απουσία έντονων ερεθισμάτων, η μουσική επιδρά περισσότερο από κάθε άλλο παράγοντα στην συμπεριφορά των αγοραστών ή καταναλωτών ή πελατών όπως η ένταση της φωνής. 28

29 Σημαντικά ευρήματα για την επίδραση της μουσικής στον καταναλωτή και την εικόνα που σχηματίζει για μια επιχείρηση ή ένα κατάστημα, αποτελούν αυτά των Herrington και Capella, σύμφωνα με τους οποίους ανάλογα με το είδος των υπηρεσιών και των προϊόντων που προσφέρονται και τη φύση της εμπορικής δραστηριότητας, θα πρέπει να επιλέγεται η μουσική υπόκρουση. Πιο συγκεκριμένα, είναι διαφορετικό το είδος μουσικής που μπορεί να συναντήσουμε σε ένα υψηλής ποιότητας εστιατόριο και διαφορετική μουσική θα ακούσουμε κατά τη διάρκεια των αγορών μας από ένα κατάστημα με αθλητικά είδη. Επομένως, το είδος της εμπορικής δραστηριότητας, η εποχή, ακόμα και η ώρα της ημέρας αποτελούν συνιστώσες που συνθέτουν το πλαίσιο για τη λήψη απόφασης σχετικά με τη μουσική υπόκρουση σε μια εμπο ρική δραστηριότητα (Mazursky and Jacoby, 1986). Σημαίνοντα ρόλο ωστόσο για τους Herrington και Capella στην επιλογή της κατάλληλης μουσικής που δύναται να επηρεάσει τους καταναλωτές παίζει το κατά πόσο ταιριάζει στο γούστο των καταναλωτών η μουσική που παίζει το εκάστοτε κατάστημα, βάζοντας σε δεύτερη μοίρα το τέμπο και την ένταση. Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η μελέτη των Areni και Kim για τη μουσική σε κάβα κρασιών. Έχοντας αποφασίσει να διερευνήσουν κατά πόσο επηρεάζονται οι πελάτες μίας κάβας κρασιών από τη μουσική, επέλεξαν να πειραματιστούν με δυο συγκεκριμένα είδη μουσικής, την κλασσική και τη μοντέρνα. Τα ευρήματά τους είναι άκρως εντυπωσιακά, καθώς η ύπαρξη κλασικής μουσικής επηρέαζε το ύψος των χρημάτων που δαπανούσαν, αλλά 29

30 όχι την ποσότητα. Με λίγα λόγ ια, η αγορά πιο ακριβών κρασιών επιτυγχανόταν πιο εύκολα με τη μουσική υπόκρουση κλασσικής μουσικής κατά την παραμονή τους στην κάβα, ενώ η μοντέρνα μουσική έδειξε ότι δεν επηρεάζει ούτε το ύψος των οικονομικών συναλλαγών τους ούτε την ποσότητα αγοράς κρασιού (Areni and Kim, 1993). Μελέτες όπως αυτές των Yalch και Spangeberg, συμφωνούν με τα ευρήματα του Areni, σχετικά με την επίδραση της μουσικής στην αντιληφθείσα ώρα αναμονής σε ουρά σε κάποιο κατάστημα στους καταναλωτές. Η ομοιότητα του είδους της μουσικής υπόκρουσης σε ένα κατάστημα με το μουσικό γούστο των καταναλωτών έχει θετική συσχέτιση με την μειωμένη αντιληφθείσα ώρα αναμονής των καταναλωτών σε ουρά. Φυσικά, τα αντίθετα αποτελέσματα παρατηρήθηκαν όταν η μουσική υπόκρουση δεν ήταν αρεστή σ ε καταναλωτές (Yalch and Spangebrg, 1990). Σε αντίθεση με τα ευρήματα των Yalch, Spangeberg και Aremi, οι Kellaris και Kent ισχυρίζονται ότι εάν η μουσική υπόκρουση σε καταστήματα κατά τη διάρκεια παραμονής πελατών σε ουρά, προδιαθέτει ευχάριστα και θετικά τους πελάτες, τότε η αντιλαμβανόμενη ώρα αναμονής τους στην ουρά αυξάνεται καθώς επεξεργάζονται το μουσικό ερέθισμα με το παραπάνω αποτέλεσμα (Kelleris and Kent, 1991). 1.4 Η μουσική στη διαφήμιση Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό για την επιτυχία μιας διαφήμισης και της αποδοχής της από το ευρύ καταναλωτικό κοινό, είναι η μουσική επένδυσή 30

31 τ η ς. Πέραν των οπτικών ερεθισμάτων, οι καταναλωτές ασυναίσθητα υπόκεινται σε μια έμμεση επιρροή στην οποία άλλοι προσδίδουν λιγότερη και άλλοι παραπάνω σημασία. Η επιρροή αυτή είναι φυσικά η μουσική που «ντύνει» την όποια τηλεοπτική διαφήμιση. Εκτός από τις ραδιοφωνικές διαφημίσεις οι οποίες βασίζονται εξ ολοκλήρου στην μουσική, οι τηλεοπτικές διαφημίσεις στην τηλεόραση ή στο διαδίκτυο, επενδύονται μουσικά για την πρ οσέλκυση όσο το δυνατόν μεγαλύτερης μερίδας καταναλωτών, αναφορικά με το target group στο οποίο στοχεύουν φυσικά. Παρακάτω θα αναφερθούμε στην «τέχνη» της μουσικής επένδυσης των τηλεοπτικών διαφημίσεων αποσκο πώντας στην εύρεση των τρόπων επιρροής των καταναλωτών και των λόγων επιλογής συγκεκριμένων μουσικών ειδών ανάλογα το ύφος, το είδος και το σκοπό της τηλεοπτικής διαφήμισης. Η μεταφορά του μηνύματος μιας τηλεοπτικής διαφήμισης επιτυγχάνεται από τον συνδυασμό εικόνας, ήχου και μουσικής, ύπαρξη δράσης ή χρησιμοπο ί η σ η ς διάσημων προσώπων κ.ά. Η μουσική που χρησιμοποιείται στις τηλεοπτικές διαφημίσεις επιλέγετ αι με βάση το σκοπό και το ύφος του διαφημιστικού μηνύματος. Είναι βίωμα των περισσοτέρων στις ημέρες μας να ανακαλούν μία διαφήμιση στο μυαλό με την υπενθύμιση της μουσικής ή ενός σλόγκαν. Ο σκοπός επομένως της μουσικής στην τηλεοπτική διαφήμιση είναι πρωτίστως να δημιουργήσει εντύπωση και να προσελκύσει τον καταναλωτή. Βεβαίως, η μουσική εξυπηρετεί μια πληθώρα ακόμα σκοπών επιτυγχάνοντας τα εξής (Hung, 2008): 31

32 Προσέλκυση καταναλωτή Δ η μ ι ο υ ρ γ ί α έντονης εντύπωσης/ ε υ κ ο λ ό τ ε ρ η απομνημόνευση διαφήμισης Δημιουργία θετικής στάσης καταναλωτή για το διαφημιζόμενο προϊόν Αποσαφήνιση κεντρικού μηνύματος διαφήμισης Δημιουργία ευχάριστης διάθεσης στον καταναλωτή Σύμφωνα με τον Ζώτο (2008), υπάρχει θετική συσχέτιση μεταξύ της ανάκλησης του μηνύματος και της μουσικής που επενδύει το διαφημιστικό μήνυμα, ωστόσο δε συμβαίνει το ίδιο όσον αφορά τη σχέση της έντασης της ανάκλησης του μηνύματος της διαφήμισης και της μουσικής. Αυτό επεξηγείται απ ό το γεγονός ότι η μουσική στις διαφημίσεις αρκετές φορές αποσπά ολοκληρωτικά την προσοχή του καταναλωτή από το προϊόν με αποτέλεσμα με την παρέλευση της διαφήμισης, να είναι μεν δυνατή η ανάκληση του μηνύματο ς κατά το άκουσμα της μουσικής της διαφήμισης, να μην εντοπίζεται δε μεγάλος αριθμός πληρ ο φ ο ρ ι ώ ν σχετικά με τα χαρακτηριστικά του διαφημιζόμενου προϊόντος (Ζώτος, 2008). Η μουσική αποτελεί, στην πλειάδα των περιπτώσεων των διαφημιστικών μηνυμάτων, παράγοντας που αυξάνει την προσοχή των καταναλωτών, χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει παράλληλα ότι η αυξημένη προσοχή συνδέεται με ισχυρή διαδικασία απομνημόνευσης. Η διεγερμένη 32

33 προσοχή μπορεί να έχει προσωρινά διάρκεια και να είναι μικρής έντασης. Εάν ο καταναλωτής δέκτης της διαφήμισης έχει παρακολουθήσει επανειλημμένα το διαφημιστικό σποτ, τότε σύμφωνα με τη θεωρία της «κλασσικής σύνδεσης», η μουσική μπορεί να συνδεθεί και να θεωρηθεί ως συνέχεια του οπτικού ερεθίσματος (Σιώμκος, 2002). Κριτήρια για την επιλογή της κατάλληλης μουσικής για μία τηλεοπτική ή ραδιοφωνική διαφήμιση είναι κυρίως η χώρα στην οποία θα προωθηθεί, τα συναισθήματα που πρόκειται ή επιδιώκει να προκαλέσει, το target group που πρόκειται να απευθυνθεί, η εποχικότητα του προϊόντος που προωθεί. Έτσι, εάν το προϊόν της διαφήμισης είναι ένα παιδικό παιχνίδι για την παραλία το καλοκαίρι, τότε η μουσική που θα χρησιμοποιηθεί θα πρέπει να είναι ζωντανή, με σχετικά γρήγορο τέμπο, με εύθυμο χαρακτήρα και χιούμορ, να συνοδεύεται από στίχους, ενώ όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, εάν αυτή η διαφήμιση πρόκειται να προβληθεί πέραν των εθνικών συνόρων μιας χώρας, άρα θα πρόκειται για διαφήμιση πολυεθνικής, τότε οι χώρες που θα προβληθεί θα πρέπει να βρέχονται από θάλασσα (Murray and Murray, 1996). Χαρακτηριστικό παράδειγμα παιδικών διαφημίσεων αποτελούν οι διαφημίσεις της πολυεθνικής εταιρείας Jumbo. Στις διαφημίσεις για παιδικά παιχνίδια, εκτός από την ύπαρξη έντονων χρωμάτων, συναντάμε την ύπαρξη ζωηρής μουσικής και παιδικών φωνών, γέλιων ακόμα και χορών με την μουσική υπόκρουση ανάλογου ύφους. 33

34 Κατά την Scott (1990), μέσω της μουσικής είναι εφικτή η μετάδοση πολιτιστικών μηνυμάτων σε διαφημιζόμενα προϊόντα ή υπηρεσίες, αφού αποτελεί κράμα πολιτιστικών συμβολισμών. Η Scott επίσης υποστήριξε ότι η μουσική υπόκρουση σε διαφημίσεις ε ί ν α ι αρωγός για τη μετάδοση κοινωνικοπολιτιστικών εννοιών οι οποίες θα προσλαμβάνονταν πιο δύσκολα από τον ακροατή καταναλωτή θεατή άμα τη απουσία της (Scott, 1990). Λόγω της ομοιότητας των χαρακτηριστικών αρκετών προϊόντων και αγαθών, οι διαφημιστές ε π ι δ ι ώ κ ο υ ν να κάνουν ξεχωριστή τη διαφήμιση ενός καταναλωτικού προϊόντος ή υπηρεσίας κι επομένως να δημιουργήσουν μια δια κριτή «εικόνα» για το διαφημιζόμενο προϊόν, τοποθετώντας το στην συνείδηση του καταναλωτή σε ξεχωριστή θέση. Οι έννοιες που ασυνείδητα μας μεταφέρει η μουσική μιας διαφήμισης, πρέπει να συνδέονται αρμονικά με τις έννοιες που μεταφέρουν τα υπόλοιπα συστατικά στοιχεία μιας διαφήμισης (McGracken, 1986). Όπως αναφέραμε ανωτέρω, η μουσική στη διαφήμιση κεντρίζει και τραβά το ενδιαφέρον του καταναλωτή, περισσότερο από ό,τι μια διαφήμιση με ελλιπή μουσικά ερεθίσματα. Μελέτες έχουν αποδείξει ότι μεταξύ τριών (3) και δέκα (10) δευτερολέπτων, μεσολαβεί ένα διάστημα στο οποίο ο καταναλωτής θα αποφασίσει αν θα δώσει ή όχι προσοχή σε μια διαφήμιση. Εξίσου σημαντικό είναι το διαφημιστικό μήνυμα να καταφέρει να αποσπάσει όσο το δυνατόν περισσότερο χρόνο από τον καταναλωτή ώστε να διεγερθούν οπι περιοχές του εγκεφάλου που ευθύνονται για τη μνήμη. Όσο περισσότερο 34

35 διαρκέσει η παραπάνω λειτουργία, τόσο εντονότερα θα αποτυπωθεί στη μνήμη το προϊόν που διαφημίζεται. Η μουσική μπορεί να επιτύχει την ενεργοποίηση της προαναφερθείσας διαδικασίας με την δημιουργία έντονων συναισθημάτων. Έπειτα, αναλαμβά ν ο υ ν ρόλο οι φυσικοί νόμοι της νευρολογίας. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι στην Βόρεια Αμερική οι ώρες προβολής διαφημιστικών μηνυμάτων ανά έτος είναι περίπου και εξ αυτών το 75% χρησιμοποιεί είτε σε μικρό είτε σε μεγάλο ποσοστό, μουσικά στοιχεία κατά την προβολή τους. Καταλαβαίνουμε λοιπόν πόσο σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η μουσική πλέον στον κόσμο της διαφήμισης (Huron, 1989). Κλείνοντας την ενότητα, θα αναφερθούμε στα ευρήματα των Thorsen, Jones και της Impact Information, οι οποίοι ασχολήθηκαν με την ύπαρξη συσχέτισης αρέσκειας στη διαφήμιση, δημιουργίας θετικών συναισθημάτων και κατόπιν της μεταβολής του επιπέδου προσοχής τους προς τη διαφήμιση. Επειδή όμως η μουσική είναι υπεύθυνη για τη δημιουργία συναισθημάτων, αφού αναφέρουμε τον εντοπισμό ή όχι συσχέτισης των ανωτέρ ω, θα εξετάσουμε κατά πόσο η μουσική επιδρά θετικά η αρνητικά στο παραπάνω κύκλωμα. Η εταιρεία λοιπόν Imp.Information συγκεντρώνοντας τα ευρήματα των μελετών των Thorsen και Jones και λοιπών ερευνητών που ασχολήθηκαν με το παραπάνω θέμα, κατασκεύασε το Comunication Style Map, κατά το οποίο 35

36 για να είναι αρεστή μία διαφήμιση, βασικά χαρακτηριστικά είναι τα εξής (Thorsen, Jones,SPOT ) : Ψυχαγωγία Σχετικότητα δεδομένων Συναισθηματική ταύτιση καταναλωτών με τη διαφήμιση Σύγχυση Εξοικείωση Αποξένωση Ο Du Plessis αναλύει περαιτέρω τις παραπάνω έννοιες και επεξηγεί ότι ψυχαγωγία υπάρχει σε μια διαφήμιση όταν αυτή ψυχαγωγεί και είναι ευρέως αποδεκτή από το κατα ν α λ ω τ ι κ ό κοινό. Εξοικείωση με μί α διαφήμιση, συνεπάγεται παράλληλα μείωση του βαθμού αρέσκειας, καθώς το κοινό δεν έχει να αντιμετωπίσει κάτι καινούριο. Η συναισθηματική ταύτιση υφίσταται όταν ο καταναλωτής βάζει τον εαυτό του στη θέση του πρωταγωνιστή της διαφήμισης ενώ μια διαφήμιση μπορεί να δημιουργήσει αποξένωση όταν κατά την προβολή της, χρησιμοποιεί ανορθόδοξα επιχειρήματα και υπερβολές για να πείσει. Ως προς τη σχετικότητα πληροφοριών, η εμφάνιση νέων πληροφοριών λειτουργεί θετικά στο σχηματισμό θετικής στάσης για το προϊόν. Τέλος η ύπαρξη πολλών μηνυμάτων που δεν αποσαφηνίζονται και δεν 36

37 ψυχαγωγούν τον καταναλωτή, σαφώς λειτουργούν αρνητικά στη στάση του απέναντι στη διαφήμιση (Du Plessis, 2005). Σ χ ε τ ι κ ά με το ρόλο της μουσικής στη δημιουργία/εμφάνιση των χαρακτηριστικών του Commap, αυτός είναι ιδιαίτερα σημαντικός. Όσον αφορά την ψυχαγωγία, η μουσική είναι το κατεξοχήν ψυχαγωγικό μέσο. Είναι περιττό λοιπόν να αναλύσουμε πόσο μεγάλης σημασίας είναι η ύπαρξη μουσικής στις διαφημίσεις. Επίσης, η χρησιμοποίηση ενός είδους μουσικής (π.χ. ποπ) το οποίο αποτελεί από τις πρώτες επιλογές στα μουσικά ακούσματα μιας μερίδας καταναλωτών, λειτουργεί υπέρ της εμφάνισης της συναισθηματικής ταύτισης του καταναλωτή με τη διαφήμιση, ενώ εάν το μουσικό κομμάτι ερμηνεύεται από ένα διάσημο πρόσωπο αποδοχής, τότε η συναισθηματική ταύτιση είναι πιο έντονη. Η αποξένωση και η σύγχυση είναι οι δύο διαστάσεις οι οποίες δύναται να εξεταστούν από κοινού. Εάν το προϊόν που διαφημίζεται, πολιτιστικά και εννοιολογικά δε συνάδει με το ύφος του μουσικού κομματιού, τότε δημιουργείται σύγχυση στον καταναλωτή, αδυνατώντας να ξεχωρίσει ποια είναι η πραγματική λειτουργία και χρηστική σημασία του προϊόντος που διαφημίζεται. Η ύπαρξη σύγχυσης μπορεί αυτόματα να οδηγήσει σε αποξένωση, κάτι που εντείνεται με την ύπαρξη μουσικής, που πιο συχνά έχει και στίχους οι οποίοι εκφράζουν ή εμπεριέχουν υπερβολές και μη ρεαλιστικές προτάσεις Τέλ ος, η μετάδοση πληροφοριών και επομένως η σχετικότητα δεδομένων θα 37

38 πρέπει να είναι μια διαδικασία πρωτόγνωρη στον καταναλωτή. Δηλαδή ο καταναλωτής, έχει ανάγκη από νέες πληροφορίες, προϊόντα και ιδέες στις οποίες δεν νιώθει εξοικειωμένος. Η μουσική υπόκρουση σε διαφημίσεις με μουσικά κομμάτια τα οποία είναι γνωστά, είτε σύγχρονα είτε πιο παλιά και έχουν τύχει διαχρονικής αποδοχής, μπορεί να λειτουργήσει ως απώλεια ενός μέρους εξοικείωσης. Από την άλλη μεριά υπάρχουν ισχυρισμοί πως για να αποφευχθεί η εξοικείωση του καταναλωτή, είναι φρόνιμο να επιλέγονται κομμάτια νέα, τα οποία δεν έχουν φθαρεί από το χρόνο (Du Plessis, 2005). Κεφάλαιο 2 ο Η Μουσική Είναι αμέτρητες οι φορές που έχουμε ακούσει ότι η μουσική είναι ένα στοιχείο που επηρεάζει άμεσα ή έμμεσα τον άνθρωπο και τη συμπεριφορά που έχει ανάλογα και με τα εκάστοτε μουσικά ερεθίσματα που λαμβάνει. Άλλωστε όλοι μας όταν θέλουμε να χαλαρώσουμε ακούμε τη μουσική που μας αρέσει ακόμα και αν δε γνωρίζουμε ότι αυτό έχει κάποια επιστημονική εξήγηση. 2.1 Μουσική και ψυχολογία Η μουσική που ακούμε μας επηρεάζει ψυχολογικά. Για αυτό και οι περισσότεροι ακούνε διαφορετικά είδη μουσικής ανάλογα με τη διάθεσή τους. Κάποιος εντυπωσιάζεται και γεμίζει την ψυχή του ακούγοντ ας κλασική 38

39 μουσική, κάποιος άλλος θέλει πιο ηχηρά, έντονα και άγρια ακούσματα. Όλοι όμως επιζητούν την έκσταση - την μεταφορά σε άλλους κόσμους, ίσως σε κόσ μους φανταστικούς, που τροφοδοτούν νου και ψυχή, με ότι ο καθένας μας χρειάζεται. Η μουσική που ακούμε είναι κατά μεγάλο ποσοστό επηρεασμένη από την γενιά που μεγαλώνουμε και τις επιρροές που στιγμάτισαν την ζωή μας, όπως σχέσεις, σημαντικά γεγονότα στο οικογενειακό μας περιβάλλον ή την ψυχοσύνθεση μας. Πώς η μουσική επηρεάζει την υγεία μας; Συνήθως, το είδος της μουσικής με γρήγορο ρυθμό, αυξάνει τους καρδιακούς παλμούς και την αρτηριακή πίεση, ενώ η μουσική με βραδείς ρυθμούς προκαλεί τα αντίθετα αποτελέσματα. Ο εγκέφαλος διεγείρεται από οποιαδήποτε συναισθηματική φόρτιση. Ο θυμός, ο φόβος, ο έρωτας είναι στοιχεία που πυροδοτούν την εγκεφαλική διέγερση. Η καρδιά δεν είναι η έδρα των συναισθημάτων, ούτε ερωτεύεται, ούτε φοβάται. Ο εγκέφαλος είναι υπεύθυνος για όλα. Βλέποντας τη σύνδεση που έχει ο εγκέφαλος με την καρδιά, μπορούμε να κατανοήσουμε ευκολότερα το πώς η μουσική, με τα συναισθήματα που μας ξυπνά, μπορεί να διεγείρει τον εγκέφαλο, ο οποίος ανταποκρινόμενος εκφράζεται με τις μεταβολές του καρδιακού ρυθμού και της αρτηριακής πίεσης. Βέβαια, η μουσική δεν μπορεί να αποτελέσει το φάρμακο για τη θεραπεία οποιασδήποτε καρδιοπάθειας. Όμως, μπορεί να ανακουφίσει τον καρδιοπαθή 39

40 και να βελτιώσει τη συναισθηματική συμπεριφορά του, προκαλώντας τελικά βελτίωση της καρδιακής λειτουργίας στο σύνολό της. Πώς η μουσική επηρεάζει την ψυχολογία μας; Ό τ α ν ακούμε μουσική, τι ακριβώς γίνεται; Η μουσική αγγίζει και επηρεάζει τον άνθρωπο; Η κατάλληλη για τον κάθε άνθρωπο μουσική, οδηγεί στο πρώτο στάδιο της χαλάρωσης - στη μυϊκή υποτονία και στη συνέχεια στη συ ν α ι σ θ η μ α τ ι κ ή ευφο ρ ί α. Ως γνωστόν, οι περισσότεροι άνθρωποι επηρεάζονται συναισθηματικά από τη μουσική. Όταν κάποιος ακούει μια μουσική που του αρέσει, ενεργοποιούνται οι ίδιες περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την απόλαυση της τροφής και του σεξ. Μιλώντας εμπειρικά, αυτή τη συναισθηματική ευφορία που προσφέρει η μουσική, την εισπράττουμε κάθε μέρα. Δεν είναι λίγες οι φορές που η μουσική προσφέρει χαλάρωση, δίνει τη δυνατότητα αποδράσεων νοητά από την καθημερινότητα και αφήνει το μυαλό να ταξιδέψει σε πράγματα και πρόσωπα αγαπημένα. Για παράδειγμα, η Swing μουσική δίνει κίνητρο να γυμναστείς, να χορέψεις περισσότερο, να κινηθείς περισσότερο και να αφεθείς στους γρήγορους ρυθμούς της. Η χαλάρωση που επιτυγχάνεται με τη μουσική προκαλεί συναίσθημα ευ φορίας, που ευνοεί όμως μία καινούργια διαθεσιμότητα και μεγαλύτερη δεκτικότητα σε εξωτερικούς ερεθισμούς. Σ' αυτό ακριβώς το στάδιο η μουσική παύει να είναι απλώς ένα στοιχείο χαλάρωσης και παίζει ρόλο θεραπευτικό. 40

41 Όποια κι αν είναι η αιτία, πάντως, γιγα ν τ ι α ί ε ς επιχειρήσεις αλλά και εκατοντάδες εκπαιδευτικά ιδρύματα όλων των βαθμίδων έχουν φροντίσει να αξιοποιήσουν αυτή την επιρροή της μουσικής, η οποία συνοψίζεται σε καλύτερη επικοινωνία, μεγαλύτερη ευκολία στη μάθηση και τη συγκράτηση της γνώσης, λιγότερο στρες και περισσότερη δημιουργικότητα και ενεργητικότητα. Α π ό την άλλη πλευρά, οι διαθέσεις αποτελούν «συναισθηματικές καταστάσεις χαμηλής υποκειμενικής έντασης αλλά σχετικά μακροχρόνιας διάρ κειας, συχνά χωρίς προφανή αιτία» (Juslin & Zentner, 2002). Επομένως, οι διαθέσεις διαφέρουν από τα συναισθήματα τόσο ως προς τη διάρκειά τους όσο και ως προς την έλλειψη προφανούς αιτίας στις διαθέσεις. Η δημιουργία συναισθημάτων από τη μουσική είναι ένα μεγάλο θέμα το οποίο συζητείται έντονα τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, οι περισσότερες έρευνες έχουν επικεντρωθεί στην αντίληψη των ακροατών για τη συναισθηματική έκφραση και όχι στη δημιουργία συγκεκριμένων συναισθηματικών αντιδράσεων (Gabrielsson 2001, Juslin 2001, Juslin & Zentner, 2002). Ένας σημαντικός λόγος για α υ τ ό είναι ότι ο τρόπος που βιώνονται οι συναισθηματικές αντιδράσεις είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο και δεν μπορεί να γίνει εύκολα κατανοητό. Όπως επισημαίνει και ο Hanslick (1854) «παρακολ ουθώντας την πορεία που ακολουθεί μία μελωδία για να επιδράσει στη διάθεσή μας, βρίσκουμε ότι ο δρόμος της από το παλλόμενο όργανο έως το ακουστικό νεύρο έχει επαρκώς εξηγηθεί από τη Φυσιολογία. Η νευρική 41

42 διαδικασία διά της οποίας το αίσθημα του ήχου γίνεται συναίσθημα παραμένει ανεξήγητη» (Hanslick, 1854/2001). Παρόλα αυτά, υπάρχει σήμερα μια διαδεδομένη πεποίθηση ότι η μουσική κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις, μπορεί να δημιουργήσει συναισθήματα στους ακροατές (Scherer & Zentner, 2001). Ε ν τ ο ύ τ ο ι ς, όπως επεσήμαναν οι Juslin και Zentner (2002), οι περισσότερες μελέτες έχουν ερευνήσει τη διάθεση στη μουσική, ενώ η κύρια παραδοχή σήμερα, είναι ότι η μουσική μπορεί να εκφρ ά σ ε ι απλά συναισθήματα και διαθέσεις. Σύμφωνα δε με τη «θεωρία της διέγερσης», η μο υσική προκαλεί συναισθήματα στους ακροατές ανάλογα με αυτά που η ίδια εκφράζει. Αυτό που βεβαιώνει το ότι η μουσική είναι για παράδειγμα θλιμμένη είναι η αιτιολογική της δύναμη στο να επιδρά με τις σχετικές αντιδράσεις στον ακροατή (Davies, 2001). Η διέγερση (arousal) κατά τον Becker (2001), είναι κ αθαρά μία καθολική αντίδραση στη μουσική ακρόαση, η οποία συνδυασμένη με μια εστιασμένη και ενσυνείδητη προσοχή, μπορεί να συνεισφέρει σε ακραίες καταστάσεις συναισθήματος. Ορισμένα είδη μουσικής φαίνεται να επηρεάζουν τη διανοητική κατάσταση ενός ατόμου αν και παραμένει αδιευκρίνιστος ο ακριβής τρόπος με τον οποίο συμβαίνει αυτό. Η χρήση ορισμένων ειδών μουσικής σε θρησκευτικές και θεραπευτικές τελετουργίες προκειμένου να οδηγηθεί κανείς σε κατάσταση έκστασης είναι 42

43 γνωστή από την αρχαιότητα. Η έκσταση μπορεί να προκληθεί όταν παίζονται ταυτόχρονα πολλά επαναλαμβανόμενα ρυθμικά μοτίβα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Αξιοποίηση μουσικής με τα παραπάνω χαρακτηριστικά για πνευματικούς σκοπούς γίνεται στην Τουρκία, την Αφρική την Ινδονησία, από ορισμένους πολιτισμούς των Η.Π.Α. και της Καραϊβικής και σε όσα μέρη του κόσμου επιβιώνουν ακόμα σαμανιστικές κοινωνίες. Εντούτοις, μουσική που μπορεί να οδηγήσει σε έκσταση συναντάται σε όλους τους πολιτισμούς. Συνήθως στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στη χρήση τυμπάνων καθώς η έκσταση και τα συνοδευτικά χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς, οφείλονται στην επίδραση της ρυθμικής χρήσης κρουστών στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Η διέγερση που προκαλούν επηρεάζει πολλές αισθητηριακές και κινητι κ έ ς περιοχές του εγκεφάλου (οι οποίες μένουν ανεπηρέαστες υπό φυσιολογικές συνθήκες) και επιφέρει τις παρακάτω αλλαγές στη συμπεριφορά όσων συμμετέχουν σε τέτοιου είδους τελετουργίες (McClellan, 1991): 1. Οπτικές και ακουστικές εντυπώσεις χρωμάτων, κίνησης και ήχου. 2. Σωματική κίνηση όπως λίκνισμα, περιδίνηση, αναπηδήσεις, τρεμούλιασμα και συσπάσεις. 3. Ασυνήθεις ενοράσεις ή παραισθήσεις. 4. Αύξηση του ρυθμού της αναπνοής, γρήγορο καρδιακό ρυθμό, έντονη εφίδρωση και αναποδογύρισμα των ματιών. 43

44 Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι η παρόρμηση για χορό. Η χορευτική μουσική συνήθως περιλαμβάνει έναν συνδυασμό διαφόρων ρυθμών από κρουστά, οι οποίοι συνοδεύουν το βασικό ρυθμό και αντικατοπτρίζονται στις κινήσεις των χορευτών. Αυτού του είδους η αισθητηριακή διέγερση οδηγεί στην έκσταση. Η μουσική που χρησιμοποιείται στις τελετές αυτού του είδους επιλέγεται με βάση την ικανότητά της να προκαλεί τις αναγκαίες σωματικές και πνευματικές αντιδράσεις (McClellan, 1991). Θεωρείται ότι η μουσική κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις μπορεί να επηρεάσει διάφορες διανοητικές καταστάσ εις, Η μουσική μπορεί να συμβάλει στη θεραπεία συγκεκριμένων ψυχικών ασθενειών και ψυχοσωματικών διαταραχών, εκτιμούν Αμερικ ά ν ο ι και Σκωτσέζοι επιστήμονες, οι οποίοι ζητούν από τους ασθενείς τους να ακούνε συγκεκριμένα μουσικά κομμάτια. Για παράδειγμα, ο Μπετόβεν θεωρείται κατάλληλος για την αντιμετώπιση κρίσεων πανικού, οι Ρink Floyd για την κατάθλιψη, ενώ η τζαζ γενικά θεωρείται το πλέον «θεραπευτικό» είδος μουσικής. 2.2 Μουσική και ιατρεία Είναι γενικά γνωστό πως το έντονο άγχος και ο φόβος των ασθενών πριν και κατά τη διάρκεια μια θεραπείας. Για παράδειγμα, σε ένα οδοντιατρείο, οι ήχοι των οδοντιατρικών εργαλείων και μηχανημάτων είναι συνήθως οξείς και διαπεραστικοί και το γεγονός της μετάδοσης τους μέσω των σκληρών ιστών 44

45 στο ακουστικό νεύρο, μεγαλώνει το πρόβλημα. Οι οπτικές παραστάσεις σε ένα οδοντιατρικό περιβάλλον συντελούν στην αύξηση του άγχους τους ασθενούς. Η ψυχιατρική από την δική της πλευρά, προτείνει μια εκπαίδευση του ασθενή με τεχνικές χαλάρωσης για αυτό τον σκοπό. Τα τελευταία χρόνια η χρήση της μουσικής έχει αποκτήσει σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση του πόνου και του άγχους που νιώθουν οι ασθενείς σε πολλά πεδία της ιατρικής, αλλά και σε χώρους ιατρείων, όπως είναι τα οδοντιατρεία. Πρώτοι οι Σαμάνοι (Ινδιάνοι) άρχισαν να χρησιμοποιούν την μουσική ως ένα χαλαρωτικό και θεραπευτικό μέσο, μέσα από την χρήση ψαλμωδίων και κρουστών. Στην αρχαία Ελλάδα η σύνδεση της μουσικής και της ιατρικής συναντιέται στη λατρεία του θεού Απόλλωνα ως θεού του ήλιου, της ιατρικής και της μουσικής. Πρώτος βέβαια ο Πυθαγόρας υποστήριξε ότι η αρμονία της μουσικής οδηγεί και σε αρμονία του σώματος διαμέσου της καλής υγείας και της ψυχικής ισορροπίας και επιπροσθέτως ο Πλάτωνας ότι η μουσική έχει σημαντική σημασία για την ευημερία του κράτους και την υγεία των πολιτών της. Στην σημερινή εποχή η μουσική χρησιμοποιείται σε μεγάλο βαθμό για την μείωση του άγχους των ασθενών κατά την διάρκεια των εξετάσεών τους π.χ. αγγειογραφίες εγκεφάλου, στεφανιογραφίες, σε χειρουργικές επεμβάσεις κ.ά. για την μείωση του χρόνου ανάνηψης και ως μέσο για την μείωση του σε χρονίως νοσούντες. 45

46 Έ ν α ς πολυάριθμος αριθμός μελετών έχει αναδείξει την θετική παρέμβαση της μουσικής σε ιατρεία και οδοντιατρεία. Μάλιστα αναφέρεται ότι η χρησιμοποίηση της μουσικής αποτελεί αναλγητικό για τους ασθενείς κατά την διάρκεια των επεμβάσεων, στις οποίες δεν χρησιμοποιείται αναισθητικό. Οι συγκεκριμένες μελέτες βασίζονται στην καταγραφή ορισμένων μεταβολών που είναι οι εξής: Τα ζωτικά σημεία (α ρ τ η ρ ι α κ ή πίεση, καρδιακοί παλμοί, ρυθμός αναπνοής) Τον βαθμό κορτιζόλης πλάσματος και σάλιου Το β-ενδορφινών πλάσματος και Τ ι ς νευροφυτικές εκδηλώσεις με ηλεκτροφυσιολογικές καταγραφές, όπου μετρούνται οι αλλαγές ηλεκτρονικής αντίστασης του δέρματος με χρήση ηλεκτροδίων στα δάκτυλα χεριών. Επιπλέον, σχεδόν όλες οι μελέτες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η κλασική ή η οργανική χωρίς συνοδεία τραγουδιού μουσική, είναι η κατάλληλη για να αποφεύγεται η δημιουργία συνειρμών με τον ασθενή. Βέβαια, οι μουσικές προτιμήσεις των ασθενών παίζουν σημαντικό ρόλο, με καταλληλότερ ο ο ρυθμός Andante να είναι 70 το λεπτό (70bpm), καθώς υποστηρίζεται ότι δημιουργεί αναλγησία και χαλάρωση λόγω του ότι συγχρονίζεται με τον καρδιακό ρυθμό σε κατάσταση ηρεμίας. Ακόμα όμως και χαμηλότεροι ρυθμοί 46

47 έχουν υψηλή ευεργετική επίδραση. (Khalfa S., Bella S.D., Roy M., Peretz I., Lupien S.J., 2003) Στα ιατρεία, η ένταση της μουσικής, όταν βρίσκεται σε χαμηλή κλίμακα, βοηθάει στην χαλάρωση του ασθενή και στην καλύτερη συνεργασία με τον ιατρό. Η χρήση ostinato (επαναλαμβανόμενων μελωδικ ών ή ρυθμικών μοτίβων) εναρμονίζει τους ρυθμούς της αναπνοής με αυτούς της καρδιάς. Ακό μα και η μαλακή χροιά της μουσικής από αυλό ή έγχορδο όργανο, συμβάλλει στο αναμενόμενο αποτέλεσμα. (McClellan R., 1991) Υποστηρίζεται ότι η σημαντικότερη επίδραση της μουσικής στα ιατρεία είναι η απόσπαση της προσοχής της μουσικής με την ταυτόχρονη δημιουργία ενός ισορροπημένου ακουστικού περιβάλλοντος, όπου μέσα σ αυτό καλύπτονται όλοι οι ήχοι ενός ιατρείου που προκαλούν αρ ν η τ ι κ ά συναισθήματα στον ασθενή βάσει των συνειρμών του και από τις οπτικές παραστάσεις που λαμβάνουν. Επομένως, το μουσικό περιβάλλον συμβάλλει θετικά και για τον ιατρό, ως αποτέλεσμα την δημιουργία μιας άμεσης θετικής αμφίδρομης σχέσης μεταξύ ιατρού και ασθενή. (Parkins Sf ) Αρκετές αναφορές έχουν γίνει και στην επίδραση που έχει η μουσική στους χώρους των ιατρείων, όταν μάλιστα αυτή συνοδεύεται και με οπτικές παραστάσεις. Τα αποτελέσματα που αναδείχθηκαν φανερώνουν ότι υπάρχει ναι μεν μια σημαντική διαφορά μεταξύ αυτών, αλλά από την άλλη βοηθούν το ίδιο στην μείωση του άγχους του ασθενή. Τέλος θα θέλαμε να αναφερθούμε 47

48 στο γεγονός ότι η χρησιμοποίηση της μουσικής στους χώρους των ιατρείων επιδρά θετικά στους ασθενείς, μειώνει το άγχος του, αυξάνει την δεκτικότητά του στην υποβάλλουσα θεραπεία και βελτιώνει την συνεργασία του. 2.3 Μουσική και ασθενείς Πολλές ακόμα μελέτες έχουν γίνει και αφορούν στην επίδρασή της σε ασθενείς οι οποίοι περιμένουν σε χώρους αναμονής νοσοκομείων, ιατρικών κέντρων ή ιατρείων. Ένα ακόμα ζήτημα που σχετίζεται με τον τομέα των υπηρεσιών είναι το ποιος ακριβώς είναι ο πελάτης, όπου πράγματι μπορούν να υπάρξουν πολλοί διαφορετικοί πελάτες. Για παράδειγμα το άτομο ή ο οργανισμός που καθορίζει τα ραντεβού, το ποιο ς θα συμμετάσχει στην παροχή της συγκεκριμένης υπηρεσίας και το ποιος θα πληρώσει ( που μπορεί να πληρώνει με διαφορετικούς τρόπους). Και πάλι, η ιατρική περίθαλψη και τα νοσοκομεία εμπίπτουν σε αυτή την κατάσταση, π.χ. όπου οι ασθενείς, η οικογένεια ή οι φίλοι των ασθενών, καθώς και οι τρίτοι πληρωτές αποτελούν όλοι τους πελάτες σε κάποιο βαθμό. Η μουσική, όχι μόνο ηρεμεί το άγριο κτήνος, αλλά ενισχύει το σώμα, το μυαλό, την ικανότητα εργασίας και τη συναισθηματική κατάσταση. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι οι θεοί τους έδωσαν τη μουσική για να θεραπεύσουν και να καθαρίσουν τις ψυχές τους. Οι αρχαίοι Έλληνες έπαιζαν μουσική στους ναούς τους για να ανανεώσουν το σώμα τους. Στη σύγχρονη εποχή, ένα μεγάλο κομμάτι των ερευνών επιβεβαιώνει αυτή τη δύναμη της μουσικής. 48

49 Ακούγοντας μουσική, οι ασθενείς ανακουφίζονται από χρόνιο πόνο και καταστάσεις όπως η αρθρίτιδα και τα προβλήματα μέσης περισσότερο από 20%, σύμφωνα με μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο «Journal of Advanced Nursing» και αναφέρεται στην ιστοσελίδα emed (emedexpert.com). Επιπλέον, σύμφωνα με μία μελέτη στο Journal of Cardiovascular Nursing, «οι ασθενείς που αναρρώνουν από καρδιακή χειρουργική επέμβαση και άκουσαν 20 λεπτά μουσικής αισθάνθηκαν πολύ λιγότερο άγχος και πόνο από ό,τι εκείνοι που πέρασαν τα ί δ ι α 20 λεπτά ανάπαυσης χωρίς μουσική (www.emedexpert.com/tips/music.shtml.). Άλλες έρευνες έχουν δείξει ότι η θεραπεία συνοδευόμενη με μουσική στα νοσοκομεία μείωσε την ποσότητα των φαρμάκων που ήταν απαραίτητα κατά τη διάρκεια του τοκετού. Η μουσική που παίζεται σε αργό ρυθμό μείωσε το ποσοστό της πίεσης του αίματος από την καρδιά των ακροατών και ασθενείς με εγκεφαλικό επεισόδιο που άκουγαν περίπου δύο ώρες ανά ημέρα την αγαπημένη τους μουσική, βελτίωσαν ταχύτερα τη μνήμη και την προσ ο χ ή τους. Οι επιστήμονες λένε ότι η συναισθηματική αντίδραση της μουσική, οδηγεί στην απελευθέρωση ορμονών που ενισχύουν το ανοσοποιητικό σύστημα. Η emed γράφει ότι η μουσική ενισχύει την νοημοσύνη και τη μαθησιακή ικανότητα (www.emedexpert.com). Αν και η σχέση μεταξύ κλασικής μουσικής και επιδόσεων σε γνωστικά τεστ έχει δημοσιοποιηθεί ευρέως, πιο πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι αν κάποιος ακούει οποιαδήποτε μουσική που του αρέσει, αυτό μπορεί να έχει θετική επίδραση στην λειτουργία του εγκεφάλου. Επιπλέο 49

50 ν, το να ακούει κάποιος μουσική ή να παίζει ένα μουσικό όργανο, αυτό επιτρέπει στον εγκέφαλο να επεξεργάζεται και να του υπενθυμίζει τις πληροφορίες καλύτερα. Ωστόσο, αν αυτό δεν βοηθήσει καλό είναι να ακούμε μουσική με στίχους και να προσπαθήσουμε να θυμηθούμε τις πληροφορίες αργότερα, δεδομένου ότι είναι πιο πιθανό να μας υπενθυμίσει τις πληροφορίες που αναζητάμε οι στίχοι του τραγουδιού. Η μείωση του στρες σε ένα ιατρικό περιβάλλον, όπου οι ασθενείς λαμβάνουν άμεσα την υπηρεσία, εξετάστηκαν και σε άλλες μελέτες που ασχολούνται με θέματα περιβάλλοντος. Για παράδειγμα, ο Floyd ( 1997 ) έχει δείξει ότι με τη μείωση του θορύβου και ο έλεγχος της έντασης του φωτός στο περιβάλλον μιας εντατικής θεραπείας νεογνών τα επίπεδα του στρες στην μονάδα των νεογν ών μειώθηκαν. Ο GATTS et al. (1995) έδειξαν ότι επηρεάζεται το μικροπεριβάλλον των νεογνών και παρουσίασαν ερεθίσματα παρόμοια, με εκείνα σε ενδομήτριο περιβάλλον που επίσης είχαν μειωμένα επίπεδα στρες τα βρέφη». Οι επιδράσεις στο περιβάλλον μπορούν να συμβάλ λουν στη μείωση του στρες σε ασθενείς. 50

51 Κεφάλαιο 3 ο Σκοπός της μελέτης Σκοπός της παρούσας εργασίας ήταν η μελέτη των μουσικών παραγόντ ων που επηρεάζουν ή όχι τους ασθενείς σε χώρους αναμονής ιατρείων. Η μου σική είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής μας και αν δώσουμε σημασία στις κ αθημερινές μας δραστηριότητες θα δούμε ότι περιβάλλονται από μουσική. Ο ήχ ος κλήσης στο κινητό μας τηλέφωνο, οι διαφημίσεις στην τηλεόραση, το μουσικ ό χαλί σε διάφορα καταστήματα και μια πληθώρα ακόμα καθημερινών φαινομέ νων είναι συνυφασμένα με την ύπαρξη διαφόρων ειδών μουσικής. Άλλοτε η έντ αση είναι δυνατή, άλλοτε το τέμπο αργό κι άλλοτε πάλι το είδος μουσικής κλασ σικό κ.ο.κ. Μελέτες σχετικά με την επίδραση της μουσικής σε ασθενείς και αρρώστο υς έχουν γίνει κατά καιρούς, αφορούν όμως κυρίως στη μουσικοθεραπεία και σ το κατά πόσο βελτιώθηκε η υγεία ή η ψυχική κατάσταση των ασθενών. Τα ευρή ματα στη διεθνή βιβλιογραφία είναι λιγοστά για την επίδραση της μουσικής στη διάθεση των ασθενών στις αίθουσες αναμονής των ιατρείων. Το κενό αυτό θα προσπαθήσουμε να καλύψουμε στην παρούσα διπλωματική εργασία. 51

52 3.1 Ορισμός προβλήματος Η τέχνη χρησιμοποιείται ευρέως στις διάφορες μορφές της από μια πληθ ώρα επαγγελματιών. Από τα χρώματα και τις εικόνες που κοσμούν τα σχολεία, μέχρι τη μουσική που ακούγεται στα γυμναστήρια και τις εικόνες που μεταδίδου ν οι τηλεοπτικές οθόνες σε πολυκαταστήματα εμπορικά καταστήματα κτλ. Αν άλογα την κατάσταση όμως επιλέγεται ένα συγκεκριμένο είδος τέχνης - εν προκ ειμένω μουσικής με ορισμένα χαρακτηριστικά. Όσον αφορά το αντικείμενο με λέτης της έρευνάς μας, αυτό αποτελείται από τις εξής συνιστώσες: Μουσική σε συγκεκριμένο τέμπο Χώροι αναμονής ιατρείων Ψυχολογική κατάσταση ασθενών επισκεπτών κατά την αναμονή τους Η ψυχολογική κατάσταση των ασθενών είναι ευμετάβλητη όσο αναμένο υν στο ιατρείο την εξέτασή τους. Οποιοδήποτε ερέθισμα μπορεί να λειτουργήσε ι υπέρ ή κατά στην ψυχολογία τους. Έτσι, λαμβάνοντας υπόψη την παραπάνω κατάσταση, θεωρήσαμε ότι μουσικά ερεθίσματα μπορεί να αποτελέσουν αφορμ ή για τη βελτίωση της ψυχολογικής κατάστασής τους και ευρύτερα στην σωματι κή τους υγεία. Δεν πρέπει να λησμονήσουμε άλλωστε τον ρόλο της μουσικοθερ απείας. Η σύγχρονη μουσικοθεραπεία αποτελείται από πολλά μοντέλα και μεθό δους, όπου η μουσική χρησιμοποιείται στη θεραπευτική διαδικασία. Οι αρχές τ 52

53 ης μουσικοθεραπείας προσομοιάζουν εκείνες της ψυχοθεραπείας. Ωστόσο, η μ ουσικοθεραπεία, δίνει έμφαση στις μουσικές εμπειρίες ως εργαλείο της αυτοέκ φρασης και επικοινωνίας. Μια άλλη παραδοσιακή εφαρμογή του θεραπευτικού αυτού εργαλείου είναι η μουσικοθεραπεία για τις αναπτυξιακές και τις νευρολογ ικές διαταραχές. Η μουσική, είναι γνωστό, ότι σχετίζεται άμεσα με τα συναισθήματα, καθ ώς τα ανακαλεί. Επιπλέον, οι ερευνητές έχουν ανακαλύψει ότι οι ακροατές μου σικής χρησιμοποιούν συνήθως τη μουσική για τη ρύθμιση του συναισθήματος. Επειδή η πλειονότητα των ψυχιατρικών διαταραχών είναι συναισθηματικού τύπ ου, δεν προκαλεί έκπληξη ότι η μουσική έχει βρεθεί να είναι ένα ισχυρό θεραπε υτικό μέσο. Τα συναισθήματα, οι εικόνες, οι συνειρμοί και οι αναμνήσεις που π ροκαλούνται από τη μουσική προσφέρουν μια πολύτιμη δίοδο προς τις ψυχικές διεργασίες του ατόμου, φθάνοντας έτσι τις εμπειρίες που το άτομο είναι δύσκολ ο να εκφράσει λεκτικά. Η μουσικοθεραπεία με παιδιά και εφήβους σε συνδυασμ ό με σωματική δραστηριότητα και δράση, διαδραματίζει συχνά σημαντικό θερα πευτικό ρόλο ακόμα και αν η κύρια έμφαση και στόχος της θεραπείας είναι τα ψ υχικά προβλήματα. Σε μελέτες εφαρμογής της μουσικοθεραπείας σε ασθενείς με εγκεφαλικό επεισόδιο προτιμήθηκε μουσική γνωστή και οικεία στους ασθενείς. Το ίδιο μου σικό κομμάτι μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα για διαφορετικούς ανθ ρώπους, και ως εκ τούτου, ό, τι μουσική χρησιμοποιείται για θεραπευτικούς σκ 53

54 οπούς, πρέπει να εκφράζει μια συγκεκριμένη σχέση μεταξύ του υποκειμένου κα ι της μουσικής που ακούει. Για μερικούς ασθενείς ο Μότσαρτ ίσως είναι η σωστ ή επιλογή, μερικοί προτιμούν άλλο είδος κ.ο.κ. Ο στόχος είναι να βρεθεί η όσο το δυνατόν πιο συγκινητική, προσωπική και σημαντική μουσική από την πλευρ ά του ασθενούς. Οι γιατροί γνωρίζουν ότι ένα μουσικό κομμάτι που σχετίζεται μ ε την παιδική ηλικία ενός ατόμου μπορεί να προκαλέσει απίστευτα ισχυρές μνή μες και συναισθήματα: Με αυτό τον τρόπο η μουσική διευκολύνει το άτομο να ξεπεράσει κάποιε ς δύσκολες καταστάσεις στη ζωή τους. Εν συντομία, η μουσική που ακούμε στο ραδιόφωνο, σε μια προσπάθεια να εστιάσουμε σε κάτι άλλο, προκαλεί σπάνια αρνητική επίδραση. Αυτό συμβαίνει γιατί υπό φυσιολογικές συνθήκες, οι υγιείς άνθρωποι έχουν ισχυρούς αμυντικούς μηχανισμούς, που χρησιμοποιούνται στ ην καθημερινή τους ζωή, ώστε να φιλτράρουν ότι είναι αρνητικό. Φυσικά, υπάρ χουν πολλά παραδείγματα όπου η μουσική έχει σκόπιμα χρησιμοποιηθεί για ν α διεγείρει ή να ενισχύσει μια συγκεκριμένη διάθεση - με άλλα λόγια, η επιθυμητ ή ατμόσφαιρα είναι ήδη εκεί, αλλά η μουσική χρησιμοποιείται για να ενισχύσει α υτό το κλίμα. Λαμβάνοντας υπόψη βασικές αρχές της μουσικοθεραπείας, συνδυάζοντ ας τις με εμπειρικά και βιβλιογραφικά ευρήματα, προχωρήσαμε στον ορισμό τη ς προβληματικής της παρούσας εργασίας η οποία είχε ως εξής: 54

55 «Επηρεάζεται ο ασθενής από τη μουσική που ακούει κατά την παραμονή του σ ε χώρους αναμονής ιατρείων;». 3.2 Χρησιμότητα έρευνας Έρευνα που διεξήχθη από την Karen J. Sherman, ειδικευμένη ερευνήτρια στο Group Health Research Institute, δείχνει ότι ασθενείς που υποβλήθηκαν σε μασάζ για 10 συνεδρίες, διάρκειας μίας ώρας η καθεμίας, εμφάνισαν κατά μέσο όρο τα μισά συμπτώματα άγχους μετά από τρεις μήνες. Οι ερευνητές όμως με έκπληξή τους διαπίστωσαν ότι τα μασάζ δεν μείωσαν το άγχος περισσότερο από το να ξαπλώνεις και να ακούς απολαυστική μουσική. Η έρευνα ήταν η πρώτη που εξέτασε την αποτελεσματικότητα του μασάζ ως θεραπεία σε ασθενείς με γενικευμένη αγχώδη διαταραχή. Οι ερευνητές δια χώρισαν τυχαία 68 ασθενείς με άγχος σε τρεις ομάδες. Η πρώτη ομάδα έλαβε 10 ωριαία μασάζ ενώ έπαιζε μουσική. Οι ασθενείς της δεύτερης ομάδας, ήταν ξαπλωμένοι και άκουγαν μουσική, αναπνέοντας βαθιά. Οι ασθενείς της τρίτης ομάδας είχαν τα χέρια και τα πόδια τους τυλιγμένα σε θερμικές πλάκες και θερμές πετσέτες όσο άκουγαν μουσική. Οι τρεις ομάδες δεν έδειξαν καμιά διαφορά στο βαθμό ανακούφισης μετά από τρεις μήνες. Η προσωπική μας έρευνα αφορά στην ύπαρξη ή μη αισθημάτων ανακο ύφισης, απώλειας άγχους στους ασθενείς στους χώρους αναμονής ιατρείων. Ο ποιαδήποτε στατιστικά σημαντικά ευρήματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για περαιτέρω ανάλυση από επαγγελματίες του ιατρικού κλάδου. Άλλωστε, όπως 55

56 αποκαλύφθηκε στο Πανευρωπαϊκό Συνέδριο Καρδιολογίας του Άμστερνταμ το 2013, η μουσική μπορεί να βοηθήσει όσους υποφέρουν από κάποια πάθηση της καρδιάς, ενώ μερικοί καρδιολόγοι πιστεύουν ότι η ακρόαση μουσικής συνεισφέρει στην καλή καρδιακή υγεία όλων. Τα παραπάνω συμπεράσματα προέκυψαν ύστερα από έρευνα στην οποία υποβλήθηκαν 74 ασθενείς με καρδιακά προβλήματα. Οι ασθενείς που ασκούνταν και άκουγαν μουσική βελτίωσαν τις ικανότητές τους στην άσκηση κατά 39%, ενώ βελτιώθηκε και η καρδιακή τους λειτουργία, τη στιγμή που όσοι απλά ασκούνταν βελτίωσαν τις ικανότητές τους στην άσκηση κατά 29%. Οι ασθενείς της τρίτης ομάδας που άκουγαν μόνο μουσική βελτίωσαν τη λειτουργία της καρδιάς τους κατά 19%. Επιπροσθέτως, σε άλλη έρευνα, τραγούδια του Φρανκ Σινάτρα -και όχι μόνο- βοήθησαν ασθενείς που υποβάλλονταν σε χειρουργικές επεμβάσεις να χαλαρώσουν, ακόμη και να αναρρώσουν γρηγορότερα, όπως αναφέρουν ερευνητές του John Radcliffe Hospital στην Οξφόρδη το Εκτός από τις απόψεις των ιατρών τους, νέες μελέτες έρχονται να δείξουν ότι η μουσική είναι εξίσου ση μ α ν τ ι κ ή και για τους ίδιους τους ασθενείς. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας που δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό «Annals of the Royal College of Surgeons»(2012), όσοι άκουγαν μουσική είχαν κατά 29% χαμηλότερο σκορ στην κλίμακα του άγχους, καθώς και μέσο όρο 11 αναπνοών το λεπτό συγκριτικά με τις 13 αναπνοές ανά λεπτό όσων ανήκαν στην ομάδα «χωρίς μουσική». Οι χειρουργοί σχολίασαν ότι η μουσική αποσπούσε τους ασθενείς και ήταν καλοδεχούμενη ενώ τα μουσικά κομμάτια π 56

57 ου επιλέχθηκαν ήταν κλασικά και μελωδικά π.χ. Μπετόβεν, Βιβάλντι και Σινάτρ α. Επομένως, με δεδομένο ότι η μουσική έχει αποδειχθεί ότι επηρεάζει ασθ ενείς και ιατρούς ακόμα, διεξήγαμε έρευνα η οποία αφορά τους επισκέπτες α σθενείς ιατρείων σε χώρους αναμονής ιατρείων, πριν καν εξετασθούν ή υποβλ ηθούν σε θεραπεία ή κάποια χειρουργική επέμβαση. Τα ευρήματα στην διεθνή βιβλιογραφία είναι λιγοστά για την επίδραση της μουσικής σε ιατρεία και πιο συ γκεκριμένα στους χώρους αναμονής τους. Το κενό αυτό θα προσπαθήσουμε ν α καλύψουμε με την παρούσα διπλωματική εργασία. 3.3 Μεθοδολογία Η μεθοδολογία που ακολουθήσαμε στην παρούσα διπλωματική εργασία έχει ως εξής: 140 ερωτηματολόγια μοιράστηκαν σε τρία (3) ιατρεία στα οποία οι ασθενείς συμπλήρωναν εθελοντικά το ερωτηματολόγιο δεκατριών (13) ερωτήσε ων. Οι ασθενείς καλούνταν να απαντήσουν σε ερωτήσεις σχετικές με τη κατάστ αση της υγείας τους τη στιγμή που συμπλήρωναν το ερωτηματολόγιο, για τη συ χνότητα των επισκέψεών τους στο ιατρείο σημειώνοντας τι είδους συναισθήματ α ένιωθαν κατά την αναμονή τους. Παράλληλα αξιολογούσαν τις υπηρεσίες του ιατρείου ενώ τέλος, ανέφεραν ποιο είδος μουσικής αρέσκονται να ακούν. Κατό πιν, τα δεδομένα που συγκεντρώθηκαν εισήχθησαν στο στατιστικό πακέτο 57

58 SPSS με το οποίο πραγματοποιήθηκε εκτός από περιγραφική στατιστική και πα ραγοντική ανάλυση των δεδομένων. Οι πίνακες που προέκυψαν αξιολογήθηκα ν, ενώ έγινε προσπάθεια ερμηνείας των αποτελεσμάτων με βάση την στατιστικ ή σημασία τους. 58

59 Κεφάλαιο 4 ο Ανάλυση Δεδομένων Στο συγκεκριμένο κεφάλαιο θα παραθέσουμε και θα μελετήσουμε την ποσοτική αλλά και την συγκριτική ανάλυση των δεδομένων που συλλέξαμε από τα ερωτηματολόγια που απάντησαν οι ασθενείς στους χώρους αναμονής των ιατρείων. Θα παραθέσουμε όλα τα σημαντικά στατιστικά αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι η μουσική είναι ένας βασικός παράγοντας που επηρεάζει την ψυχολογία και τον συναισθηματισμό των ασθενών, ενώ περιμένουν στις αίθουσες αναμονής των ιατρείων για να εξεταστούν. 4.1 Ποσοτική Ανάλυση Δεδομένων Στο συγκεκριμένο μέρος θα αναδείξουμε κάποια ποσοτικά δεδομένα της ερευνά μας για να μπορέσει ο αναγνώστης να γνωρίσει καλύτε ρα το αντικείμενό της και πως αυτό πραγματοποιήθηκε. Στην ερευνά μας συμμετείχαν 140 άτομα εκ των οι άνδρες αποτελούσαν το 42,9% ήτοι 60 άτομα και οι γυναίκες το 57,1% ήτοι 80 άτομα. 59

60 Εικόνα 4.1. Ποσοστό συμμετοχής στην έρευνα αντρών και γυναικών Επιπλέον το επίπεδο εκπαίδευσης των συμμετεχόντων στην έρευνα έχε ι ως εξής : το 27,1% (38 άτομα έχει ολοκληρώσει το λύκειο), το 20,7% είναι απόφοιτοι Α.Ε.Ι. (29 άτομα) και το 16,4% είναι απόφοιτοι Τ.Ε.Ι. (23 άτομα). Αν αλυτικότερα στοιχεία παρατίθενται στην εικόνα 4.2. Εικόνα 4.2. Εκπαιδευτική βαθμίδα συμμετεχόντων 60

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΤΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Από πορίσματα της επιστήμης σχετικά με την επίδραση της μουσικής στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση, συμπαιραίνεται οτι η

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Μουσικοθεραπεία Ντόρα Ψαλτοπούλου Μουσικοθεραπεύτρια MA-CMT Master of Arts, New York University να τσιγγάνικο ρητό λέει ότι «όποιος πόνο έχει, μιλιά δεν έχει». Κι ένας Κινέζος ποιητής θα πει ότι «χτυπάμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Το χιούμορ Στη Διαφήμιση. ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: Γκούνας Αθανάσιος Καθηγητής Εφαρμογών

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Το χιούμορ Στη Διαφήμιση. ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: Γκούνας Αθανάσιος Καθηγητής Εφαρμογών ΣΠΟΥΔΑΣΤΕΣ: Ιωαννίδου Ροδόπη ΑΜ (097/07) Πεχλιβανίδης Μουράτογλου Χαράλαμπος ΑΜ (037/07) ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Το χιούμορ Στη Διαφήμιση ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: Γκούνας Αθανάσιος Καθηγητής Εφαρμογών ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι περισσότερες

Διαβάστε περισσότερα

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Σύμφωνα με δύο σχετικά πρόσφατες έρευνες, οι μνήμες φόβου και τρόμου διαφέρουν σημαντικά από τις συνηθισμένες μνήμες. Οι διαφορές αυτές δεν συνίστανται μόνο στις εμφανείς

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογική εξήγηση των δυσκολιών στην ανθρώπινη επικοινωνία - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγ

Βιολογική εξήγηση των δυσκολιών στην ανθρώπινη επικοινωνία - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγ Οι άνθρωποι κάνουμε πολύ συχνά ένα μεγάλο και βασικό λάθος, νομίζουμε ότι αυτό που λέμε σε κάποιον άλλον, αυτός το εκλαμβάνει όπως εμείς το εννοούσαμε. Νομίζουμε δηλαδή ότι ο «δέκτης» του μηνύματος το

Διαβάστε περισσότερα

Μάρκετινγκ Υπηρεσιών Ενότητα 7η: Επιλογή της Τοποθεσίας

Μάρκετινγκ Υπηρεσιών Ενότητα 7η: Επιλογή της Τοποθεσίας Μάρκετινγκ Υπηρεσιών Ενότητα 7η: Επιλογή της Τοποθεσίας Θεοδωρίδης Προκόπης Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων & Τροφίμων (Δ.Ε.Α.Π.Τ.) 1 Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική Αγωγή

Μουσικοκινητική Αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Τι είναι η Μουσικοκινητική Αγωγή Αρχές της Μουσικοκινητικής Αγωγής (Carl Orff) Παιδαγωγικές βάσεις της Μουσικοκινητικής Αγωγής Ποιοι οι στόχοι της Μουσικοκινητικής Αγωγής Αυτοσχεδιασμός

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού

Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού Ενότητα 3: Ρυθμική Αγωγή Γαλάνη Μαρία (Μάρω) PhD Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης 1 Σκοποί ενότητας Γνωριμία με το Σύστημα Ρυθμικής Emil Jaques

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσική Παιδαγωγική Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών

4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών 4.2 Μελέτη Επίδρασης Επεξηγηματικών Μεταβλητών Στο προηγούμενο κεφάλαιο (4.1) παρουσιάστηκαν τα βασικά αποτελέσματα της έρευνάς μας σχετικά με την άποψη, στάση και αντίληψη των μαθητών γύρω από θέματα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

Η επίδραση της Ποιότητας και της Αξίας στις Προθέσεις Θεατών Κλασσικού Αθλητισμού

Η επίδραση της Ποιότητας και της Αξίας στις Προθέσεις Θεατών Κλασσικού Αθλητισμού Η επίδραση της Ποιότητας και της Αξίας στις Προθέσεις Θεατών Κλασσικού Αθλητισμού Ονοματεπώνυμο: Κωνσταντίνος Ι. Φιλιππίδης Σειρά: 11 Επιβλέπων Καθηγητής: Γεώργιος Τζέτζης Διευθυντής Προγράμματος: Γεώργιος

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπικότητα και Άσκηση. 2η διάλεξη «Άσκηση & Ψυχική Υγεία»

Προσωπικότητα και Άσκηση. 2η διάλεξη «Άσκηση & Ψυχική Υγεία» Προσωπικότητα και Άσκηση 2η διάλεξη «Άσκηση & Ψυχική Υγεία» Θέματα που θα μελετηθούν Προσεγγίσεις της προσωπικότητας Χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και άσκηση Συμπεριφορά τύπου Α Ζωηρή αίσθηση αναζήτησης

Διαβάστε περισσότερα

Είναι «ψυχοσωματική» η καθημερινή μας ζωή και συμπεριφορά; - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγο

Είναι «ψυχοσωματική» η καθημερινή μας ζωή και συμπεριφορά; - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγο Η αξιοθαύμαστη πολυπλοκότητα του ανθρώπινου μυαλού και το «προϊόν» του, η φαινομενικά απλή, καθημερινή ανθρώπινη συμπεριφορά, εκλαμβάνονται από τους ανθρώπους ως δεδομένα Πρόκειται για κάτι λογικό να συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ Γ ΤΑΞΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ Γ ΤΑΞΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ Γ ΤΑΞΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ γνώση + ικανότητα επικοινωνίας χρήσιμη & απαραίτητη αποτελεσματικότητα στον επαγγελματικό χώρο αποτελεσματικότητα στις ανθρώπινες σχέσεις Περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ : Έκρηξη πληροφορικής τεχνολογίας - Χρήση ηλεκτρονικών εργαλείων προσθήκη νέων ανταγωνιστών ηλεκτρονικών παροχών

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ : Έκρηξη πληροφορικής τεχνολογίας - Χρήση ηλεκτρονικών εργαλείων προσθήκη νέων ανταγωνιστών ηλεκτρονικών παροχών ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝOIEΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ MARKETING ΑΞΙΑ ΣΤΟΝ ΠΕΛΑΤΗ IKANOΠΟΙΗΣΗ & ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΠΕΛΑΤΩΝ KYKΛΟΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ MARKETING ΜΑΡΚΕΤΙΝG ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ - ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΜΗΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ - TARGET GROUPS ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους.

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί» Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους Η αυτοεικόνα μας «σχηματίζεται» ως ένα σχετικά σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο Έ να πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έντονο άγχος, δυσθυμία, «κατάθλιψη» έχει την «τάση» να αποδίδει λανθασμένα τις ψυχικές αυτές καταστάσεις, σε έναν «προβληματικό εαυτό του», (μία δυστυχώς

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση του προβλήματος

Παρουσίαση του προβλήματος Εισαγωγή Κατά τον Martin (2013) ο φίλαθλος χρησιμοποιεί το άθλημα που παρακολουθεί και συγκεκριμένα την ομάδα ή τον αθλητή ως μέσο απόδρασης από τη καθημερινότητα, ως μέσο διασκέδασης, αίσθηση του επιτεύγματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΣΤΟ CLOUD COMPUTING ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΣΤΟ CLOUD COMPUTING ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΣΤΟ CLOUD COMPUTING ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ - Καθορισμός του πλαισίου μετάβασης στο περιβάλλον του cloud computing - Αναγνώριση ευκαιριών και ανάλυση κερδών/κόστους από την

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική Επικοινωνία & εμπορικός χώρος. Οργανώνοντας μια στρατηγική για την προώθηση του προϊόντος

Οπτική Επικοινωνία & εμπορικός χώρος. Οργανώνοντας μια στρατηγική για την προώθηση του προϊόντος Οπτική Επικοινωνία & εμπορικός χώρος Οργανώνοντας μια στρατηγική για την προώθηση του προϊόντος Οπτική επικοινωνία Η καλλιτεχνική επίδειξη εμπορεύματος και θεατρικών στοιχείων με στόχο την οργάνωση σκηνογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ

ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ CONSUMER BEHAVIOUR Καταναλωτική Συμπεριφορά : Διεπιστημονικό Πεδίο Βασικά περιλαμβάνεται στο επιστημονικό πεδίο του MARKETING! Βασική επιδίωξη του Marketing είναι η αύξηση της ζήτησης,

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 9. Η Φυσική της Μουσικής Τ.Ε.Ι. Ιονίων Νήσων. Αντίληψη συνδυασμών τόνων Μορφές ακοής Συνήχηση & παραφωνία Θεωρίες αντίληψης ύψους

Διάλεξη 9. Η Φυσική της Μουσικής Τ.Ε.Ι. Ιονίων Νήσων. Αντίληψη συνδυασμών τόνων Μορφές ακοής Συνήχηση & παραφωνία Θεωρίες αντίληψης ύψους Η Φυσική της Μουσικής Τ.Ε.Ι. Ιονίων Νήσων Διάλεξη 9 Αντίληψη συνδυασμών τόνων Μορφές ακοής Συνήχηση & παραφωνία Θεωρίες αντίληψης ύψους Ανασκόπηση της Διάλεξης 8 Εξετάσαμε την αντίληψη του ύψους ενός καθαρού

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης Γενικές αρχές διοίκησης μιας μικρής επιχείρησης Η επιχείρηση αποτελεί μια παραγωγική - οικονομική μονάδα, με την έννοια ότι συνδυάζει και αξιοποιεί τους συντελεστές παραγωγής (εργασία, κεφάλαιο, γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ Τερψιχόρη Γκιόκα Μέλος ΠΟΔ Αττικής Η «Συμβουλευτική Ψυχολογία» είναι ο εφαρμοσμένος κλάδος της Ψυχολογίας, ο οποίος διευκολύνει την δια βίου προσωπική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. Α τάξης Γυμνασίου

ΠΡΟΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. Α τάξης Γυμνασίου ΠΡΟΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Α τάξης Γυμνασίου 1 Η ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Γενικοί Στόχοι Ειδικοί Στόχοι Α. ΣΤΟΧΟΙ Β. ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ/ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ και Γ. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Δ. ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Ε.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΙΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Σπουδάστριες: Καρατζά Ευαγγελία Φερεντίνου Στεφανία

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΙΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Σπουδάστριες: Καρατζά Ευαγγελία Φερεντίνου Στεφανία Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΙΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Σπουδάστριες: Καρατζά Ευαγγελία Φερεντίνου Στεφανία Αναφορές υπάρχουν από την Αρχαία Ελλάδα Απρίλιο 1963 : Εμφάνιση

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Μάρκετινγκ Αγροτικών Προϊόντων και Τροφίμων

Αρχές Μάρκετινγκ Αγροτικών Προϊόντων και Τροφίμων Αρχές Μάρκετινγκ Αγροτικών Προϊόντων και Τροφίμων Ενότητα 6: Η Συμπεριφορά των Καταναλωτών Θεοδωρίδης Προκόπης Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων

Διαβάστε περισσότερα

Μεταιχμιακό Σύστημα του Εγκεφάλου

Μεταιχμιακό Σύστημα του Εγκεφάλου Μεταιχμιακό Σύστημα του Εγκεφάλου Άρθρο του ΧΑΡΑΛΑΜΠΟY ΤΙΓΓΙΝΑΓΚΑ, MT, CST, MNT Το μεταιχμιακό σύστημα ελέγχει το κύκλωμα του χρόνιου πόνου και των συναισθημάτων, ενώ συνδέεται με τα βαθύτερα τμήματα του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρωμένα Συστήματα Επικοινωνίας

Ολοκληρωμένα Συστήματα Επικοινωνίας Προβολή 1. Ολοκληρωμένα Συστήματα Επικοινωνίας 2. Σκοπός της Επικοινωνίας 3. Παράγοντες που επηρεάζουν το μίγμα προβολής 4. Το πρόγραμμα προβολής 5. Διαφήμιση 6. Προσωπική Πώληση 7. Προώθηση των Πωλήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΙΑ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΙΑ : ΓΕΩΡΓΙΑ ΝΕΟΦΥΤΟΥ georgiaekyriakidou@hotmail.com 11, 15, 18 Δεκεμβρίου 2015 ΔΟΜΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ Δείκτες Επιτυχίας/ Επάρκειας ΔΕΕ Εργαστήρια Ολομέλεια Παρουσίαση

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Λιανικού Εμπορίου & Δικτύου Διανομής

Διοίκηση Λιανικού Εμπορίου & Δικτύου Διανομής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διοίκηση Λιανικού Εμπορίου & Δικτύου Διανομής Ενότητα 9 : Μάρκετινγκ εντός καταστήματος Χριστίνα Μπουτσούκη Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Η βιτρίνα των καταστημάτων ως εργαλείο δημοσίων σχέσεων. Ονοματεπώνυμο: Ειρήνη Πορτάλιου Σειρά: 8 η Επιβλέπουσα: Αν. Καθηγήτρια : Βεντούρα Ζωή

Η βιτρίνα των καταστημάτων ως εργαλείο δημοσίων σχέσεων. Ονοματεπώνυμο: Ειρήνη Πορτάλιου Σειρά: 8 η Επιβλέπουσα: Αν. Καθηγήτρια : Βεντούρα Ζωή Η βιτρίνα των καταστημάτων ως εργαλείο δημοσίων σχέσεων Ονοματεπώνυμο: Ειρήνη Πορτάλιου Σειρά: 8 η Επιβλέπουσα: Αν. Καθηγήτρια : Βεντούρα Ζωή Δεκέμβριος 2011 Στόχος Έρευνας H βιτρίνα των καταστημάτων αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού

Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού ΕΝΟΤΗΤΑ 6: ΔΟΜΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΘΕΑΤΡΙΚΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ-ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ ΣΥΜΒΑΝ Γαλάνη Μαρία (Μάρω) PhD Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης 1 Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Κοσμάς Χριστούλας Αναπλ. Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ. Α.Π.Θ. Η αίσθηση του κρύου Το στρες που ασκείται από το ψύχος στον οργανισμό μας, κατά την έκθεση του ανθρώπου σε συνθήκες χαμηλής θερμοκρασίας περιβάλλοντος,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

«Η Πολύ Επιστημονική Προσέγγιση της Έννοιας της Αισθητικής»

«Η Πολύ Επιστημονική Προσέγγιση της Έννοιας της Αισθητικής» «Η Πολύ Επιστημονική Προσέγγιση της Έννοιας της Αισθητικής» A Multidisciplinary Approach to Aesthetics: A Review 1 Ονοματεπώνυμο: Μπιτσακάκη Σοφία Σειρά: MSM 11 Επιβλέπων Καθηγητής: κος Πανηγυράκης Γεώργιος

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ Γκιπάλη Δώρα, A.M. 7795 Καρρά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑ ΚΑΙ ΙΚΑΝΟΠΟΊΗΣΗ ΠΕΛΑΤΏΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑ ΚΑΙ ΙΚΑΝΟΠΟΊΗΣΗ ΠΕΛΑΤΏΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑ ΚΑΙ ΙΚΑΝΟΠΟΊΗΣΗ ΠΕΛΑΤΏΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Παρουσίαση: Καθ. Βελισσαρίου Ευστάθιος Ορισμός της Επικοινωνίας 2 Επικοινωνία είναι η άμεση ή έμμεση μονόπλευρη ή αμφίπλευρη,

Διαβάστε περισσότερα

Ψηφιακός ήχος και κινούμενα γραφικά

Ψηφιακός ήχος και κινούμενα γραφικά ΕΣΔ200 Δημιουργία Περιεχομένου ΙI Ψηφιακός ήχος και κινούμενα γραφικά Εισαγωγή Το παρακάτω σχήμα περιγράφει τους δυνατούς τρόπους δημιουργίας αποθήκευσης και. αναπαραγωγής ψηφιακού ήχου Ο Ήχος από φυσική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο. Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων ΚΑΖΑΚΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ, ΠΕ09 ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο. Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων ΚΑΖΑΚΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ, ΠΕ09 ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων 2 3 Η επικοινωνία συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τη ζωή των ανθρώπων. Επικοινωνία Επικοινωνία Η αποτελεσματικότητα ομάδων και επιχειρήσεων στηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος του συγγραφέα... 13

Περιεχόμενα. Πρόλογος του συγγραφέα... 13 Περιεχόμενα Πρόλογος του συγγραφέα... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Η κατανάλωση σήμερα... 15 ΕΝΟΤΗΤΑ 1 ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ... 15 1 Η μαγική δύναμη της κατανάλωσης... 16 2 Από την κοινωνική πρόοδο στη γενικευμένη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 12: Συναισθήματα Θεματική Ενότητα 12 Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις διαστάσεις των συναισθημάτων, στο μηχανισμό λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

17/12/2007. Βασιλική Ζήση, PhD. Ποιότητα ζωής. Είναι ένα συναίσθημα που σχεδόν όλοι καταλαβαίνουμε, αλλά δεν μπορούμε να ορίσουμε (Spirduso, 1995)

17/12/2007. Βασιλική Ζήση, PhD. Ποιότητα ζωής. Είναι ένα συναίσθημα που σχεδόν όλοι καταλαβαίνουμε, αλλά δεν μπορούμε να ορίσουμε (Spirduso, 1995) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μεταπτυχιακό πρόγραμμα ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ Μάθημα: Ψυχολογική Υποστήριξη σε Κλινικούς Πληθυσμούς Γνωστικοί & συναισθηματικοί παράγοντες Γνωστική Ψυχική ευεξία λειτουργία Υγεία & fittness

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

Διαμόρφωση Διαφημιστικών Στόχων

Διαμόρφωση Διαφημιστικών Στόχων Διαμόρφωση Διαφημιστικών Στόχων Διαμόρφωση Διαφημιστικών Στόχων Ύπαρξη στόχων καθορισμένων με σαφήνεια (μετρήσιμοι και λειτουργικοί) Συντελεί στην καλύτερη επικοινωνία και συνεργασία ενδιαφερόμενων μερών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΛΗ ΤΙΣΜ ΟΣ ΚΑΙ ΙΑΤΡ ΙΚΗ

ΑΘΛΗ ΤΙΣΜ ΟΣ ΚΑΙ ΙΑΤΡ ΙΚΗ ΑΘΛΗ ΤΙΣΜ ΟΣ ΚΑΙ ΙΑΤΡ ΙΚΗ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ Από τους αρχαϊκούς ήδη χρόνους η Μουσική άρχισε να αποκτά ένα όλο και πιο σύνθετο χαρακτήρα και ρόλο, με αποκορύφωμα την δημιουργία Μουσικών Αγώνων σε πολλές πόλεις.

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση Διδασκαλίας. Ενότητα: Γ Γυμνασίου. Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος. Α: Στόχοι. Οι μαθητές/ τριες:

Πρόταση Διδασκαλίας. Ενότητα: Γ Γυμνασίου. Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος. Α: Στόχοι. Οι μαθητές/ τριες: Πρόταση Διδασκαλίας Ενότητα: Τάξη: 7 η - Τέχνη: Μια γλώσσα για όλους, σε όλες τις εποχές Γ Γυμνασίου Θέμα: Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου Διάρκεια: Μία διδακτική περίοδος Α: Στόχοι Οι μαθητές/ τριες: Να

Διαβάστε περισσότερα

Συµπεριφορά του Καταναλωτή

Συµπεριφορά του Καταναλωτή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Συµπεριφορά του Καταναλωτή ΑΝΑΜΙΞΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΑΚΟΗΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΑΚΟΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΑΚΟΗΣ Ενότητα 1: Επικοινωνία, Λόγος, Ομιλία (2ο Μέρος) Οκαλίδου Αρετή Τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Διαφήμιση και Δημόσιες Σχέσεις Ενότητα 5: Επιλογή των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας και έλεγχος Αποτελεσματικότητας Θεοδωρίδης Προκόπης Σχολή Οργάνωσης

Διαφήμιση και Δημόσιες Σχέσεις Ενότητα 5: Επιλογή των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας και έλεγχος Αποτελεσματικότητας Θεοδωρίδης Προκόπης Σχολή Οργάνωσης Διαφήμιση και Δημόσιες Σχέσεις Ενότητα 5: Επιλογή των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας και έλεγχος Αποτελεσματικότητας Θεοδωρίδης Προκόπης Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο Η ενδυμασία αποτελείται από κάθε τι με το οποίο ο άνθρωπος καλύπτει και στολίζει το σώμα του. Περιλαμβάνει δηλαδή τα ρούχα και

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Το στρες Πρώτη νευροενδοκρινολογική απάντηση Δεύτερη νευροενδοεκρινολογική απάντηση Ο υποθάλαμος Κορτιζόλη

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση της τεχνολογίας στο μάθημα της Μουσικής. Διαδικτυακό Σεμινάριο Έλενα Μακρίδου

Η χρήση της τεχνολογίας στο μάθημα της Μουσικής. Διαδικτυακό Σεμινάριο Έλενα Μακρίδου Η χρήση της τεχνολογίας στο μάθημα της Μουσικής Διαδικτυακό Σεμινάριο 27.6.16 Έλενα Μακρίδου Πώς οι 3 βασικές δραστηριότητες μπορούν να συνδεθούν με τη χρήση της τεχνονογίας μέσα από τη διδασκαλία έννοιας;

Διαβάστε περισσότερα

«Στρατηγικό μάνατζμεντ εν καιρώ κρίσης και ολοκληρωμένη στρατηγική μάρκετινγκ χαμηλού κόστους.»

«Στρατηγικό μάνατζμεντ εν καιρώ κρίσης και ολοκληρωμένη στρατηγική μάρκετινγκ χαμηλού κόστους.» «Στρατηγικό μάνατζμεντ εν καιρώ κρίσης και ολοκληρωμένη στρατηγική μάρκετινγκ χαμηλού κόστους.» Ονοματεπώνυμο: Πιπικάκης Γεώργιος Σειρά: 9 Επιβλέπων Καθηγητής: Κριτσωτάκης Γεώργιος Δεκέμβριος 2012 Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΓΜΑ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΜΙΓΜΑ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΜΙΓΜΑ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Ονοματεπώνυμο: Αντωνοπούλου- Δεληγιώργη Ελισσάβετ Σειρά: 11 Επιβλέπων Καθηγητής: Πανηγυράκης Γεώργιος Ιούνιος

Διαβάστε περισσότερα

Η προβολή πολυτελών υπηρεσιών μέσω του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης

Η προβολή πολυτελών υπηρεσιών μέσω του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης Η προβολή πολυτελών υπηρεσιών μέσω του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης Δομή έρευνας Εισαγωγή Βασικές Έννοιες και Εργαλεία Έρευνας Σχεδιασμός Έρευνας Σκοπός Έρευνας Στρατηγική Έρευνας και

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ 5ο μάθημα Διδάσκουσα Δήμητρα Ιορδάνογλου ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΡΕΣ Διεθνές Εθνικό Οργανισμού Πανεπιστημίου Διαπροσωπικό Ατομικό ΜΕΡΙΚΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΑΓΧΟΣ: Ένας "μη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ

ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ ΑΛΚΟΟΛ ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ v Μεταξύ ατόμων ηλικίας από 15 μέχρι 25 ετών βγήκαν τα ακόλουθα συμπεράσματα: Κοινωνικότητα (71%) Τους αρέσει η γεύση (51%) Δημιουργεί αίσθημα χαλάρωσης (12%) Προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΜΔΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ. Βιολογία A λυκείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μαριλένα Ζαρφτζιάν Σχολικό έτος:

ΔΑΜΔΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ. Βιολογία A λυκείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μαριλένα Ζαρφτζιάν Σχολικό έτος: ΔΑΜΔΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Βιολογία A λυκείου Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μαριλένα Ζαρφτζιάν Σχολικό έτος: 2013-2014 Ένα αισθητικό σύστημα στα σπονδυλωτά αποτελείται από τρία βασικά μέρη: 1. Τους αισθητικούς υποδοχείς,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Συναισθήματα Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία. Πώς επιδρά η σημερινή κοινωνία την ανάπτυξη του εφήβου; 21 ΓΕΛ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ Α1, ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Ν. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

Εφηβεία. Πώς επιδρά η σημερινή κοινωνία την ανάπτυξη του εφήβου; 21 ΓΕΛ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ Α1, ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Ν. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Εφηβεία Πώς επιδρά η σημερινή κοινωνία την ανάπτυξη του εφήβου; ΤΜΗΜΑ Α1, ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Ν. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ 21 ΓΕΛ ΑΘΗΝΑΣ 1.Χαρακτηριστικά Εφηβεία 2.Δραστηριότητες 3.Κοινωνικοποίηση 1.Χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΙΝΗΤΡΩΝ. Θεματική Ενότητα 2: Βιολογική και φυσιολογική βάση των κινήτρων

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΙΝΗΤΡΩΝ. Θεματική Ενότητα 2: Βιολογική και φυσιολογική βάση των κινήτρων ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΙΝΗΤΡΩΝ Θεματική Ενότητα 2: Βιολογική και φυσιολογική βάση των κινήτρων Θεματική Ενότητα 2 Στόχοι: Η κατανόηση, εκ μέρους των φοιτητών, της βιολογικής και φυσιολογικής βάσης των κινήτρων, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Σχεδίου Μάρκετινγκ

Ανάπτυξη Σχεδίου Μάρκετινγκ Ανάπτυξη Σχεδίου Μάρκετινγκ Επίπεδα σχεδίου µάρκετινγκ Στρατηγικό Επιλογή Αγοράς στόχου Καθορισµός Πρότασης αξίας Ανάλυση των ευκαιριών της αγοράς Τακτικό Χαρακτηριστικά προϊόντος Προώθηση Προβολή Εξυπηρέτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΙΟΥΛΙΟΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΙΟΥΛΙΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΙΟΥΛΙΟΣ 2007 ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥ CYPRUS COLLEGE ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ (µε αποτίµηση

Διαβάστε περισσότερα

Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις

Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις Γεώργιος Ι. Αυλωνίτης, Καθηγητής Μάρκετινγκ Ο.Π.Α. Νικόλαος Γ. Παναγόπουλος, Λέκτορας Μάρκετινγκ Ο.Π.Α. Το δυναμικό πωλήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Τμηματοποίηση αγοράς. Έννοια, κριτήρια, είδη

Τμηματοποίηση αγοράς. Έννοια, κριτήρια, είδη Τμηματοποίηση αγοράς Έννοια, κριτήρια, είδη Τμηματοποίηση της αγοράς Η κατάτμηση της συνολικής ανομοιογενούς αγοράς ενός προϊόντος σε επιμέρους ομοιογενή τμήματα και η εξυπηρέτηση κάθε τμήματος μέσω της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ Ενότητα 5. Η κατανόηση αντίληψη του ρυθμού: Εκμάθηση βασικών στοιχείων του ρυθμού και της μουσικής Μπαρκούκης Βασίλειος

Διαβάστε περισσότερα

2. Δεξιότητες επικοινωνίας ενηλίκων εκπαιδευομένων. Επιμόρφωση εκπαιδευτών/τριών Επιμορφωτικών Κέντρων Λευκωσία

2. Δεξιότητες επικοινωνίας ενηλίκων εκπαιδευομένων. Επιμόρφωση εκπαιδευτών/τριών Επιμορφωτικών Κέντρων Λευκωσία 2. Δεξιότητες επικοινωνίας ενηλίκων εκπαιδευομένων Σύνδεση με τα προηγούμενα Οι συμμετέχοντες είναι εξ ορισμού ενήλικες. Βρίσκονται σε εξελισσόμενη διεργασία ανάπτυξης, όχι στο ξεκίνημα της διεργασίας.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Συμπεριφορά Καταναλωτή

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Συμπεριφορά Καταναλωτή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Συμπεριφορά Καταναλωτή Συμπεριφορά Καταναλωτή Συμπεριφορά Καταναλωτή (Consumer behavior) - η μελέτη ατόμων, ομάδων η οργανισμών και οι διαδικασίες που χρησιμοποιούν για να επιλέξουν, να εξασφαλίσουν,

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 8. Η Φυσική της Μουσικής Τ.Ε.Ι. Ιονίων Νήσων. Αντιληπτό ύψος καθαρού τόνου Απόλυτο ύψος

Διάλεξη 8. Η Φυσική της Μουσικής Τ.Ε.Ι. Ιονίων Νήσων. Αντιληπτό ύψος καθαρού τόνου Απόλυτο ύψος Η Φυσική της Μουσικής Τ.Ε.Ι. Ιονίων Νήσων Διάλεξη 8 Αντιληπτό ύψος καθαρού τόνου Απόλυτο ύψος Ανασκόπηση της Διάλεξης 7 Το αν ένας ήχος είναι ακουστός ή όχι εξαρτάται κυρίως από την έντασή του και τη συχνότητα.

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογική ερμηνεία της προσωπικότητας - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγος

Βιολογική ερμηνεία της προσωπικότητας - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγος Είναι εντυπωσιακό ότι ετυμολογικά η λέξη «ψυχή» προέρχεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα «ψύχω» ( «πνέω»), ότι αρχικό περιεχόμενο της έννοιας της ψυχής επομένως υπήρξε η «πνοή», δηλαδή η βιολογική λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Ανάμιξη καταναλωτή με το προϊόν, Μάθηση Καταναλωτή, Αντίληψη καταναλωτή και Στρατηγικό ΜΚΤ Χ.Α. ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ, Δ.Μ.Π.Σ ΣΤΗΝ Δ.Ε

Ανάμιξη καταναλωτή με το προϊόν, Μάθηση Καταναλωτή, Αντίληψη καταναλωτή και Στρατηγικό ΜΚΤ Χ.Α. ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ, Δ.Μ.Π.Σ ΣΤΗΝ Δ.Ε Ανάμιξη καταναλωτή με το προϊόν, Μάθηση Καταναλωτή, Αντίληψη καταναλωτή και Στρατηγικό ΜΚΤ 1 Ανάμιξη καταναλωτή με το Προϊόν Έννοιες της ανάμιξης (Involvement) Σχέση ανάμιξης (αγορά προϊόντων μεγάλης μικρής

Διαβάστε περισσότερα

«Η Διατήρηση της Σεξουαλικότητας μετά τον Γυναικολογικό Καρκίνο»

«Η Διατήρηση της Σεξουαλικότητας μετά τον Γυναικολογικό Καρκίνο» «Η Διατήρηση της Σεξουαλικότητας μετά τον Γυναικολογικό Καρκίνο» Βασιλική Κουμαντάκη Ψυχολόγος Εθελόντρια & Μέλος Εξελεγκτικής Επιτροπής Συλλόγου «Κ.Ε.Φ.Ι.» Αθηνών Επιστημονικός Συνεργάτης «ΚΕΝΤΡΟ ΜΑΣΤΟΥ»

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΘΟΔΟΣ SUZUKI για ΚΙΘΑΡΑ ενημερωτικό δελτίο

Η ΜΕΘΟΔΟΣ SUZUKI για ΚΙΘΑΡΑ ενημερωτικό δελτίο July 2016 SuzukiGuitarthens Τηλ.: 6948009754 Η ΜΕΘΟΔΟΣ SUZUKI για ΚΙΘΑΡΑ ενημερωτικό δελτίο Περίπου 500.000 μαθητές της μεθόδου Suzuki σε όλο τον κόσμο απολαμβάνουν την μελέτη σε πιάνο, βιολί, τσέλο, βιόλα,

Διαβάστε περισσότερα

Μάρκετινγκ Υπηρεσιών Ενότητα 3η: Βασικές Προσεγγίσεις Μέτρησης Ποιότητας της Υπηρεσίας

Μάρκετινγκ Υπηρεσιών Ενότητα 3η: Βασικές Προσεγγίσεις Μέτρησης Ποιότητας της Υπηρεσίας Μάρκετινγκ Υπηρεσιών Ενότητα 3η: Βασικές Προσεγγίσεις Μέτρησης Ποιότητας της Υπηρεσίας Θεοδωρίδης Προκόπης Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων &

Διαβάστε περισσότερα

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου)

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Ομιλία-συζήτηση με βασικό άξονα προσέγγισης το Φάσμα του Αυτισμού και με αφορμή το βιβλίο της Εύας Βακιρτζή «Το Αυγό» στο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΤΟΧΟΙ. Διαφοροποίηση. Διαμόρφωση του χώρου. Αύξηση του τζίρου

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΤΟΧΟΙ. Διαφοροποίηση. Διαμόρφωση του χώρου. Αύξηση του τζίρου ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΤΟΧΟΙ Αύξηση του τζίρου Διαφοροποίηση Διαμόρφωση του χώρου Ο συνειδητός σχεδιασμός του χώρου ούτως ώστε να επιδράσει με συγκεκριμένο τρόπο στους καταναλωτές Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ (SYLLABUS) ΣΕΚ ποιοτική εξυπηρέτηση πελατών σουπερ μαρκετ ΕΚΔΟΣΗ 1.0. Σόλωνος 108,Τηλ Φαξ

ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ (SYLLABUS) ΣΕΚ ποιοτική εξυπηρέτηση πελατών σουπερ μαρκετ ΕΚΔΟΣΗ 1.0. Σόλωνος 108,Τηλ Φαξ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ (SYLLABUS) ΣΕΚ ποιοτική εξυπηρέτηση πελατών σουπερ μαρκετ ΕΚΔΟΣΗ 1.0 ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ-ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΠΕΛΑΤΩΝ ΣΟΥΠΕΡ ΜΑΡΚΕΤ Το πρόγραμμα απευθύνεται σε όλους τους υπαλλήλους εξυπηρέτησης

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπίδραση Ανθρώπου- Υπολογιστή & Ευχρηστία

Αλληλεπίδραση Ανθρώπου- Υπολογιστή & Ευχρηστία Αλληλεπίδραση Ανθρώπου- Υπολογιστή & Ευχρηστία Ενότητα 2: Ο Άνθρωπος Σαπρίκης Ευάγγελος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Άννα Ζαρκάδα Διευθυντής ΠΜΣ: Γεώργιος Ι. Σιώμκος ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Το Τρίγωνο

Διαβάστε περισσότερα

ιοίκηση Μάρκετινγκ ρ. Παναγιώτης Μπάλλας Επιστήµες που ερευνούν ανθρώπινη συµπεριφορά ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

ιοίκηση Μάρκετινγκ ρ. Παναγιώτης Μπάλλας   Επιστήµες που ερευνούν ανθρώπινη συµπεριφορά ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ιοίκηση Μάρκετινγκ ρ. Παναγιώτης Μπάλλας E-mail: p.ballas@gmail.com Επιστήµες που ερευνούν ανθρώπινη συµπεριφορά (απότοβιβλίομάρκετινγκμάνατζµεντ ΗΕλληνικήΠροσέγγιση) ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

2013-2014 ΕΓΧΟΡΔΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ. Εργασία πληροφορικής

2013-2014 ΕΓΧΟΡΔΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ. Εργασία πληροφορικής ΕΓΧΟΡΔΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ Εργασία πληροφορικής 2013-2014 Ονοματεπώνυμο: Αντωνιάδου Κατερίνα, Αντωνιάδου Μαρτίνα Μάθημα : Τεχνολογία Τμήμα: Β 1 Γυμνασίου - Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Καθηγητής: Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία. Η στάση των Ελλήνων καταναλωτών έναντι των προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας και των σούπερ μάρκετ

Πτυχιακή Εργασία. Η στάση των Ελλήνων καταναλωτών έναντι των προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας και των σούπερ μάρκετ Πτυχιακή Εργασία Η στάση των Ελλήνων καταναλωτών έναντι των προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας και των σούπερ μάρκετ Σπουδαστής: Καραλάγας Γεώργιος Εισηγητής: Ντάνος Αναστάσιος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Τ.Ε.Ι

Διαβάστε περισσότερα