ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΑΙΔΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ Ι

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΑΙΔΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ Ι"

Transcript

1 OΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΙΔΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ: ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ Ε. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΟΥΛΗ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΑΙΔΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ Ι ΑΘΗΝΑ 2010

2

3 Η επανέκδοση των σημειώσεων της Παιδοδοντιατρικής Ι αφιερώνεται στη μνήμη του συναδέλφου μας Αναπληρωτού Καθηγητού Απόστολου Βανδέρα για την πολύτιμη συμβολή του στην ανάπτυξη του Εργαστηρίου της Παιδοδοντιατρικής.

4 ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΔΕΠ ΠΑΙΔΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΕΚΠΑ Παπαγιαννούλη Ε. Ουλής Κ. Καθηγήτρια, Διευθύντρια Εργαστηρίου Αναπληρωτής Καθηγητής Βανδέρας Α. Αναπληρωτής Καθηγητής Καββαδία Αικ. Βαδιάκας Γ. Γκιζάνη Σ. Εμμανουήλ Δ. Επίκουρη Καθηγήτρια Λέκτορας Λέκτορας Λέκτορας ΔΕΠ ΑΛΛΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΕΚΠΑ Βρότσος Ι. Ηλιάδης Γ. Τσάμη Α. Λαγουβάρδος Π. Πανόπουλος Π. Σταματάκης Χ. Καθηγητής Περιοδοντολογίας Καθηγητής Βιοϋλικών Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Περιοδοντολογίας Αναπληρωτής Καθηγητής Περιοδοντολογίας Αναπληρωτής Καθηγητής Περιοδοντολογίας Λέκτορας Διαγνωστικής και Ακτινολογίας Στόματος ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΠΑΙΔΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΕΚΠΑ Βλάχου Αικ. Δράτσα Τ. Μπερδούσης Η. Παιδοδοντίατρος Παιδοδοντίατρος Παιδοδοντίατρος

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΩΣ... 7 Ε. Παπαγιαννούλη ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ...16 E. Παπαγιαννούλη ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ...29 Δ. Εμμανουήλ, E. Παπαγιαννούλη ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ, ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ...45 Σ. Γκιζάνη, Ε. Παπαγιαννούλη ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΟΔΟΝΤΟΦΥΪΑΣ...59 Α. Βανδέρας, Γ. Βαδιάκας ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΚOΣ EΛΕΓΧΟΣ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙA Χ. Σταματάκης, Ε. Παπαγιαννούλη ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ - ΙΣΤΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΕΡΗΔΟΝΑΣ ΝΕΟΓΙΛΩΝ ΚΑΙ ΜΟΝΙΜΩΝ ΔΟΝΤΙΩΝ Κ. Ουλής, Ι. Δράτσα ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΤΕΡΗΔΟΝΑΣ. (Αρχές, τρόποι και μέσα εφαρμογής της πρόληψης) Κ. Ουλής, Γ. Βαδιάκας, Η. Μπερδούσης Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΕΝΟΣ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΣΤΟ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΕΙΟ Ε. Παπαγιαννούλη

6 ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΠΡΙΝ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΠΡΩΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Αικ. Καββαδία, Ε. Παπαγιαννούλη Ι. ΟΔΟΝΤΙΚΟΙ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΟΙ ΜΟΝΙΜΩΝ ΔΟΝΤΙΩΝ Είδη - Συχνότητα - Αντιμετώπιση - Πρόγνωση II. ΟΔΟΝΤΙΚΟΙ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΟΝΤΙΟΥ Κ. Ουλής, Η. Μπερδούσης, Γ. Βαδιάκας Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΑΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ Κ. Ουλής, Α. Βλάχου ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΕΣ ΕΜΦΡΑΞΕΙΣ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΡΗΤΙΝΩΝ Κ. Καββαδία, Ε. Παπαγιαννούλη ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ Γ. Ηλιάδης, Ε. Παπαγιαννούλη ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΒΛΑΒΩΝ ΤΟΥ ΠΟΛΦΟΥ ΣΤΑ ΝΕΟΓΙΛΑ ΔΟΝΤΙΑ Α.Καββαδία, Π. Πανόπουλος, Ε. Παπαγιαννούλη Το Φυσιολογικό Περιοδόντιο Σε Παιδια και Εφηβους Α. Τσάμη, Ι. Βρότσος, Ε. Παπαγιαννούλη ΟΜΑΔΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ Εργονομία - Οδοντιατρική Τεσσάρων Χειρών - Οργάνωση Οδοντιατρείου Κ. Ι. Ουλής, Π. Λαγουβάρδος

7 Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΩΣ Ε. Παπαγιαννούλη Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου είναι η παρουσίαση της εξέλιξης της ειδικότητας της παιδοδοντιατρικής διεθνώς και ειδικότερα στην Ελλάδα. Στόχοι Μετά το μάθημα αυτό ο/η φοιτητής/φοιτήτρια θα πρέπει να γνωρίζει: - Τα βασικότερα στάδια της εξέλιξης της οδοντιατρικής φροντίδας στο παιδί και της δημιουργίας της ειδικότητας της παιδοδοντιατρικής διεθνώς. - Την εξέλιξη της παιδοδοντιατρικής στην Ελλάδα - Το περιεχόμενο της ειδικότητας Εισαγωγή H αναγκαιότητα καθιέρωσης της Παιδοδοντιατρικής, ως ειδικότητας, οφείλεται στο γεγονός της ύπαρξης σημαντικών διαφορών στην ανατομία και στην διάπλαση του στοματογναθικού συστήματος των παιδιών σε σχέση με τους ενήλικες, στην πορεία και στην εξέλιξη των οδοντικών τους ασθενειών καθώς και στον ιδιαίτερο τρόπο αντιμετώπισης και φροντίδας των παιδιών ως οδοντιατρικών ασθενών. Τα τελευταία χρόνια, έχει γίνει μεγάλη διεύρυνση στο περιεχόμενο της Παιδοδοντιατρικής που οφείλεται στην ευρεία αναγνώριση της σημασίας της στοματικής υγείας των παιδιών για τη φυσιολογική τους ανάπτυξη, στην πρόληψη των στοματικών νόσων, στην τελειοποίηση των θεραπευτικών μεθόδων και υλικών, στη συνεργασία του παιδοδοντίατρου με νοσοκομεία παίδων και στην έμφαση που δίνεται στη σωστή ψυχολογική αντιμετώπιση του παιδιού. 7

8 Εξέλιξη της Παιδοδοντιατρικής Διεθνώς Στη σύγχρονη ιστορία της οδοντιατρικής, η πρώτη αναφορά ειδικά στα νεογιλά δόντια και στην ανάγκη διατήρησής τους μέχρι τη φυσιολογική τους απόπτωση βρίσκεται στο βιβλίο του Piere Fauchaud που γράφτηκε το 1723 και δημοσιεύτηκε 5 χρόνια αργότερα με τον τίτλο «Les chirurgien dentiste, ou, traite des dent», (O Χειρουργός Οδοντίατρος, ή Πραγματεία των οδόντων). Μερικά χρόνια αργότερα (1771) ένας μεγάλος χειρουργός του 18 ου αιώνα, ο Αγγλος J.Hunter, μετά από παρατηρήσεις φίλων του οδοντιάτρων και μελέτη πτωμάτων, έγραψε το βιβλίο του «The Natural History of the Human Teeth» εξηγώντας τη δομή, τη χρήση, την εξέλιξη της διάπλασης και τις ασθένειες των δοντιών. Επίσης, επεσήμανε τη σημασία της διατήρησης των νεογιλών δοντιών για την καλή ανάπτυξη της μόνιμης οδοντοφυϊας. Οργανωμένη οδοντιατρική φροντίδα για τα παιδιά, αναφέρεται να παρέχεται για πρώτη φορά το 1885 στο Στρασβούργο, της τότε Αυστρίας, στην πρώτη Παιδοδοντιατρική Κλινική στην Ευρώπη, η οποία ιδρύθηκε από τον Δανό οδοντίατρο Ernst Jessen και προσέφερε δωρεάν οδοντιατρική φροντίδα σε άπορα παιδιά. Η κλινική αυτή μετονομάσθηκε αργότερα σε School Dental Clinic και απετέλεσε πρότυπο παρόμοιων κλινικών για όλη την Ευρώπη. Στις ΗΠΑ επίσης ιδρύονται στα τέλη του 19 ου και αρχές του 20 ου αιώνα στη Βοστόνη από την οικογένεια Forsyth και στο Rochester από τον Eastman παρόμοιες κλινικές στις οποίες εθελοντές νέοι οδοντίατροι παρείχαν δωρεάν οδοντιατρική περίθαλψη σε άπορα παιδιά. Στο πρότυπο της κλινικής του Rochester ιδρύονται με την οικονομική στήριξη του Eastman και άλλες οδοντιατρικές κλινικές σε ευρωπαϊκές πόλεις, όπως στο Λονδίνο, στις Βρυξέλλες, στο Παρίσι και στη Στοκχόλμη. Ακολουθώντας το παράδειγμα του Forsyth και του Eastman και άλλοι φιλάνθρωποι δημιούργησαν παρόμοιες κλινικές. Αντίθετα, στον επαγγελματικό τομέα υπήρχε μία απροθυμία των οδοντιάτρων να θεραπεύουν παιδιά. Ενδεικτικό αυτής της στάσης είναι, το σύνηθες φαινόμενο της ύπαρξης στις αίθουσες αναμονής των ιατρείων στις ΗΠΑ ειδικών πινακίδων με την επιγραφή «Στο ιατρείο αυτό δεν θεραπεύονται παιδιά κάτω των 12 ετών». Το 1924 παρουσιάζεται το πρώτο βιβλίο «Παιδοδοντίας» με συγγραφέα τον Dr Hageboom και το 1927 δημιουργείται, με πρωτοβουλία του Samuel Harris, η «American 8

9 Society for the promotion of Dentistry for Children» με πρόεδρο τον Mc Bride και Γενικό Γραμματέα τον S.Harris. Το 1926 μόλις 5 από τις 43 Οδοντιατρικές Σχολές των ΗΠΑ είχαν ειδικές εγκαταστάσεις για την οδοντιατρική φροντίδα των παιδιών. Όμως το 1942 το Συμβούλιο της Οδοντιατρικής Εκπαίδευσης της Αμερικανικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας (ADA) περιέλαβε την Παιδοδοντιατρική στην εκπαιδευτική ύλη των προπτυχιακών σπουδών των οδοντιατρικών σχολών. Συγχρόνως δημιουργούνται προγράμματα ειδικότητας και μετεκπαίδευσης στην παιδοδοντιατρική. Το 1947 δημιουργείται η American Academy of Pediatric Dentistry (A.A.P.D.) με στόχο την επίτευξη υψηλών προδιαγραφών στον επαγγελματικό τομέα, στην εκπαίδευση και στην έρευνα στο χώρο της Παιδοδοντιατρικής. Μετά τον 2 ο Παγκόσμιο Πόλεμο διαπιστώνουμε πώς δίνεται έμφαση στην οδοντιατρική φροντίδα των παιδιών και στην Ευρώπη με πρωτοπόρους τους Σκανδιναβούς και αργότερα τους Αγγλους. Η εξέλιξη της Παιδοδοντιατρικής στις ΗΠΑ επηρέασε και την Ευρωπαϊκή εκπαίδευση σχετικά με την οδοντιατρική φροντίδα των παιδιών. Προγράμματα προπτυχιακού επιπέδου στην Παιδοδοντιατρική δημιουργήθηκαν σταδιακά, στα πλαίσια της Οδοντικής Χειρουργικής, στα περισσότερα Πανεπιστήμια της Ευρώπης. Επίσης στη μία χώρα μετά την άλλη δημιουργούνται σχετικές επιστημονικές εταιρείες. Η Ελλάδα είναι από τις πρώτες Ευρωπαϊκές χώρες στην οποία ιδρύθηκε Παιδοδοντική Εταιρεία, το Οι πρώτες μεταξύ των χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης που αναγνώρισαν την Παιδοδοντιατρική ως ειδικότητα ήταν η Σουηδία, το 1958 και η Αγγλία, το Το 1990 ιδρύεται η European Academy of Paediatric Dentistry με κύριο στόχο την καθιέρωση της Παιδοδοντιατρικής ως ειδικότητας στην Ευρώπη και με επιπλέον σκοπούς ανάλογους με εκείνους της Αμερικανικής Ακαδημίας δηλαδή τη δημιουργία και καθιέρωση υψηλών προδιαγραφών για την εκπαίδευση και την κλινική άσκηση της Ειδικότητας. Εξέλιξη της Παιδοδοντιατρικής στην Ελλάδα Η πρώτη αναφορά στη στοματική υγεία του παιδιού γίνεται από τον Ιδρυτή της 9

10 «Σχολής Καρακατσάνη», Δ. Καρακατσάνη στο βιβλίο του «Η Οδοντιατρική» όπου περιλαμβάνεται ειδικό κεφάλαιο με τίτλο «Συμβουλαί προς τας μητέρας δια την 1ην και 2αν περίοδον της οδοντοφυϊας παρά τοις παισί». Ο Καθηγητής της Οδοντιατρικής Γ. Κεφαλάς στο βιβλίο του, «Υγιεινή του Στόματος» αναφέρεται λεπτομερειακά στα μέσα υγιεινής και επισημαίνει για πρώτη φορά την αναγκαιότητα ύπαρξης σχολιάτρων-οδοντιάτρων και της προληπτικής αγωγής στα Σχολεία. Το 1916, ο Π. Κόκκορης, Καθηγητής της Στοματολογίας και από τους πρώτους Πανεπιστημιακούς δασκάλους της Οδοντιατρικής, δημοσίευσε βιβλίο με τίτλο «Υγιεινή των οδόντων και του στόματος μετ εικόνων» στο οποίο αναφέρεται λεπτομερώς στη φροντίδα τόσο της νεογιλής όσο και της μόνιμης οδοντοφυϊας. Ανακοινώσεις σχετικές με το περιεχόμενο της Παιδοδοντιατρικής είναι και εκείνες των Β. Λιάμη και Γ. Ζαφειροπούλου, που αφορούν στα πεπραγμένα των «Προτύπων Παιδικών Στοματολογικών Κέντρων του ΠΙΚΠΑ». Το πρώτο κέντρο του ΠΙΚΠΑ ιδρύθηκε το 1937 με 5 έδρες και ισάριθμους γιατρούς και βοηθούς και εξυπηρετούσε τα 5 Δημοτικά Σχολεία της περιοχής Αχαρνών-Πατησίων. Το 1953 υπήρχαν 10 τέτοια παιδοδοντιατρικά κέντρα στην Αθήνα, 1 στη Θεσσαλονίκη και 1 στο Αργος και 4 κινητές οδοντιατρικές μονάδες προσφορά της Καναδικής Κυβέρνησης. Η ηλικία των παιδιών που προσήρχετο στα κέντρα αυτά ήταν 2-18 και η συχνότητα των επισκέψεων 2 φορές το χρόνο κατόπιν ειδικής προσκλήσεως. Στην βελτίωση της οδοντιατρικής φροντίδας των παιδιών πολύτιμη είναι και η συνεχής επί πάνω από 48 χρόνια συμβολή της Ελληνικής Παιδοδοντικής Εταιρείας που ιδρύθηκε το 1961 με πρωτοβουλία του Καθηγητή Ι.Αιλιανού της οποίας υπήρξε και πρώτος Πρόεδρος με Γ.Γραμματέα τον Ν.Μπαλτά. Την οδοντιατρική φροντίδα των παιδιών εισήγαγε στην προπτυχιακή εκπαίδευση των οδοντιάτρων ο Καθηγητής Ι. Αιλιανός, Διευθυντής της τότε έδρας της Οδοντικής Χειρουργικής της Οδοντιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, από το Το 1979 με πρωτοβουλία του Καθηγητή κ. Ζ. Μαντζαβίνου διευρύνεται το περιεχόμενο της Παιδοδοντιατρικής στη σύγχρονη μορφή του. Στην διδακτέα ύλη της Οδοντικής Χειρουργικής, της οποίας ήταν τότε Διευθυντής, προστίθενται σεμινάρια που αφορούν τις βασικές αρχές της Παιδοδοντιατρικής. Από το 1982 μέχρι σήμερα η Παιδοδοντιατρική αποτελεί ξεχωριστό εργαστήριο και συμπεριλαμβάνεται στα προπτυχιακά μαθήματα της Οδοντιατρικής Σχολής με 10

11 παραδόσεις, σεμινάρια, εργαστηριακή και κλινική άσκηση. Κατά την κλινική άσκηση των φοιτητών δίνεται έμφαση στη συνολική αντιμετώπιση των αναγκών των ασθενών και όχι μεμονωμένων οδοντιατρικών προβλημάτων. Από το 1991 το Εργαστήριο της Παιδοδοντιατρικής ξεκίνησε Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Παιδοδοντιατρική σε συνδυασμό με το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στη Βιολογία του Στόματος της Οδοντιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Απο το 2003 το πρόγραμμα εξειδίκευσης στην Παιδοδοντιατρική αναγνωρίζεται από το Υπουργείο Παιδείας, όπως άλλωστε και όλα τα προγράμματα εξειδίκευσης της Οδοντιατρικής Σχολής Αθηνών και είναι εγκεκριμένο από την Ευρωπαϊκή Ακαδημία της Παιδοδοντιατρικής (ΕAPD). Περιεχόμενο της Παιδοδοντιατρικής Σήμερα η ειδικότητα της Παιδοδοντιατρικής περιλαμβάνει τη διδασκαλία, την άσκηση, την κλινική και την έρευνα της ολοκληρωμένης φροντίδας του στόματος του παιδιού από την γέννησή του μέχρι την ενηλικίωσή του. Επιπλέον, αντικείμενο της ειδικότητας αυτής είναι και η οδοντιατρική περίθαλψη ατόμων με ειδικές ανάγκες. Το περιεχόμενο της Παιδοδοντιατρικής κατανέμεται στις ακόλουθες βασικές ενότητες: Αύξηση και Ανάπτυξη του Ατόμου Ένα θεμελιώδους σημασίας κεφάλαιο της ειδικότητας είναι η γνώση της σωματικής αύξησης και ανάπτυξης του ατόμου από την σύλληψή του μέχρι και την εφηβεία καθώς και η νοητική, ψυχοκινητική και γλωσσική εξέλιξη του παιδιού. Η γνώση αυτή συμβάλλει αποτελεσματικά στον εντοπισμό προβλημάτων σωματικής ανάπτυξης, στην κατανόηση της συμπεριφοράς του παιδιού και στη θεμελίωση της απαιτούμενης επικοινωνίας μεταξύ οδοντιάτρου και παιδιού. Στον τομέα αυτό βασική προϋπόθεση αποτελεί η εκπαίδευση του παιδοδοντίατρου σε βασικές αρχές της Παιδιατρικής και Ψυχολογίας. Αύξηση και Ανάπτυξη του Κρανιοπροσωπικού Συμπλέγματος Η αύξηση και ανάπτυξη του κρανιοπροσωπικού συμπλέγματος αποτελεί σημαντική 11

12 ενότητα γνώσης, στην Παιδοδοντιατρική. Η κατανόηση της αύξησης των οστών του κρανίου, ο ρόλος των μυών στην αύξηση και ανάπτυξη των οστών του κρανίου και η εξέλιξη της οδοντοφυϊας από την καταβολή των δοντιών μέχρι την ανατολή όλων των μονίμων δοντιών στη στοματική κοιλότητα συμβάλλουν αποτελεσματικά στην έγκαιρη παρέμβαση με σκοπό την πρόληψη των ορθοδοντικών ανωμαλιών του παιδιού. Η Αντιμετώπιση της συμπεριφοράς των παιδιών στο οδοντιατρείο Τα τελευταία 25 κυρίως χρόνια η συμβολή της Παιδοδοντιατρικής στον έλεγχο του φόβου και του άγχους υπήρξε πολύτιμη. Σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο σπουδών δίνεται όλο και περισσότερος χρόνος διδασκαλίας σε εφαρμογή μεθόδων της Κλινικής Ψυχολογίας, Συμπεριφεριολογίας αλλά και στη χορήγηση φαρμάκων για τον έλεγχο του φόβου και του άγχους. Τελικός στόχος είναι είτε να διαμορφωθεί εξ αρχής μία θετική στάση προς την οδοντιατρική θεραπεία, είτε να τροποποιηθεί μία ήδη υπάρχουσα αρνητική συμπεριφορά σε θετική. Εξέταση - Διάγνωση - Σχέδιο Θεραπείας. Οι βασικές αρχές που ισχύουν στον τομέα αυτό, για τους ενήλικες ισχύουν και για τα παιδιά. Ομως επειδή η παιδική και εφηβική ηλικία είναι η περίοδος με τις πιο δυναμικές αλλαγές σ όλα τα επίπεδα ανάπτυξης, είναι εξαιρετικά σημαντικό, ο κλινικός να είναι σε θέση να διαγνώσει έγκαιρα τυχόν παρεκκλίσεις από το φυσιολογικό και με κατάλληλη παραπομπή να προλάβει την εγκατάσταση μονίμου προβλήματος. Το σχέδιο θεραπείας επομένως δεν γίνεται με γνώμονα μόνο το παρόν αλλά και τις αλλαγές που προσδοκώνται στο μέλλον. Προληπτική Οδοντιατρική Σήμερα, η πρόληψη των οδοντοστοματικών νόσων είναι η κύρια κατεύθυνση της οδοντιατρικής εκπαίδευσης. Προς την κατεύθυνση αυτή κινείται τα τελευταία 30 χρόνια και η Παιδοδοντιατρική τόσο στον τομέα της εκπαίδευσης όσο και της κλινικής πράξης. Ενώ από πολύ παλιά είχε αναγνωρισθεί η αναγκαιότητα της επίσκεψης στον οδοντίατρο από ενωρίς, συνήθως η πρώτη επίσκεψη του παιδιού στο ιατρείο γίνεται 12

13 στην ηλικία των 3-5 χρονών όταν ήδη τις περισσότερες φορές η τερηδόνα έχει εγκατασταθεί. Σήμερα με ιδιαίτερη έμφαση επιστημονικές εταιρείες και διεθνής οργανισμοί υποστηρίζουν πως η οδοντιατρική εξέταση πρέπει να ξεκινά πρίν από τον πρώτο χρόνο της ζωής του παιδιού. Αποκατάσταση οδοντικών βλαβών Τα τελευταία χρόνια η μείωση της έκτασης των τερηδονικών βλαβών, οι αντικρουόμενες απόψεις σχετικά με την βιοσυμβατότητα του αμαλγάματος και η ραγδαία παραγωγή νέων υλικών αποκατάστασης είχε σημαντικές εξελίξεις στον τομέα των αποκαταστάσεων στην Παιδοδοντιατρική. Ενδοδοντική θεραπεία στα παιδιά και στα νεαρά άτομα Παρά την μείωση της έκτασης της τερηδόνας ακόμα και σήμερα η σύγχρονη Παιδοδοντιατρική ασχολείται με τη θεραπευτική αντιμετώπιση του πολφού νεογιλών και μονίμων δοντιών Θεραπεία του περιοδοντίου Στόχος της σύγχρονης Παιδοδοντιατρικής είναι η διαμόρφωση συνηθειών στοματικής υγιεινής που να συνοδεύουν το άτομο «δια βίου», αποτρέποντας έτσι την περιοδοντική νόσο στους ενήλικες, αλλά και η ευαισθητοποίηση του παιδοδοντιάτρου στην έγκαιρη ανακάλυψη πρώιμων περιοδοντικών παθήσεων. Καθοδήγηση της διαμόρφωσης της σύγκλεισης στη νεογιλή και μικτή οδοντοφυϊα. Πολλοί τοπικοί, οδοντικοί, λειτουργικοί και σκελετικοί παράγοντες επηρεάζουν την εξέλιξη της οδοντοφυϊας με αποτέλεσμα να προκύπτουν διάφορες ανωμαλίες σύγκλεισης. Στα πλαίσια της ειδικότητας δίνεται σήμερα ιδιαίτερη σημασία στην έγκαιρη διάγνωση και πρώιμη ορθοδοντική επέμβαση που αποβλέπει στην πρόληψη και την καταστολή των αιτιολογικών παραγόντων και στην ομαλή καθοδήγηση της σύγκλεισης. 13

14 Τραυματισμός Δοντιού-Περιοδοντίου Έμφαση δίνεται τα τελευταία χρόνια στην ενημέρωση των διαφόρων ειδικοτήτων υγείας και ιδιαίτερα των παιδιάτρων στα προληπτικά μέτρα και στην εξαιρετική σημασία της έγκαιρης αντιμετώπισης για την πρόληψη επιπλοκών από τον τραυματισμό των δοντιών και του περιοδοντίου. Δυστυχώς οι επιπλοκές από την έλλειψη έγκαιρης και σωστής θεραπείας οδηγούν πολλές φορές μέχρι και στην απώλεια των δοντιών. Ειδικοί ασθενείς Αναφορικά με τις διάφορες κατηγορίες ειδικών ασθενών (νοητική καθυστέρηση, προβλήματα επικοινωνίας, ιατρικές παθήσεις, αναπηρίες) το αντικείμενο της παιδοδοντιατρικής έχει σαν σκοπό την παροχή των απαιτουμένων γνώσεων, ιατρικών και οδοντιατρικών, ώστε ο παιδοδοντίατρος και ο οδοντίατρος σε συνεργασία με άλλες ειδικότητες της Οδοντιατρικής και Ιατρικής να προσφέρει στα άτομα αυτά υψηλής ποιότητας οδοντιατρικές υπηρεσίες. Νοσοκομειακή εκπαίδευση Πολύ μικρά παιδιά (ηλικίας < 3 χρόνων) και πολλές κατηγορίες ατόμων με ειδικές ανάγκες αντιμετωπίζονται στο Νοσοκομείο υπό συνθήκες γενικής αναισθησίας λόγω έλλειψης συνεργασίας. Η παροχή οδοντιατρικής περίθαλψης στο Νοσοκομείο προϋποθέτει ειδική εκπαίδευση που εξασφαλίζει τη γνώση για να μπορεί να λειτουργήσει ο οδοντίατρος σε Νοσοκομειακό περιβάλλον. Οργάνωση ιατρείου-δεοντολογία Η σύγχρονη πρακτική της Παιδοδοντιατρικής δίνει μεγάλη έμφαση στην οργάνωση του ιατρείου. Η οργάνωση του προσωπικού, η εργονομία, η δημιουργία κατάλληλου περιβάλλοντος για το παιδί, ο τρόπος επικοινωνίας με τον γονέα, το σύστημα της επανεξέτασης των ασθενών, κ.ο.κ. είναι βασικά στοιχεία για τη σωστή οργάνωσή του παιδοδοντικού ιατρείου. Απαραίτητη επίσης, είναι η γνώση της νομολογίας και δεοντολογίας που αφορούν τον κλάδο της Οδοντιατρικής και ειδικότερα της Παιδοδοντιατρικής. 14

15 BIBΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αιλιανός Ι.Κ. Παιδοδοντία - Πρόληψις. Οδοντοστοματολογική Πρόοδος, Τόμος Ι bτεύχος 2 : 41-53, Μαρ- Απρ., Athanasouli Τ., et al. Dental caries changes between 1992 and 1991 in children aged 6-12 in Athens, Greece. Caries Res. 28: , Beller R.E. The advisory panel recommendations for the dental profession for the 21 st century. J. Dent. Edu. 56(6): , Braham R.L. The scope of Pediatric Dentistry: Past-history, present day status, future goals and trends. Textbook of Pediatric Dentistry-Edited by Raymond L.Braham Nerle E.Morris (1980). Curzon M.E. Specialists in Paediatric Dentistry in the United Kingdom. Br. Dent. J. Sept.10, 165(5): 158, Δημητριάδης ΑΙΜ. Ιστορία της Ελληνικής Οδοντιατρικής. Επάγγελμα-Επιστήμη.Εκδοση Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας Gelbier S: The British Society of Paediatric Dentistry: 50 years of achievement. Int J Paediatr Dent Sep;12(5): Kaluwarf K. The Future-reaching for the status. J.Dent.Edu. 57(3): , Μήτσης Φ. Αναδρομές και μνήμες. Αθήνα Nacht E.S. Pediatric Dentistry: The Past, The Present and the Future. AO FM 84: 24-25, Nowak A. et al. Rationale for the timing of the first oral evaluation. Pediatric Dent. 19(1): 8-11, Ozar D.T. Ethical issues in Pediatric Dentistry. Pediatr.Dent., 13(6) : , 1991 Nov/Dec. Pinkham J.R. The practical importance of Pediatric Dentistry. Pediatric Dentistry Infancy trough adolescence, Pinkham Chapter 1: 3-8 (1991). Roberts MW, et al. Career preferences of Pediatric Dentistry advanced education students. Pediatr.Dent. 1: , 1997 Mar. Turner C. et al. Pediatric Dentistry: A Review of the Literature, Florida Dent. J. 55(1): 18-21, Spring, Vann W.F. Jr. The accreditation process for advanced education programs in Pediatric Dentistry: a look from the inside out. Pediatr.Dent. 1; 19(3) , 1997, May. Waldman H.B. Is there a future for pediatric dentistry? Reviewing the other side of the story. J. Dent.Child.: May-June Ζαφειροπούλου Γ.Π. Η προληπτική οδοντιατρική και υγιεινή του στόματος εν Ελλάδι δια του ΠΙΚΠΑ. Ανακοίνωση στο Α Πανελλήνιο Οδοντοστοματολογκό Συνέδριο Zimmer M. The evolution of children s Dentistry in Europe over the last 200 years. Journal of the History of Dentistry 46(1): 3-11,1998 Mar. 15

16 ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ E. Παπαγιαννούλη Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου είναι η παρουσίαση των ψυχολογικών σταδίων της ανάπτυξης και εξέλιξης του ανθρώπου σύμφ.ωνα με τις βασικές θεωρίες της εξελικτικής ψυχολογίας και πως αυτή η γνώση μπορεί να βοηθήσει τον οδοντίατρο στην επικοινωνία και συνεργασία του με το παιδί και τον έφηβο για την παροχή προληπτικής και θεραπευτικής οδοντιατρικής περίθαλψης. Στόχοι Μετά το μάθημα αυτό ο/η φοιτητής/φοιτήτρια θα πρέπει να γνωρίζει: - Τις περιόδους ανάπτυξης του ανθρώπου από τη βρεφική μέχρι και την εφηβική περίοδο. - Τις κυριότερες θεωρητικές κατευθύνσεις της εξελικτικής ψυχολογίας - Την έννοια, τα χαρακτηριστικά και τους τομείς της ανάπτυξης - Τα βασικά χαρακτηριστικά της νοητικής, γλωσσικής, κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης του ανθρώπου από τη βρεφική μέχρι και την εφηβική περίοδο. - Τη σημασία της γνώσης των παραπάνω χαρακτηριστικών από τον οδοντίατρο για την επίτευξη επικοινωνίας και συνεργασίας με το παιδί κατά τη διάρκεια της οδοντιατρικής περίθαλψης. Εισαγωγή H ψυχολογική ανάπτυξη και εξέλιξη του παιδιού και του εφήβου απετέλεσαν και αποτελούν αντικείμενο συστηματικής μελέτης πολλών επιστημονικών κλάδων 16

17 (ψυχολόγων, παιδαγωγών, κοινωνιολόγων, παιδιάτρων, παιδοψυχιάτρων, και φυσικά των παιδοδοντιάτρων). Τα πορίσματα της πολύπλευρης αυτής προσπάθειας έχουν θεμελιώδεις πρακτικές εφαρμογές σε πολλούς τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Οι πρώτες αξιόλογες πραγματείες που αναφέρονται στη φύση του παιδιού ανήκουν στον Άγγλο φιλόσοφο John Locke ( ) και στο Γάλλο Jean Rousseau και συντέλεσαν σημαντικά στην εδραίωση της άποψης πως το παιδί δεν είναι ένα homunculus, δηλαδή μια μικρογραφία ενήλικα, αλλά ένα sui generis ον, δηλαδή ένα άτομο πολύ διαφορετικό από τον ενήλικα. Ο κλάδος της ψυχολογίας που ασχολείται με την εξέλιξη του ανθρώπινου ψυχισμού από τη σύλληψη μέχρι το θάνατο ονομάζεται εξελικτική ψυχολογία. Η πρώτη φάση της εξέλιξης του ανθρώπου, η ανάπτυξη, εκτείνεται από τη σύλληψη μέχρι το 20ό έτος και περιλαμβάνει τις ακόλουθες 7 περιόδους: την ενδομήτρια (ή εμβρυϊκή), τη βρεφική, την πρώτη παιδική (ή νηπιακή), τη δεύτερη παιδική (ή σχολική), την προεφηβική, την πρώτη εφηβική και τη δεύτερη εφηβική περίοδο. Η επιστημονική μελέτη της πορείας της ανάπτυξης άρχισε στις αρχές του 20 ου αιώνα από τον ψυχολόγο Stanley Hall και είναι πραγματικά πολύ ενδιαφέρουσα η διαπίστωση πως μέχρι τον 17ο αιώνα το παιδί δεν είχε μελετηθεί ουσιαστικά. Θεωρητικές κατευθύνσεις της εξελικτικής ψυχολογίας Οι κυριότερες θεωρητικές κατευθύνσεις της εξελικτικής ψυχολογίας είναι: Η γενετική-περιγραφική κατεύθυνση του Gessell (genetic), που βασίζεται στην άποψη, πως το πρώτο βήμα για να κατανοήσουμε την ανθρώπινη εξέλιξη είναι η μελέτη και η περιγραφή των μορφών της «τυπικής» συμπεριφοράς για κάθε ηλικία. Σύμφωνα με τον Gessell, που είναι ο κύριος εκφραστής αυτής της άποψης, η κληρονομικότητα 17

18 εξασκεί μεγάλη επίδραση στην ανάπτυξη του ανθρώπου. Η μπιχεβιοριστική κατεύθυνση (behaviour learning) με κυριότερους εκφραστές της, τους Pavlov, Watson και Skinner. Κεντρική ιδέα της κατεύθυνσης αυτής είναι η άποψη πως η συμπεριφορά του ανθρώπου είναι επίκτητη και πως η ανατροφή του παιδιού συνίσταται στην εκμάθηση συνηθειών. Ενισχυτικοί παράγοντες που διαμορφώνουν και διατηρούν τη συμπεριφορά του ατόμου είναι οι διάφορες αμοιβές, υλικές και ηθικές. Η ψυχαναλυτική κατεύθυνση (psychodynamic) που διατυπώθηκε από τον Freud και θεωρεί πως οι ασυνείδητες εμπειρίες της πρώτης παιδικής ηλικίας διαδραματίζουν αποφασιστικό ρόλο στην ομαλή ψυχική εξέλιξη του ατόμου και η κατανόηση της παρούσας κατάστασης είναι ελλιπής χωρίς την συστηματική μελέτη και ανάλυση της όλης πορείας της πρώτης περιόδου της ατομικής ζωής. Σύμφωνα με τον Freud υπάρχουν 5 στάδια ψυχοσωματικής ανάπτυξης, το στοματικό, το πρωκτικό, το φαλλικό, το λανθάνον και το γεννετικό. Στο 1 ο στάδιο το στόμα αποτελεί το βασικό σημείο ευχαρίστησης κατά το πρώτο έτος της ζωής και η αγάπη του βρέφους στη μητέρα του έχει τις ρίζες του στην ανάγκη του βρέφους για τροφή. Στο 2 ο στάδιο, το πρωκτικό, η ευχαρίστηση από δεκτική και εξαρτημένη γίνεται αποβλητική και αντιπροσωπεύει την ενόρμηση για αυτοέλεγχο και ανεξαρτησία. H ψυχοκοινωνική κατεύθυνση (psycosocial) που διατυπώθηκε από τον Erikson και αποτελεί τροποποίηση και εξέλιξη της θεωρίας του Freud, συνδυάζοντας ταυτόχρονα τους ψυχοκοινωνικούς και ψυχοσεξουαλικούς παράγοντες οι οποίοι συμβάλλουν στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του παιδιού. Πιστεύει ότι υπάρχουν 8 στάδια στο κύκλο της ζωής του ανθρώπου 5 από τα οποία αφορούν το διάστημα από την γέννηση μέχρι και την εφηβική ηλικία. Καθένα χαρακτηρίζεται από μια ξεχωριστή σύγκρουση την οποία το άτομο πρέπει να λύσει, με τη λύση της σύγκρουσης σε κάθε στάδιο της ανάπτυξης οι άνθρωποι αποκτούν νέες δεξιότητες όπως οι ικανότητα να αντιδρούν ξεχωριστά από τους γονείς τους και να κάνουν παραγωγική δουλειά. (Πίνακας 1) Η Γενετική ή Γνωστική κατεύθυνση (cognitive) με κύριο εκφραστή τον Piaget. Η κατεύθυνση αυτή αφορά τη μελέτη της απόκτησης γνώσεων μέσα από τη νόηση του ανθρώπου. Σύμφωνα με τη θεωρία του Piaget η νοημοσύνη είναι μια βιολογική 18

19 λειτουργία που βοηθά το άτομο να γνωρίσει το περιβάλλον και να προσαρμοστεί σ αυτό. Η θεωρία του Piaget αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη και τεκμηριωμένη θεωρία του τρόπου του σκέπτεσθαι. Τα στάδια της ανάπτυξης του παιδιού σύμφωνα με τον Piaget είναι τα ακόλουθα: το αισθητήριοκινητικό, το προενεργητικό (προσυλλογιστικό), των συγκεκριμένων νοητικών ενεργειών και των τυπικών νοητικών ενεργειών.(πίνακας 1) Έννοια και χαρακτηριστικά της ανάπτυξης Ανεξάρτητα από τη διαφορετική θεωρητική σκοπιά που οι διάφοροι μελετητές ερευνούν την εξέλιξη της ανάπτυξης, όλοι συμφωνούν πως το κύριο χαρακτηριστικό της είναι πως διέρχεται από στάδια με σταθερή διαδοχή. Η ανάπτυξη είναι μια προοδευτική σειρά από μεταβολές που συμβαίνουν κατά τρόπο συστηματικό. Είναι μια πολύπλοκη διαδικασία, που περιλαμβάνει πάρα πολλές ψυχοβιολογικές δομές και λειτουργίες και που συνεπάγεται μια διαρκή μεταδόμηση του συνόλου της ψυχοσωματικής υπόστασης του ατόμου. Σήμερα πιστεύ εται πως η ανάπτυξη είναι το αποτέλεσμα της ωρίμανσης και της μάθησης. Η ωρίμανση προέρχεται από εσωτερικές καταβολές που οφείλονται στην προικοδότηση του είδους. Είναι μια αυτόβουλη ανάπτυξη, ανεξάρτητη, ως επί το πλείστον, από τις επιδράσεις του περιβάλλοντος, η οποία προσφέρει την πρώτη ύλη και καθορίζει το γενικό σχέδιο και την πορεία της ανάπτυξης. Η μάθηση, είναι αποτέλεσμα της προσωπικής εμπειρίας και της άσκησης και επομένως επηρεάζεται από το περιβάλλον δηλαδή από τις εξωτερικές επιδράσεις. Η ανάπτυξη διακρίνεται σε: Σωματική, Κινητική, Αισθητήρια, Νοητική, Γλωσσική, Κοινωνική και Συναισθηματική. Βέβαια, όλοι οι τομείς της ανάπτυξης μας ενδιαφέρουν γιατί μόνο αν ληφθούν συνολικά υπ όψη θα σχηματίσουμε την πραγματική εικόνα του παιδιού. Εν τούτοις, η γνώση των βασικών χαρακτηριστικών της νοητικής, γλωσσικής, κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης θεωρούνται απαραίτητοι για την κατανόηση της συμπεριφοράς στο οδοντιατρείο. Είναι πάρα πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε τον τρόπο σκέψης και αντίληψης του παιδιού, το πώς αισθάνεται και πώς αντιδρά σε μια κατάσταση stress, όπως είναι γι αυτό η οδοντιατρική θεραπεία. Έτσι, θα μεθοδεύσουμε την κατάλληλη προσέγγιση που θα μας οδηγήσει στην επικοινωνία με το παιδί, στοιχείο απαραίτητο για την εξασφάλιση της συνεργασίας του. Στο κεφάλαιο αυτό 19

20 θα αναπτυχθούν τα στάδια της νοητικής και ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης του παιδιού σύμφωνα με τον Piaget και της ψυχοκοινωνικής σύμφωνα με τον Erikson (Πίνακας 1). Βρεφική περίοδος (γέννηση - 2ος χρόνος) Νοητική και Γλωσσική ανάπτυξη Στη διάρκεια της βρεφικής ηλικίας η νοημοσύνη είναι αισθησιοκινητική, δηλαδή το βρέφος αντιλαμβάνεται το περιβάλλον του με τις αισθήσεις του (μόνο ότι αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις του υπάρχει γι αυτό) και με τις κινήσεις του σώματος του (αισθητηριοκινητικό στάδιο). Η κατανόηση του κόσμου είναι προσωπική γιατί το βρέφος δεν διαθέτει εσωτερική αναπαρά σταση του εξωτερικού κόσμου και για να λύσει ένα πρόβλημα του στηρίζεται αποκλειστικά σε όσα εκείνη τη στιγμή αντιλαμβάνεται με τις αισθήσεις του και με την κίνηση του σώματος του και των αντικειμένων μέσα στο άμεσο χωροχρονικό περιβάλλον. Έτσι κατά την επίσκεψη στο οδοντιατρείο θα πρέπει να γνωρίζουμε πως το παιδί δεν σκέπτεται πώς θα χειριστεί μια δύσκολη κατάσταση αλλά ότι απλά αντιδρά, συνήθως με κλάματα και φυγή (αισθησιοκινητική αντίδραση), χρησιμο ποιώντας τις αισθήσεις του. Η απομάκρυνση της μητέρας του από το χώρου του ιατρείου, μπορεί να σημαίνει γι αυτό πως η μητέρα του το εγκατέλειψε και αυτό να επιτείνει τις αντιδράσεις του. Στο τέλος της βρεφικής ηλικίας 18ος μήνας-2ο έτος, αρχίζει η συμβολική σκέψη. Με τη συμβολική σκέψη οι εικόνες των πραγμάτων μετατρέπονται σε σύμβολα. Έτσι γίνεται δυνατή η αναπαράσταση του εξωτερικού κόσμου με εσωτερικές νοητικές εικόνες και παραστάσεις. Η λεκτική επικοινωνία την περίοδο αυτή είναι αδύνατη ή πολύ δύσκολη, γιατί η γλώσσα είναι περιορισμένη και οι λέξεις δεν συμβολίζουν τίποτε για το παιδί. Συναισθηματική και Κοινωνική ανάπτυξη Από συναισθηματικής και κοινωνικής πλευράς πρέπει να τονιστεί, η απόλυτη εξάρτηση που έχει το παιδί από τη μητέρα. Οι ψυχολόγοι περιγράφουν τη σχέση μητέρας παιδιού σαν συμβιωτική τους πρώτους 9 μήνες ζωής. Επίσης, το παιδί είναι 20

21 προσκολλημένο στα πρόσωπα της οικογένειας του και δείχνει άγχος και ανησυχία για τα άγνωστα πρόσωπα. Η εμφάνιση του άγχους αυτού, που συμπίπτει με την περίοδο που αρχίζει ο αποχωρισμός από τη μητέρα και η εξατομίκευση, αποδίδεται σύμφωνα με την ψυχολογία, στο φόβο του παιδιού μην τυχόν χάσει τη μητέρα του καθώς προσπαθεί να αποκτήσει μια σταθερή νοητική οπτική εικόνα της. Αντιμετωπίζοντας βρέφη ο οδοντίατρος θα πρέπει να είναι προετοιμασμένος για την έλλειψη συνεργασίας αφού η επικοινωνία είναι τόσο περιορισμένη και ο φόβος για το άγνωστο τόσο έντονος. Το βρέφος μαθαίνει τον κόσμο μέσω του στόματος του με το οποίο προσπαθεί να φέρει σε επαφή όλα τα νέα αντικείμενα που συναντά. Το παιδί αισθάνεται ευχαρίστηση από το θηλασμό και την τροφή. Αναπτύσσει το συναίσθημα της εμπιστοσύνης, αν το περιβάλλον ικανοποιεί τις ανάγκες του, μόλις προκύψουν και του εξασφαλίζει αγάπη και περι ποίηση. Σε αντίθετη περίπτωση το βρέφος ανασφάλεια και αναπτύσσει το συναίσθημα της δυσπιστίας. Νηπιακή περίοδος (2ος - 6ος χρόνος) Νοητική ανάπτυξη Στο τέλος της βρεφικής ηλικίας γίνεται η μετάπλαση του συγκεκριμένου εξωτερικού κόσμο σε πνευματικό, σε εσωτερικό κόσμο της σκέψης. Το νήπιο κατέχει και χρησιμοποιεί προέννοιες (προεννεργητικό- προσυλλογιστικό στάδιο) δηλαδή δίνει αφελείς σημασίες στις λέξεις που χρησιμοποιεί π.χ. το νήπιο βασιζόμενο σε προσωπικές τυχαίες μονομερείς συμπτώσεις θα αποκαλέσει «ασπρούλη» κάθε σκύλο που βλέπει αφού ο δικός του σκύλος λέγεται «ασπρούλης». Ο συλλογισμός του είναι επίσης αυθαίρετος π.χ. «ο αέρας θα σταματήσει αν κόψουμε το δέντρο». Έχει την τάση επομένως να αντιλαμβάνεται και να ερμηνεύει τα όσα συμβαίνουν γύρω του με βάση αποκλειστικά τη δική του άποψη. Δεν πρόκειται για εγωισμό, αλλά για γνωστική αδυναμία του νηπίου. Κέντρο του νηπίου είναι ο εαυτός του. Δεν μπορεί να κατανοήσει πως υπάρχει και μια άλλη άποψη. Εντούτοις ενεργεί σαν να έχει ξεκαθαρισμένη γνώμη για κάθε πράγμα π.χ. το νήπιο πιστεύει πως ο εκφωνητής της τηλεόρασης τον βλέπει όπως ακριβώς και αυτό τον εκφωνητή. Άλλο χαρακτηριστικό της νηπιακής ηλικίας που έχει άμεση σχέση με την ερμηνεία 21

22 του κόσμου σύμφωνα με τα δικά του βιώματα, είναι ο ανιμισμός (δηλαδή η εμψύχωση των αψύχων) και ο ανθρωπομορφισμός (απόδοση ανθρώπινων ιδιοτήτων στα άψυχα), όπως π.χ. πρέπει να ταΐσω την κούκλα γιατί πεινάει. Αυτό το χαρακτηριστικό της σκέψης μπορεί να βοηθήσει τον οδοντίατρο γιατί το παιδί μπορεί να δεχτεί κάθε πιθανή εξήγηση που του δίνουμε. Άλλο συναφές χαρακτηριστικό είναι η φαντασία. Γνωρίζοντας αυτό το χαρακτηριστικό μπορούμε να αποσπάσουμε την προσοχή του από την οδοντιατρική θεραπεία διηγώντας του ένα παραμύθι ή δείχνοντας του μια παιδική ταινία. Επίσης χρησιμοποιώντας ένα παραμύθι μπορούμε να δώσουμε εξηγήσεις για τις νόσους του στόματος, την πρόληψη και τη θεραπεία τους. Την περίοδο αυτή το παιχνίδι αποτελεί την κυριότερη απασχόληση του παιδιού, με το οποίο βρίσκει ευχαρίστηση αλλά και εμπλουτίζει τις γνώσεις του, ανακαλύπτοντας τον μικρόκοσμό του. Γνωρίζοντας την αγάπη του παιδιού για το παιχνίδι μπορούμε να το χρησιμοποιήσουμε ως μέσο για την εξοικείωση του με το περιβάλλον και τον εξοπλισμό του οδοντιατρείου αλλά και την θεραπευτική διαδικασία. Γλωσσική ανάπτυξη Η πρόοδος και οι αλλαγές που γίνονται στη γλωσσική ανάπτυξη την περίοδο αυτή είναι καταπληκτικές. Ο τηλεγραφικός λόγος που υπήρχε στην αρχή της ηλικίας αυτής γίνεται πλουσιότερος και πιο κατανοητός, η άρθρωση καλλίτερη, η γραμματική δομή πιο πολύπλοκη. Στο 4ο έτος το παιδί αρχίζει πλέον να χρησιμοποιεί πλήρεις προτάσεις κατά το πρότυπο των ενηλίκων. Εντούτοις η γλώσσα, παρά τις θεαματικές της προόδους, φαίνεται να παραμένει αναξιοποίητη στη νηπιακή ηλικία ως προς τον κύριο ρόλο της, δηλαδή την επικοινωνία. Έτσι, σ αυτή την ηλικία, ο λόγος είναι εγωκεντρικός, δηλαδή δείχνει να χρησιμοποιείται για να εκφράσει προσωπικές ανάγκες, προθέσεις, και εμπειρίες χωρίς να λαμβάνει υπόψη τα σχόλια των άλλων. Αυτό γίνεται όχι γιατί το παιδί έχει εγωιστική διάθεση αλλά γιατί οι νοητικές του λειτουργίες δεν είναι επαρκώς ευέλικτες ώστε να του επιτρέψουν να λαμβάνει υπόψη του τις εμπειρίες των άλλων. Χαρακτηριστική του εγωκεντρικού λόγου είναι η επανάληψη (επαναλαμβάνει τα λόγια κάποιου άλλου), ο μονόλογος (το παιδί μιλά μόνο του) και ο συλλογικός μονόλογος (παιδιά που βρίσκονται στον ίδιο χώρο μιλάνε κανονικά χωρίς να καταβάλλουν καμιά προσπάθεια να επικοινωνήσουν). 22

23 Συναισθηματική - Κοινωνική ανάπτυξη Στην περίοδο αυτή το παιδί έχει έντονους φόβους, άγχος και επιθετικότητα. Ο φόβος είναι η συναισθηματική αντίδραση σε κάποιο πραγματικό ή αναμενόμενο κίνδυνο. Είναι μια σφοδρή αρνητική θυμική αντίδραση προς πρόσωπα, αντικείμενα, ή καταστάσεις που αποτελούν απειλή-κίνδυνο για την ψυχοσωματική υπόσταση του ατόμου. Ο φόβος είναι μια σημαντική αντίδραση προσαρμογής και έχει εξαιρετική σπουδαιότητα για την προστασία και την αυτοσυντήρηση. Είναι φυσικό οι μορφές έκφρασης φόβου να είναι διαφορετικές σε διάφορες ηλικίες. Με την πάροδο της ηλικίας οι φόβοι για συγκεκρι μένες και άμεσες καταστάσεις (άγνωστα πρόσωπα, θόρυβοι) μειώνονται, ενώ αυξάνονται οι φόβοι για φανταστικά και ανύπαρκτα πράγματα (υπερφυσικά όντα, σκοτάδι). Μετά το 7ο έτος οι φόβοι αυτοί μειώνονται αισθητά και στο 11ο έτος εξαφανίζονται. Μετά το 10ο έτος οι φόβοι αναφέρονται σε θέματα της κοινωνικής ζωής. Άγχος είναι η εκδήλωση φόβου χωρίς συγκεκριμένη αιτία. Το άγχος διαφέρει από το φόβο στο ότι είναι φόβος σε αναμενόμενο κίνδυνο ή κίνδυνο που θα μπορούσε να προκύψει. Η επιθετικότητα, είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου όταν αυτό απειλείται. Εκδηλώνεται με ενέργειες που αποσκοπούν να προκα λέσουν πόνο, τραύμα, ζημιά ή άγχος στους άλλους. Επιθετικά παιδιά έχουν συνήθως γονείς που χρησιμοποιούν αυστηρές ποινές ή και, αντίθετα, αυτοί που δείχνουν μεγάλη ανοχή στην έκδηλη επιθετικότητα του παιδιού. Στο οδοντιατρείο η επιθετικότητα εκδηλώνεται συνήθως με άρνηση του παιδιού να συνεργαστεί, με επιθυμία να πάρει ένα παιχνίδι που ανήκει σε ένα άλλο παιδί ή, χειρότερα, με επίθεση κατά του οδοντιάτρου. Η επιθετικότητα αυξάνεται σε ορισμένες ώρες της ημέρας κυρίως όταν το παιδί είναι κουρασμένο. Στην περίοδο αυτή αρχίζει επίσης και η κοινωνικοποίηση του παιδιού. Κοινωνικοποίηση είναι η διαδικασία με την οποία το παιδί μαθαίνει να ελέγχει τις συναισθηματικές του αντιδράσεις και να συμπεριφέρεται κατά τα πρότυπα της ομάδας στην οποία προορίζεται να ζήσει και να δράσει. Κατά την κοινωνικοποίηση τα συγκεκριμένα πρότυπα συμπεριφοράς καθορίζονται από τα σημα ντικά πρόσωπα στη ζωή του παιδιού και αποκτώνται μέσω ποικίλων ψυχολογικών διαδικασιών όπως είναι 23

24 η μίμηση, η ταύτιση, η ενίσχυση. Σημαντικός μηχανισμός για την κοινωνικοποίηση του παιδιού είναι η μίμηση προτύπων. Το παιδί της νηπιακής ηλικίας έχει τάση να μιμείται ενήλικες του περιβάλλοντος του αλλά και συνομήλικους του. Η πρακτική αξία του χαρακτηριστικού αυτού έχει αναγνωριστεί στο χώρο της παιδοδοντιατρικής και χρησιμο ποιείται για την εξοικείωση του παιδιού στην οδοντιατρική περίθαλψη. Τα δυο κυρίαρχα χαρακτηριστικά στη διαμόρφωση της προσωπικότητας κατά τη νηπιακή ηλικία είναι η απόκτηση της αυτονομίας και η ανάληψη πρωτοβουλίας. Με την αυτονομία το ίδιο το άτομο αποφασίσει για τις δραστηριότητες του και το ίδιο τις εκτελεί. Αν το άτομο εμποδιστεί στη διαδικασία αυτή τότε του αναπτύσσεται η αμφιβολία για τις ικανότητές του, γίνεται ντροπαλό και αναπτύσσει το συναίσθημα της αναξιότητας. Πρωτοβουλία έχει αποκτήσει το άτομο όταν αισθάνεται ελεύθερο να προγραμματίζει, να σχεδιάζει και να ενεργεί πάνω σε κάθε θέμα που το αφορά χωρίς να νοιώθει εσωτερική ψυχική ένταση για τις ενέργειες του αυτές. Σχολική περίοδος (7ος - 11ος χρόνος) Νοητική ανάπτυξη Οι πρώτες αληθινές λογικές νοητικές πράξεις αρχίζουν να πραγματοποι ούνται γύρω στον 7ο χρόνο της ζωής του παιδιού οι οποίες χαρακτηρίζονται ως συγκεκριμένες λογικές πράξεις, (στάδιο συγκεκριμένων νοητικών ενεργειών/συλλογισμών) επειδή την περίοδο αυτή η λογική του παιδιού είναι δέσμια της πραγματικότητας και δεν μπορεί να αντιληφθεί αφηρημένες έννοιες, Π.χ. δεν μπορούμε να πούμε στο παιδί «πρέπει να πλύνεις τα δόντια σου για να μην χαλάσουν» αλλά «πλύνε τα δόντια σου για να μην ξαναπονέσεις». Το παιδί έχει την ικανότητα της σειροθέτησης δηλαδή της τοποθέτησης αντικειμένων σε μια λογική σειρά, που εκφράζει μια σχέση διάταξης μεταξύ των αντικειμένων, π.χ. Α Β Γ Δ. Είναι επίσης ικανό να αριθμεί και να ταξινομεί αντικείμενα με λογικό τρόπο. Έτσι, για παράδειγμα, δημιουργεί συλλογές γραμματοσήμων, διαφόρων αντικειμένων κ.λπ. Σταδιακά αντιλαμβάνεται πως υπάρχουν και διαφορετικές απόψεις, ιδέες, προοπτικές πέρα από τις δικές του και είναι πρόθυμο να τις ακούσει και να μάθει. 24

25 Γλωσσική ανάπτυξη Στη σχολική περίοδο υπάρχει σημαντική βελτίωση του λεξιλογίου που χαρακτηρίζεται από ακριβολογία και χρησιμοποιείται για την επικοινωνία με το περιβάλλον. Συναισθηματική- Κοινωνική ανάπτυξη Στη διάρκεια της περιόδου αυτής το παιδί έχει την τάση για ομαδοποίηση που συμπίπτει με την «απομάκρυνσή» του από το στενό οικογενειακό περιβάλλον και την ένταξη του στον ευρύτερο χώρο του σχολείου ή της παρέας. Τα παιδιά σ αυτή την ηλικία τείνουν να συγκροτούν ομάδες του ίδιου φύλου. Οι φόβοι στην περίοδο αυτοί είναι συγκεκριμένοι. Για παράδειγμα, υπάρχει οδοντιατρική φοβία που καλλιεργείται ή επιτείνεται από τις διηγήσεις των συνομηλίκων ή και δυστυχώς ακόμα και των γονέων. Ο Erikson πιστεύει πως στη διάρκεια της σχολικής ηλικίας το παιδί αποκτά το συναίσθημα της παραγωγικότητας, δηλαδή επιθυμεί να αναλαμβάνει, να εκτελεί αλλά και να ολοκληρώνει ένα έργο που αναλαμβάνει. Αντίθετα, αν το περιβάλλον ενεργήσει αρνητικά, υπάρχει κίνδυνος να αναπτύξει το παιδί τo αίσθημα της ανεπάρκειας, που το εμποδίζει για κάθε παραγωγική προσπάθεια. Ο οδοντίατρος θα πρέπει να χρησιμοποιήσει την τάση για ομαδοποίηση δείχνοντας στους ασθενείς του άλλους συνεργάσιμους συνομήλικους. Αν το παιδί έχει αναπτύξει αίσθημα παραγωγικότητας με κατάλληλη μεταχείριση ο οδοντίατρος μπορεί να το κάνει συνεργάσιμο, αντίθετα, παιδιά με αίσθημα ανεπάρκειας πιστεύουν πως δεν μπορούν να ξεπεράσουν μια δύσκολη κατάσταση όπως η οδοντοθεραπεία. Εφηβική περίοδος (11ος - 16ος χρόνος) Νοητική ανάπτυξη Στην περίοδο αυτή η σκέψη απελευθερώνεται, από την πραγματικότητα κι έτσι ο έφηβος μπορεί να χειριστεί αφηρημένες έννοιες και σύμβολα. (στάδιο τυπικών αφαιρετικών νοητικών ενεργειών/συλλογισμών) Επίσης μπορεί να σκεφτεί εναλλακτικές λύσεις και να δώσει διαφορετικές ερμηνείες για το ίδιο φαινόμενο, να κάνει υποθέσεις για το πιθανό ή δυνατό, πέρα από την πραγματι κότητα. Ο πραγματιστής της σχολικής ηλικίας 25

26 γίνεται τώρα ιδεαλιστής. Το γεγονός αυτό συχνά οδηγεί στον εγωκεντρισμό, δηλαδή ο έφηβος πιστεύει πως ότι τον απασχολεί, απασχολεί και τον υπόλοιπο κόσμο. Γλωσσική, Συναισθηματική και Κοινωνική ανάπτυξη Το λεξιλόγιο του εφήβου υφίσταται ποσοτική και ποιοτική διαφοροποίηση. Οι λέξεις αποκτούν πληρέστερο και πιο αφηρημένο περιεχόμενο. Ο λόγος έχει γενικά έντονη συναισθηματικότητα, δηλαδή οι λέξεις διαλέγονται όχι μόνο με βάση την ακριβή τους έννοια αλλά και την θυμική διάθεση του εφήβου. Έτσι ο λόγος μπορεί να έχει τρυφερότητα ή να πληγώνει και να αποθαρρύνει. Ένα άλλο χαρακτηριστικό του λόγου είναι πως γίνεται προσωπικός, δηλαδή το άτομο προσπαθεί να επικοινωνήσει με τον εαυτό του και να κατανοήσει τον εαυτό του. Η ανάγκη για αυτοεπικοινωνία ερμηνεύεται από την συχνή σ αυτή την ηλικία τήρηση ημερολογίων και συγγραφή ποιημάτων. Τέλος βασικό χαρακτηριστικό του λόγου είναι η γλώσσα της εφηβικής κουλτούρας, ένα είδος argot, που επινοείται και γίνεται αντιληπτό μόνο μεταξύ των εφήβων. Το ειδικό αυτό λεξιλόγιο, που μπορεί να ναι διαφορετικό για τα δυο φύλα, εκφράζει την κορύφωση της ανάγκης της ομαδοποίησης κατά την εφηβική ηλικία. Ο έφηβος λόγω της σύγκρουσης που γίνεται μέσα του στην προσπάθεια να καταλάβει τον εαυτό του, συχνά συγκρούεται με το περιβάλλον του και ειδικότερα με τους γονείς του και κάθε μορφή αυθεντίας. Αυτό θα πρέπει να το κατανοεί ο οδοντίατρος και να προσπαθεί να κάνει τον έφηβο σύμμαχο και όχι αντίπαλο. Ένα πολύ χρήσιμο για τον οδοντίατρο χαρακτηριστικό του εφήβου είναι η ικανότητα για ονειροπόληση. Βασιζόμενος σε αυτή την ικανότητα του εφήβου ο οδοντίατρος μπορεί μέσω της τεχνικής της χαλάρωσης (που είναι το πρώτο στάδιο της ύπνωσης) να απαλλάξει τον έφηβο από την φοβία και το άγχος του για την οδοντιατρική θεραπεία. Σύμφωνα με τον Erikson το κύριο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο έφηβος είναι το να αποκτήσει την έννοια της ταυτότητας του, απαντώντας σε ερωτήματα όπως «ποιος είμαι;», «πού πηγαίνω;». Η διαμόρφωση μιας σταθερής εικόνας του εγώ είναι πολύ σημαντική στην περίοδο αυτή. Αν αυτό δεν επιτευχθεί δημιουργείται σύγχυσης και έντονα προβλήματα προσαρ μογής στο περιβάλλον. Για τους παραπάνω λόγους η εφηβική ηλικία είναι από τις πιο δύσκολες στην αντιμετώπισή τους για τον οδοντίατρο μια και ο ίδιος δεν διαθέτει από την βασική του εκπαίδευση την απαραίτητη γνώση του ψυχολογικού χειρισμού των ατόμων της ηλικίας αυτής. 26

27 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Cole M, Cole SR.Η ανάπτυξη των παιδιών. Τυπωθήτω- Γιώργος Δαρδάνος 2002 Κοτσάνος Ν. Διαχείριση ασθενούς. Οδοντιατρικό Βήμα, 2008 Παρασκευόπουλος Ι. Εξελικτική ψυχολογία, Αθήνα, Ripa L. Management of the behavior of pediatric dental patients. (Syllabus) Department of Children s dentistry, School of Dental Medicine Stony Brook State University of NY p.p Sarles R.M. Psychologic Growth and Development. In: Forrester D. J. Pediatric Dental Medicine. Philadelphia Int. Ed. Lea and Febiger 1981: p.p Wright G. Psychologic Management of children s behaviors. In: McDonald R. and Avery D. Dentistry for the child and adolescent. 6th ed. C.V. Mosby 1994:

28 Ηλικία Στάδια νοητικής ανάπτυξης του παιδιού κατά Piaget Στάδια ψυχοκοινωνικής εξέλιξης κατά Erikson Συμπεριφορά στο οδοντιατρείο Βρεφική 0-2 Αισθητηριοκινητική νόηση Ανακαλύπτει το περιβάλλον με τις αισθήσεις και τις κινήσεις του Μαθαίνει μέσω της διαδικασίας δοκιμασία-σφάλμα Αναπαράσταση του εξωτερικού κόσμου με εσωτερικές εικόνες (συμβολική σκέψη) στο τέλος της περιόδου Αδυνατούν να κάνουν λογικές σκέψεις. Εμπιστοσύνη ή Δυσπιστία Άγχος και ανησυχία για άγνωστα πρόσωπα Η λεκτική επικοινωνία είναι πολύ δύσκολη έως αδύνατη δεδομένου ότι οι λέξεις δεν αποτελούν ακόμη σύμβολα για το παιδί. Επιβάλλεται η παρουσία της μητέρας στο χώρο του ιατρείου Έλλειψη συνεργασίας Νηπιακή 2-6 Προενεργητική νόηση Έχει νοητική λειτουργία αλλά η σκέψη του μπορεί να μην είναι λογική Ερμηνεύει τα συμβαίνοντα γύρω του με βάση τη δική του άποψη όχι από εγωκεντρισμό αλλά από γνωστική αδυναμία. Το λεξιλόγιο του σταδιακά εμπλουτίζεται. Μίμηση προτύπων Έντονη φαντασία Αυτονομία και πρωτοβουλία ή αμφιβολία και αίσθημα αναξιότητας Έντονο φόβο, άγχος και επιθετικότητα Μπορεί να σκεφτεί αλλά όχι πάντα λογικά. Έτσι η προσπάθεια για λεκτική επικοινωνία πιθανόν να είναι ανεπιτυχής. Αν θεωρήσει το περιβάλλον του οδοντιατρείου «εχθρικό» είναι αδύνατο κάποιος να του αλλάξει άποψη. Η μέθοδος ΠΕΣ-ΔΕΙΞΕ-ΚΑΝΕ είναι η πιο αποτελεσματική μέθοδος προσέγγισής του. Σχολική 6-11 Συγκεκριμένη νόηση Πρώτοι πραγματικοί συλλογισμοί για συγκεκριμένες και όχι αφηρημένες καταστάσεις. Ικανότητα αρίθμησης και σειροθέτησης. Η σκέψη του επιτρέπει να συνδυάζει, να ξεχωρίζει και να κατατάσσει αντικείμενα και πράξεις. Αντιλαμβάνεται την ύπαρξη απόψεων διαφορετικών από τις δικές του και είναι πρόθυμο να τις ακούσει. Έφεση για μάθηση. Παραγωγικότητα ή Ανεπάρκεια Οι οδοντιατρικές του ανάγκες πρέπει να του παρουσιάζονται με ένα απλό και συγκεκριμένο και όχι γενικό τρόπο. Η χρησιμοποίηση της μεθόδου ΠΕΣ-ΔΕΙΞΕ-ΚΑΝΕ είναι απαραίτητη. Εφηβική Τυπική νόηση Συστηματική αντίληψη όλων των λογικών σχέσεων ενός προβλήματος Ικανότητα αφηρημένης και υποθετικής σκέψης Εφηβικός εγωκεντρισμός Εδραίωση της ταυτότητας(εγώ) ή σύγχυση Η συλλογιστική γίνεται επιστημονική. Έτσι η αιτιολόγηση των οδοντιατρικών αναγκών του και η παρουσίαση της αναγκαίας θεραπείας πρέπει να είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη. Θα πρέπει η προσέγγιση να μην δημιουργεί ανταγωνιστική διάθεση. Πινακας 1. Στάδια ψυχολογικής ανάπτυξης του παιδιού και του εφήβου και η αντίστοιχη συμπεριφορά και αντιμετώπισή στο οδοντιατρείο 28

29 ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ Δ. Εμμανουήλ, E. Παπαγιαννούλη Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου είναι η παρουσίαση των παραγόντων που επηρεάζουν την συμπεριφορά του παιδιού κατά την οδοντιατρική περίθαλψη και που είναι κυρίως ο φόβος, το άγχος και η φοβία. Στόχοι Μετά το μάθημα αυτό ο/η φοιτητής/φοιτήτρια θα πρέπει να γνωρίζει: - Τους ορισμούς του φόβου, του άγχους και της φοβίας - Την αιτιολογία του οδοντιατρικού φόβου/άγχους και των προβλημάτων συμπεριφοράς - Τους παράγοντες (προσωπικούς, εξωτερικούς και οδοντιατρικούς) που επηρεάζουν τη δημιουργία φόβου/άγχους και φοβίας στα παιδιά - Τους τρόπους ποσοτικής και ποιοτικής αξιολόγησης του οδοντιατρικού φόβου και άγχους - Τη στρατηγική που μπορεί να εφαρμόσει ο οδοντίατρος για την πρόληψη προβλημάτων συμπεριφοράς 29

30 Εισαγωγή Η Παιδοδοντιατρική βασίζεται στην ικανότητα του οδοντιάτρου και του προσωπικού του ιατρείου (οδοντιατρική ομάδα) στο να καθοδηγήσουν τα παιδιά δια μέσου των οδοντιατρικών τους εμπειριών σε μια θετική συμπεριφορά προς την οδοντιατρική περίθαλψη με προφανή στόχο τη θεραπεία των οδοντιατρικών τους αναγκών. Ο μακροπρόθεσμος στόχος είναι παιδιά με θετικές οδοντιατρικές εμπειρίες που να εφαρμόζουν στην καθημερινότητα τους προληπτική φροντίδα γιατί μόνον έτσι εξασφαλίζεται η στοματική υγεία δια βίου. Είναι γενικά αποδεκτό πως η παιδική ηλικία είναι το κλειδί για την εγκατάσταση συνηθειών που εξασφαλίζουν την υγεία του στόματος. Η κατανόηση του μηχανισμού του φόβου και του άγχους των παιδιών από τον οδοντίατρο, είναι απαραίτητη για τη διάγνωση και την σταδιακή απευαισθητοποίηση τους από αυτά τα συναισθήματα, ώστε να δεχτούν ευχάριστα τα οφέλη της οδοντιατρικής περίθαλψης. Η παιδική ηλικία με τα ιδιαίτερα ψυχοσωματικά χαρακτηριστικά της, κάνουν επιτακτική την ανάγκη του να κατανοήσουμε την ιδιαίτερη φύση της ψυχοσύνθεσης του παιδιού και να μπορέσουμε να αντιληφθούμε τι είναι αυτό που προκαλεί φόβο στα παιδιά για τον οδοντίατρο. Μολονότι γνωστός από αιώνες, ο οδοντιατρικός φόβος εμφανίζεται στ οδοντιατρική βιβλιογραφία μόνο τις τελευταίες δεκαετίες. Η πλέον συχνή αναφορά στη βιβλιογραφία για τον οδοντιατρικό φόβο είναι έρευνα στις ΗΠΑ που έγινε το 1958 από τους Friedson και Feldman, η οποία ανέφερε ένα ποσοστό 5-6% του πληθυσμού με σημαντικό οδοντιατρικό φόβο. Νεώτερες έρευνες όπως των Ten Horst and De Jongh παρουσιάζουν αντίστοιχες συχνότητες. Στα παιδιά, έρευνες την τελευταία δεκαετία αναφέρουν ποσοστά με φόβο για την οδοντιατρική που κυμαίνονται από το 6% μέχρι το 22%. Η διακύμανση προφανώς είναι αποτέλεσμα των διαφορών στους πληθυσμούς των παιδιών ή των ενηλίκων που μελετώνται. Άλλος σημαντικός λόγος είναι η διαφορετική μεθοδολογία, είτε λόγω των διαφορετικών ερωτηματολογίων που χρησιμοποιούνται, είτε λόγω των διαφορετικών ορισμών του φόβου (πχ σε κάθε ερωτηματολόγιο ποιό είναι το όριο του χαρακτηρίζει τον οδοντιατρικό φόβο). 30

31 Ορισμοί φόβου, άγχους, φοβίας ΦΟΒΟΣ: η συναισθηματική εκείνη αντίδραση του ατόμου προς κάποιο πραγματικό ή αναμενόμενο κίνδυνο, από αντικείμενα, πρόσωπα ή καταστάσεις, που αποτελούν απειλή και κίνδυνο για τη ψυχοσωματική του υπόσταση. Ξεκινά με μια δυσάρεστη φάση αναγνώρισης όπως η αίσθηση ότι κάτι κακό ή τρομερό μπορεί να συμβεί και περιλαμβάνει αλλαγές στη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού και μεταβολές συμπεριφοράς: Οι φυσιολογικές αλλαγές οφείλονται σε ενεργοποίηση του συμπαθητικού κλάδου του αυτόνομου νευρικού συστήματος και εκδηλώνονται με ταχυκαρδία, εφίδρωση, υπέρπνοια, αύξηση της μυϊκής έντασης, στομαχικές διαταραχές (τάση για εμετό). Οι έκδηλες αλλαγές συμπεριφοράς περιλαμβάνουν νευρικότητα, μυϊκό τρόμο, νευρικό βηματισμό. Όλα τα παραπάνω είναι φυσιολογικές κινήσεις προσαρμογής του ατόμου γιατί προετοιμάζουν και τον κινητοποιούν σε μια προσπάθεια ή να αντιμετωπίσει την αντιλαμβανόμενη απειλή ή να διαφύγει από αυτήν ( fight or flight ). Αν και η αίσθηση του φόβου είναι ενδογενής βιολογική λειτουργία, η ένταση των αντιδράσεων φόβου προς διάφορα πρόσωπα αντικείμενα και καταστάσεις διαμορφώνεται μέσα από την καθημερινή απόκτηση εμπειριών απέναντι σε πιθανούς κινδύνους. ΑΓΧΟΣ: είναι μια αντίδραση φόβου η αιτία της οποίας δεν είναι συγκεκριμένη, αλλά αόριστη και συγκεχυμένη. Δηλαδή καταστάσεις άγχους υποδηλούν γενική ανησυχία, χωρίς να συνδέονται με συγκεκριμένο ή πραγματικό ερέθισμα. Το άγχος είναι χαρακτηριστικό της προσωπικότητας του ατόμου και περιγράφει μια συναισθηματική της κατάσταση. Αναφέρεται σε μια αφηρημένη έννοια που καθορίζεται από στοιχεία σωματικά, αντίληψης και συναισθηματικά (Klingberg 1995). Σύμφωνα με το λεξικό του Μπαμπινιώτη άγχος είναι μια «Συγκινησιακή κατάσταση (φόβου, αγωνίας, ανασφάλειας κλπ) είτε παροδική και χαμηλής έντασης (οπότε θεωρείται φυσιολογική) είτε επίμονη και μεγάλης έντασης (παθολογική, λόγου χάρη σαν σύμπτωμα αγχώδους νευρώσεως) η οποία προκύπτει ως εναγώνια αναμονή επικείμενου κακού ή κινδύνου ή δυσάρεστης γενικά κατάστασης και έχει ιδιαίτερα 31

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

Οδοντιατρική Σχολή Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Οδοντιατρική αντιμετώπιση παιδιών και εφήβων με σχιστία

Οδοντιατρική Σχολή Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Οδοντιατρική αντιμετώπιση παιδιών και εφήβων με σχιστία Οδοντιατρική Σχολή Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Οδοντιατρική αντιμετώπιση παιδιών και εφήβων με σχιστία Δρ. Σωτηρία Γκιζάνη Επικ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Παιδοδοντιατρικής Από τις πιο συχνές

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά στη διαμόρφωση της προσωπικότητας κατά τη νηπιακή ηλικία είναι οι 2 αναπτυξιακές κρίσεις στην αρχή της περιόδου η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ. Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία

ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ. Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία Η πρώτη επίσκεψη στον οδοντίατρο, συνήθως αποτελεί μια δυσάρεστη δοκιμασία για το παιδί. Και αυτό γιατί, ακόμη και

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Θέματα διάλεξης Η σημασία της αυτοαντίληψης Η φύση και το περιεχόμενο της αυτοαντίληψης Η ανάπτυξη της αυτοαντίληψης Παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 Το αντικείμενο του συγγράμματός μας... 13 Οι στόχοι και το κοινό μας... 14 Οργάνωση του βιβλίου... 15 Άλλα χαρακτηριστικά του βιβλίου... 16 Ευχαριστίες... 18 ΜΕΡΟΣ Ι Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο. Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση

Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο. Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Αντιπαράθεση φύσης ανατροφής η ανάπτυξη είναι προκαθορισμένη κατά την γέννηση από την

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΡΘΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΩΣ ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΑ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΔΡ. ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΙΝΟΣ, ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ, ΟΡΘΟΔΟΝΤΙΚΟΣ, ΟΕΕ

Η ΟΡΘΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΩΣ ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΑ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΔΡ. ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΙΝΟΣ, ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ, ΟΡΘΟΔΟΝΤΙΚΟΣ, ΟΕΕ Η ΟΡΘΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΩΣ ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΤΟΜΑ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΔΡ. ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΙΝΟΣ, ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ, ΟΡΘΟΔΟΝΤΙΚΟΣ, ΟΕΕ Το πρόγραμμα εντάσσεται στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 3: Η ανάπτυξη της σκέψης του παιδιού Η γνωστική-εξελικτική θεωρία του J. Piaget Μέρος ΙI

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 3: Η ανάπτυξη της σκέψης του παιδιού Η γνωστική-εξελικτική θεωρία του J. Piaget Μέρος ΙI Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 3: Η ανάπτυξη της σκέψης του παιδιού Η γνωστική-εξελικτική θεωρία του J. Piaget Μέρος ΙI Θέματα διάλεξης Το στάδιο ανάπτυξης της συγκεκριμένης λογικής σκέψης Tο στάδιο ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

Ο παιδικός σταθμός, είναι πράγματι ένας «σταθμός» στην πορεία ανάπτυξης και ζωής του ανθρώπου!

Ο παιδικός σταθμός, είναι πράγματι ένας «σταθμός» στην πορεία ανάπτυξης και ζωής του ανθρώπου! Η μετάβαση στον παιδικό σταθμό---ψυχολογία αναπτυξιακού σταδίου στο νήπιο και οφέλη ένταξης Γράφει: Δανάη Χορομίδου, Ψυχολόγος, Απόφοιτος Παν/μίου Αθηνών, Ψυχοθεραπεύτρια-Ψυχοδραματιστής, Συνεργάτης του

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ

ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ ISBN 978-960-372-099-7 ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΑΘΑΝΑΣΟΥΛΗ Ομότιμη Καθηγήτρια Προληπτικής και Κοινωνικής Οδοντιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών ΟΥΡΑΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΤΟΥ - ΓΑΛΙΤΗ Αναπληρώτρια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Μαθημάτων από τους φοιτητές Χειμερινού Εξαμήνου

ΘΕΜΑ: Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Μαθημάτων από τους φοιτητές Χειμερινού Εξαμήνου Αθήνα, 23.03.2016 Αρ. Πρωτοκόλλου: 139 ΠΡΟΣ: Μέλη ΔΕΠ Οδοντιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ ΘΕΜΑ: Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Μαθημάτων από τους φοιτητές Χειμερινού Εξαμήνου 2015-2016. Αγαπητοί Συνάδελφοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΑΜΗΝΟ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ % 1ο 25 18,66% 3ο 26 20,31% 5ο 29 23,97% 7ο 41 31,54% 9ο 30 24,19%

ΕΞΑΜΗΝΟ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ % 1ο 25 18,66% 3ο 26 20,31% 5ο 29 23,97% 7ο 41 31,54% 9ο 30 24,19% ΠΡΟΣ: Μέλη ΔΕΠ Οδοντιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ ΘΕΜΑ: «Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Φοιτητών μαθημάτων Χειμερινού Εξαμήνου 2013-2014.» Σας αποστέλλουμε τα αποτελέσματα ερωτηματολογίων αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΕΡΓΟ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ

ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΕΡΓΟ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΕΡΓΟ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Ευαγγελία Παπαγιαννούλη-Λασκαρίδη Στην πορεία του χρόνου, η έννοια του κοινωνικού έργου και της προσφοράς της Οδοντιατρικής Σχολής είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο. Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση

Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο. Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Αντιπαράθεση φύσης ανατροφής η ανάπτυξη είναι προκαθορισμένη κατά την γέννηση από την

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV Θεματική Ενότητα 6 Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις κλινικές καταβολές της ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Μαθημάτων από τους φοιτητές Χειμερινού Εξαμήνου »

ΘΕΜΑ: «Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Μαθημάτων από τους φοιτητές Χειμερινού Εξαμήνου » Αθήνα, 18.03.2015 Αρ. Πρωτοκόλλου: 94 ΠΡΟΣ: Μέλη ΔΕΠ Οδοντιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ ΘΕΜΑ: «Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Μαθημάτων από τους φοιτητές Χειμερινού Εξαμήνου 2014-2015.» Σας αποστέλλουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ

ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ Λογικοθυμική προσέγγιση (Rational-Emotive Therapy) Αναπτύχθηκε από τον Albert Ellis τη δεκαετία του 1950. Πεποίθηση πως οι συναισθηματικές δυσκολίες οφείλονται σε λανθασμένες

Διαβάστε περισσότερα

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς «Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς Ξενοδοχείο President 18 Νοεμβρίου 2015 1 η Συνάντηση Άρτεμις Κ. Τσίτσικα Επικ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ ΠΑΙΔΩΝ - ΠΡΟΕΦΗΒΩΝ -

ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ ΠΑΙΔΩΝ - ΠΡΟΕΦΗΒΩΝ - ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ ΠΑΙΔΩΝ - ΠΡΟΕΦΗΒΩΝ - ΣΕΦΑΑ ΕΦΗΒΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Εμμανουήλ Ζαχαράκης Επίκ. Καθηγητής Νικόλαος Κωστόπουλος Επίκ. Καθηγητής Η ομάδα των 6-7 ετών Έχουν σημαντικές ατομικές διαφορές Ασήμαντες

Διαβάστε περισσότερα

Οδοντιατρική Επιστήμη

Οδοντιατρική Επιστήμη Οδοντιατρική Επιστήμη Επιστήμη της Yγείας του Στόματος & των Δοντιών «Επιστήμη των Mεταμορφώσεων» Ανδρεάδης Δημήτριος Οδοντίατρος-Στοματολόγος Λέκτορας Εργαστηρίου Στοματολογίας Οδοντιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

αναρτηθούν και στην ιστοσελίδα της Οδοντιατρικής Σχολής στην ενότητα Αρχείο Αξιολόγησης Οδοντιατρικής Σχολής.

αναρτηθούν και στην ιστοσελίδα της Οδοντιατρικής Σχολής στην ενότητα Αρχείο Αξιολόγησης Οδοντιατρικής Σχολής. ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ NATIONAL AND KAPODISTRIAN UNIVERSITY OF ATHENS ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΟΜΑΔΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Πρόεδρος: Α. Κακάμπουρα, Καθηγήτρια Ε. Κιτράκη, Καθηγήτρια

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους.

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί» Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους Η αυτοεικόνα μας «σχηματίζεται» ως ένα σχετικά σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΙΙ. ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Αναπτυξιακά επιτεύγματα. Καλλιρρόη Παπαδοπούλου και Λήδα Αναγνωστάκη ΤΕΑΠΗ/ΕΚΠΑ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΙΙ. ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Αναπτυξιακά επιτεύγματα. Καλλιρρόη Παπαδοπούλου και Λήδα Αναγνωστάκη ΤΕΑΠΗ/ΕΚΠΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΙΙ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Αναπτυξιακά επιτεύγματα Καλλιρρόη Παπαδοπούλου και Λήδα Αναγνωστάκη ΤΕΑΠΗ/ΕΚΠΑ 2016-17 Βάδιση, έλεγχος σφιγκτήρων, το «όχι» του παιδιού, γλωσσική ανάπτυξη Βάδιση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΟΣΥΝΘΕΣΗΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΟΣΥΝΘΕΣΗΣ Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2016-17 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ Επωνυμία και Βασική Περιγραφή Εκπαιδευτικού Προγράμματος Προϋπόθεση για την εγγραφή τους στο πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53 Πίνακας Περιεχομένων Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1 Πώς μαθαίνουν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας...11 Η Φυσική Αγωγή στην προσχολική ηλικία...14 Σχέση της Φυσικής Αγωγής με τους τομείς ανάπτυξης του παιδιού...16

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2015-2016 Επιστημονική Επιτροπή: Μαρία Τζινιέρη-Κοκκώση (Υπεύθυνη),Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας, Βασιλική Ρότσικα Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου)

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Ομιλία-συζήτηση με βασικό άξονα προσέγγισης το Φάσμα του Αυτισμού και με αφορμή το βιβλίο της Εύας Βακιρτζή «Το Αυγό» στο

Διαβάστε περισσότερα

Μάριος Γούδας Θέματα Διάλεξης. Ένας κοινά αποδεκτός ορισμός για τον όρο Θετική Ανάπτυξη είναι ο παρακάτω:

Μάριος Γούδας Θέματα Διάλεξης. Ένας κοινά αποδεκτός ορισμός για τον όρο Θετική Ανάπτυξη είναι ο παρακάτω: Ψυχολογία Φυσικής Αγωγής Διάλεξη 1 Θετική Ανάπτυξη μέσω της Φυσικής Αγωγής και του Παιδικού Αθλητισμού Μάριος Γούδας Θέματα Διάλεξης Τι εννοούμε με τον όρο Θετική Ανάπτυξη Φυσική Αγωγή, Παιδικός Αθλητισμός

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Πρίφτη, Ψυχολόγος MSc, Προϊσταμένη Τμήματος Προστασίας Οικογένειας, Παιδιού, Νεολαίας και Παιδείας, Διεύθυνση Κοινωνικής Πολιτικής

Μαρία Πρίφτη, Ψυχολόγος MSc, Προϊσταμένη Τμήματος Προστασίας Οικογένειας, Παιδιού, Νεολαίας και Παιδείας, Διεύθυνση Κοινωνικής Πολιτικής Μαρία Πρίφτη, Ψυχολόγος MSc, Προϊσταμένη Τμήματος Προστασίας Οικογένειας, Παιδιού, Νεολαίας και Παιδείας, Διεύθυνση Κοινωνικής Πολιτικής Διεξάγει κοινωνικές έρευνες Σχεδιάζει και μεριμνά για την εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

- Έκπτωση στη χρήση εξoλεκτικών συμπεριφορών πχ βλεμματικής επαφής, εκφραστικότητας προσώπου.

- Έκπτωση στη χρήση εξoλεκτικών συμπεριφορών πχ βλεμματικής επαφής, εκφραστικότητας προσώπου. ΑΥΤΙΣΜΟΣ- ΔΙΑΧΥΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η Διάχυτη Διαταραχή της Ανάπτυξης σύμφωνα με το ICD-10 το σύστημα της Διεθνούς Ταξινόμησης των Νόσων είναι μια διαταραχή που περιλαμβάνει δυσκολίες στην ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες

Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Ορισμός Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

«Γυναικεία» υπόθεση. υγεία

«Γυναικεία» υπόθεση. υγεία υγεία Ορθοδοντική «Γυναικεία» υπόθεση Κορίτσια και γυναίκες παίρνουν ευκολότερα σε σχέση με τα αγόρια και τους άνδρες την απόφαση να «βάλουν σιδεράκια». Γιατί συμβαίνει αυτό; Είναι απλώς πιο ευαίσθητες

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ

ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΣΗΣ ΜΚ 0501, Διάλεξη 1η ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ Φαμίσης Κωνσταντίνος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία: «Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα» Επιμέλεια Εργασίας: Ταταρίδης Μιχάλης Τουμπουλίδης Ιωάννης

Πτυχιακή Εργασία: «Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα» Επιμέλεια Εργασίας: Ταταρίδης Μιχάλης Τουμπουλίδης Ιωάννης Πτυχιακή Εργασία: «Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα» Επιμέλεια Εργασίας: Ταταρίδης Μιχάλης Τουμπουλίδης Ιωάννης Η παρούσα εργασία αποτελεί την Πτυχιακή Εργασία και πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια της

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Σκοποί της παρουσίασης Εξέταση των προϋποθέσεων καταλληλότητας των παιχνιδιών σε σχέση με τα προγράμματα Φ.Α. Εισαγωγή στα

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία

Αναπτυξιακή Ψυχολογία Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 2: Η ανάπτυξη της σκέψης του παιδιού Η γνωστική-εξελικτική θεωρία του J. Piaget Μέρος Ι Θέματα διάλεξης Νοημοσύνη Ανάπτυξη Μάθηση Οι κύριοι παράγοντες που ορίζουν την ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ

ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ 1449 ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΣΧΟΛΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ» Διδάσκουσα: Β. Δακανάλη

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ» Διδάσκουσα: Β. Δακανάλη ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012-2013 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ» Διδάσκουσα: Β. Δακανάλη 26-4-2013 ιστορία της ψυχολογίας -μελέτη των βασικών ψυχολόγων και παιδοψυχολόγων: o Αριστοτέλης,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ 5ο μάθημα Διδάσκουσα Δήμητρα Ιορδάνογλου ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΡΕΣ Διεθνές Εθνικό Οργανισμού Πανεπιστημίου Διαπροσωπικό Ατομικό ΜΕΡΙΚΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΑΓΧΟΣ: Ένας "μη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 6 Τι είναι Νοημοσύνη; Η ικανότητα του ατόμου να αφομοιώνει νέες πληροφορίες, να επωφελείται από τις εμπειρίες του και να προσαρμόζεται ρμ σε νέες

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Γ ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Συνδιαλλακτική Ανάλυση (Transactional Analysis - T.A.)

Συνδιαλλακτική Ανάλυση (Transactional Analysis - T.A.) Συνδιαλλακτική Ανάλυση (Transactional Analysis - T.A.) "Οι άνθρωποι δεν έχουν ανάγκη απ'άλλο τίποτα, παρά μόνον από άλλους ανθρώπους ικανούς να τους προσέξουν, πράγμα σπάνιο, πολύ δύσκολο, πρόκειται σχεδόν...

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελέσματα Αξιολόγησης Μαθημάτων Εαρινού Εξαμήνου

Αποτελέσματα Αξιολόγησης Μαθημάτων Εαρινού Εξαμήνου Αποτελέσματα Αξιολόγησης Μαθημάτων Εαρινού Εξαμήνου 2009-2010 Σας κοινοποιούμε τα αποτελέσματα της αξιολόγησης των μαθημάτων του εαρινού εξαμήνου. Όπως θα δείτε, η συμμετοχή των φοιτητών στην αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕ 800 Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης (κοινωνικοποίηση διαπολιτισμικότητα)

ΚΕ 800 Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης (κοινωνικοποίηση διαπολιτισμικότητα) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΕ 800 Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης (κοινωνικοποίηση διαπολιτισμικότητα) Ενότητα 3: Θεωρίες-μοντέλα κοινωνικοποίησης Αναστασία Κεσίδου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 12: Συναισθήματα Θεματική Ενότητα 12 Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις διαστάσεις των συναισθημάτων, στο μηχανισμό λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Οδοντιατρική Επιστήμη

Οδοντιατρική Επιστήμη Οδοντιατρική Επιστήμη Επιστήμη Yγείας Στόματος Δοντιών www.dent.auth.gr dandrea@dent.auth.gr Ανδρεάδης Δημήτριος Στοματολόγος-Οδοντίατρος Επίκουρος Καθηγητής Οδοντιατρικής Σχολής ΑΠΘ Στόμα & Δόντια Πολύτιμο

Διαβάστε περισσότερα

Υποχρεωτικά Μαθήµατα

Υποχρεωτικά Μαθήµατα Κατάλογος Προσφερόµενων Μαθηµάτων Κωδικοποίηση Μαθηµάτων Ο φοιτητής µπορεί να αναγνωρίζει τα µαθήµατα που προσφέρονται σε κάθε έτος από τον κωδικό αριθµό που συνοδεύει κάθε εξαµηνιαίο µάθηµα, που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης

του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Δρ Παναγιώηης Γαλάνης Σσνηονιζηής Εκπαίδεσζης Γραθείοσ Εκπαίδεσζης Σηοσηγάρδης Κοινωνικοποίηση του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο Στους ρυθμούς με τους οποίους

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. Ακολουθούν περιγραφές των Σεμιναρίων που οργανώνονται:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ. Ακολουθούν περιγραφές των Σεμιναρίων που οργανώνονται: ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ «Οικογένεια και Αυτισμός» «Επαγγελματικός Προσανατολισμός» «Μαθησιακές Δυσκολίες: Ανίχνευση, Σχεδιασμός, Παρέμβαση & Αποκατάσταση» «Μαθησιακές Δυσκολίες και Σχολικός Εκφοβισμός» «Εξερευνώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ Τερψιχόρη Γκιόκα Μέλος ΠΟΔ Αττικής Η «Συμβουλευτική Ψυχολογία» είναι ο εφαρμοσμένος κλάδος της Ψυχολογίας, ο οποίος διευκολύνει την δια βίου προσωπική

Διαβάστε περισσότερα

Πώς Μπορούμε να. Θετικό Τρόπο με τα. Αλληλεπιδράσουμε με. Παιδιά μας ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ ΕΙΡΗΝΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ

Πώς Μπορούμε να. Θετικό Τρόπο με τα. Αλληλεπιδράσουμε με. Παιδιά μας ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ ΕΙΡΗΝΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ Πώς Μπορούμε να Αλληλεπιδράσουμε με Θετικό Τρόπο με τα Παιδιά μας ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ ΕΙΡΗΝΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ Η Σχέση Γονέα Παιδιού Αν ένα παιδί μεγαλώνει με επικρίσεις, μαθαίνει να καταδικάζει.

Διαβάστε περισσότερα

PROJECT ΟΝΟΜΑ ΟΜΑΔΑΣ : ΕΝΕΡΓΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ

PROJECT ΟΝΟΜΑ ΟΜΑΔΑΣ : ΕΝΕΡΓΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ PROJECT 2013-2014 ΟΝΟΜΑ ΟΜΑΔΑΣ : ΕΝΕΡΓΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΜΑΡΚΟΣ ΛΕΝΤΙΟΣ ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΜΠΡΑΤΣΟΣ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΟΛΥΖΟΣ 1 Με τον όρο επάγγελμα εννοούμε το "είδος της βιοποριστικής εργασίας", δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος των συγγραφέων για την ελληνική έκδοση... xxiii ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Κεφάλαιο 1. Παρουσίαση της ψυχολογίας της ανάπτυξης...

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος των συγγραφέων για την ελληνική έκδοση... xxiii ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Κεφάλαιο 1. Παρουσίαση της ψυχολογίας της ανάπτυξης... ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή της επιμελήτριας της έκδοσης... xix Πρόλογος των συγγραφέων για την ελληνική έκδοση... xxiii Πρόλογος... xxv ΜΑΘΗΜΑΤΑ Κεφάλαιο 1. Παρουσίαση της ψυχολογίας της ανάπτυξης... 1 1. Επιστημολογικά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo. Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.gr Διαχείριση κρίσεων: Ψυχο-κοινωνικές «Ακόμα και οι χώρες που είναι εξοπλισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ ΠANEΠIΣTHMIO IΩANNINΩN - IATPIKH ΣXOΛH TOMEAΣ YΓEIAΣ TOY ΠAIΔIOY T.Θ. 1186, 451 10 IΩANNINA, - Tηλ. 2651-007544 - Fax: 2651-007032 Ηλ. ταχυδροµείο: paediatr@cc.uoi.gr - Ιστός: http://users.uoi.gr/paediatr

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο. Εφηβεία (4596)

Κείμενο. Εφηβεία (4596) Κείμενο Εφηβεία (4596) Η εφηβεία αποτελεί μία μεταβατική περίοδο στη ζωή του ανθρώπου, η οποία αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Κατά τη διάρκειά της, συντελούνται βιολογικές,

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα Ι. Κλίμακα Διερεύνησης Προσδοκιών. Ερωτηματολόγιο Οι Προσδοκίες μου από το σεμινάριο

Παράρτημα Ι. Κλίμακα Διερεύνησης Προσδοκιών. Ερωτηματολόγιο Οι Προσδοκίες μου από το σεμινάριο Παράρτημα Ι Κλίμακα Διερεύνησης Προσδοκιών Ερωτηματολόγιο Οι Προσδοκίες μου από το σεμινάριο Σημειώστε τον βαθμό συμφωνίας ή διαφωνίας σας με τις παρακάτω προτάσεις, με βάση την επεξήγηση που ακολουθεί:

Διαβάστε περισσότερα

Εξελικτική Ψυχολογία

Εξελικτική Ψυχολογία Εξελικτική Ψυχολογία Ενότητα 8: Αναπτυξιακά χαρακτηριστικά της σχολικής ηλικίας IΙ Ασημίνα Ράλλη Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Σχολική Ηλικία Η ψυχοκοινωνική ανάπτυξη κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ. Ειδική Φυσική Αγωγή. Ενότητα 3η: Εξατομικευμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (Ε.Ε.Π.)

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ. Ειδική Φυσική Αγωγή. Ενότητα 3η: Εξατομικευμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (Ε.Ε.Π.) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 3η: Εξατομικευμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (Ε.Ε.Π.) Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

«Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Φοιτητών μαθημάτων Χειμερινού Εξαμήνου »

«Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Φοιτητών μαθημάτων Χειμερινού Εξαμήνου » «Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Φοιτητών μαθημάτων Χειμερινού Εξαμήνου 2012-2013» Τα αποτελέσματα της ηλεκτρονικής αξιολόγησης του Χειμερινού Εξαμήνου 2012-2013 βασίζονται στις απαντήσεις 169

Διαβάστε περισσότερα

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης»

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» «Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η Ιατρική Παρέμβαση (Medical Intervention -Med.In) είναι μια Ελληνική ιατρική οργάνωση αρωγής με δράσεις εντός

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Αγωγή στην Προσχολική και Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Ζωή Διονυσίου

Μουσική Αγωγή στην Προσχολική και Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Ζωή Διονυσίου Μουσική Αγωγή στην Προσχολική και Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Ζωή Διονυσίου Χρηματοδότηση Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό έχει αναπτυχθεί στα πλαίσια του εκπαιδευτικού έργου του διδάσκοντα. Το έργο «Ανοικτά Ακαδημαϊκά

Διαβάστε περισσότερα

ξεχάστε αυτά που ξέρατε παλιά για τα δόντια. οδοντιατρείο αισθητικής αποκατάστασης dental art institute

ξεχάστε αυτά που ξέρατε παλιά για τα δόντια. οδοντιατρείο αισθητικής αποκατάστασης dental art institute Project1 25/1/11 13:55 Page 1 ξεχάστε αυτά που ξέρατε παλιά για τα δόντια. οδοντιατρείο αισθητικής αποκατάστασης dental art institute Project1 25/1/11 13:55 Page 2 Project1 25/1/11 13:55 Page 3 τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ. Ανάπτυξη Στέλλα Βοσνιάδου

ΑΝΑΠΤΥΞΗ. Ανάπτυξη Στέλλα Βοσνιάδου 1 ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η ψυχολογία της ανάπτυξης µελετά τις αλλαγές στη συµπεριφορά και νόηση µε την ηλικία από τη σύλληψη έως το θάνατο 2 Περιγραφή των αλλαγών Ερµηνεία των αλλαγών Αλληλεπίδραση γενετικών και περιβαλλοντικών

Διαβάστε περισσότερα

Κελεπούρης Ζήσης Γενικός ιατρός Επιμελητής Β ΚΥΚ

Κελεπούρης Ζήσης Γενικός ιατρός Επιμελητής Β ΚΥΚ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ. ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΌΤΗΤΑ Κελεπούρης Ζήσης Γενικός ιατρός Επιμελητής Β ΚΥΚ Ένα από τα δύσκολα καθήκοντα του γιατρού είναι και η αναγγελία δυσάρεστων ειδήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Σύμφωνα με δύο σχετικά πρόσφατες έρευνες, οι μνήμες φόβου και τρόμου διαφέρουν σημαντικά από τις συνηθισμένες μνήμες. Οι διαφορές αυτές δεν συνίστανται μόνο στις εμφανείς

Διαβάστε περισσότερα

Άνοια στην Τρίτη ηλικία:

Άνοια στην Τρίτη ηλικία: Άνοια στην Τρίτη ηλικία: οι επιπτώσεις της νόσουστηνκαθημερινότητα της οικογένειας και οι τρόποι παρέμβασης για μια λειτουργική επικοινωνία Γκαρίπη Χριστιάνα / Κλινική ψυχολόγος Τι είναι άνοια; Μία ετερογενής

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι προσδοκίες, που καλλιεργούμε για τα παιδιά, εμείς οι εκπαιδευτικοί, αναφέρονται σε γενικά κοινωνικά χαρακτηριστικά και παράλληλα σε ατομικά ιδιοσυγκρασιακά. Τέτοια γενικά κοινωνικο-συναισθηματικά

Διαβάστε περισσότερα

«Η ανάπτυξη είναι μια σειρά από διαδοχικές γεννήσεις» Μαρία Μοντεσσόρι, Δεκτικός Νους

«Η ανάπτυξη είναι μια σειρά από διαδοχικές γεννήσεις» Μαρία Μοντεσσόρι, Δεκτικός Νους «Η ανάπτυξη είναι μια σειρά από διαδοχικές γεννήσεις» Μαρία Μοντεσσόρι, Δεκτικός Νους Αθήνα, 2017 Μοντεσσοριανή Σχολή Αθηνών ΜΑΡΙΑ ΓΟΥΔΕΛΗ Έλσα Χωριανοπούλου, δασκάλα και διευθύντρια Τριαντάφυλλος Τριανταφυλλάκος,

Διαβάστε περισσότερα

θέραπειν Αγίας Σοφίας 3, Ν. Ψυχικό, Τ ,

θέραπειν  Αγίας Σοφίας 3, Ν. Ψυχικό, Τ , θέραπειν Κέντρο Συµβουλευτικών Υπηρεσιών Ψυχικού Το κέντρο συμβουλευτικών υπηρεσιών θέραπειν αποτελεί ένα σύγχρονο κέντρο ειδικών θεραπειών, πρόληψης, διάγνωσης και αποκατάστασης. Στελεχώνεται από εξειδικευμένους

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Μάθηση - Κλασική εξάρτηση -Συντελεστική εξάρτηση - Λειτουργική εξάρτηση

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Μάθηση - Κλασική εξάρτηση -Συντελεστική εξάρτηση - Λειτουργική εξάρτηση ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Μάθηση - Κλασική εξάρτηση -Συντελεστική εξάρτηση - Λειτουργική εξάρτηση 1 Συµπεριφορισµός Κυρίαρχο θεωρητικό πλαίσιο στην Ψυχολογία Κατά το Συµπεριφορισµό: Ησυµπεριφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΑΠΘ: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ

ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΑΠΘ: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΑΠΘ: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Παναγιώτης Μπαμίδης Επίκ. Καθηγητής Ιατρικής Πληροφορικής Ιατρικής Εκπαίδευσης Τριπλή αποστολή και ποικιλομορφία στην Ι.Σ.Α.Π.Θ. Εκπαίδευση Έρευνα Προσφορά φροντίδας υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Διαταραχές Συμπεριφοράς Ο όρος σημαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες Προστασίας και Κινδύνου

Παράγοντες Προστασίας και Κινδύνου Η ψυχική ζωή του παιδιού οικοδομείται μέσα από μια σχέση αλληλεπίδρασης με τους σημαντικούς Άλλους, τη μητέρα και τον πατέρα αρχικά και το ευρύτερο περιβάλλον στη συνέχεια. Μέσα από αυτήν τη συναισθηματική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ Η οικογένεια αποτελεί τεράστια μορφοποιό δύναμη για την ανάπτυξη του παιδιού, γιατί το άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας: Συνεργασίες και κοινές δράσεις

Η θέση της Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας: Συνεργασίες και κοινές δράσεις Η θέση της Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας: Συνεργασίες και κοινές δράσεις Παναγιώτης Βίγλας, Οδοντίατρος, Γενικός Γραμματέας Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας Η Ελληνική Οδοντιατρική Ομοσπονδία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Μαθημάτων από τους φοιτητές Εαρινού Εξαμήνου »

ΘΕΜΑ: «Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Μαθημάτων από τους φοιτητές Εαρινού Εξαμήνου » Αθήνα, 31.08.2015 Αρ. Πρωτοκόλλου: 100 ΠΡΟΣ: Μέλη ΔΕΠ Οδοντιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ ΘΕΜΑ: «Αποτελέσματα Ερωτηματολογίων Αξιολόγησης Μαθημάτων από τους φοιτητές Εαρινού Εξαμήνου 2014-2015.» Σας αποστέλλουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΤΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚO ΣYΣΤΗΜΑ. Αθανασιάδης Στάθης φυσικοθεραπευτής NDT

ΟΠΤΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚO ΣYΣΤΗΜΑ. Αθανασιάδης Στάθης φυσικοθεραπευτής NDT ΟΠΤΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚO ΣYΣΤΗΜΑ Αθανασιάδης Στάθης φυσικοθεραπευτής NDT ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜOΣ ΤΗΣ ΟΡΑΣΗΣ «κοιτάζουμε με τα μάτια αλλά βλέπουμε με τον εγκέφαλο» 90% των πληροφοριών που φθάνουν στον εγκέφαλο περνούν μέσα

Διαβάστε περισσότερα