ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ"

Transcript

1 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ της Ανδριάνας Βλάχου * Από τη σκοπιά ενός ανώτερου οικονομικού κοινωνικού σχηματισμού η ατομική ιδιοκτησία μεμονωμένων ατόμων στη γήινη σφαίρα θα εμφανιζόταν τόσο πέρα για πέρα παράλογη όσο και η ατομική ιδιοκτησία ενός ανθρώπου πάνω σε έναν άλλο άνθρωπο. Ακόμα και μια ολόκληρη κοινωνία, ένα έθνος, ή όλες ταυτόχρονα οι σύγχρονες κοινωνίες μαζί παρμένες δεν είναι ιδιοκτήτες της γης. Απλώς έχουν την κυριότητά της, είναι οι επικαρπωτές της και οφείλουν σαν boni patres familias (σαν καλοί οικογενειάρχες) να την κληροδοτήσουν βελτιωμένη στις επόμενες γενιές (Marx, Κεφάλαιο, τόμ. ΙΙΙ, σελ. 954). 1. Αξία, υπεραξία και τιμές Η θεωρία της αξίας αποκαλύπτει τη σημασία της κοινωνικής εργασίας και της παραγωγής για την ανθρώπινη κοινωνία. Ωστόσο, ο σκοπός του Marx στην ανάπτυξη της θεωρίας της αξίας ήταν να τη χρησιμοποιήσει για να αναλύσει τον καπιταλισμό ως ένα κοινωνικό σύστημα. «Η εξέταση του τι οι άνθρωποι κάνουν στην παραγωγή (δηλαδή: εργασία, αξία) βοηθά στην αποκάλυψη των μεταξύ τους κοινωνικών σχέσεων» (Devine, 1993, σελ.134). Όπως παρατηρεί ο Foley, «ο Marx πρότεινε ότι το κλειδί για την κατανόηση της βασικής εξέλιξης και αλλαγής στις ανθρώπινες κοινωνίες βρίσκεται στην αποκάλυψη των ακριβών μηχανισμών διαμέσου των οποίων οι κυρίαρχες τάξεις διασφάλιζαν τον * Το κείμενο αυτό αποτελεί τμήμα του άρθρου μου που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science & Society, τόμ. 66, αρ. 2 (Καλοκαίρι), Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους κριτές του Science & Society, καθώς και τους καθηγητές Ben Fine, Anwar Shaikh και Richard Wolff για τα χρήσιμα σχόλια και τις παρατηρήσεις τους σε ένα προηγούμενο σχέδιο αυτού του άρθρου.

2 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ / 255 έλεγχο του υπερπροϊόντος, και των «αντιφάσεων» ή ασταθειών που προκαλούν αυτοί οι μηχανισμοί και οδηγούν στο μετασχηματισμό τους». Η εργασιακή θεωρία της αξίας για τον Marx, υποστηρίζει ο Foley, ήταν μια θεωρία για την εκμετάλλευση και για το χρήμα και όχι, κατά πρώτο λόγο τουλάχιστον, μια θεωρία σχετικών τιμών (Foley, 2000, σελ. 6, 8). Συγκεκριμένα, η θεωρία της αξίας αναφέρεται σε κοινωνίες που παράγουν εμπορεύματα. Αν και όλες οι ανθρώπινες κοινωνίες παράγουν για να διατηρηθούν υλικά, μόνο σε κάποιες κοινωνίες τα προϊόντα παίρνουν τη μορφή των εμπορευμάτων: γίνονται η προσωπική ιδιοκτησία συγκεκριμένων ατόμων και ανταλλάσσονται με άλλα προϊόντα. Ο καπιταλισμός ειδικά χαρακτηρίζεται από τις πιο γενικευμένες σχέσεις ανταλλαγής. Τα εμπορεύματα είναι χρήσιμα στους ανθρώπους γιατί ικανοποιούν τις ανάγκες τους και, υπό αυτή την έννοια, αποτελούν αξίες χρήσης, σύμφωνα με τον Marx. Η φύση είναι επίσης μια πηγή πλούτου, μια πηγή αξιών χρήσης. Ωστόσο, πολλοί φυσικοί πόροι και συνθήκες για παράδειγμα, ο αέρας που αναπνέουμε δεν έχουν μετατραπεί σε εμπορεύματα. Από την άλλη πλευρά, η γη ανταλλάσσεται σε μια τιμή με άλλα εμπορεύματα. Συνεπώς δεν μπορεί να καθοριστεί μόνο από τη χρησιμότητά του το αν ένας φυσικός πόρος θα γίνει εμπόρευμα ή όχι. Αν και η αξία χρήσης είναι ένα σημαντικό χαρακτηριστικό των ανταλλασσόμενων πραγμάτων, δεν μπορεί να καθορίσει την ανταλλακτική αξία των εμπορευμάτων. Αυτή προκύπτει από το γεγονός ότι τα εμπορεύματα είναι προϊόντα ανθρώπινης εργασίας σε ένα σύστημα παραγωγής με σκοπό την ανταλλαγή. Η πηγή της αξίας, για τον Marx, είναι η εργασία και, ειδικότερα, ο κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας για την παραγωγή. 1 Η ποσότητα της εργασίας που είναι κοινωνικά αναγκαία για την παραγωγή ενός εμπορεύματος επιβάλλεται κατά την ανταλλαγή των εμπορευμάτων από τον ανταγωνισμό μεταξύ των παραγωγών σε έναν τομέα, ο οποίος και φανερώνει σε κάθε μεμονωμένο παραγωγό τη μέση, κανονική μέθοδο παραγωγής που κυριαρχεί εκείνη τη στιγμή σε έναν τομέα. Η (αγοραία) αξία ρυθμίζεται από τις μέσες ή κανονικές συνθήκες παραγωγής που επικρατούν σε έναν τομέα, δηλαδή από την τεχνική που είναι επαρκώς βαρύνουσα σε σύγκριση με άλλες, έτσι ώστε να αποτελεί το «πρότυπο» (norm) της παραγωγής στον τομέα. Όταν η αξία εκφράζεται σε χρηματικούς όρους, παίρνουμε την άμεση τιμή του εμπορεύματος. Οι άμεσες τιμές είναι τότε απλά οι αξίες σε χρηματικές μονάδες. Οι πραγματικές τιμές αγοράς μπορεί

3 256 / ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ εντούτοις να διαφέρουν από τις άμεσες τιμές εξαιτίας, για παράδειγμα, των συνθηκών ζήτησης και προσφοράς που επικρατούν σε μια αγορά σε μια δεδομένη στιγμή. Ένας λόγος για μια συστηματική απόκλιση των τιμών από τις αξίες (εκφρασμένες σε χρηματικούς όρους) είναι η τάση εξίσωσης των ποσοστών κέρδους μεταξύ των διάφορων τομέων της παραγωγής. Σε αυτό το πλαίσιο, αν και η φύση είναι μια σημαντική πηγή πλούτου για τις κοινωνίες, δεν μπορεί να δημιουργήσει αξία. Η αξία χρήσης του αέρα που αναπνέουμε είναι άπειρη, αλλά, αφού δεν χρησιμοποιήθηκε εργασία για να παραχθεί, ο αέρας δεν έχει αξία. Παρομοίως, το γεγονός ότι η γη έχει μια τιμή, ακόμα και όταν δεν χρησιμοποιείται για κάποια δραστηριότητα, δεν σημαίνει ότι η γη έχει αξία. «Η υδατόπτωση, όπως η γη γενικά και όλες οι φυσικές δυνάμεις, δεν έχει αξία, γιατί δεν υπάρχει σε αυτήν υλοποιημένη εργασία, και γι αυτό δεν έχει τιμή, που κανονικά δεν είναι παρά η εκφρασμένη με χρήμα αξία» (Marx, Κεφάλαιο, τόμ. III, σελ. 805). Η τιμή της γης, και ομοίως η τιμή των φυσικών πόρων in situ, είναι η κεφαλαιοποιημένη ροή προσόδων, σύμφωνα με το ισχύον επιτόκιο που ο ιδιοκτήτης της γης μπορεί να ιδιοποιηθεί (Marx, Κεφάλαιο, τόμ. III, σελ ). Η έννοια της αξίας κάθε εμπορεύματος, όχι μόνο αυτών που καλλιεργούνται ή που εξάγονται από τη γη, κάνει αφαίρεση λοιπόν από την ικανότητα του εμπορεύματος να ικανοποιεί ανθρώπινες ανάγκες, αν και αυτή η ικανότητα είναι σημαντική για να γίνει ένα αγαθό εμπόρευμα. Ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα παραγωγής εμπορευμάτων στο οποίο και η εργατική δύναμη έχει μετατραπεί σε εμπόρευμα. Οι ιστορικές συνθήκες για να γίνει η εργατική δύναμη εμπόρευμα περιλαμβάνουν την κατάργηση των δουλοκτητικών σχέσεων και την αποξένωση πολλών ανθρώπων από τα μέσα παραγωγής έτσι ώστε οι τελευταίοι, αδυνατώντας να παράγουν τα μέσα συντήρησής τους, αναγκάζονται να πουλήσουν την εργατική τους δύναμη σε μια τιμή, το μισθό. Η εκτόπιση των γεωργών από την πρόσβαση στη γη μέσω περιφράξεων, αγροτικών μεταρρυθμίσεων, δημεύσεων κ.λπ. αποτέλεσαν την ιστορική βάση για την εδραίωση της ατομικής ιδιοκτησίας πάνω στα μη παραχθέντα μέσα παραγωγής και για την αποστέρηση των εργατών από την πρόσβασή τους σε αυτά. Υπό αυτή την έννοια, η ατομική ιδιοκτησία της γης και πολλών φυσικών πόρων αποτελεί μια συνθήκη ύπαρξης της εργατικής δύναμης ως εμπόρευμα και, ως εκ τούτου, μια συνθήκη ύπαρξης του καπιταλισμού γενικά (Marx, Κεφάλαιο, τόμ. III, σελ.

4 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ / ). Αυτό το ιστορικό προτσές δημιούργησε επίσης ιδιοκτήτες της γης στον καπιταλισμό που είναι, σε πολλές περιπτώσεις, διαφορετικοί από τους καπιταλιστές-παραγωγούς. Όπως επεσήμανε ο Marx, «η γαιοκτησία προϋποθέτει το μονοπώλιο ορισμένων προσώπων πάνω σε καθορισμένα κομμάτια της υδρογείου, που, αποκλειομένων όλων των άλλων προσώπων, τα διαθέτουν σαν σφαίρες άσκησης της δικής τους προσωπικής θέλησης» (ό.π., σελ. 767). Οι καπιταλιστές παραγωγοί τότε, για να αποκτήσουν πρόσβαση στην παραγωγική χρήση της γης, αναγκάζονται να καταβάλλουν στους ιδιοκτήτες της γης ένα μερίδιο της υπεραξίας που εξάγουν. «Το χρηματικό αυτό ποσό ονομάζεται γαιοπρόσοδος, αδιάφορο αν πληρώνεται για καλλιεργούμενη γη, για οικόπεδο, για ορυχεία, για ιχθυοτροφεία, για δάση κ.λπ.» (ό.π., σελ. 770). Αυτή είναι η ταξική βάση για την ιδιοποίηση προσόδων στον καπιταλισμό, όποιες και αν είναι οι πηγές από τις οποίες μπορεί να προέρχονται (ό.π., σελ ). Ο καπιταλισμός αναπτύσσεται με την ιδιοποίηση της υπεραξίας. Η υπερεργασία είναι το αποτέλεσμα της απλήρωτης εργασίας που αντλείται από τους άμεσους παραγωγούς. Κατά τη διάρκεια της εργάσιμης ημέρας, ο εργάτης παράγει περισσότερη αξία από την αξία της εργατικής του δύναμης (αναγκαία εργασία), η νομισματική έκφραση της οποίας είναι ο μισθός (πληρωμένη εργασία). Η αξία που παράγεται σε αυτό τον απλήρωτο χρόνο εργασίας (υπερεργασία) είναι η υπεραξία. Όταν η υπεραξία εκφράζεται σε χρηματικούς όρους φτάνουμε εννοιολογικά στα κέρδη. Οι αυξήσεις στην υπεραξία μπορούν να πάρουν τη μορφή της απόλυτης και σχετικής υπεραξίας. 2 Και οι δυο μορφές της εξαγωγής υπεραξίας βιώνονται στον σύγχρονο καπιταλισμό, με τη σχετική υπεραξία όμως να κυριαρχεί. Έχει σημασία ότι στο πλαίσιο της σχετικής υπεραξίας η τεχνική αλλαγή προωθείται από τα «υπερκέρδη» που δημιουργεί για τους καινοτόμους καπιταλιστές. Εφαρμόζοντας μια νέα τεχνική, το ατομικό κεφάλαιο καταφέρνει να αυξήσει την παραγωγικότητα και να μειώσει το κόστος της παραγωγής ενώ πωλεί το εμπόρευμα στην ίδια (αγοραία) τιμή. Για παράδειγμα, οι νέες τεχνικές που χρησιμοποιούν λιγότερη ενέργεια ή ανακυκλώνουν και ξαναχρησιμοποιούν πρώτες ύλες μειώνουν το κόστος παραγωγής. Ο καινοτόμος καπιταλιστής μπορεί να ιδιοποιηθεί μέσω της ανταλλαγής περισσότερη υπεραξία απ ό,τι παρήγαγε εις βάρος των καπιταλιστών που χρησιμοποιούν μεθόδους λιγότερο αποτελεσματικές από τον μέσο όρο. Ωστόσο, η νέα τεχνική υιοθετείται προοδευτικά και από άλλους καπιταλιστές

5 258 / ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ καθώς προσπαθούν να επιβιώσουν και/ή να αναπτυχθούν. Κατ αυτό τον τρόπο, τα υπερκέρδη τείνουν να μειωθούν και η τιμή του εμπορεύματος υφίσταται πτωτικές πιέσεις από τον ανταγωνισμό (Marx, Κεφάλαιο, τόμ. I, κεφ.12, και τόμ. III, κεφ.15). Ο ανταγωνισμός στα πλαίσια ενός τομέα δημιουργεί τις αγοραίες αξίες. Οι τιμές παραγωγής, από την άλλη πλευρά, είναι το αποτέλεσμα της μακροχρόνιας διαδικασίας εξίσωσης των ποσοστών κέρδους μεταξύ διάφορων τομέων στο πλαίσιο του ανταγωνισμού μεταξύ των κεφαλαίων, όταν όλοι οι καπιταλιστές έχουν πρόσβαση στις ίδιες τεχνικές. Όπως είναι γνωστό, το ποσοστό κέρδους είναι ο λόγος της (πραγματοποιημένης) υπεραξίας προς το προκαταβλημένο συνολικό κεφάλαιο. Όταν τα ποσοστά κέρδους διαφέρουν μεταξύ των διάφορων τομέων, το κεφάλαιο θα κινηθεί (ή θα απειλήσει ότι θα κινηθεί) από τους τομείς όπου τα ποσοστά κέρδους είναι χαμηλά προς τους τομείς όπου είναι υψηλά. Αφήνοντας κατά μέρος το πρόβλημα του μετασχηματισμού ή υποθέτοντας ότι έχει λυθεί επιτυχώς, οι τιμές παραγωγής είναι οι τιμές που εξισώνουν τα ποσοστά κέρδους μεταξύ των τομέων. 3 Αποτελούνται από το κόστος παραγωγής συν το κέρδος υπολογιζόμενο με βάση το εξισωμένο ποσοστό κέρδους σε ολόκληρη την οικονομία επί του προκαταβλημένου κεφαλαίου. Οι πραγματικές τιμές της αγοράς, εντούτοις, μπορεί να διαφέρουν από τις τιμές παραγωγής σε κάθε χρονική στιγμή. 4 Οι φυσικοί πόροι (γη, ορυκτά, νερό κ.λπ.) και οι φυσικές συνθήκες (κλίμα, ποιότητα του περιβάλλοντος, περίοδοι βιολογικής κυοφορίας) επηρεάζουν την παραγωγή αξίας και υπεραξίας και, ως εκ τούτου, τις τιμές παραγωγής σε σχεδόν όλους τους τομείς, αν και με διαφορετικούς τρόπους. Συγκεκριμένα, το ιδιάζον χαρακτηριστικό των φυσικών δυνάμεων και των φυσικών συνθηκών είναι ότι διατηρούνται από διαδικασίες και συνθήκες που δεν μπορούν να αναπαραχθούν από καθαυτή την (καπιταλιστική) παραγωγή. «Δεν εξαρτιέται καθόλου από το κεφάλαιο η δημιουργία αυτού του φυσικού όρου Βρίσκεται μόνο σε συγκεκριμένες τοποθεσίες στη φύση, και εκεί όπου δεν υπάρχει, δεν μπορεί να δημιουργηθεί με μια ορισμένη δαπάνη κεφαλαίου» (Marx, Κεφάλαιο, τόμ. ΙΙΙ, σελ. 802). Αυτό δημιουργεί μια σχετική σπανιότητα φυσικών πόρων που διαμορφώνεται ιστορικά και κοινωνικά, όπως θα δούμε λεπτομερέστερα στη συνέχεια. Όταν κάποιοι από τους φυσικούς πόρους εξάγονται ως εμπορεύματα, αυτή η σχετική σπανιότητα επηρεάζει άμεσα τον κοινωνικά αναγκαίο χρόνο για την παραγωγή τους, δηλαδή την αξία τους. Στην περίπτωση, ωστόσο, που οι φυσικές συνθήκες

6 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ / 259 δεν παίρνουν τη μορφή του εμπορεύματος, συνεχίζουν να συμμετέχουν στον προσδιορισμό του κοινωνικά αναγκαίου χρόνου εργασίας για την παραγωγή των άλλων εμπορευμάτων επηρεάζοντας την παραγωγικότητα της εργασίας. Όπως έδειξε ο Marx, «η κατοχή αυτής της φυσικής δύναμης αποτελεί μονοπώλιο στα χέρια του κατόχου της, όρο υψηλής παραγωγικής δύναμης του επενδυμένου κεφαλαίου, που δεν μπορεί να δημιουργηθεί από το προτσές παραγωγής του ίδιου του κεφαλαίου» (Κεφάλαιο, τόμ. ΙΙΙ, σελ. 803). Στην ανάλυση που ακολουθεί θα εξετάσω κυρίως τις παραγωγικές χρήσεις των φυσικών πόρων και συνθηκών. Επιπλέον, ακολουθώντας τον Marx, θα διακρίνω τις διαδικασίες που οδηγούν στον προσδιορισμό του κοινωνικά αναγκαίου χρόνου εργασίας των βιομηχανικών εμπορευμάτων, από τη μια πλευρά, από εκείνες των γεωργικών εμπορευμάτων και εμπορευμάτων φυσικών πόρων, από την άλλη. Στους βιομηχανικούς τομείς η αξία, σύμφωνα με τον Marx, ρυθμίζεται από τις κανονικές συνθήκες παραγωγής που κυριαρχούν σε κάθε τομέα, όπως περιγράψαμε παραπάνω. Στην ανάλυση της διαφορικής προσόδου που κάνει ο Marx ξεκινά με το παράδειγμα μιας χώρας όπου η πλειονότητα των εργοστασίων τροφοδοτείται ενεργειακά με ατμομηχανές, ενώ μια συγκεκριμένη μειονότητα με φυσικούς καταρράκτες. Ο Marx καθιστά πεντακάθαρο ότι οι κανονικές συνθήκες παραγωγής σε αυτή την περίπτωση είναι αυτές των εργοστασίων που χρησιμοποιούν ατμομηχανές, οι κυρίαρχες συνθήκες (Κεφάλαιο, τόμ. IΙΙ, σελ ). Οι κανονικές συνθήκες παραγωγής περιλαμβάνουν πάντα φυσικά στοιχεία και χωροταξικά στοιχεία. Αυτό ισχύει ακόμα και όταν οι βιομηχανικές επιχειρήσεις χρησιμοποιούν στην παραγωγή φυσικές αξίες χρήσης οι οποίες δεν έχουν ανταλλακτική αξία, δηλαδή δεν είναι εμπορεύματα. Οι κλιματολογικές και οι περιβαλλοντικές συνθήκες είναι καλά παραδείγματα αυτής της περίπτωσης. Όταν τα ατομικά κεφάλαια προχωρούν στη χρησιμοποίηση λιγότερο (περισσότερο) ευνοϊκών κοιτασμάτων φυσικών πόρων και φυσικών συνθηκών σε όρους ποιότητας και τοποθεσίας, υφίστανται μια μείωση (αύξηση) στην παραγωγικότητα της εργασίας και έτσι χρειάζονται μια μεγαλύτερη (μικρότερη) ποσότητα χρόνου εργασίας για να παράξουν την ίδια ποσότητα προϊόντος. Αυτή είναι στην πραγματικότητα η περίπτωση της ρύπανσης, η κλασική περιβαλλοντική εξωτερική οικονομία. Ένας βιομηχανικός καπιταλιστής εγκατεστημένος σε μια πιο επιβαρυμένη περιβαλλοντικά περιοχή από τις κανονικές συνθήκες και δραστηριοποιούμενος, για παρά-

7 260 / ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ δειγμα, σε μια γραμμή παραγωγής τροφίμων μπορεί να βιώσει μια αύξηση στην απαιτούμενη συνολική εργασία για να παράξει την ίδια ποσότητα εμπορευμάτων, δηλαδή τροφίμων. Αυτό μπορεί να συμβεί γιατί τώρα απαιτείται μια πολύ μεγαλύτερη ποσότητα μέσων παραγωγής και εργατικής δύναμης για τον έλεγχο και τον καθαρισμό των πρώτων υλών, έτσι ώστε να προκύψει η ίδια ποσότητα τροφίμων όπως και πριν. Με άλλα λόγια, η εργασία που χρησιμοποιείται εδώ είναι λιγότερο παραγωγική. Αυτή η μειωμένη παραγωγικότητα εξαιτίας της ρύπανσης εκφράζεται με τη μεγαλύτερη ποσότητα τόσο άμεσης όσο και ενσωματωμένης εργασίας που είναι απαραίτητες για την παραγωγή μιας μόνο μονάδας του εμπορεύματος. Αν οι κανονικές συνθήκες παραγωγής στον τομέα παραμένουν σταθερές, τότε ο καπιταλιστής πωλεί το προϊόν του στην ίδια αγοραία αξία (ή τιμή παραγωγής) όπως και πριν, και πραγματοποιεί λιγότερη υπεραξία απ ό,τι παράγεται δηλαδή το πραγματοποιηθέν ποσοστό κέρδους είναι μικρότερο από το κανονικό ποσοστό στον τομέα. Ομοίως, οι καπιταλιστές που παράγουν σε ένα περιβάλλον λιγότερο επιβαρυμένο από ρύπανση από εκείνο των κανονικών συνθηκών γνωρίζουν μια αυξημένη παραγωγικότητα. «Αυτή η μεγαλύτερη ατομική παραγωγική δύναμη της χρησιμοποιούμενης εργασίας μειώνει την αξία, αλλά και την τιμή κόστους, επομένως και την τιμή παραγωγής του εμπορεύματος» (Marx, Κεφάλαιο, τόμ. ΙΙΙ, σελ. 798). Σε αυτή την περίπτωση, το ατομικό κεφάλαιο κατέχει μια ατομική αξία (και επίσης μια ατομική τιμή παραγωγής) μικρότερη από την αγοραία αξία (γενική τιμή παραγωγής), που καταλήγει σε υπερκέρδη. Τα φυσικά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα για τα ατομικά βιομηχανικά κεφάλαια εκφράζονται ως υπερκέρδη ή μειωμένα κέρδη (δηλαδή πραγματοποιημένη υπεραξία) αντίστοιχα, υπολογιζόμενα σε σχέση με εκείνα που αντιστοιχούν στις κανονικές συνθήκες παραγωγής. Στο παράδειγμα του Marx που αναφέρθηκε παραπάνω, π.χ., τα εργοστάσια που λειτουργούν τις μηχανές τους με ενέργεια από υδατοπτώσεις έχουν μικρότερο κόστος παραγωγής (χρειάζεται μικρότερη ποσότητα εργασίας για την παραγωγή τους), αλλά πωλούν στην τιμή παραγωγής που καθορίζεται από τα εργοστάσια με ατμομηχανές, άρα έχουν υπερκέρδη. Αυτό το πρόσθετο κέρδος «είναι ίσο με το πλεόνασμα της γενικής τιμής παραγωγής του εμπορεύματος πάνω από την ατομική τιμή παραγωγής του. Τα δύο ρυθμίζοντα όρια αυτού του πλεονάσματος είναι, από τη μια μεριά, η ατομική τιμή κόστους και, από την άλλη μεριά, η γενική τιμή παραγωγής» (Marx, Κεφάλαιο, τόμ. ΙΙΙ, σελ.

8 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ / ). Πρέπει να παρατηρηθεί σε αυτό το σημείο ότι οι ιδιοκτήτες της γης μπορούν να ιδιοποιηθούν τα υπερκέρδη που βασίζονται στις διαφορές των φυσικών συνθηκών ως διαφορικές προσόδους, κεφαλαιοποιημένες στην τιμή της γης και των κτιρίων (οι πρόσοδοι θα εξεταστούν λεπτομερέστερα στην επόμενη ενότητα). Για να διατηρηθούν τα κεφάλαια στον τομέα μετά την πληρωμή προσόδου, πρέπει να πραγματοποιούν το μέσο ποσοστό κέρδους. Η αξία δεν είναι απαραίτητο να αλλάζει υπό την προϋπόθεση ότι οι κανονικές συνθήκες της βιομηχανικής παραγωγής, συμπεριλαμβανομένων των φυσικών συνθηκών, παραμένουν οι ίδιες. Το ίδιο ισχύει για τις τιμές παραγωγής αν, επιπρόσθετα, το μέσο ποσοστό κέρδους δεν αλλάζει. Ωστόσο, η χρήση, για παράδειγμα, λιγότερο ευνοϊκών φυσικών συνθηκών από τα κεφάλαια μπορεί να επικρατήσει σε έναν τομέα, έτσι ώστε να γίνουν μέρος των κανονικών συνθηκών παραγωγής και να ρυθμίζουν την αγοραία αξία. Με την καπιταλιστική ανάπτυξη, για παράδειγμα, οι περιβαλλοντικές εξωτερικότητες, με τη μορφή διάφορων τύπων ρύπανσης, μπορεί να αυξηθούν και να γίνουν μέρος των γενικών συνθηκών παραγωγής για έναν συγκεκριμένο τομέα, δηλαδή η ρύπανση γίνεται μέρος των κανονικών συνθηκών παραγωγής. Σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι αληθές ότι τα «εξωτερικά κόστη» δεν υπολογίζονται καθόλου στην αξία των εμπορευμάτων, όπως υποστηρίζει ο Devine (1993, σελ. 136). Η αξία και, με δεδομένο το μέσο ποσοστό κέρδους, οι τιμές παραγωγής των εμπορευμάτων στους βιομηχανικούς τομείς που πλήττονται από τη ρύπανση πρέπει να αυξηθούν. Αυτό συμβαίνει είτε γιατί λιγότερες αξίες χρήσης παράγονται στον ίδιο συνολικό χρόνο εργασίας (μειωμένη παραγωγικότητα) είτε γιατί η αξία του εμπορεύματος πρέπει να περικλείει το χρόνο εργασίας που πηγαίνει υπό κανονικές συνθήκες στον καθαρισμό των «περιβαλλοντικών ακαθαρσιών» που οι άλλοι παραγωγοί προκαλούν, ένα σημείο που διαφεύγει του Devine. Παρομοίως, όταν η ρύπανση γίνεται «κανονική» συνθήκη ζωής, «η εργασία που δαπανάται για την αντιμετώπιση των ιατρικών προβλημάτων που προκαλούνται από τη ρύπανση» περιλαμβάνεται στην αξία της εργατικής δύναμης, άλλο ένα σημείο που διαφεύγει από τον Devine. Μια γενικευμένη περιβαλλοντική υποβάθμιση δεν διαφεύγει της θεωρίας της αξίας: εμφανίζεται ως αύξηση στην αξία και την τιμή των βιομηχανικών εμπορευμάτων που επηρεάζονται από τη ρύπανση. Επιπλέον, αφού οι κανονικές συνθήκες παραγωγής έχουν αλλάξει, αλλάζει επίσης η δομή των περιβαλλοντικών πλεονεκτημάτων

9 262 / ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ για τα ατομικά κεφάλαια. Τα κόστη των περιβαλλοντικών εξωτερικών οικονομιών δεν χάνονται από το καπιταλιστικό σύστημα. Απλά μετατίθενται. Αυτή η μετάθεση έχει σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις για τους παράγοντες που πλήττονται από τη ρύπανση στον καπιταλισμό (θέμα που θα εξεταστεί στη συνέχεια). Ο Marx κατέληξε να τροποποιήσει την ανάλυσή του σχετικά με το σχηματισμό των αξιών και των τιμών στις περιπτώσεις των αγροτικών εμπορευμάτων και των εμπορευμάτων φυσικών πόρων (ας τα ονομάσουμε πρωτογενή εμπορεύματα). Υποστηρίζει ότι στη γεωργία «την αγοραία τιμή την καθορίζουν οι παραγωγοί που εργάζονται στο χειρότερο κομμάτι γης, δηλαδή κάτω από όρους δυσμενέστερους από τους μέσους όρους παραγωγής» (Κεφάλαιο, τόμ. ΙΙΙ, σελ. 840). Αυτό συμβαίνει επειδή στο συγκεκριμένο κοινωνικοϊστορικό πλαίσιο της καπιταλιστικής παραγωγής εδάφη φυσικών πόρων της ίδιας ποιότητας (κάνοντας αφαίρεση από την τοποθεσία) δεν μπορούν να τεθούν σε χρήση ώστε να παράσχουν τα αγαθά που είναι αναγκαία για την εκπλήρωση των κοινωνικών αναγκών. Όταν το κεφάλαιο εφαρμόζεται πιο εντατικά στην ίδια γη για να παράγει το απαραίτητο κοινωνικό προϊόν, είναι το κεφάλαιο που λειτουργεί με τη χειρότερη μέθοδο που υπάρχει, δηλαδή με τη χαμηλότερη παραγωγικότητα που προέρχεται από την αλληλεπίδραση της γονιμότητας και των επενδύσεων του χειρότερου εδάφους, εκείνο το οποίο είναι ρυθμιστικό (ό.π., σελ ). Ο Marx επίσης υποστηρίζει ότι δεν μπορεί ένα αυξανόμενο κεφάλαιο να εφαρμόζεται απεριόριστα στο ίδιο έδαφος επειδή οι καπιταλιστές αντιμετωπίζουν το εμπόδιο της ιδιοκτησίας της γης ένα εμπόδιο που θα αναπτυχθεί πλήρως στην ανάλυση της διαφορικής προσόδου παρακάτω. Με δεδομένη την ιδιοκτησία της γης, καθώς τα εδάφη καλύτερης ή ίδιας ποιότητας δεν μπορούν να αναπαραχθούν από καθαυτήν την καπιταλιστική παραγωγή, οι καπιταλιστές αντιμετωπίζουν τη σπανιότητα της γης, μια σπανιότητα, εντούτοις, που προσδιορίζεται κοινωνικά. Σε αυτή την περίπτωση, ο «νόμος της αγοραίας αξίας, στον οποίο υπάγονται τα προϊόντα της γεωργίας» καταλήγει, σύμφωνα με τον Marx, σε μια «πλαστή κοινωνική αξία» (ό.π., σελ. 820). Η αξία των πρωτογενών εμπορευμάτων δηλαδή ρυθμίζεται από τον συνολικό χρόνο εργασίας που είναι αναγκαίος για την παραγωγή του εμπορεύματος στις λιγότερο ευνοϊκές φυσικές συνθήκες. Εναλλακτικά, η αγοραία τιμή των πρωτογενών εμπορευμάτων καθορίζεται από την υψηλότερη ατομική τιμή παραγωγής, δηλαδή την τιμή στη χειρότερη γη που χρησιμοποιείται.

10 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ / 263 Τα ατομικά κεφάλαια που παράγουν κάτω από πιο ευνοϊκές φυσικές συνθήκες, σε σχέση με τις χειρότερες, έχουν μια υψηλότερη παραγωγικότητα και μια μικρότερη ατομική αξία από την αξία της αγοράς και έτσι πραγματοποιούν υπερκέρδη. Αυτά τα υπερκέρδη στη γεωργία και σε άλλους πρωτογενείς τομείς μπορεί να γίνουν αντικείμενο ιδιοποίησης ως διαφορικές πρόσοδοι (Marx, Κεφάλαιο, τόμ. III, σελ ). Αξίζει να σημειωθεί ότι αν η παραγωγή πρωτογενών εμπορευμάτων πρέπει να επεκταθεί σε εδάφη ή κοιτάσματα φυσικών πόρων χειρότερης ποιότητας, μειώνεται η παραγωγικότητα της εργασίας και ο αναγκαίος συνολικός χρόνος εργασίας για την παραγωγή μιας μονάδας του εμπορεύματος αυξάνεται, έτσι ώστε να αυξάνεται και η αξία των πρωτογενών εμπορευμάτων. Η μετακίνηση σε χειρότερη γη ή χειρότερα αποθέματα φυσικών πόρων σημαίνει επίσης, ceteris paribus, μια αύξηση στην τιμή παραγωγής, έτσι ώστε ο παραγωγός που είναι εγκατεστημένος στη χειρότερη γη να μπορεί να καλύψει το κόστος του και να πετυχαίνει το μέσο ποσοστό κέρδους. Η αυξημένη σπανιότητα φυσικών πόρων in situ (μιας συγκεκριμένης ποιότητας) καταγράφεται λοιπόν καθαρά στην αύξηση της αξίας και της τιμής παραγωγής των πρωτογενών εμπορευμάτων. Αυτό το επιχείρημα αντιμάχεται τον ισχυρισμό του Burkett ότι η καπιταλιστική αποτίμηση της ενέργειας και των πρώτων υλών σύμφωνα με τον κοινωνικά αναγκαίο χρόνο εργασίας παρακάμπτει τα ποσοτικά και ποιοτικά οικολογικά αποτελέσματα της ιδιοποίησης, χρήσης και τελικής διάθεσης των πρώτων υλών και της ενέργειας (1996, σελ ). Με βάση τον τροποποιημένο ορισμό του κοινωνικά αναγκαίου χρόνου εργασίας ως αυτού που αντιστοιχεί στη χειρότερη γη, η εξάντληση της ενέργειας και των πρώτων υλών αποτυπώνεται στις αυξήσεις των αξιών και των τιμών αυτών των εμπορευμάτων. Θα πρέπει ωστόσο να δοθεί έμφαση στο γεγονός ότι όποια γη αποτελεί τη χειρότερη σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή δεν καθορίζεται μόνο από τα φυσικά χαρακτηριστικά της, αλλά επίσης από τις διαθέσιμες τεχνολογίες παραγωγής, τις κοινωνικές ανάγκες, τον παράγοντα τοποθεσία και άλλα κοινωνικά καθοριστικά στοιχεία. Καθώς αυτά τα στοιχεία μεταβάλλονται σε ένα δυναμικό περιβάλλον, ούτε η καλύτερη ούτε η χειρότερη γη θα παραμείνουν οι ίδιες. Ο Marx στην πραγματικότητα εξετάζει την αντιφατική αλληλεπίδραση μεταξύ τοποθεσίας και γονιμότητας του εδάφους, τα αποτελέσματα της ανάπτυξης των φυσικών επιστημών και της αγρονομίας στη γονιμότητα, τη ρυθμιζόμενη πρόσβαση στα εδάφη μέσω παλιών ιστορικών και παραδοσιακών συνθη-

11 264 / ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ κών (εδάφη του στέμματος, εδάφη κοινής ιδιοκτησίας κ.λπ.), το μέγεθος του πληθυσμού, τις τυχαίες εποχιακές συνθήκες και τις γενικότερες συνθήκες της κεφαλαιαγοράς, καθώς και την επιχειρηματική κατάσταση σε μια χώρα (Κεφάλαιο, τόμ. III, σελ , ). Αλλαγές σε οποιονδήποτε απ αυτούς τους παράγοντες μπορεί να αλλάξουν τη δομή των φυσικών πλεονεκτημάτων για διαφορετικά εδάφη. Αν, για παράδειγμα, η ζήτηση υπολείπεται της προσφοράς, η παραγωγή δεν μπορεί να απορροφηθεί στις τρέχουσες τιμές αγοράς και οι τιμές πρέπει να μειωθούν για να εκκαθαρίσει η αγορά. Αν η ζήτηση παραμένει χαμηλότερη, όλες οι οριακές γαίες πρέπει να αποσυρθούν από τη χρήση και τότε εδάφη που θεωρούνταν στο παρελθόν καλύτερης ποιότητας γίνονται τώρα τα λιγότερο παραγωγικά και καθορίζουν την αξία του εμπορεύματος στην αγορά. Υπό αυτή την έννοια, μπορούμε να ισχυρισθούμε ότι στο επίπεδο της συγκεκριμένης ανάλυσης δεν υπάρχει «καμιά κατιούσα γραμμή» για τη μετακίνηση από τα καλύτερα στα χειρότερα εδάφη, όπως πράγματι υποστήριζε ο Marx. 2. Φυσικά πλεονεκτήματα και πρόσοδοι Οι διαφορές στην ποιότητα των κοιτασμάτων φυσικών πόρων που χρησιμοποιούνται από διάφορους καπιταλιστές στην παραγωγή καταλήγουν σε διαφορές στην παραγωγικότητα της εργασίας και έτσι σε διαφορές στο χρόνο εργασίας που απαιτείται για να παραχθεί ένα εμπόρευμα σε εδάφη διαφορετικής ποιότητας. Αυτή είναι η πηγή της διαφορικής προσόδου, η οποία συχνά εμφανίζεται ως «πρόσοδος στενότητας» στη νεορικαρντιανή και νεοκλασική βιβλιογραφία. Ο Marx έδειξε καθαρά ότι «η φυσική δύναμη δεν είναι η πηγή του πρόσθετου κέρδους, αλλά μόνο η φυσική του βάση και αυτό γιατί είναι η φυσική βάση της εξαιρετικά αυξημένης παραγωγικής δύναμης της εργασίας» (Κεφάλαιο, τόμ. ΙΙΙ, σελ. 804). Τα κεφάλαια με μεγαλύτερη παραγωγικότητα από αυτή του ρυθμιστικού κεφαλαίου απολαμβάνουν υπερκέρδη, τα οποία μπορούν να ιδιοποιηθούν οι κάτοχοι της γης ως προσόδους. Ο Marx ονόμασε τη διαφορική πρόσοδο που βασίζεται σε διαφορές στην ποιότητα της γης διαφορική πρόσοδο τύπου Ι (ΔΠ Ι). Επίσης συσχέτισε τη διαφορική πρόσοδο με τις διαφορές παραγωγικότητας που βασίζονται στις άνισες ποσότητες κεφαλαίου που εφαρμόζονται σε εδάφη της ίδιας ποιότητας και την ονόμασε διαφορική πρόσοδο τύπου

12 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ / 265 ΙΙ (ΔΠ ΙΙ). Ο Marx θεώρησε τις ΔΠ Ι και ΙΙ ως αλληλένδετες και από κοινού καθοριζόμενες. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο Marx προχώρησε στην ανάλυσή του για τη διαφορική πρόσοδο και των δύο ειδών ξεκινώντας από την υπόθεση ότι τα προϊόντα πωλούνται στις τιμές παραγωγής τους μια υπόθεση την οποία επίσης διατηρώ στην ακόλουθη ανάλυση (Kεφάλαιο, τόμ. III, σελ. 796). Ο Marx ανέπτυξε επίσης την έννοια της απόλυτης προσόδου, μια πληρωμή την οποία πρέπει να καταβάλλει ο ενεργός καπιταλιστής στην παραγωγή στον κάτοχο της γης για να αποκτήσει πρόσβαση ακόμα και στη γη χειρότερης ποιότητας (Kεφάλαιο, τόμ. III, σελ ). Η απόλυτη πρόσοδος αποδείχθηκε η πιο αμφιλεγόμενη έννοια προσόδου από τις τρεις (βλ., για παράδειγμα, Fine, 1986a, b, 1989 Ball, 1986). Ωστόσο, σε αυτό το κείμενο, λόγω χώρου, θα περιορίσω την εξέταση στις διαφορικές προσόδους, με στόχο να ερευνήσω αν μπορούν να απεικονίσουν τα οικολογικά προβλήματα και αν μπορούν να εγείρουν αντιδράσεις σε αυτά. Διαφορική πρόσοδος Ι. Τα ατομικά κεφάλαια μπορούν να ιδιοποιηθούν στη διαδικασία πραγματοποίησης περισσότερη υπεραξία απ ό,τι παράγουν, αν χρησιμοποιούν ποιοτικά καλύτερες φυσικές συνθήκες από τις ρυθμιστικές στον τομέα, όπως έχουμε ήδη αναλύσει. Ενώ διαφορές στις τεχνικές της βιομηχανίας που δημιουργούν διαφορές στην παραγωγικότητα και στα ποσοστά κέρδους διαβρώνονται από τον ανταγωνισμό μεταξύ των καπιταλιστών, τα φυσικά μειονεκτήματα δεν μπορούν να ξεπεραστούν εύκολα. Στην περίπτωση των πρωτογενών τομέων, για παράδειγμα, δεν υπάρχουν εδάφη ίδιας ποιότητας προς τα οποία θα μπορούσε να κινηθεί το κεφάλαιο. Ούτε μπορούν τα κεφάλαια να εγκαταλείψουν τα χειρότερα εδάφη στο βαθμό που οι κοινωνικές ανάγκες πρέπει να ικανοποιηθούν, στο βαθμό δηλαδή που πρέπει να διατηρηθεί ισορροπία μεταξύ της ζήτησης και της προσφοράς. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των τομέων θα διαμορφώσει ως εκ τούτου τιμές παραγωγής αρκετά υψηλές ώστε να παραχθεί η κοινωνικά αναγκαία ποσότητα πρωτογενών εμπορευμάτων σε μια δεδομένη στιγμή. «Η τιμή παραγωγής του πιο χειρότερου κομματιού γης, που δεν δίνει καμιά πρόσοδο, είναι πάντα η ρυθμίζουσα αγοραία τιμή» (Marx, Kεφάλαιο, τόμ. ΙΙΙ, σελ. 817). Αν η γη και άλλοι φυσικοί πόροι βρίσκονται υπό την ιδιοκτησία των γαιοκτημόνων, οι τελευταίοι θα είναι σε θέση να ιδιοποιηθούν ΔΠ Ι από τους καπιταλιστές-παραγωγούς στη βάση της δύναμής τους, να αποκλείσουν τους καπιταλιστές-παραγωγούς από τη χρήση της γης. «Πα-

13 266 / ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ ντού, όπου μπορούν να μονοπωληθούν φυσικές δυνάμεις, οι οποίες εξασφαλίζουν ένα πρόσθετο κέρδος στο βιομήχανο που τις χρησιμοποιεί, είτε πρόκειται για μια υδατόπτωση είτε για ένα πλούσιο μεταλλείο είτε για πλούσια σε ψάρια νερά είτε για ένα οικόπεδο σε καλή τοποθεσία, το πρόσωπο που, χάρη στον τίτλο ιδιοκτησίας που κατέχει για ένα μέρος της γήινης σφαίρας, αναγνωρίζεται ως ιδιοκτήτης αυτών των αντικειμένων της φύσης υφαρπάζει με τη μορφή της προσόδου από το ενεργό κεφάλαιο αυτό το πρόσθετο κέρδος» (Marx, Kεφάλαιο, τόμ. ΙΙΙ, σελ. 950). Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους καπιταλιστές για να αποκτήσουν πρόσβαση στους περισσότερο ευνοϊκούς φυσικούς πόρους και συνθήκες δίνει τη δυνατότητα στους γαιοκτήμονες να ιδιοποιηθούν, στο όριο, όλα τα υπερκέρδη ως γαιοπρόσοδο. Οι καπιταλιστές θα παραμείνουν στη συγκεκριμένη σφαίρα παραγωγής όσο απολαμβάνουν το κανονικό μέσο ποσοστό κέρδους. Τα κεφάλαια μπορεί να έχουν ελεύθερη πρόσβαση στις φυσικές συνθήκες. Σε αυτή την περίπτωση, η ελεύθερη πρόσβαση μπορεί να καταλήξει σε μια κατάσταση υψηλής ρύπανσης με αρνητικά αποτελέσματα για συγκεκριμένα ατομικά κεφάλαια. Ειδικά, τα κεφάλαια που ρυπαίνουν και που σφετερίζονται τη φύση «δωρεάν» ως αποδέκτη των απόβλητών τους εξωτερικεύουν το κόστος και απολαμβάνουν υπερκέρδη. Ωστόσο, αυτό επιτυγχάνεται σε βάρος των κεφαλαίων που υποφέρουν από τη ρύπανση και τα οποία μπορεί να υφίστανται μια μειωμένη παραγωγικότητα σε σχέση με αυτή των ρυθμιστικών κεφαλαίων στον τομέα (δηλαδή του κανονικού κεφαλαίου για τη βιομηχανία και του κεφαλαίου που επενδύεται στη χειρότερη γη για τους πρωτογενείς τομείς), και συνεπώς μια μείωση στα κέρδη τους. Η ρύπανση μπορεί να χειροτερεύσει τις φυσικές συνθήκες παραγωγής στη γεωργία, την αλιεία, τα δάση και επίσης στα ορυχεία. Αυτή η χειροτέρευση επηρεάζει την παραγωγικότητα της εργασίας των κεφαλαίων που πλήττονται από τη ρύπανση σε αυτούς τους τομείς. Αν οι περιβαλλοντικές συνθήκες παραμένουν αμετάβλητες στη χειρότερη γη, τα αποτελέσματα της ρύπανσης θα καταγραφούν ως αλλαγές στα υπερκέρδη (και στις προσόδους) για τα ενδοοριακά εδάφη. Όταν η περιβαλλοντική υποβάθμιση γενικεύεται, έτσι ώστε να γίνει μέρος των ρυθμιστικών συνθηκών παραγωγής σε έναν τομέα, μειώνει την παραγωγικότητα της εργασίας σε αυτό τον τομέα και αυξάνει το κόστος και την τιμή παραγωγής του παραγόμενου εμπορεύματος. Αν η περιβαλλοντική υποβάθμιση επηρεάζει, για παράδειγμα, την παραγω-

14 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ / 267 γικότητα του ρυθμιστικού κεφαλαίου στη γεωργία (δηλαδή, του κεφαλαίου που επενδύεται στη χειρότερη γη), η ρύπανση αυξάνει την τιμή παραγωγής των αγροτικών εμπορευμάτων. Οι αυξημένες τιμές εξαιτίας των λιγότερο ευνοϊκών φυσικών συνθηκών που επικρατούν σε έναν τομέα αυξάνουν με τη σειρά τους το κόστος παραγωγής και το προκαταβλημένο κεφάλαιο σε άλλους τομείς και τείνουν να μειώσουν την κερδοφορία τους, ceteris paribus. Συγκεκριμένα, η εντεινόμενη ρύπανση ως μέρος των ρυθμιστικών συνθηκών παραγωγής για πολλούς τομείς τείνει να αυξήσει την ποσότητα εργασίας που απαιτείται για να παραχθούν τα αναγκαία μέσα συντήρησης, μειώνοντας έτσι, ceteris paribus, το γενικό ποσοστό κέρδους, όπως έδειξε ο Marx σε μια παρόμοια περίπτωση (Kεφάλαιο, τόμ. III, σελ ). Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, όταν οι φυσικοί πόροι και οι φυσικές συνθήκες έχουν «μονοπωληθεί και απαλλοτριωθεί», οι γαιοκτήμονες ιδιοποιούνται τα υπερκέρδη που προκύπτουν από τα φυσικά πλεονεκτήματα των θέσεων παραγωγής στη βιομηχανία και στους πρωτογενείς τομείς ως ΔΠ Ι, και επίσης οι πρόσοδοι διαμορφώνουν την τιμή της γης και των κτιρίων. Το κράτος, όπως επίσης και άτομα, ομάδες ή επιχειρήσεις μπορούν να καταλάβουν τη θέση του γαιοκτήμονα έναντι των καπιταλιστών-παραγωγών. Μπορεί να θεσπιστεί ένας νόμος, για παράδειγμα, ο οποίος να ορίζει ότι συγκεκριμένοι φυσικοί πόροι και περιβαλλοντικές συνθήκες παραμένουν στην «κοινή ιδιοκτησία» όλων των πολιτών μιας χώρας και ότι η πρόσβαση σε αυτούς αφήνεται στην αρμοδιότητα του κράτους. Το κράτος έχει, σε αυτή την περίπτωση, τον έλεγχο της πρόσβασης στους φυσικούς πόρους και τις συνθήκες. Το κράτος μπορεί τότε να αποσπάσει ΔΠ Ι με τη μορφή των φόρων που επιβάλλονται στους χρήστες των φυσικών χώρων και φυσικών πόρων. Οι φόροι στις εκπομπές ρύπων, τους οποίους αποσπά το κράτος, μπορούν συνεπώς να αφαιρέσουν ένα μέρος του περιβαλλοντικού «πλεονεκτήματος» από τους καπιταλιστές που ρυπαίνουν το περιβάλλον. Το κράτος μπορεί επίσης να εκδώσει άδειες (άδειες ρύπανσης, άδειες αλιείας κ.ο.κ.) τις οποίες οι χρήστες πρέπει να αγοράσουν για να μπορούν να χρησιμοποιούν τον φυσικό πόρο. Η πρόσοδος τότε αποσπάται από το κράτος μέσω της τιμής των αδειών χρήσης του περιβάλλοντος και των φυσικών πόρων in situ. Η αναζήτηση ΔΠ Ι και η διανομή της έχει παίξει έναν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των αγορών πετρελαίου και ορυκτών σε παγκόσμια κλίμακα. Η πρόσβαση σε χαμηλού κόστους πετρέλαιο από τη Μέση

15 268 / ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Ανατολή, για παράδειγμα, ήταν ένας σημαντικός παράγοντας γα την ερμηνεία των μεγάλων κερδών των επτά μεγαλύτερων πολυεθνικών εταιρειών πετρελαίου. 5 Ως επακόλουθο, στη δεκαετία του 1960 και στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1970 οι «ανεξάρτητες» πετρελαϊκές εταιρείες εξαπέλυσαν δριμεία επίθεση εναντίον των μεγάλων εταιρειών ώστε να διασφαλίσουν την πρόσβαση σε αυτά τα χαμηλού κόστους αποθέματα πετρελαίου, προσφέροντας υψηλότερα δικαιώματα εκμετάλλευσης στους ιδιοκτήτες των πετρελαιοπηγών. Η σημασία αυτής της σύγκρουσης για την πρόσβαση στα καλύτερα αποθέματα πετρελαίου έτυχε σοβαρής προσοχής από πολλούς αναλυτές στη σχετική με την πετρελαιοβιομηχανία αρθρογραφία κατά τη διάρκεια της αναστάτωσης στην αγορά πετρελαίου στη δεκαετία του 1970 (Penrose, 1976 Vernon, 1976 Wilkins, 1976). Σε ένα δυναμικό περιβάλλον, ωστόσο, τεχνικές, οικονομικές και άλλες κοινωνικές διαδικασίες συνυπάρχουν με τις φυσικές διαδικασίες και συνθήκες σε μια μεταβαλλόμενη συνάρθρωση η οποία επηρεάζει την παραγωγικότητα της εργασίας και τα φυσικά της «όρια». Ο Marx ανέπτυξε την έννοια της ΔΠ ΙΙ για να ερμηνεύσει τα αποτελέσματα των αυξανόμενων ποσοτήτων κεφαλαίου στην παραγωγικότητα και την ιδιοποίηση προσόδου. Πρέπει να γίνει σαφές ότι δεν ασχολήθηκε ποτέ με τη ΔΠ ΙΙ ξεχωριστά από τη ΔΠ Ι. Έτσι ήταν σε θέση να δείξει πως η συσσώρευση η οποία ενσωματώνει την τεχνική μεταβολή άλλαξε τη δομή των σχετικών φυσικών πλεονεκτημάτων και αυτή των εγγείων προσόδων. Διαφορική πρόσοδος ΙΙ. Η χρήση άνισων ποσοτήτων κεφαλαίου σε εδάφη της ίδιας ποιότητας γεννά αυτό που ο Marx ονομάζει διαφορική πρόσοδο του δεύτερου τύπου (ΔΠ ΙΙ). Η εφαρμογή μεγαλύτερων ποσοτήτων κεφαλαίου σε γη της ίδιας ποιότητας αυξάνει την παραγωγικότητα της εργασίας μέσω της μηχανοποίησης, της εισαγωγής μεγάλης κλίμακας παραγωγής και της δημιουργίας αυξανόμενων αποδόσεων κλίμακας. Όταν το κεφάλαιο που χρησιμοποιεί μια ατομική επιχείρηση αυξάνει την παραγωγικότητα σε επίπεδο μεγαλύτερο από αυτή του κανονικού κεφαλαίου (συνδεδεμένο εδώ με τη χειρότερη γη) σε έναν τομέα πρωτογενών εμπορευμάτων, έχει ως αποτέλεσμα υπερκέρδη που τελικά καταλήγουν στον καπιταλιστή, αν είναι ο ίδιος ιδιοκτήτης της γης. 6 Στην εξόρυξη αργού πετρελαίου, για παράδειγμα, μια άλλη πηγή υπερκερδών για τις μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες βρίσκεται στο μεγάλο μέγεθος του επενδυμένου κεφαλαίου που οδηγεί σε οι-

Η σύγχρονη εργατική τάξη και το κίνημά της (2) Συντάχθηκε απο τον/την ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ Παρασκευή, 11 Σεπτέμβριος :57

Η σύγχρονη εργατική τάξη και το κίνημά της (2) Συντάχθηκε απο τον/την ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ Παρασκευή, 11 Σεπτέμβριος :57 Για την πληρέστερη κατανόηση της μεθοδολογίας, με την οποία γίνεται από το μαρξισμό ο διαχωρισμός της αστικής κοινωνίας στο σύνολό της σε τάξεις, είναι απαραίτητο να αναφέρουμε τον κλασικό ορισμό που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης Άξιες και τιμές παραγωγής: Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» του Γιώργου Σταμάτη 1. Εισαγωγή Σκοπός μας δεν είναι να δείξουμε απλώς, ότι μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου»

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία

Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία Εργασιακή Θεωρία της Αξίας του Μαρξ Σημειώσεις του Λευτέρη Τσουλφίδη Καθηγητή Τμήματος Οικονομικών Επιστημών Ο Νόμος της Αξίας του Μαρξ Ο καπιταλισμός ορίζεται ως το σύστημα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΥΠΑΝΑΠΤΥΞΗΣ : ανέπτυξε τη θεωρία περί «άνισης ανταλλαγής». Η θεωρία του αποτελεί μέρος μιας πιο λεπτομερούς ερμηνείας της μεταπολεμικής

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Η θέση της «κυκλοφορίας» στην αναπαραγωγή του οικονομικού συστήματος... Γιώργος Σταμάτης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Η θέση της «κυκλοφορίας» στην αναπαραγωγή του οικονομικού συστήματος... Γιώργος Σταμάτης Η θέση της "κυκλοφορίας" στην αναπαραγωγή του οικονομικού συστήματος και στην παραγωγή υπεραξίας και κέρδουςτου Γιώργου Σταμάτη Είναι ευρέως δεδομένη η άποψη, ότι, κατά τον Μαρξ, ο τομέας της «κυκλοφορίας»,

Διαβάστε περισσότερα

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN 3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HESHER-OHIN Υπάρχουν δύο συντελεστές παραγωγής, το κεφάλαιο και η εργασία τους οποίους χρησιμοποιεί η επιχείρηση για να παράγει προϊόν Y μέσω μιας συνάρτησης παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΟΡΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΑΓΟΡΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΑΓΟΡΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ Εισαγωγικά Στο μάθημα αυτό θα συζητήσουμε την σπουδαιότητα την οποία έχει ο πλήρης προσδιορισμός των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας στην αποτελεσματική κατανομή των πόρων Θα εξετάσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Οικονοµία. Βασικές έννοιες και ορισµοί. Η οικονοµική επιστήµη εξετάζει τη συµπεριφορά

Οικονοµία. Βασικές έννοιες και ορισµοί. Η οικονοµική επιστήµη εξετάζει τη συµπεριφορά Οικονοµία Βασικές έννοιες και ορισµοί Οικονοµική Η οικονοµική επιστήµη εξετάζει τη συµπεριφορά των ανθρώπινων όντων αναφορικά µε την παραγωγή, κατανοµή και κατανάλωση υλικών αγαθών και υπηρεσιών σε έναν

Διαβάστε περισσότερα

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές.

Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. 1 2 Η άσκηση αναπαράγεται ταυτόχρονα στον πίνακα ανάλογα με όσο έχουν γράψει και αναφέρουν οι φοιτητές. Στόχος: Να αποδείξουν οι φοιτητές από μόνοι τους πόσες πολλές έννοιες βρίσκονται στην τομή των δύο

Διαβάστε περισσότερα

Καθοδηγόντας την ανάπτυξη: αγορές εναντίον ελέγχων. Δύο διαφορετικά συστήματα καθοδήγησης της ανάπτυξης εκ μέρους της αγοράς:

Καθοδηγόντας την ανάπτυξη: αγορές εναντίον ελέγχων. Δύο διαφορετικά συστήματα καθοδήγησης της ανάπτυξης εκ μέρους της αγοράς: Καθοδηγόντας την ανάπτυξη: αγορές εναντίον ελέγχων Δύο διαφορετικά συστήματα καθοδήγησης της ανάπτυξης εκ μέρους της αγοράς: 1) Το πρώτο σύστημα είναι η καπιταλιστική οικονομία ή οικονομία της αγοράς:

Διαβάστε περισσότερα

Η θεωρία Weber Προσέγγιση του ελάχιστου κόστους

Η θεωρία Weber Προσέγγιση του ελάχιστου κόστους Η θεωρία Weber Προσέγγιση του ελάχιστου κόστους Ο θεμελιωτής της θεωρίας χωροθέτησης της βιομηχανίας ήταν ο Alfred Weber, την οποία αρχικά παρουσίασε ο μαθηματικός Laundhart (1885). Ο A. Weber (1868-1958)

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον προηγούμενο ορισμό οι εξωτερικές οικονομίες διακρίνονται σε :

Σύμφωνα με τον προηγούμενο ορισμό οι εξωτερικές οικονομίες διακρίνονται σε : Εξωτερικές Οικονομίες και Κοινωνική Ευημερία Ορισμός: Εξωτερικές Οικονομίες υπάρχουν στις περιπτώσεις εκείνες που οι δράσεις κάποιων οικονομικών μονάδων (ή υποκειμένων) επηρεάζουν, θετικά ή αρνητικά, την

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 1 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Στο παρόν είναι συγκεντρωµένες όλες σχεδόν οι ερωτήσεις κλειστού τύπου που

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ. Ενότητα 1. Ευτύχιος Σαρτζετάκης Τμήμα Οικονομικών Επιστημών

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ. Ενότητα 1. Ευτύχιος Σαρτζετάκης Τμήμα Οικονομικών Επιστημών ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ Ενότητα 1 Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Οι συνθήκες πραγματοποίησης της παραγωγής στην απλή αναπαραγωγή του κοινωνικού κεφαλαίου Παρασκευάς Παρασκευαΐδης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Οι συνθήκες πραγματοποίησης της παραγωγής στην απλή αναπαραγωγή του κοινωνικού κεφαλαίου Παρασκευάς Παρασκευαΐδης του Π, Παρασκευαίδη 1 1. Εισαγωγή Είναι γνωστό ότι στη μελέτη της θεωρίας της αναπαραγωγής που διατύπωσε ο Marx, η βαρύτητα έχει δοθεί στην «αξιοποίηση» τόσο θεωρητικά όσο και εμπειρικά της διευρυμένης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΟΘ : ΘΕΜΑΤΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2013

ΑΟΘ : ΘΕΜΑΤΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2013 12 ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΑΟΘ : ΘΕΜΑΤΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2013 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο (µε 2ο, 3ο και 4ο) ΗΜΕΡΗΣΙΑ 9/2000 ΗΜΕΡΗΣΙΑ 6/2000 ΕΣΜΕΣ 2000 ΕΣΜΕΣ 1998 28. ίνονται οι συναρτήσεις ζήτησης και προσφοράς

Διαβάστε περισσότερα

13/1/2010. Οικονομική της Τεχνολογίας. Ερωτήματα προς συζήτηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

13/1/2010. Οικονομική της Τεχνολογίας. Ερωτήματα προς συζήτηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Τμήμα Μηχανικών Οικονομίας και Διοίκησης Οικονομική της Τεχνολογίας Διάλεξη 6 η: Οικονομική Θεωρία και το Ζήτημα της Τεχνολογικής Αλλαγής: & II 1 Ερωτήματα

Διαβάστε περισσότερα

Εξετάσεις Θεωρίας και Πολιτικής Διεθνούς Εμπορίου Ιούλιος 2007. Όνομα: Επώνυμο: Επιθυμώ να μην περάσω το μάθημα εάν η βαθμολογία μου είναι του

Εξετάσεις Θεωρίας και Πολιτικής Διεθνούς Εμπορίου Ιούλιος 2007. Όνομα: Επώνυμο: Επιθυμώ να μην περάσω το μάθημα εάν η βαθμολογία μου είναι του Εξετάσεις Θεωρίας και Πολιτικής Διεθνούς Εμπορίου Ιούλιος 2007 Α Όνομα: Επώνυμο: Αριθμός Μητρώου: Έτος: Επιθυμώ να μην περάσω το μάθημα εάν η βαθμολογία μου είναι του 1. Η χώρα Α έχει 10.000 μονάδες εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΥΧΙΕΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ. (Συνέχεια)

ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΥΧΙΕΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ. (Συνέχεια) ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΥΧΙΕΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ (Συνέχεια) Πηγές αποτυχίας των αγορών Δημόσια αγαθά Είναι τα αγαθά των οποίων η χρήση δεν μπορεί να αποκλειστεί και ως εκ τούτου είναι ελευθέρα για

Διαβάστε περισσότερα

Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος. Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson

Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος. Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson Διεθνές Εμπόριο και Διανομή του Εισοδήματος Υπάρχουν δύο βασικοί λόγοι για τους οποίους το διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνικοοικονομική Αξιολόγηση Επενδύσεων Διάλεξη 5 η. Αποτίμηση Στοιχείων Κόστους και Οφέλους

Κοινωνικοοικονομική Αξιολόγηση Επενδύσεων Διάλεξη 5 η. Αποτίμηση Στοιχείων Κόστους και Οφέλους Κοινωνικοοικονομική Αξιολόγηση Επενδύσεων Διάλεξη 5 η Αποτίμηση Στοιχείων Κόστους και Οφέλους Ζητήματα που θα εξεταστούν: Ποια θεωρούνται στοιχεία κόστους και ποια οφέλους στην αξιολόγηση ενός έργου ή

Διαβάστε περισσότερα

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ 1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ Το διάγραμμα κυκλικής ροής της οικονομίας (κεφ. 3, σελ. 100 Mankiw) Εισόδημα Υ Ιδιωτική αποταμίευση S Αγορά συντελεστών Αγορά χρήματος Πληρωμές συντελεστών

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός

Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός 1 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΥΚΩΝ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ : Τρασανίδης Γεώργιος, διπλ. Ηλεκ/γος Μηχανικός Μsc ΠΕ12 05 Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός Στόχος της Τεχνολογίας στην Γ Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Εξετάσεις Η επιβολή από το κράτος κατώτατης τιμής στα αγροτικά προϊόντα έχει ως σκοπό την προστασία του εισοδήματος των αγροτών.

Εξετάσεις Η επιβολή από το κράτος κατώτατης τιμής στα αγροτικά προϊόντα έχει ως σκοπό την προστασία του εισοδήματος των αγροτών. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: Ο ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΤΙΜΩΝ Να σημειώσετε με Σ (σωστό) ή Λ (λάθος) στο τέλος των προτάσεων: 1. Η επιβολή από το κράτος ανώτατης τιμής σε ένα προϊόν δημιουργεί συνήθως «μαύρη αγορά». Εξετάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ημερομηνία: Σεπτέμβριος 8, 2016

Ημερομηνία: Σεπτέμβριος 8, 2016 1) «Η ελληνική οικονομία είναι κατά βάση αγροτική». Όπως άλλωστε προκύπτει από τη συμμετοχή του προϊόντος του αγροτικού τομέα της χώρας μας στη διαμόρφωση του ΑΕΠ που ανέρχεται σε A. 25% B. 33% C. 10%

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΥΧΙΕΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ

ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΥΧΙΕΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΥΧΙΕΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ Κριτήρια λήψης αποφάσεων ΙΙ. Δυναμική αποτελεσματικότητα Στην περίπτωση που θέλουμε να πάρουμε αποφάσεις διαχρονικής κατανομής περιορισμένων πόρων,

Διαβάστε περισσότερα

Περιφερειακή ανάπτυξη- Περιφερειακές ανισότητες. Εισαγωγικές έννοιες. Συσσώρευση Κεφαλαίου, Χωρικός Καταμερισμός Εργασίας

Περιφερειακή ανάπτυξη- Περιφερειακές ανισότητες. Εισαγωγικές έννοιες. Συσσώρευση Κεφαλαίου, Χωρικός Καταμερισμός Εργασίας Περιφερειακή ανάπτυξη- Περιφερειακές ανισότητες. Εισαγωγικές έννοιες. Συσσώρευση Κεφαλαίου, Χωρικός Καταμερισμός Εργασίας «Χωρικές, Οικονομικές, Κοινωνικές και Περιβαλλοντικές Διαστάσεις της Ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΗΡΩΣΗ ΘΕΣΕΩΝ ΗΜΟΣΙΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΤΟΥ ΗΜΟΣΙΟΥ TOMEΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΠΕ ΕΞΕΤΑΣΗ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: «OIKONOMIKH»

ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΗΡΩΣΗ ΘΕΣΕΩΝ ΗΜΟΣΙΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΤΟΥ ΗΜΟΣΙΟΥ TOMEΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΠΕ ΕΞΕΤΑΣΗ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: «OIKONOMIKH» ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΗΡΩΣΗ ΘΕΣΕΩΝ ΗΜΟΣΙΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΤΟΥ ΗΜΟΣΙΟΥ TOMEΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΠΕ ΕΞΕΤΑΣΗ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: «OIKONOMIKH»

Διαβάστε περισσότερα

Τα μέσα της εμπορικής πολιτικής

Τα μέσα της εμπορικής πολιτικής Τα μέσα της εμπορικής πολιτικής Περίγραµµα Ανάλυση µερικής ισορροπίας των δασµών: προσφορά, ζήτηση και εµπόριο σ ένα µεµονωµένο κλάδο Κόστος και όφελος των δασµών Επιδοτήσεις εξαγωγών Ποσοστώσεις στις

Διαβάστε περισσότερα

(γ) Τις μορφές στρατηγικής αλληλεπίδρασης που αναπτύσσονται

(γ) Τις μορφές στρατηγικής αλληλεπίδρασης που αναπτύσσονται Βασικές Έννοιες Οικονομικών των Επιχειρήσεων - Τα οικονομικά των επιχειρήσεων μελετούν: (α) Τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνουν τις αποφάσεις τους οι επιχειρήσεις. (β) Τις μορφές στρατηγικής αλληλεπίδρασης

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΣΤΑΔΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ. ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ : ανέπτυξε ένα πρότυπο σύμφωνα με το οποίο διέκρινε 5 στάδια οικονομικής ανάπτυξης, από τα οποία υποστήριξε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 23

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 23 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Πρόλογος...21 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 23 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγικές Έννοιες... 25 1.1 Η Οικονομική Επιστήμη και οι Σχολές Οικονομικής

Διαβάστε περισσότερα

3. ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ

3. ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ 3. ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ Συστήματα ιδιοκτησίας Οι ανεπάρκειες της ιδιωτικής ιδιοκτησίας Η απουσία δικαιωμάτων ιδιοκτησίας Ατομική συμπεριφορά και κοινωνικό όφελος Η αξία της πληροφόρησης Το ενοίκιο σπανιότητας

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική Οικονομία Ενότητα

Πολιτική Οικονομία Ενότητα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 04: Παραγωγή και αγορά Πολυξένη Ράγκου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Θεσμικοί Στόχοι. Λειτουργικοί Στόχοι 16/3/2014 ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΣΤΟΧΟΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

Θεσμικοί Στόχοι. Λειτουργικοί Στόχοι 16/3/2014 ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΣΤΟΧΟΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Σ Τ Ο Χ Ο Σ γενικός ορισμός Κεφάλαιο 1 ο Επιχειρήσεις και Οργανισμοί Παράγραφος 1.5 Η αποτελεσματικότητα των επιχειρήσεων 1.5.1 Οι στόχοι των επιχειρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη ΕΣΔΔΑ με ασκήσεις πολλαπλής επιλογής 1. Στην Οικονομική επιστήμη ως οικονομικό πρόβλημα χαρακτηρίζουμε:

Επανάληψη ΕΣΔΔΑ με ασκήσεις πολλαπλής επιλογής 1. Στην Οικονομική επιστήμη ως οικονομικό πρόβλημα χαρακτηρίζουμε: 3 Επανάληψη ΕΣΔΔΑ με ασκήσεις πολλαπλής επιλογής 1. Στην Οικονομική επιστήμη ως οικονομικό πρόβλημα χαρακτηρίζουμε: α) Την έλλειψη χρημάτων που αντιμετωπίζει μια οικονομία β) Την έλλειψη χρημάτων που αντιμετωπίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2015

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2015 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2015 1 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2015 ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Στο παρόν είναι συγκεντρωµένες όλες σχεδόν οι ερωτήσεις κλειστού τύπου που

Διαβάστε περισσότερα

Η Διαχρονική Προσέγγιση στο Ισοζύγιο Πληρωμών

Η Διαχρονική Προσέγγιση στο Ισοζύγιο Πληρωμών Η Διαχρονική Προσέγγιση στο Ισοζύγιο Πληρωμών Καθ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών 1 Η Διαχρονική Προσέγγιση Η διαχρονική προσέγγιση έχει ως σημείο εκκίνησης τις τεχνολογικές και αγοραίες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ 2 Ενότητα #7: Μονοπώλιο (II)

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ 2 Ενότητα #7: Μονοπώλιο (II) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ 2 Ενότητα #7: Μονοπώλιο (II) Διδάσκων: Μανασάκης Κωνσταντίνος ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Τα κείμενα και τα διαγράμματα της παρουσίασης έχουν ληφθεί

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος των δημοσίων επιχειρήσεων είναι η άριστη κατανομή των παραγωγικών πόρων που σκοπό έχει το παραγόμενο προϊόν να προσφέρεται σε προσιτή τιμή και σε επαρκή ποσότητα λαμβανομένου υπόψη του κόστους παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 Ε_3.Αλ3Ε(ε) ΤΑΞΗ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ / ΕΠΙΛΟΓΗΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 4 Μαΐου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΗ Α1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Ι

ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Ι ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Ι Ενότητα 3: Εργαλεία Κανονιστικής Ανάλυσης Κουτεντάκης Φραγκίσκος Γαληνού Αργυρώ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ TΩN ΤΙΜΩΝ

Ο ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ TΩN ΤΙΜΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜ Ο ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ TΩN ΤΙΜΩΝ 1. Έννοια και λειτουργία της αγοράς Σε μια πρωτόγονη οικονομία, όπως του Ροβινσώνα Κρούσου, όπου δεν υπάρχει καταμερισμός της εργασίας ο άνθρωπος παράγει μόνος του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΑ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΑ 1. Στην περίπτωση των εξωτερικών επιβαρύνσεων στην παραγωγή, η επιβολή ενός φόρου ανά µονάδα προϊόντος ίσου µε το µέγεθος της οριακής εξωτερικής επιβάρυνσης µπορεί να οδηγήσει:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΜΟΡΦΕΣ ΑΓΟΡΑΣ. 1. Τι πρέπει να κατανοήσει ο μαθητής

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΜΟΡΦΕΣ ΑΓΟΡΑΣ. 1. Τι πρέπει να κατανοήσει ο μαθητής ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΜΟΡΦΕΣ ΑΓΟΡΑΣ 1. Τι πρέπει να κατανοήσει ο μαθητής Στο κεφάλαιο αυτό εξετάζονται τέσσερις βασικές μορφές οργάνωσης της αγοράς: ο πλήρης ανταγωνισμός, το μονοπώλιο, το ολιγοπώλιο και ο μονοπωλιακός

Διαβάστε περισσότερα

2. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ

2. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ 2. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ Περιβαλλοντικές πολιτικές Μηχανισμόςό Ταξινόμηση Οικονομικά εργαλεία Τιμολογιακές πολιτικές Φόροι Εμπορεύσιμα δικαιώματα Πλεονεκτήματα - μειονεκτήματα 1 Οι εξωτερικές οικονομίες

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας 3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας Η νεοκλασική θεωρία της προσφοράς εργασίας που αναπτύξαμε προηγουμένως υποστηρίζει ότι οι επιλογές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΟ 33 ΤΟΜΟΣ Α «ΜΚΤ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ΔΕΟ 33 ΤΟΜΟΣ Α «ΜΚΤ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΔΕΟ 33 ΤΟΜΟΣ Α «ΜΚΤ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΚΑΔ. ΕΤΟΣ 2013-2014 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΤΟΥΣ. ΟΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Ορισμοί Υπηρεσιών. Κάθε δραστηριότητα ή ωφέλεια που κάποιος μπορεί να δώσει

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο. Ορισμοί κόστους, βασικές αρχές και κατηγοριοποιήσεις

Κεφάλαιο. Ορισμοί κόστους, βασικές αρχές και κατηγοριοποιήσεις Κεφάλαιο 2 Ορισμοί κόστους, βασικές αρχές και κατηγοριοποιήσεις Συγκρίνοντας τις βιομηχανικές με τις εμπορικές δραστηριότητες 2-2 Οι έμποροι... Αγοράζουν έτοιμα προϊόντα Πωλούν έτοιμα προϊόντα Οι βιομήχανοι...

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑ Α Α. Το οριακό κόστος είναι ο λόγος της µεταβολής του µέσου συνολικού κόστους προς τη µεταβολή του προϊόντος. Μονάδες 3

ΟΜΑ Α Α. Το οριακό κόστος είναι ο λόγος της µεταβολής του µέσου συνολικού κόστους προς τη µεταβολή του προϊόντος. Μονάδες 3 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 7 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικά για Νομικούς Μέρος 1ο Οι δυνάμεις της προσφοράς και της ζήτησης

Οικονομικά για Νομικούς Μέρος 1ο Οι δυνάμεις της προσφοράς και της ζήτησης Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Τμήμα Τραπεζικής και Χρηματοοικονομικής Διοικητικής Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Χρηματοοικονομική Ανάλυση για Στελέχη» Οικονομικά για Νομικούς Μέρος 1ο Οι δυνάμεις της προσφοράς και

Διαβάστε περισσότερα

Θεόδωρος Μαριόλης Τ.Δ.Δ., Πάντειο Πανεπιστήμιο Ι.Κ.Ε. Δημήτρης Μπάτσης

Θεόδωρος Μαριόλης Τ.Δ.Δ., Πάντειο Πανεπιστήμιο Ι.Κ.Ε. Δημήτρης Μπάτσης Θεόδωρος Μαριόλης Τ.Δ.Δ., Πάντειο Πανεπιστήμιο Ι.Κ.Ε. Δημήτρης Μπάτσης Ηθικά Νικομάχεια, Βιβλίο Ε Δύο Προτάσεις του Αριστοτέλη Δύο Προβλήματα Πρόταση 1 «Αμοιβαιότητα/Ανταπόδοση θα υπάρξει [η ανταλλαγή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (2009) ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (2009) ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (009) ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΟΜΑΔΑ Α Α.1. Σωστό. Α.. Λάθος. Ο πληθωρισμός πλήττει όλα τα άτομα που το χρηματικό τους εισόδημα είναι σταθερό ή αυξάνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑ ΠΡΙΝ ΤΙΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ

ΔΕΙΓΜΑ ΠΡΙΝ ΤΙΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ Πρόλογος Ευχαριστίες Βιογραφικά συγγραφέων ΜΕΡΟΣ 1 Εισαγωγή 1 Η οικονομική επιστήμη και η οικονομία 1.1 Πώς αντιμετωπίζουν οι οικονομολόγοι τις επιλογές 1.2 Τα οικονομικά ζητήματα 1.3 Σπανιότητα και ανταγωνιστική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ / ΕΠΙΛΟΓΗΣ Α1. α. Λάθος β. Σωστό γ. Σωστό δ. Λάθος ε. Σωστό Α2. δ Α3. β Ηµεροµηνία: Κυριακή 4 Μαΐου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΟΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομική Κοινωνιολογία

Οικονομική Κοινωνιολογία Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Οικονομικής Επιστήμης Εαρινό Εξάμηνο 2016-17 Οικονομική Κοινωνιολογία Διδάσκων: Δημήτρης Λάλλας Μαρξική Οικονομική Κοινωνιολογία: Ο καπιταλισμός στη σκέψη του Καρλ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας

Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας Μάθημα 2 1 Εισαγωγή Χαρακτηριστικά στοιχεία της επιχείρησης ως οργανισμού Συστατικά μέρη και το περιβάλλον της επιχείρησης Διάφορες μορφές επιχειρήσεων που λειτουργούν

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΕΙΑ: ΝΙΚΟΑΟ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΟΓΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΗ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΤΩΝ 1 Κεφάλαιο 1 ο Επιχειρήσεις και Οργανισμοί Ομάδα Α Ερωτήσεις ωστού άθους Α1) Η έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ηµόσια Οικονοµική Βασίλης Ράπανος, Γεωργία Καπλάνογλου µόνο Τµήµα Ι.

ηµόσια Οικονοµική Βασίλης Ράπανος, Γεωργία Καπλάνογλου µόνο Τµήµα Ι. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδηµαϊκό έτος 2013-2014 Τµήµα Οικονοµικών Επιστηµών Εξεταστική περίοδος Απριλίου Εξέταση στο µάθηµα: ηµόσια Οικονοµική ιδασκαλία: Βασίλης Ράπανος, Γεωργία Καπλάνογλου Η εξέταση αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Dani Rodrik, Economics Rules why economics works, when it fails, and how to tell the difference, Oxford University Press, U.K.

Dani Rodrik, Economics Rules why economics works, when it fails, and how to tell the difference, Oxford University Press, U.K. Η Θεωρία της Αξίας και της διανομής της 1 Πώς εξηγείται ο καθορισμός των τιμών των διαφόρων αγαθών και υπηρεσιών σε μια οικονομία; Ομοίως, τι καθορίζει την αξία; Αυτό, είναι ίσως ένα από τα θεμελιώδη ερωτήματα

Διαβάστε περισσότερα

Ανεργία και Τριβές στην Αγορά Εργασίας. Καθ. Γιώργος Αλογοσκούφης

Ανεργία και Τριβές στην Αγορά Εργασίας. Καθ. Γιώργος Αλογοσκούφης Ανεργία και Τριβές στην Αγορά Εργασίας Καθ. Γιώργος Αλογοσκούφης Καθηγητής Γιώργος Αλογοσκούφης, Δυναμική Μακροοικονομική, 2014 Ανεργία και Ανταγωνιστική Αγορά Εργασίας Σε μία πλήρως ανταγωνιστική αγορά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗΣ ΑΚΙΝΗΤΩΝ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗΣ ΑΚΙΝΗΤΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗΣ ΑΚΙΝΗΤΩΝ Η επιλογή της κατάλληλης εκτιμητικής μεθόδου ακινήτων αποτελεί μία «λεπτή» διαδικασία που εξαρτάται κυρίως από τη φύση και τις προοπτικές του κάθε ακινήτου.

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ο βασικός παράγων που συμβάλλει στη μεταβολή του πληθυσμού μιας πόλης είναι η αύξηση ή μείωση αντίστοιχα της απασχόλησης, κάτι που είναι αποτέλεσμα μεταβολής της επιχειρηματικής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο Η ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΤΙΜΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο Η ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΤΙΜΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο Η ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΤΙΜΕΣ Παράγραφος 3.1 Η ανταλλαγή και η ανταλλακτική αξία Ανθρώπινη Δημιουργία Χαρακτηριστικά Εμπορεύματος Ανταλλακτική Αξία: η σχέση με την οποία ανταλλάσσουμε

Διαβάστε περισσότερα

James Tobin, National Economic Policy

James Tobin, National Economic Policy ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: ΘΑΝΑΣΗΣ ΚΑΖΑΝΑΣ Ο σκοπός της οικονομίας είναι η παραγωγή αγαθών ή υπηρεσιών, σήμερα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Ο ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΤΙΜΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Ο ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΤΙΜΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Ο ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΤΙΜΩΝ 1. Τι πρέπει να κατανοήσει ο μαθητής Στον προσδιορισμό των τιμών οι συναρτήσεις ζήτησης και προσφοράς (και οι αντίστοιχες καμπύλες) εκφράζουν τις δυνάμεις της

Διαβάστε περισσότερα

Η βιώσιμη ανάπτυξη έχει πυροδοτήσει αρκετές διαφωνίες ως προς την έννοια, τη χρησιμότητα αλλά και τη σκοπιμότητά της τα τελευταία χρόνια.

Η βιώσιμη ανάπτυξη έχει πυροδοτήσει αρκετές διαφωνίες ως προς την έννοια, τη χρησιμότητα αλλά και τη σκοπιμότητά της τα τελευταία χρόνια. Ν. Χατζηαργυρίου: «Έξυπνη προσαρμογή ή θάνατος;» Κυρίες και κύριοι καλημέρα σας. Θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον Economist για το σημερινό Συνέδριο που έχει ως επίκεντρο ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ

Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ 1. Εισαγωγή Όπως έχουμε τονίσει, η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο προσδιορίζεται η τιμή ενός αγαθού απαιτεί κατανόηση των δύο δυνάμεων της αγοράς, δηλαδή της ζήτησης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑ.Λ (ΟΜΑ Α Β ) 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΗ

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑ.Λ (ΟΜΑ Α Β ) 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΗ ΘΕΜΑ Α ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑ.Λ (ΟΜΑ Α Β ) 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΗ Α1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας στο τετράδιό σας,

Διαβάστε περισσότερα

Α.4 Η καμπύλη ζήτησης με ελαστικότητα ζήτησης ίση με το μηδέν σε όλα τα σημεία της είναι ευθεία παράλληλη προς τον άξονα των ποσοτήτων.

Α.4 Η καμπύλη ζήτησης με ελαστικότητα ζήτησης ίση με το μηδέν σε όλα τα σημεία της είναι ευθεία παράλληλη προς τον άξονα των ποσοτήτων. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 3 ΙΟΥΝΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΉ ΠΑΙΔΕΙΑ. Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος

ΠΟΛΙΤΙΚΉ ΠΑΙΔΕΙΑ. Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος 1 ΠΟΛΙΤΙΚΉ ΠΑΙΔΕΙΑ Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 Ο ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ 10.4 Κοινωνική ευθύνη των επιχειρήσεων 10.4 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1/15 Κοινωνία Επιχείρηση

Διαβάστε περισσότερα

Κοστολόγηση κατά προϊόν ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΚΟΣΤΟΥΣ Ι

Κοστολόγηση κατά προϊόν ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΚΟΣΤΟΥΣ Ι ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΚΟΣΤΟΥΣ Ι Εισαγωγή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχουμε αναφέρει ότι η κοστολόγηση προϊόντος είναι η διαδικασία υπολογισμού και διανομής του κόστους παραγωγής στα παραγόμενα αγαθά Η κατανόηση της διαδικασίας αυτής

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλευτική Οικονομία

Μεταλλευτική Οικονομία Μεταλλευτική Οικονομία Ενότητα 3: Προσφορά μεταλλευτικών προϊόντων Δ. Καλιαμπάκος - Δ. Δαμίγος Άδεια Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Α.1. Κάθε οικονομία παράγει πάντοτε τους συνδυασμούς των προϊόντων που βρίσκονται πάνω στην καμπύλη των παραγωγικών της δυνατοτήτων.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Α.1. Κάθε οικονομία παράγει πάντοτε τους συνδυασμούς των προϊόντων που βρίσκονται πάνω στην καμπύλη των παραγωγικών της δυνατοτήτων. ΟΜΑΔΑ Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Στις παρακάτω προτάσεις, από Α.1 μέχρι και Α.5 να γράψετε τον αριθμό της καθεμιάς και δίπλα του την ένδειξη: Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή ή Λάθος, αν η πρόταση είναι λανθασμένη. Α.1.

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρότυπο Υπόδειγμα του Διεθνούς Εμπορίου 5-1

Το Πρότυπο Υπόδειγμα του Διεθνούς Εμπορίου 5-1 Το Πρότυπο Υπόδειγμα του Διεθνούς Εμπορίου 5-1 Επισκόπηση Μετρώντας την αξία της παραγωγής και της κατανάλωσης Ευημερία και όροι εμπορίου Επιδράσεις της οικονομικής ανάπτυξης Επιδράσεις διεθνών μεταβιβάσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ. Υπεύθυνος μαθήματος Καθηγητής Μιχαήλ Ζουμπουλάκης

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ. Υπεύθυνος μαθήματος Καθηγητής Μιχαήλ Ζουμπουλάκης 1 ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Υπεύθυνος μαθήματος Καθηγητής Μιχαήλ Ζουμπουλάκης Μικροοικονομική ανάλυση 2 Η μέθοδος της «αφαίρεσης» και η μελέτη της οικονομικής συμπεριφοράς Τα άτομα ενεργούν σκόπιμα επιδιώκοντας

Διαβάστε περισσότερα

Μονοψωνιακή Ισορροπία

Μονοψωνιακή Ισορροπία Μονοψωνιακή Ισορροπία - Αν η αγορά εργασίας είναι πλήρως ανταγωνιστική, τότε η ατομική επιχείρηση θεωρεί δεδομένο το μισθό και, επομένως, αντιμετωπίζει μια πλήρως ελαστική (οριζόντια) καμπύλη προσφοράς

Διαβάστε περισσότερα

Α) ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ

Α) ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΛΙΤΟΤΗΤΑΣ Μελέτη του ΔΝΤ για 17 χώρες του ΟΑΣΑ επισημαίνει ότι για κάθε ποσοστιαία μονάδα αύξησης του πρωτογενούς πλεονάσματος, το ΑΕΠ μειώνεται κατά 2 ποσοστιαίες μονάδες και

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Tο πρότυπο υπόδειγμα του διεθνούς εμπορίου

Κεφάλαιο 5. Tο πρότυπο υπόδειγμα του διεθνούς εμπορίου Κεφάλαιο 5 Tο πρότυπο υπόδειγμα του διεθνούς εμπορίου Περίγραμμα Μετρώντας τις αξίες της παραγωγής και της κατανάλωσης Ευημερία και όροι εμπορίου Αποτελέσματα της οικονομικής μεγέθυνσης Αποτελέσματα των

Διαβάστε περισσότερα

Η αρχική γραμμή του εισοδηματικού περιορισμού είναι: Η νέα γραμμή του εισοδηματικού περιορισμού είναι: wt + V w

Η αρχική γραμμή του εισοδηματικού περιορισμού είναι: Η νέα γραμμή του εισοδηματικού περιορισμού είναι: wt + V w Επιπτώσεις μιας Μεταβολής του Εισοδήματος (V) που δεν προέρχεται από Εργασία - Κανονικά και Κατώτερα Αγαθά (i) Αν η ζήτηση ενός αγαθού αυξάνεται καθώς αυξάνεται το εισόδημα του ατόμου, τότε το αγαθό ονομάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Βελτιστοποιώντας τις λειτουργίες εξόρυξης

Βελτιστοποιώντας τις λειτουργίες εξόρυξης Βελτιστοποιώντας τις λειτουργίες εξόρυξης Η ενοποίηση λογισμικών στις επιχειρήσεις εξόρυξης αποτελεί το κλειδί για την αυξημένη παραγωγικότητα Ενώ ο τομέας των φυσικών πόρων συνεχίζει να αναπτύσσεται,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΤΙΜΕΣ

Η ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΤΙΜΕΣ Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Π Ε Μ Π Τ Ο Η ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΤΙΜΕΣ Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ό Μ Ε Ν Α 5.1 Η Ανταλλαγή και η Ανταλλακτική Αξία 68 5.2 Είδη Ανταλλαγών 69 5.3 Χρήμα και Τιμές 70 5.4 Η Διαμόρφωση της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β )

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) ΘΕΜΑ Α ΕΥΤΕΡΑ 31 ΜΑΪΟΥ 2010 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ Διάλεξη 2α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΗΣ ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ Διάλεξη 2α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΗΣ ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ Διάλεξη 2α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΗΣ ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΗΣ ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ (welfare economics): Ο κλάδος της οικονομικής επιστήμης που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες Μυρτώ - Σμαρώ Γιαλαμά Α.Μ.: 1207 Μ 075 Διεθνής Πολιτική Οικονομία Μάθημα: Γεωπολιτική των Κεφαλαιαγορών Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες 1. Τι είναι η παγκόσμια αγορά συναλλάγματος;

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών. Οικονομικά της Εκπαιδευσης. Ακαδημαικό έτος 2013-2014. Διδάσκων: Νίκος Γιαννακόπουλος

Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών. Οικονομικά της Εκπαιδευσης. Ακαδημαικό έτος 2013-2014. Διδάσκων: Νίκος Γιαννακόπουλος Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Πατρών Οικονομικά της Εκπαιδευσης Ακαδημαικό έτος 2013-2014 Διδάσκων: Νίκος Γιαννακόπουλος Εισαγωγικά Οικονομική επιστημη και εκπαίδευση Τα οικονομικά της εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Ζήτηση, Προσφορά και Ισορροπία στην Ανταγωνιστική Αγορά

Ζήτηση, Προσφορά και Ισορροπία στην Ανταγωνιστική Αγορά Ζήτηση, Προσφορά και Ισορροπία στην Ανταγωνιστική Αγορά - Ορισμός: Η αγορά ενός αγαθού είναι η διαδικασία (θεσμικό πλαίσιο) μέσω της οποίας έρχονται σε επικοινωνία οι αγοραστές και οι πωλητές του συγκεκριμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1ο Σωστό, Λάθος, Ο νόμος της φθίνουσας η μη ανάλογης απόδοσης:

ΘΕΜΑ 1ο Σωστό, Λάθος, Ο νόμος της φθίνουσας η μη ανάλογης απόδοσης: ΘΕΜΑ 1ο Για τις προτάσεις από 1 μέχρι και 15 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της καθεμιάς και δίπλα σε κάθε αριθμό τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, και Λάθος, αν η πρόταση είναι λανθασμένη

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της οικονομικής ανάπτυξης είναι η αύξηση του εισοδήματος των εργαζομένων.

1. Σκοπός της οικονομικής ανάπτυξης είναι η αύξηση του εισοδήματος των εργαζομένων. ΑΘ. ΧΑΡΙΤΩΝΙΔΗΣ : ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΕΠΑΛ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο : ΒΑΣΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1.1. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ Στις παρακάτω ερωτήσεις να σημειώσετε το χαρακτηρισμό Σ (σωστό) ή Λ (λάθος). 1.

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρωμένος Βιοκλιματικός Σχεδιασμός Κτιρίων με στόχο τη βέλτιστη Ενεργειακή και Περιβαλλοντική Απόδοση

Ολοκληρωμένος Βιοκλιματικός Σχεδιασμός Κτιρίων με στόχο τη βέλτιστη Ενεργειακή και Περιβαλλοντική Απόδοση Ολοκληρωμένος Βιοκλιματικός Σχεδιασμός Κτιρίων με στόχο τη βέλτιστη Ενεργειακή και Περιβαλλοντική Απόδοση Θεώνη Καρλέση Φυσικός Περιβάλλοντος Ομάδα Μελετών Κτιριακού Παριβάλλοντος, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Προϋποθέσεις Επίτευξης Συγκριτικού Πλεονεκτήματος μέσω των Νέων Τεχνολογιών

Προϋποθέσεις Επίτευξης Συγκριτικού Πλεονεκτήματος μέσω των Νέων Τεχνολογιών Προϋποθέσεις Επίτευξης Συγκριτικού Πλεονεκτήματος μέσω των Νέων Τεχνολογιών Στις μέρες μας υπάρχει μια μεγάλη συζήτηση για το αν το συγκριτικό πλεονέκτημα που οι νέες τεχνολογίες παρέχουν μπορεί να παραμείνει,

Διαβάστε περισσότερα

Γενική Ανταγωνιστική Ισορροπία και Αποτελεσματικές κατά Pareto Κατανομές σε Ανταλλακτική Οικονομία

Γενική Ανταγωνιστική Ισορροπία και Αποτελεσματικές κατά Pareto Κατανομές σε Ανταλλακτική Οικονομία Γενική Ανταγωνιστική Ισορροπία και Αποτελεσματικές κατά Pareto Κατανομές σε Ανταλλακτική Οικονομία Βασικές Υποθέσεις (i) Οι αγορές όλων των αγαθών είναι τέλεια ανταγωνιστικές. Οι καταναλωτές και οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Διοικητική Λογιστική Λογιστική Εταιρειών Διδάσκοντες: Νικόλαος Ηρειώτης & Δημήτριος Μπάλιος Σημειώσεις με θέμα την 1 η ομάδα του

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 1. Μικροοικονοµική 5. ΖΗΤΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΦΟΡΑ. 5η Εισήγηση. Αξία ραδιοφώνων. Αριθµός ραδιοφώνων που χάνονται κάθε εβδοµάδα

Άσκηση 1. Μικροοικονοµική 5. ΖΗΤΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΦΟΡΑ. 5η Εισήγηση. Αξία ραδιοφώνων. Αριθµός ραδιοφώνων που χάνονται κάθε εβδοµάδα Αριθµός φυλάκων Αριθµός ραδιοφώνων που χάνονται κάθε Άσκηση 1 Αξία ραδιοφώνων που χάνονται κάθε Πρόσθετο όφελος από κάθε φρουρό 0 100 1000 1 70 700 300 2 50 500 200 3 40 400 100 4 32 320 80 5 25 250 70

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Οικονομικής Θεωρίας. Γ Λυκείου

Αρχές Οικονομικής Θεωρίας. Γ Λυκείου Αρχές Οικονομικής Θεωρίας Γ Λυκείου Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Οικονομική Επιστήμη: Μελέτη των οικονομικών προβλημάτων που δημιουργούνται μέσα σε μια κοινωνία. 1. Ποιά προϊόντα και σε ποιές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 (Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 (Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 (Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ) Να σημειώσετε το σωστό ή το λάθος στο τέλος των προτάσεων: 1. Λειτουργικός στόχος του σχολείου είναι η μόρφωση των ανθρώπων. 2. Η επιχείρηση αποτελεί κοινωνική οργάνωση, γιατί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημαϊκό έτος 2013-2014 Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Εξεταστική περίοδος Σεπτεμβρίου Εξέταση στο μάθημα: Δημόσια Οικονομική Διδασκαλία: Βασίλης Θ. Ράπανος, Γεωργία Καπλάνογλου ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΛΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΛΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών: ιοίκηση Επιχειρήσεων & Οργανισμών Θεματική Ενότητα: ΕΟ 34 - Οικονομική Ανάλυση & Πολιτική ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΛΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Ακαδ. Έτος: 2010-11 ΟΝΟΜΑ - ΕΠΩΝΥΜΟ:.

Διαβάστε περισσότερα