Καρκινικά Γονίδια και ια Μονοπάιια που Ελέγχουν

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Καρκινικά Γονίδια και ια Μονοπάιια που Ελέγχουν"

Transcript

1 Καρκινικά Γονίδια και ια Μονοπάιια που Ελέγχουν Στέλλα Λογοθέτη, Σπύρος Βλαχόπουλος, Δημήτριος Μήκας και Βασίλειος Ζουμπουρλής* *Μονάδα Βιοϊατρικών εφαρμογών, Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Όλη η έρευνα για τον καρκίνο μπορεί να συνοψιστεί τελικά σε μία μόνο πρόταση: ο καρκίνος είναι στην ουσία μια γενεακή ασθένεια. Στο άρθρο που ακολουθεί γίνεται επισκόπηση όσων στοιχείων είναι γνωστά για τα καρκινικά γονίδια και τα μονοπάτια που, εντοπίζονται τα σημεία στα οποία υπάρχει ακόμα ασάφεια και υποδεικνύονται γόνιμες κατευθύνσεις για μελλοντική έρευνα. Τα τελευταία χρόνια έχουν ανακαλυφθεί πολλά γονίδια υπεύθυνα για καρκίνους, έχουν προσδιοριστεί οι μεταλλάξεις τους και έχουν χαρακτηριστεί τα βιοχημικά μονοπάτια μέσω των οποίων δρουν. Χρειάζεται όμως να αξιολογηθεί αν η ανώμαλη έκφραση τους είναι αίτιο ή συνέπεια του καρκίνου. Επίσης, απομένουν ακόμα να διαλευκανθούν θέματα όπως οι μηχανισμοί έναρξης της καρκινογένεσης, οι παράγοντες μετάστασης, οι διαφορετικές επιδράσεις του ίδιου καρκινικού γονιδίου και η επιλεκτικότητα στα χημειοθεραπευτικά μέσα, ώστε να μπορέσουν να αναπτυχθούν πιο αποτελεσματικές θεραπείες ενάντια στον καρκίνο. Καρκινικά γονίδια Ο καρκίνος είναι στην ουσία μια πολυδιαοτατική, πολυπαραγοντική γενετική ασθένεια. Αλλοιώσεις σε τρεις τύπους γονιδίων (ογκογονίδια, ογκοκατασταλτικά γονίδια και γονίδια σταθερότητας) είναι υπεύθυνες για την καρκινογένεση. Σε αντίθεση με τον καρκίνο, σε ορισμένες ασθένειες όπως η κυστική ίνωση ή η μυϊκή δυστροφία, μια μεταλλαγή σε ένα γονίδιο είναι αρκετή για την εκδήλωση τους. Α) Ογκογονίδια: Τα ογκογονίδια μεταλλάσσονται με τρόπους έτσι ώστε να παραμένουν ενεργά συνεχώς. Η ενεργοποίηση των ογκογονιδίων μπορεί να προκληθεί από χρωμοσωμικές μετατοπίσεις, ενισχύσεις γονιδίων ή λεπτές γονιδιακές μεταλλαγές, που επηρεάζουν την ενεργότητα του γονιδιακού προϊόντος. Για παράδειγμα, η πιο κοινή μεταλλαγή που καθιστά το γονίδιο BRAF συνεχώς ενεργό αφορά την αλλαγή μιας βαλίνης σε γλουταμινικό οξύ στο κωδικόνιο 599, ένα κατάλοιπο μέσα στην έλικα ενεργοποίησης της περιοχής της κινάσης. Η ενεργοποιημένη BRAF κινάση, στη συνέχεια, φωσφορυλιώνει την κινάση ERK (Extracellular signal - Regulated kinase), προκαλώντας ανώμαλτ] ανάπτυξη. Μία μεταλλαγή σε ένα ογκογονίδιο είναι ανάλογη με το κολλημένο γκάζι σε ένα αυτοκίνητο: το αυτοκίνητο εξακολουθεί να κινείται, ακόμη κι όταν το οδηγός απομακρύνει το πόδι του απο το γκάζι. Β) Ογκοκαταοταλτικά γονίδια: Οι μεταλλάξεις στα ογκοκαταοταλτικά γονίδια, σε αντίθεση με τα ογκογονίδια, μειώνουν την ενεργότητα τους. Οι απενεργοποιήσεις είναι αποτέλεσμα μη νοηματικών σημειακών μεταλλάξεων, ελλείψεων, ενθέσεων ή ακόμη και γενετικής αποσιώπησης. Μία μεταλλαγή σε ένα ογκοκατασταλτικό γονίδιο είναι ανάλογη με ένα δυσλειτουργικό φρένο σε ένα αυτοκίνητο: το αυτοκίνητο δεν σταματά, ακόμα και όταν ο οδηγός το πατάει. Πρόσφατα έχουν περιγραφεί ογκοκαταοταλτικά γονίδια, τα οποία θεωρούνται ότι μετατρέπουν το κύτταρο σε καρκινικό, όταν το ένα αλληλόμορφο απενεργοποιείται και το άλλο παραμένει ενεργό. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, απαιτούνται μεταλλαγές και στα δύο αλληλόμορφα, προκειμένου το κύτταρο να αποκτήσει επιλεκτικό πλεονέκτημα και να μετατραπεί σε καρκινικό. Γ) Γονίδια σταθερότητας: Οι μεταλλαγές σε ογκογονίδια και σε ογκοκαταοταλτικά γονίδια λειτουργούν με παρόμοιο τρόπο σε φυσιολογικό επίπεδο: ξεκινούν τη νεοπλασματική διαδικασία, αυξάνοντας το αριθμό των κυττάρων του όγκου, μέσω της ενερ- ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ

2 Καρκινικά γοποίησης της κυτταρικής διαίρεσης ή της αναστο λής του κυτταρικού θανάτου. Μία τρίτη ομάδα καρ κινικών γονιδίων, τα γονίδια σταθερότητας ή φροντι στές, επάγουν την ογκογένεση με εντελώς διαφορε τικό τρόπο, όταν μεταλλάσσονται. Αυτή η ομάδα περιλαμβάνει τα γονίδια για επιδιόρθωση του αταί ριαστου ζευγαρώματος (MMR: mismatch repair genes), τα γονίδια για επιδιόρθωση μέσω αφαίρεσης νουκλεοτιδίου (NER: nucleotide - excision repair genes) και τα γονίδια για επιδιόρθωση μέσω αφαίρε σης βάσης (BER: base-excision repair genes). Τα παραπάνω γονίδια είναι υπεύθυνα για την επιδιόρθω ση μικρών λαθών που συμβαίνουν κατά τη φυσιολο γική αντιγραφή του DNA ή κατά την έκθεση σε μεταλλαξιγόνους παράγοντες. Άλλα γονίδια σταθερό τητας διαδικασίες, οι οποίες περιλαμβά νουν μεγάλες περιοχές χρωμοσωμάτων, όπως είναι τα γονίδια που είναι υπεύθυνα για μιτωτικό ανασυνδυασμό ή για διαίρεση των χρωμοσωμάτων (π.χ. BRCA1, BLM και ATM). Τα γονίδια σταθερότητας δια τηρούν τις γενετικές αλλαγές στο minimun, οπότε όταν απενεργοποιούνται, οι μεταλλαγές συμβαίνουν με μεγαλύτερο ρυθμό. Όλα τα γονίδια μπορούν να επηρεαστούν από την συνακόλουθη αύξηση του ρυθμού μεταλλάξεων, αλλά μόνο οι μεταλλαγές στα ογκογονίδια και στα ογκοκατασταλτικά γονίδια επη ρεάζουν την καθαρή ανάπτυξη του κυττάρου και κατά συνέπεια μπορούν να προσφέρουν το πλεονέ κτημα της επιλεκτικής ανάπτυξης στο μεταλλαγμένο κύτταρο. Όπως συμβαίνει και με τα ογκοκατασταλτικά γονίδια, και τα δύο αλληλόμορφα των γονιδίων σταθερότητας πρέπει να απενεργοποιηθούν, προκει μένου να μεταλλαχθεί το κύτταρο σε καρκινικό. Σε αναλογία με τα αυτοκίνητα, τα γονίδια σταθερότητας αντιπροσωπεύουν τους μηχανικούς, και ένα ελαττω ματικό γονίδιο σταθερότητας αντιστοιχεί σε έναν ανίκανο μηχανικό. Δ) η κληρονομική προδιάθεση για καρκίνο: Οι μεταλλαγές σε αυτές τις 3 ομάδες γονιδίων μπορούν να συμβούν σε κύτταρα της γαμετικής σειράς, οδη γώντας σε κληρονομική προδιάθεση σε καρκίνους, ή σε μεμονωμένα σωματικά κύτταρα, οδηγώντας σε σποραδικούς όγκους. Η πρώτη σωματική μεταλλαγή σε ένα ογκογονίδιο ή ένα ογκοκατασταλτικό γονίδιο, η οποία προκαλεί επέκταση του κλώνου, ξεκινά τη νεοπλασματική διαδικασία. Οι επακόλουθες σωματι κές μεταλλαγές έχουν ως αποτέλεσμα πρόσθετους κύκλους επέκτασης του κλώνου (και κατά συνέπεια, εξέλιξη του όγκου). Για την ακρίβεια ο καλύτερος σύγχρονος ορισμός ενός νεοπλασματικού κυττάρου είναι: εκείνο που έχει υποστεί πολλαπλασιασμό του κλώνου του ως αποτέλεσμα σωματικών μεταλλαγών. Οι μεταλλαγές στη γαμετική γραμμή σε αυτά τα γονί δια προκαλούν προδιάθεση στον καρκίνο, όχι καρκίνο γονίδια και τα μονοπάτια που Ι αυτώ καθεαυτώ: άνθρωποι με τέτοιες μεταλλαγές έχουν ένα πρωταρχικό ξεκίνημα της νεοπλασματικής διαδικασίας, καθώς μία μεταλλαγή που μπορεί να συνεισφέρει στον καρκίνο προϋπάρχει ήδη σε καθένα από τα κύτταρα τους. Τέτοια άτομα συχνά αναπτύσ σουν πολλαπλούς όγκους σε μικρότερη ηλικία, σε σχέση με τα άτομα στα οποία οι μεταλλαγές στα καρ κινικά γονίδια συνέβησαν όλες σε σωματικά κύτταρα. Σχεδόν σε όλα τα σύνδρομα που κληρονομούνται με επικρατή τρόπο και τα οποία οφείλονται σε ογκοκα τασταλτικό γονίδια και γονίδια σταθερότητας, η πρώτη σωματική μεταλλαγή επηρεάζει το φυσιολογι κό αντίγραφο του γονιδίου (που έχει κληρονομηθεί από τον υγιή γονέα). Μάλιστα, οι πιο κοινές μορφές κληρονομικής προδιάθεσης στον καρκίνο, που οδηγεί σε καρκίνους του μαστού και του παχέος εντέρου, προκαλούνται από κληρονομήσιμες μεταλλαγές περισσότερο σε γονίδια σταθερότητας παρά σε ογκοκατασταλτικά γονίδια ή ογκογονίδια. Βιοχημικά μονοπάτια του καρκίνου Όπως προαναφέρθηκε, οι μεταλλαγές σε καρκινικά γονίδια ενισχύουν την κυτταρική αύξηση. Έρευνα που έγινε τα τελευταία δέκα χρόνια σε διάφορους οργανισμούς (ζύμη, μύγες, ποντίκια, σκώληκες) έδει ξε ότι υπάρχουν πολύ λιγότερα μονοπάτια απ' ό,τι γονίδια. Η εφαρμογή αυτής της ιδέας στον καρκίνο έχει παγιωθεί μετά από διασαφήνιση των βιοχημικών λειτουργιών των προϊόντων των μεταλλαγμένων καρκινικών γονιδίων, είτε σε κυτταροκαλλιέργειες, είτε σε ποντίκια είτε σε άλλους οργανισμούς. Για παράδειγμα, διάφορα καρκινικά γονίδια απευθείας τη μετάβαση από τη φάση ηρεμίας (Go ή Gl) στη φάση αντιγραφής (S) το κυτταρικού κύκλου, (εικ. α, Rb μονοπάτι). Τα προϊόντα των γονι δίων αυτών περιλαμβάνουν πρωτεΐνες διαφορετικές μεταξύ τους, όπως τη cdk4 (μία κινάση), την κυκλίνη DI (αλληλεπιδρά με τη cdk4 και την ενεργοποιεί), την Rb (ένας μεταγραφικός παράγοντας) και την Ρ16 (αλληλεπιδρά με τη cdk4 και την αναστέλλει). Τα γονίδια που κωδικοποιούν την Rb και την Ρ16 είναι ογκοκατασταλτικά γονίδια, που απενεργοποιούνται με μεταλλαγή, ενώ εκείνα που κωδικοποιούν την cdk4 και την κυκλική DI είναι ογκογονίδια, που ενερ γοποιούνται με μεταλλαγή. Μελέτες σε πρότυπα συστήματα και σε καρκίνους του ανθρώπου αποδει κνύουν ότι τα παραπάνω 4 γονίδια λειτουργούν σε 1 μόνο μονοπάτι στους ανθρώπινους καρκίνους. Αυτές οι μελέτες δείχνουν ότι οι μεταλλαγές μέσα σε αυτό το μονοπάτι ακολουθούν μία "αποκλειστική αρχή": ένα και μόνο ένα από τα 4 παραπάνω γονίδια μεταλ λάσσεται σε έναν μεμονωμένο όγκο, και κάθε μεταλ λαγή προκαλεί το ίδιο λειτουργικό αποτέλεσμα. «Οι μεταλλαγές σε καρκινικά γονίδια ενισχύουν mv κυιιαρική αύξηση» 211

3 Καρκινικά γονίδια και τα μονοπάτια που «Όλοι οι D/V4 ογκοϊοί που προκαλούν όγκους σε πειραμαιόζωα ή ανθρώπους κωδικοποιούν πρωτείνες που απενεργο ποιούν και ιο Rb και το ρ53» 212 Άλλο ένα παράδειγμα του γιατί εστιάζουμε σε μονο πάτια αντί για μεμονωμένα γονίδια προέρχεται από μελέτες του ογκοκαταοταλτικού γονιδίου ρ53. Η ρ53 πρωτεΐνη είναι ένας μεταγραφικός παράγοντας που σε κανονικές συνθήκες αναστέλλει την κυτταρική αύξηση και επάγει τον κυτταρικό θάνατο, υπό συν θήκες κυτταρικού στρες. Ο πιο συνηθισμένος τρόπος για να διακοπεί το μονοπάτι του ρ53 είναι να προ κληθεί σε αυτό μία σημειακή μεταλλαγή, η οποία απενεργοποιεί την ικανότητα του να προσδένεται σε αλληλουχίες αναγνώρισης του DNA. Ωστόσο, υπάρ χουν και άλλοι τρόποι για να επιτευχθεί το ίδιο απο τέλεσμα, όπως πολλαπλασιασμός του MDM2 γονιδίου ή προσβολή με DNA όγκο-ιούς (π.χ. ο ιός των ανθρώπινων θηλωμάτων HPV, με το γονίδιο Ε6). Τα προϊόντα αυτών των γονιδίων (MDM2 και Ε6) μπο ρούν να προσδεθούν πάνω στο ρ53 και να το απε νεργοποιήσουν. Μία από τις πιο παράξενες και σημαντικές ανακαλύ ψεις της δεκαετίας του 90 ήταν ότι στην πραγματι κότητα όλοι οι DNA ογκοϊοί που προκαλούν όγκους σε πειραματόζωα ή ανθρώπους κωδικοποιούν πρω τεΐνες που απενεργοποιούν και το Rb και το ρ53. Από τα εκατοντάδες γνωστά ή άγνωστα καρκινικά γονίδια, τίθεται το ερώτημα γιατί έχουν επιλεχθεί μόνο αυτά τα δύο ως στόχοι απενεργοποίησης από όλους του DNA ογκογόνους ιούς. Η απάντηση ίσως είναι ότι είναι αδύνατο για έναν όγκο επιθηλιακής προέλευσης να αναπτυχθεί, εκτός και αν τα μονοπά τια των ογκοκατασταλτικων γονιδίων ρ53 και Rb έχουν απενεργοποιηθεί. Αυτή η υπόθεση υποστηρί ζεται από μελέτες που δείχνουν ότι τα 2 μονοπάτια είναι αλλοιωμένα σε ένα μεγάλο ποσοστό πολλών τύπων καρκίνου. Εκτός από τα μονοπάτια Rb και ρ53, υπάρχουν κι άλλα που παίζουν ρόλο σε πολλούς τύπους όγκων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που περιλαμβάνουν τα γονίδια APC (adenomatous polyposis coil), GLI (glioma-associated oncogene) HIF-1 (hypoxiainducible transcription factor 1), PI3K (phosphoinositide - 3-kinase), SMADS και RTKs (Receptor Tyro sine kinase), (εικ. d, e, f, g, h και i). Σε κάθε περί πτωση, μεταλλαγές έχουν βρεθεί σε πολλά μέλη αυτών των μονοπατιών σε πολλούς τύπους καρκίνου και σε πολλές περιπτώσεις οι μεταλλαγές σε ένα μονοπάτι ακολουθούν την αποκλειστική αρχή που προαναφέρθηκε. Η σκιαγράφηση αυτών των μονοπα τιών έχει τόσο θεωρητικές όσο και πρακτικές εφαρ μογές. Για παράδειγμα, θεραπείες ενάντια σε ένα συγκεκριμένο γονιδιακό προϊόν μπορεί να λειτουρ γούν για την καταπολέμηση ενός όγκου με μεταλλα γή στο γονίδιο-στόχο ή σε οποιοδήποτε γονίδιο πριν από το γονίδιο-στόχο. Επιπρόσθετα, το γεγονός ότι τα ελαττώματα σε ένα σχετικά μικρό αριθμό μονοπα τιών αποτελούν τη βάση πολλών διαφορετικών τύπων καρκίνου υποδηλώνει ότι οι κατευθυνόμενες θεραπείες θα είναι αποτελεσματικές ενάντια σε ένα ευρύ φάσμα καρκίνων. Υγροί και στέρεοι όγκοι Οι όγκοι ταξινομούνται σε υγρούς και στερεούς. Οι υγροί όγκοι (λευχαιμίες και λευκώματα) αποτελού νται από νεοπλασματικά κύτταρα, των οποίων οι πρόγονοι είναι κανονικά κινητοί. Οι στερεοί όγκοι αποτελούνται από επιθηλιακά ή μεσεγχυματικά κύτ ταρα τα οποία, σε φυσιολογική κατάσταση, είναι ακί νητα. Υπάρχουν πολλές ακόμα διαφορές μεταξύ υγρών και στερεών όγκων. Για παράδειγμα, τουλάχι στον 3 μεταλλαγές φαίνεται να απαιτούνται, προκει μένου να αναπτυχθεί ένας κακοήθης στερεός όγκος σε ενήλικες. Αντίθετα μόνο 1 ή 2 μεταλλαγές πιθανόν χρειάζονται για να δημιουργηθεί ένας κακοήθης υγρός όγκος. Πιθανόν στους υγρούς όγκους να μη χρειάζεται να απενεργοποιηθούν τόσα πολλά μονο πάτια, γιατί τα προγονικά κύτταρα είναι ήδη κινητά και διεισδυτικά, το βασικό χαρακτηριστικό που πρέ πει να αναπτύξουν οι στερεοί όγκοι, προκειμένου να γίνουν κακοήθεις. Μία ακόμα διαφορά είναι ότι σε υγρούς όγκους συμβαίνουν ενεργοποιήσεις ογκογονιδίων εξαιτίας χρωμοσωμικών μετατοπίσεων, ενώ στους στερεούς όγκους πιο συνηθισμένες είναι οι απενεργοποιήσεις ογκοκατασταλτικων γονιδίων. Αυτές οι μοριακές διαφορές, μαζί με κυτταρογενετικά, επιδημιολογικά και ιατρικά στοιχεία, ενισχύουν την άποψη ότι οι υγροί και οι στερεοί όγκοι πρέπει να αντιμετωπίζονται ξεχωριστά ως προς τη βιολογία, τη συμπεριφορά και την παθογένεσή τους. Αγγειογένεση και καρκίνος Οι στερεοί όγκοι αποτελούνται από 2 μέρη, ένα από νεοπλασματικά επιθηλιακά κύτταρα και ένα από κύτ ταρα στρώματος. Σήμερα, όλο και περισσότερο ανα γνωρίζεται η σημασία των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα σε στρώμα και επιθήλιο. Τέσσερις ανακαλύψεις που έγιναν τα τελευταία 10 χρόνια, έχουν φέρει ένα συστατικό του στρώματος, τα ενδοθηλιακά κύτταρα, στο προσκήνιο: Πρώτα-πρώτα ταυτοποιήθηκαν φυσικοί αναστολείς της αγγειογένεσης και δείχτηκε πειραματικά ότι μπο ρούσαν να εμποδίσουν την ανάπτυξη όγκων. Δεύτε ρον, παρήχθησαν συνθετικοί αναστολείς ενός από τα βασικά μονοπάτια της αγγειογένεσης (VEGF), και δεί χτηκε ότι μπορούσαν να αναστείλουν την εξέλιξη των όγκων σε ασθενείς με καρκίνο. Τρίτον, βρέθηκε ότι το ογκοκατασταλτικό γονίδιο VHL, όταν μεταλλαχθεί ή φυσιολογικά απουσία οξυγόνου, σταθεροποιεί τον παράγοντα HIF-1 α, με αποτέλεσμα την έκφραση του

4 Καρκινικά γονίδια και τα μονοπάτια που Ι Prolyl hydroxylase ^ _ / rai \ ΜΚ*-?ΛΜί"Κ. Μ < HU BC12 LMI-KJ; 418ΙΊ rmrì \ CPC t ß Iramlalion TCFP.BMP.., ι «ΑΚΤ SMAD.'il in^m-,+ I CPG irarucription CPD *WMT FitaH*LRP5 -.1 hakm, * a-caieniri Aclln p-clcnr TCF 1 BMP u -»> aleniti \ Dividili on i ElonginB 0 2 _/^j\ * '-» V / EbjirC HIFH HIF1 N < /! ARNT 1 HIFI. VECF, POCF, ECFR / 1 / \ Degradati«! " Angiogermsis Επισκόπηση των μονοπαιιών των γονιδίων του καρκίνου. Στα σχήματα ai φαίνονται τα κύρια μονοπάτια που ρυθμίζουν την κυτταρική διαίρεση και ιον κυτταρικό θάνατο, (a: μονοπάιι Rb, b: μονοπάιι ρ53, e: μονοπάιι απόπιωσης, d: μονοπάιι ΡΙ3Κ, e: μονοπάιι SMAD, f: μονοπάιι RTK, g: μονοπάιι APC, h: μονοπάιι GLI, i: μονοπάιι HIF-1). Σ' αυιά, τονίζονται τα γονίδια που έχει δειχτεί ότι αλλοιώνονται σε ανθρώπινους όγκους. Γονίδιο σε κόκκινο κουτί σημαίνει ότι είναι μεταλλαγμένο σε γεννητικά κύιταρα, ενώ σε πράσινο κουτί σημαίνει ότι είναι μεταλλαγμένο σε σωματικά κύτταρα. Ο γαλάζιος ρόμβος υποδηλώνει αλληλεπιδράσεις πρωτεΐνης-πρωτεϊνης. Τα Ρ, OH, Üb αντιστοιχούν σε ομοιοπολικά προσδεμένες φωσφωρικές ομάδες, υδροξυλικές ομάδες και ουβικιτίνες αντίστοιχα. Στο κεντρικό σχήμα φαίνεται με ποιο τρόπο αυτά τα μονοπάτια διασταυρώνονται. Στα βέλη που συνδέουν τα διάφορα μονοπάτια σημειώνονται τα μόρια που μεσολαβούν σ' αυτές τις διασταυρώσεις. Τα οβάλ σχήματα στο κεντρικό σχήμα αντιπροσωπεύουν τα αντίστοιχα μονοπάτια. VEGF και την επαγωγή της αγγειογενεση. Απενεργοποίηση του VHL οδηγεί σε ανάπτυξη όγκων στα νεφρά και αγγειογενεση στον όγκο. Τέταρτον, όλα τα μονοπάτια των ογκογονιδίων και των ογκοκατασταλτικών γονιδίων έχουν εμπλακεί άμεσα ή έμμεσα στην αγγειογενεση. Η κατανόηση της αγγειογένεσης στους όγκους, της ροής αίματος, της οξυγόνωσης και θεμάτων που αφορούν στη σχέση όγκου-ξενιοτή είναι αναγκαία για τη μελέτη της βιολογίας του καρκίνου καθώς και για το σχεδιασμό περισσότερο αποτελεσματικών μορφών καρκινικής θεραπείας. Έναρξη της καρκινογένεσης Η ογκογενεση ξεκινάει όταν ένα κύτταρο ανταγωνιστικό ως προς την αντιγραφή (βλαστοκυτταρο ή μερικώς διαφοροποιημένος απόγονος κάποιου βλαστοκυττάρου) αποκτά μία μεταλλαγή σε ένα μονοπάτι "φύλακα", η οποία του δίνει επιλεκτικό πλεονέκτη-

5 κινικά γονίδια και τα μονοπάτια που μα αύξησης. Αν και σε μερικούς καρκίνους, το γονίδιο-φύλακας έχει προσδιοριστεί (π.χ RBI, APC και NF1 σε όγκους του ματιού, του παχέος εντέρου και του νευρικού συστήματος, αντίστοιχα), ωστόσο στους πιο κοινούς όγκους, το γονίδιο-φύλακας δεν είναι γνωστό. Επίσης, δεν είναι γνωστό εάν οι καρκί νοι του πνεύμονος, του μαστού, του προστάτη, της ουροδόχου κύστης ή του εγκεφάλου μπορούν ο καθένας να ξεκινήσει από οποιαδήποτε μονοπάτιφύλακα ή μόνο από ένα συγκεκριμένο. Πολλοί από τους γνωστούς φύλακες έχουν προσδιοριστεί με μελέτη ασυνήθιστων οικογενειών με προδιάθεση σε συγκεκριμένους τύπους καρκίνων. Στοιχεία σχετικά με τη φύση των γονιδίων-φυλάκων μπορεί να προκύ ψουν μελλοντικά από μελέτες περισσότερων τέτοιων οικογενειών. Ωστόσο, προβλέπεται ότι πολλά γονίδιαφύλακες θα μπορέσουν να προσδιοριστούν μόνο με πιο δυναμικές προσεγγί σεις, όπως ανάλυση του γονιδιώματος του καρ κινικού κυττάρου. ος με εκείνον που αναμένεται για ένα φυσιολογικό κύτταρο (1 μεταλλαγή ανά μεγαβάση DNA, 1/106). Ωστόσο, υπάρχει άλλη μία μορφή αστάθειας, η χρωμοσωμική αστάθεια, που είναι περισσότερο συνηθι σμένη σε καρκίνους. Συνεπώς, η αστάθεια παρατη ρείται πιο πολύ σε επίπεδο χρωμοσωμάτων παρά σε επίπεδο νουκλεοτιδίων. Αν και ο ρυθμός των χρωμοσωμικών μεταλλαγών έχει μελετηθεί σε μικρό αριθμό περιπτώσεων, εντούτοις το τελικό αποτέλεσμα της χρωμοσωμικής αστάθειας (ανευπλοειδία) έχει παρα τηρηθεί σχεδόν σε όλους τους όγκους. Σε μοριακό επίπεδο, οι χρωμοσωμικές απώλειες γίνονται φανε ρές ως απώλειες της ετεροζυγωτίας. Κλασικές και μοντέρνες κυτταρογενετικές μελέτες αποδεικνύουν ότι στα καρκινικά κύτταρα χάνεται συνήθως το 2530% των φυσιολογικών αλληλομόρφων, ενώ δεν είναι ασυνήθιστες οι απώλειες αλληλομόρφων άνω του 75%. Τέτοιες μαζι κές μεταλλαγές στο χρωμοσωμικό περιεχό «Το ιελικό στάδιο της καρκινογένεσης, μενο προσφέρουν πλε ονέκτημα στο καρκινικό δηλαδή η δημιουργία και ανάπτυξη κύτταρο, αφού επιτρέ Παράγοντες πουν αφενός το χάσιμο καρκινογένεσης δορυφορικών βλαβών σε άλλα όργανα, ενός αλληλομόρφου είναι εκείνο ηου ευθύνεται για ιούς ογκοκατασταλτικού Φαίνεται ότι τα κύτταρα γονιδίου και αφετέρου των στερεών όγκων περισσόιερους θανάτους αηό καρκίνο» την παραγωγή ποικι πρέπει να αποκτούν λιών που μπορούν γρή διάφορες καθοριστικές γορα να προσαρμο μεταλλαγές σε καρκινι στούν σε μεταβαλλόμενα μικροπεριβάλλοντα. Οι κά γονίδια προκειμένου να μετατραπούν σε κακοήθη. μηχανισμοί που προκαλούν ανευπλοειδία και χρωμοεάν αυτές οι μεταλλαγές έπρεπε να συμβούν ταυτό σωμική αστάθεια στους σποραδικούς όγκους είναι χρονα σε ένα κύτταρο, η διάδοση του καρκίνου θα ακόμη άγνωστοι. Όμως, έχουν προταθεί κάποια υπο ήταν πολύ μικρή. Το σύγχρονο δόγμα είναι ότι αυτές ψήφια γονίδια και μονοπάτια, όπως εκείνα που σχε οι μεταλλαγές συμβαίνουν συν τω χρόνω και κάθε τίζονται με σημεία-κλειδιά του κυτταρικού κύκλου μεταλλαγή που προκαλείται σε μία κλωνική επέκτα και την τελομερική κρίση στα κεντροσώματα. ση, έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργείται ένας μεγά λος αριθμός κυττάρων, τα οποία λειτουργούν ως υπόστρωμα για επόμενες μεταλλαγές. Για πολύ καιρό Μετάσταση και μεταστατικοί υπήρχε διαμάχη σχετικά με το αν οι φυσιολογικοί παράγοντες ρυθμοί μεταλλαγής σε συνδυασμό με τις κλωνικές επεκτάσεις είναι επαρκείς παράγοντες για την εξά Οι περισσότερες ανωμαλίες σε καρκινικά γονίδια πλωση του καρκίνου ή απαιτείται κάποιας μορφής συμβαίνουν σχετικά νωρίς κατά την εξέλιξη της γενετική αστάθεια, ώστε να μπορέσει ένα κύτταρο ασθένειας και δεν είναι γνωστό αν κάποια από αυτά να υποστεί αυτές τις πολλαπλές, διαδοχικές μεταλλα σχετίζονται ειδικά με το στάδιο της μετάστασης. Το γές. Τα τελευταία δέκα χρόνια έχουν προκύψει τελικό στάδιο της καρκινογένεσης, δηλαδή η δημι κάποια δεδομένα που ξεκαθαρίζουν το θέμα. Πρώταουργία και ανάπτυξη δορυφορικών βλαβών σε άλλα πρώτα, η γενετική αστάθεια μπορεί να συνεισφέρει όργανα, είναι εκείνο που ευθύνεται για τους περισ στον καρκίνο, όπως αποδεικνύουν οι κληρονομικές σότερους θανάτους από καρκίνο. Οι πρωτογενείς προδιαθέσεις στον καρκίνο, που προκαλούνται από όγκοι μπορούν γενικά να αφαιρεθούν χειρουργικά, μεταλλαγές σε γονίδια σταθερότητας. Δεύτερον, οι αλλά οι ευρέως μεταστατικές βλάβες δεν μπορούν περισσότεροι καρκίνοι δεν έχουν υψηλό ρυθμό να αφαιρεθούν και είναι σχεδόν αδύνατο να θερα μεταλλαγής, εάν ο ρυθμός αυτός υπολογιστεί σε επί πευτούν. πεδο νουκλεοτιδίων, αφού ο αριθμός των μεταλλα γών σε ένα τυπικό καρκινικό κύτταρο είναι παρόμοι Αν και μερικές βιοχημικές διαδικασίες που εμπλέκο-

6 Καρκινικά νται στα πρώιμα στάδια της μετάστασης (πχ αυξημέ νη κυτταρική κινητικότητα, παραγωγή πρωτεασών αποικοδόμησης του εξωκυτταριου στρώματος) έχουν μελετηθεί, εντούτοις, οι γενετικές αλλοιώσεις που προσδίνουν στα κύτταρα τις μεταστατικές ιδιότητες δεν έχουν ακόμα προσδιοριστεί. Έχει προταθεί ότι η μετάσταση δε σχετίζεται με γενετικές ανωμαλίες που συμβαίνουν μετά την δημιουργία του όγκου, αλλά ότι η τάση για μετάσταση καθορίζεται νωρίς στη νεοπλασματική διαδικασία. Αυτή η πρόταση δε συμφωνεί με το ότι ο καρκίνος είναι μια γενετική ασθένεια, η οποία εξελίσσεται σε σωματικά κύτταρα. Όπως η μακροεξέλιξη δεν σταματά ποτέ, έτσι και η εξέλιξη του καρκι νικού κυττάρου δεν σταματά και δημιουργούνται συνεχώς νέες ποικιλίες καρκινικών κυττάρων με μεγα λύτερες δυνατότητες για διείσδυση και μετάσταση. Αυτή η εξέλιξη καθορίζεται από την κληρονομήσιμη γενετική αστάθεια. Ωστόσο, αυτή η γενετική άποψη για τη μετάσταση δεν μπορεί να καθιερωθεί ή να απορριφθεί, προτού να έχουμε μία καλύτερη κατα νόηση της μεταστατικής διαδικασίας. Διαφορετικές επιδράσεις του ίδιου καρκινικού γονιδίου Γενικά μία συγκεκριμένη μεταλλαγή σε ένα ευρέως εκφραζόμενο γονίδιο δεν έχει τα ίδια αποτελέσματα σε διαφορετικούς τύπους κυττάρων θηλαστικών. Η ίδια μεταλλαγή προκαλεί διαφορετικά αποτελέσματα όχι μόνο σε διαφορετικούς κυτταρικούς τύπους, αλλά ακόμα και στον ίδιο κυτταρικό τύπο, ανάλογα με το πότε συνέβη η μεταλλαγή κατά την ογκογενετική διαδικασία. Οι μεταλλαγές στο γονίδιο Ras απο τελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πολυ πλοκότητας: α) Ειδικότητα κυτταρικού τύπου: Οι μεταλλαγές του γονιδίου KRAS 2 σε φυσιολογικά κύτταρα παγκρέατος φαίνεται να ξεκινούν τη νεοπλασματική διαδικασία, οδηγώντας τελικά σε ανάπτυξη καρκίνου του παγκρέατος. Όταν οι ίδιες μεταλλαγές συμβούν σε φυσιολογικά κύτταρα του παχέος εντέρου ή σε επιθηλιακά κύτταρα των ωοθηκών οδηγούν σε υπερ πλασίες ή οριακές βλάβες που δεν εξελίσσονται σε κακοήθεια. β) Χρονολογία: Αν και οι KRAS 2 μεταλλαγές σε ένα κανονικό επιθηλιακό κύτταρο του παχέος εντέρου δεν είναι κακοήθεις, μία γονιδιακή μεταλλαγή KRAS 2 στον ίδιο κυτταρικό τύπο, ο οποίος έχει ήδη υποστεί μία μεταλλαγή στο APC γονίδιο, καταλήγει σε κλωνική επέκταση που συχνά εξελίσσεται σε καρκίνο. γ) Αναστολή ή επαγωγή της αύξησης: Σε πολ λούς ανθρώπινους και πειραματικούς καρκίνους, τα γονίδια και τα μονοπάτια που Ι γονίδια RAS φαίνεται να λειτουργούν σαν ογκογονίδια. Όμως τα γονίδια RAS μπορούν να λειτουργήσουν ως ογκοκατασταλτικα γονίδια κάτω από διαφορετικές συνθήκες, εμποδίζοντας τη δημιουργία όγκων μετά από χορήγηση καρκινογόνων σε ποντίκια. Αυτές και παρόμοιες παρατηρήσεις σε άλλα καρκινικά γονίδια συμπίπτουν με τη νεοεμφανιζόμενη θεωρία ότι τα μόρια-σηματοδότησης παίζουν διάφορους ρόλους σε διάφορες χρονικές στιγμές, ακόμα και στον ίδιο κυτταρικό τύπο. Ωστόσο, η βιοχημική βάση γι'αυτές τις διαφοροποιήσεις ανάμεσα σε καρκινικά κύτταρα είναι εντελώς άγνωστη. 0α μπορούσαμε να πούμε ότι τα ογκογονίδια και τα ογκοκατασταλτικα γονίδια μοιάζουν με ηλεκτρονικά στοιχεία, των οποί ων οι επιδράσεις εξαρτώνται από τη θέση τους μέσα σε ένα ηλεκτρονικό κύκλωμα. Όμως, αυτή η θεωρία δεν μπορεί να εξηγήσει την ειδικότητα των μεταλλα γών γονιδίων σταθερότητας ως προς τον κυτταρικό τύπο. Για παράδειγμα, τα MMR γονίδια φαίνεται να έχουν πανομοιότυπη επίδραση σε κάθε τύπο κυττά ρων. Παρολ' αυτά, τα κληρονομήσιμα ελαττώματα στη διόρθωση ζευγαρώματος βάσεων οδηγούν σε καρκίνους στο παχύ έντερο και το ενδομήτριο, αλλά όχι και σε άλλα όργανα, όπως το λεπτό έντερο και ο μυελός των οστών. Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι πολλά καρκινικά γονί δια επηρεάζουν διαφορετικά όργανα όταν μεταλλάσ σονται σε ποντίκια και διαφορετικά όταν μεταλλάσ σονται σε άνθρωπο. Συνεπώς, είναι επικίνδυνο να γενικεύουμε τα συμπεράσματα πειραμάτων που έχουν διεξαχθεί σε οποιοδήποτε κυτταρικό τύπο, προκειμένου να καθορίσουμε τη λειτουργία ενός γονι δίου σε ανθρώπινα καρκινικά κύτταρα βασιζόμενοι σε μελέτες ομόλογων γονιδίων σε άλλους οργανισμούς. «Οι σύγχρονες μέθοδοι έχουν συντελέσει στην ανακάλυψη πολλών γονιδίων που εκφράζονται στον καρκίνο» Αξιολόγηση γονιδίων που εκφράζονται στον καρκίνο Εκτός από τα γονίδια που μεταλλάσσονται σε πολ λούς καρκίνους, υπάρχουν πολλά άλλα γονίδια που σχετίζονται με νεοπλασίες αλλά δε φαίνονται να μεταλλάσσονται. Τα γονίδια αυτά εκφράζονται σε υψηλότερα ή χαμηλότερα επίπεδα σε σχέση με τα φυσιολογικά κύτταρα και συχνά σχετίζονται με επιγενετικές αλλαγές, δηλαδή ομοιοπολικές τροποποιήσεις του DNA ή της χρωματίνης, οι οποίες διατηρούνται όταν τα καρκινικά κύτταρα διαιρούνται. Τέτοιες επιγενετικές αλλαγές εντοπίζονται συχνά και σε κανονι κά κύτταρα σε κάποιο στάδιο της ανάπτυξης, ενώ αντίθετα οι γενετικές αλλαγές εντοπίζονται μόνο στα καρκινικά κύτταρα. Οι σύγχρονες μέθοδοι έχουν συντελέσει στην ανακά- 215

7 Καρκινικά γονίδια και τα μονοπάτια που λυψη πολλών γονιδίων που εκφράζονται στον καρκί νο. Όμως, η χρησιμότητα ενός γονιδίου στη διάγνω ση του καρκίνου δε σημαίνει ότι το γονίδιο αυτό προκαλεί καρκίνο (πχ PSA: Prostatic Specific Antigen). Έτσι, είναι απαραίτητο να καθοριστεί με ποιον τρόπο τα γονίδια που έχουν βρεθεί να εκφρά ζονται στον καρκίνο έχουν χαρακτηριστεί ως αιτίες των ανθρώπινων νεοπλασιών. Τα γονίδια απενεργο ποιούνται είτε από μεταλλαγές είτε από επιγενετική αποσιώπηση, αλλά και στις δύο περιπτώσεις μπορεί να κατασκευαστεί μία πειστική θεωρία για την εμπλοκή τους στον καρκίνο. Απουσία αποδείξεων μεταλλαγών, πρέπει να χρησιμοποιηθούν λειτουργι κές αποδείξεις από μελέτες in vitro ή από μελέτες in vivo σε είδη άλλα εκτός από άνθρωπο. Ωστόσο, εξαι τίας των ιδιαιτεροτήτων στον κυτταρικό τύπο, τη χρονική ειδικότητα και την ειδικότητα των ειδών, οι μελέτες έκφρασης και λειτουργίας δεν μπορούν να δώσουν τις άμεσες αποδείξεις, οι οποίες με βεβαιό τητα συσχετίζουν ένα γονίδιο με τον ανθρώπινο καρ κίνο. Η τελομεραση αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των δυσκολιών που συναντώνται σε τέτοιους καθορισμούς γονιδίων. Η τελομεραση έχει συσχετισθεί με χαρακτηριστικές νεοπλασματικές δια δικασίες, όπως είναι η αθανατοποίηση και η γενετική αστάθεια. Εντούτοις, δεν είναι ξεκάθαρο προς το παρόν εάν η έκφραση της τελομεράσης στους καρκί νους είναι ανώμαλη, οδηγώντας σε νεοπλασματικές διαδικασίες, ή απλώς οφείλεται στο γεγονός ότι τα καρκινικά κύτταρα προέρχονται από κύτταρα τα οποία φυσιολογικά εκφράζουν αυτό το ένζυμο (βλαστοκύτταρα). «Τα επίπεδα mç γονιδιακής έκφρασης είναι αναξιόπιστοι δείκτες ιων αιιιών ιου καρκίνου» Τα επίπεδα της γονιδιακής έκφρασης είναι αναξιόπι στοι δείκτες των αιτιών του καρκίνου, επειδή η δια ταραχή οποιουδήποτε δικτύου μονοπατιών οδηγεί σε πλήθος τέτοιων αλλαγών, οι οποίες μόνο περιφερεια κά σχετίζονται με το φαινότυπο. Χρειάζεται να ανα πτυχθούν νέα συστήματα μοντέλων μελέτης καρκινο γένεσης. Για τους υγρούς όγκους, έχουν πράγματι αναπτυχθεί πρωτοποριακά συστήματα, όπως εκείνα που χρησιμοποιούν ανθρώπινα αιμοποιητικά βλαστοκύτταρα για να διορθώσουν μεταλλαγές στο ανοσο ποιητικό σύστημα των ποντικιών. Ανάλογα ανθρωποποιημένα μοντέλα απαιτείται να αναπτυχθούν και για τους στερεούς όγκους. Επιλεκτικότητα χημειοθεραπευτικών μεθόδων Την τελευταία δεκαετία έχουν επιτευχθεί σημαντικές εξελίξεις στη θεραπεία του καρκίνου, οι οποίες λει τουργούν αθροιστικά. Αναλυτικότερα, έχουν αναπτυ χθεί δραστικότερα και λιγότερο τοξικά παράγωγα των κλασσικών χημειοθεραπευτικών μέσων, έχουν βελτι 216 στοποιηθεί οι συνδυαστικές θεραπείες και οι θεραπεί ες δόσεων, ενώ έχουν μειωθεί οι παρενέργειες. Ωστό σο, οι πιο δραματικές θεραπευτικές εξελίξεις έχουν προέλθει από μέσα που στοχεύουν εναντίον προϊό ντων μεταλλαγμένων καρκινικών γονιδίων. Τέτοια μέσα είναι α) το transtuzumab (Herceptin), ένα αντί σωμα ενάντια στο προϊόν του γονιδίου ERBB2, του οποίο εμφανίζεται ενισχυμένο σε κάποιους καρκίνους του μαστού, β) To imatinib (Gleevec), ένας αναστο λέας κινασών τυροσίνης, οι οποίες αλλοιώνονται στη χρόνια μυελογενή λευχαιμία και στους γαστρεντερικούς καρκίνους του στρώματος και γ) το gefitinib (Iressa), ένας αναστολέας της EGFR κινάσης που χρησιμοποιείται στη θεραπεία του καρκίνου του πνεύ μονα. Παρά το γεγονός ότι κανένα από τα παραπάνω μέσα δεν έχει θεραπεύσει ασθενείς με προχωρημένο καρκίνο, ωστόσο μπορούν αισθητά να βελτιώσουν και να επιμηκύνουν τη ζωή τους. Στην επιλογή των χημειοθεραπευτικών μέσων που χρησιμοποιούνται σε κάθε περίπτωση, οι πιο αξιόπι στοι δείκτες στόχου είναι περισσότερο οι μεταλλαγές παρά η ανώμαλη έκφραση γονιδίων. Για παράδειγμα, φαίνεται ότι όλοι οι γαστρεντερικοί καρκίνοι του στρώματος εκφράζουν υψηλά επίπεδα του c-kit, αλλά μόνο οι καρκίνοι με ενδογονιδιακές μεταλλαγές στο kit γονίδιο ανταποκρίνονται σε θεραπεία με το imatinib. Παρόμοια, το gefitinib είναι αποτελεσματικό μόνο σε καρκίνους του πνεύμονα στους οποίους είναι μεταλλαγμένη η περιοχή κινάσης του EGFR, αλλά όχι σε καρκίνους του πνεύμονα στους οποίους το EGFR απλώς υπερεκφράζεται. Η βάση για την επιλεκτικότητα των συμβατικών χημειοθεραπευτικών μέσων, δεν έχει διευκρινιστεί ακόμα. Για κάποιο άγνωστο λόγο, τα καρκινικά κύτ ταρα είναι πιο ευαίσθητα από τα φυσιολογικά σε αντιμεταβολίτες, αλκυλιωτικά μέσα, μέσα εισχώρη σης στο DNA και αναστολείς τοποϊσομεράσης. Επί σης, κάποια καρκινικά κύτταρα είναι λιγότερο πιθανό να πάθουν απόπτωση ύστερα από βλάβη που διεγεί ρει την απόπτωση. Η διαφορετική τάση των καρκινι κών κυττάρων για απόπτωση δεν εξηγεί την επιλε κτικότητα των χημειοθεραπευτικών μέσων. Το γεγο νός αυτό συμφωνεί με μελέτες που δείχνουν ότι πολλά φάρμακα που χρησιμοποιούνται για κλινική θεραπεία στερεών όγκων δε λειτουργούν επάγοντας απόπτωση στους ασθενείς. Ακόμα και με τα νεότερα, κατευθυνόμενα μέσα, η βάση της επιλεκτικότητας δεν είναι ξεκάθαρη. Για παράδειγμα, οι ERBB2 και ABL κινάσες τυροσίνης εκφράζονται σε πολλούς φυσιολογικούς κυτταρικούς τύπους. Το ερώτημα είναι γιατί όταν, στοχεύοντας αυτές τις κινάσες, πεθαίνουν τα καρκινικά κύτταρα, αλλά όχι τα φυσιο λογικά. Μία εντελώς θεωρητική απάντηση είναι ο

8 Καρκινικά "κυτταρικός εθισμός", όμως η μοριακή βάση του εθι σμού είναι άγνωστη. Είναι αξιοσημείωτο ότι έχουν γίνει πολλές μελέτες για το πώς τα καρκινικά κύττα ρα αποκτούν ανθεκτικότητα σε συμβατικά χημειοθεραπευτικά μέσα, ενώ έχουν γίνει λίγες μελέτες για το γιατί αρχικά τα κύτταρα έχουν ευαισθησία σε αυτά. Ίσως αν κατανοήσουμε τη βάση της ανταπόκρισης των καρκίνων σε αυτά τα φάρμακα, να μπορέσουμε να επινοήσουμε καλύτερους τρόπους για να τα εκμε ταλλευτούμε. Θεραπεία και πρόληψη Υπάρχουν 3 μελλοντικές ερευνητικές κατευθύνσεις στη βιολογία του καρκίνου. Η πρώτη είναι η ανακά λυψη νέων γονιδίων που προκαλούν νεοπλασίες, ειδι κά εκείνων που ξεκινούν και ολοκληρώνουν τη διαδι κασία. Η δεύτερη είναι η σκιαγράφηση των μονοπα τιών μέσω των οποίων λειτουργούν αυτά τα γονίδια και της βάσης για τις αποκλίσεις που εμφανίζουν σε διάφορους κυτταρικούς τύπους. Η τρίτη είναι η ανά πτυξη νέων τρόπων για να εκμεταλλευτούμε αυτή τη γνώση προς όφελος των ασθενών. Η ραγδαία ανά πτυξη τεχνικών ανακάλυψης γονιδίων, η αποκρυπτο γράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος, η ύπαρξη γνωστών γονιδίων που μπορούν να λειτουργήσουν ως πρότυπα μελέτης νέων γονιδίων συντελεί στις δύο πρώτες. Μάλιστα, πιθανόν να βρεθεί υπερβολικά μεγάλος αριθμός γονιδίων, πρωτεϊνών που αλληλεπι δρούν με αυτά και πιθανών λειτουργιών τους. Όπως προαναφέρθηκε, η βιολογία του καρκίνου δε συμβα δίζει με τη μοριακή γενετική του καρκίνου και θα χρειαστούν νέα βιολογικά συστήματα προκειμένου να διαχωριστούν τα πρόβατα από τα ερίφια. Η τρίτη πρόκληση, δηλαδή τα πρακτικά οφέλη για τους ασθενείς, θα είναι περισσότερο δύσκολο να αντιμετωπιστεί. Καθένα από τα δισεκατομμύρια καρ κινικά κύτταρα ενός ασθενή έχει πολλαπλές γενετικές ανωμαλίες και μπορεί να αναπτύξει γρήγορα νέες ποικιλίες που μπορούν να αντιμετωπίσουν τις θερα πευτικές επιθέσεις. Από την άλλη πλευρά, πολλοί καρκίνοι ανταποκρίνονται σε κάπως χονδροειδή θεραπευτικά μέσα που έχουν αναπτυχθεί, παρά τις πολλαπλές γενετικές ανωμαλίες. Επίσης, το γεγονός ότι ο καρκίνος οφείλεται σε αλλοιώσεις ενός περιορι σμένου αριθμού μονοπατιών, διευκολύνει σε κάποιο βαθμό την έρευνα για ανάπτυξη νέων καρκινικών φαρμάκων. Η ανάπτυξη θεραπευτικών μέσων δεν αποτελεί το μόνο τρόπο αντιμετώπισης του καρκίνου. Είναι αξιο σημείωτο ότι η βιωσιμότητα στις Δυτικές κοινωνίες έχει αυξηθεί λόγω της καλύτερης πρόληψης παρά της καλύτερης θεραπείας. Κάποιες μορφές καρκίνου μπο ρούν να αποφευχθούν περιορίζοντας την έκθεση σε γονίδια και τα μονοπάτια που καρκινογόνους παράγοντες (όπως η ηλιακή ακτινοβο λία και το κάπνισμα σε καρκίνους του δέρματος και του πνεύμονα αντίστοιχα). Άλλες μορφές καρκίνου μπορούν να προβλεφθούν εύκολα και να αντιμετωπι στούν (π.χ. όγκοι στο στήθος, στον προστάτη και στο παχύ έντερο). Επίσης, απαιτούνται χρόνια για να μπορέσει ένα τυπικό επιθηλιακό κύτταρο να απο κτήσει όλες εκείνες τις μεταλλαγές που θα το μετα τρέψουν σε μεταστατικό. Αυτό δίνει την ευκαιρία να ανιχνεύουμε όγκους σε ένα στάδιο που είναι ακόμα ιάσιμοι με συμβατικές χειρουργικές μεθόδους. Ίσως η ανακάλυψη των γονιδίων που αλλοιώνονται στον καρκίνο να αποτελέσει τη βάση για νέες γενιές δια γνωστικών τεστ, τα οποία θα περιλαμβάνουν ανάλυ ση σωματικών υγρών ex vivo. Παρότι είναι λιγότερο δραματικές από τη θεραπεία, η πρόληψη και η έγκαι ρη πρόγνωση αποτελούν πιθανότατα τον πιο πολλά υποσχόμενο και εφικτό τρόπο για να μειώσουμε τους θανάτους από καρκίνο. 1 «To γεγονός ότι ο καρκίνος οφείλεται σε ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1. Knudson, A.G. Cancer genetics. Am. J. Med. Genet J02 (2002). 2. Van Dyke, T. & Jacks, T. Cancer modeling in the modern era: progress and challenges. Cell J44 (2002). 3. Classon, M. & Harlow, E. The retinoblastoma tumour suppressor in development and cancer. Nat. Rêv. Cancer 2, 910J17 (2002). 4. Vogelstein, Β., Lane, D. & Levine, A.J. Surfing the p53 network. Nature (2000). αλλοιώσεις ενός περιορισμένου αριθμού μονοπατιών, διευκολύνει 5. zur Hausen, Η. Oncogenic DNA viruses. Oncogene 20, 7820J823 (2001). την έρευνα για 6. Folkman, J. Role of angiogenesis in tumor growth and metastasis. Semin. Oncol. 29, 15_18 (2002). ανάπτυξη νέων 7. Strausberg, R.L, Simpson, A.J. & Wooster, R. Sequence-based cancer genomics: progress, lessons and opportunities. Nat. Rev. Genet. 4, 409 J18 (2003). καρκινικών φαρμάκων» 8. Lengauer, C, Kinzier, K.W. & Vogelstein, Β. Genetic instabilities in human cancers. Nature _649 (1998). 9. Diaz, R. et al. The N-ras proto-oncogene can suppress the malignant phenotype in the presence or absence of its oncogene. Cancer Res. 62, 4514J518 (2002). 10. Lynch, H.T. & de la Chapelle, A. Hereditary colorectal cancer. N. Engl. J. Med. 348, 919J32 (2003). 11. Berns, Κ. et al. A large-scale RNAi screen in human cells identifies new components of the p53 pathway. Nature J37 (2004). 12. Schmitt, CA. & Lowe, S.W. Apoptosis and therapy. J. Pathol. 187, 127J37 (1999). 13. Sidransky, D. Emerging molecular markers of cancer. Nat. Rev. Cancer 2, 210_219 (2002). 14. Brivanlou, A.H. & Darnell, J.E. Jr. Signal transduction and the control of gene expression. Science 295, 813J18 (2002). 15. Vogelstein, Β. & Kinzier, K.W. The Genetic Basis of Human Cancer (McGraw-Hill, Toronto, 2002). 217

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Δημοσθένης Σκάρλος Παθολόγος-ογκολόγος, αμ. Εηικ. Καθηγητής Παν/μίου Αθηνών, Διευθυντής β' ογκολογικής κλινικής Νοσοκομείου Ερρίκος Ντυνάν θεραπεία του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια

Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια , Φυσικός MSc 1 Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια O καρκίνος είναι μια νόσος προκαλούμενη από ογκογονίδια, από ογκοκατασταλτικά γονίδια και από γονίδια micrοrna. Οι αλλαγές αυτές είναι συνήθως γεγονότα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΤΗΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΠΑΣ ΣΤΗΝ ΟΓΚΟΛΟΠΑ

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΤΗΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΠΑΣ ΣΤΗΝ ΟΓΚΟΛΟΠΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΤΗΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΠΑΣ ΣΤΗΝ ΟΓΚΟΛΟΠΑ A.A. Σπαντίδοο 1 2, Μ. Χατζηπαναγιώτου 1 2, Β. Ζουμπουρλής 1 2 1. Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών,

Διαβάστε περισσότερα

Εξυπνα φάρμακα στον καρκίνο

Εξυπνα φάρμακα στον καρκίνο Εξυπνα φάρμακα στον καρκίνο Σπύρος Λιναρδόπουλος Διευθυντής του Εργαστηρίου για την ανακάλυψη νέων φαρμάκων στον καρκίνο The Breakthrough Breast Cancer Research Centre and Cancer Research UK Centre for

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ B B1. Η συχνότητα των ετερόζυγων ατόμων με δρεπανοκυτταρική αναιμία ή β- θαλασσαιμία είναι αυξημένη σε περιοχές όπως οι χώρες της Μεσογείου, της Δυτικής και Ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΤΟΥ ΝΕΦΡΟΒΛΑΣΤΩΜΑΤΟΣ (ΟΓΚΟΥ ΤΟΥ WILMS) Σπυριδάκης Ιωάννης 2, Καζάκης Ι 2, Δογραματζής Κωνσταντίνος 1, Κοσμάς Νικόλαος 1,

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΤΟΥ ΝΕΦΡΟΒΛΑΣΤΩΜΑΤΟΣ (ΟΓΚΟΥ ΤΟΥ WILMS) Σπυριδάκης Ιωάννης 2, Καζάκης Ι 2, Δογραματζής Κωνσταντίνος 1, Κοσμάς Νικόλαος 1, 1 Ιατρική Σχολή ΑΠΘ, Στρατιωτική Σχολή Αξιωματικών Σωμάτων, 2Β Πανεπιστημιακή Κλινική Χειρουργικής Παίδων ΑΠΘ, Γ.Ν Παπαγεωργίου (Διευθυντής: Καθηγητής Αντώνιος Φιλιππόπουλος) Εισαγωγή Ο όγκος του Wilms

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Ο καρκίνος είναι μια ιδιαίτερα ετερογενής νόσος, που προκύπτει από συσσώρευση μεταλλάξεων του DNA. Η αιτιολογία του καρκίνου είναι πολυπαραγοντική,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία του μαθητή Θ. Σιδηρόπουλου :καρκίνος και μεταλλάξεις. Τμήμα Γ 2

Εργασία του μαθητή Θ. Σιδηρόπουλου :καρκίνος και μεταλλάξεις. Τμήμα Γ 2 ΚΑΡΚΙΝΟΣ: Ο Καρκίνος είναι ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα υγείας που παρατηρούνται σήμερα στις αναπτυγμένες χώρες. Οι στατιστικές δείχνουν ότι αποτελεί τη δεύτερη πιο συχνή αιτία θανάτου μετά τις καρδιοπάθειες.

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Δημήτρης Κοτρόπουλος ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. γ Α4. δ Α5. δ ΘΕΜΑ B B1. Στήλη Ι Στήλη ΙΙ 1. στ 2. ζ 3. ε 4. α 5. δ 6. β 7. γ Β2.

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανισμοί Ογκογένεσης

Μηχανισμοί Ογκογένεσης ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ Μηχανισμοί Ογκογένεσης Δρ. Α. ΓΑΛΑΝΗΣ agalanis@mbg.duth.gr Μηχανισμοί Ογκογένεσης Ενότητα 4. Απορρύθμιση του κυτταρικού κύκλου και

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Καρκινογόνα Κυρίως τρεις τύποι: Χηµικά (µόλυνση, κάπνισµα, αµίαντος) Φυσικά (ιονίζουσα ακτινοβολία, µή- ιονίζουσα???) Βιολογικά (ιοί π.χ.. HPV) Καρκίνος παχέος εντέρου ΓΕΝΕΤΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Μεταλλάξεις είναι οι αλλαγές στην αλληλουχία των νουκλεοτιδίων που συμβαίνουν στο γενετικό υλικό ενός οργανισμού τόσο σε γονιδιακό επίπεδο (γονιδιακές μεταλλάξεις)

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ. Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ. Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2015 ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός της εργασίας αυτής είναι η παρουσίαση των χαρακτηριστικών της

Διαβάστε περισσότερα

Γρηγόριος Τιμόλογος M.Med.Sc. Γενικός Διευθυντής Κέντρο Μοριακής Βιολογίας και Γενετικής ΚΑΡΥΟ

Γρηγόριος Τιμόλογος M.Med.Sc. Γενικός Διευθυντής Κέντρο Μοριακής Βιολογίας και Γενετικής ΚΑΡΥΟ Γρηγόριος Τιμόλογος M.Med.Sc. Γενικός Διευθυντής Κέντρο Μοριακής Βιολογίας και Γενετικής ΚΑΡΥΟ Φαρμακογενωμική Κλϊδοσ τησ γενετικόσ Προβλϋπει την ανταπόκριςη του αςθενό ςε φαρμακευτικϋσ αγωγϋσ μελετώντασ

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά. Τί είναι ο κληρονομικός καρκίνος; κληρονομικός και σποραδικός καρκίνος. Κληρονομικός καρκίνος - Site Ε.Ο.Π.Ε. - Μ.Σ.

Γενικά. Τί είναι ο κληρονομικός καρκίνος; κληρονομικός και σποραδικός καρκίνος. Κληρονομικός καρκίνος - Site Ε.Ο.Π.Ε. - Μ.Σ. 1 Γενικά Ο καρκίνος προκαλείται από αλλαγές στα υλικά του σώματος μας που ονομάζονται «γονίδια». Πρόκειται για τις μονάδες πληροφοριών σε κάθε κύτταρο του σώματός μας. Τα γονίδια υπαγορεύουν στπν οργανισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 8 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ 5ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΙΛΙΟΥ 1 8. Εφαρμογές της Βιοτεχνολογίας στην Ιατρική Φαρμακευτικές πρωτεΐνες Τι είναι οι φαρμακευτικές

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος. Note: Σήμερα όμως πάνω από το 50% των διαφόρων καρκινικών τύπων είναι θεραπεύσιμοι

Καρκίνος. Note: Σήμερα όμως πάνω από το 50% των διαφόρων καρκινικών τύπων είναι θεραπεύσιμοι Ο πιο απλός ορισμός είναι ότι ο καρκίνος είναι μια ομάδα ασθενειών που χαρακτηρίζεται από ανεξέλεγκτη ανάπτυξη και διασπορά ανώμαλων κυττάρων. Αν η εξάπλωση δεν ελεγχθεί θα οδηγήσει στο θάνατο. Ποσοστό

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 22 Γενετική του καρκίνου. Η πρωτεΐνη p53 προσδένεται στο DNA.

Κεφάλαιο 22 Γενετική του καρκίνου. Η πρωτεΐνη p53 προσδένεται στο DNA. Κεφάλαιο 22 Γενετική του καρκίνου Η πρωτεΐνη p53 προσδένεται στο DNA. 1 ΕΙΚΟΝΑ 22.1 Μαστογραφία που απεικονίζει έναν όγκο. Όγκος 2 ΕΙΚΟΝΑ 22.2 Ορισμένα από τα μοριακά γεγονότα που ελέγχουν τον κυτταρικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25) ΤΣΙΜΙΣΚΗ &ΚΑΡΟΛΟΥ ΝΤΗΛ ΓΩΝΙΑ THΛ: 270727 222594 ΑΡΤΑΚΗΣ 12 - Κ. ΤΟΥΜΠΑ THΛ: 919113 949422 ΕΠΩΝΥΜΟ:... ΟΝΟΜΑ:... ΤΜΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ 1 ΘΕΜΑ 1 o Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α. Για τις ερωτήσεις 1 5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

HPV DNA, E6, E7, L1, L2, E2, p16, prb, κυκλίνες, κινάσες, Ki67. Τι από όλα αυτά πρέπει να γνωρίζει ο κλινικός γιατρός; Αλέξανδρος Λαµπρόπουλος

HPV DNA, E6, E7, L1, L2, E2, p16, prb, κυκλίνες, κινάσες, Ki67. Τι από όλα αυτά πρέπει να γνωρίζει ο κλινικός γιατρός; Αλέξανδρος Λαµπρόπουλος HPV DNA, E6, E7, L1, L2, E2, p16, prb, κυκλίνες, κινάσες, Ki67. Τι από όλα αυτά πρέπει να γνωρίζει ο κλινικός γιατρός; Αλέξανδρος Λαµπρόπουλος δεν υπάρχει σύγκρουση συµφερόντων Ø Ποιό HPV τεστ είναι το

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΛΑΧΤΣΗΣ ΙΑΤΡΟΣ ΩΤΟΡΙΝΟΛΑΡΥΓΓΟΛΟΓΟΣ Ι ΑΚΤΟΡΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ ΟΓΚΟΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΙ ΕΙΚΤΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 3 Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Φροντιστήρια δυαδικό 1 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Μελλίδης Κ. Πασσιά Α. Θέμα Α Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες

Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες Εργαστήριο Υγειοφυσικής & Περιβαλλοντικής Υγείας, ΙΠΤ-Α, Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος» Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες Μανωλά Καλλιόπη, Ph.D Ερευνήτρια Γ Κυτταρογενετική Κλάδος της Γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακή 15/02/2015 Ημερομηνία

Κυριακή 15/02/2015 Ημερομηνία Διαγώνισμα 2014-15 Ενδεικτικές απαντήσεις Κυριακή 15/02/2015 Ημερομηνία Βιολογία Κατεύθυνσης Εξεταζόμενο μάθημα Γ Λυκείου Τάξη Θέμα 1 ο : 1 α, 2 γ, 3 ε, 4 α, 5 ε Θέμα 2 ο : Α. Η απεικόνιση των μεταφασικών

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων

Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων 4 Ιουνίου 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων ΘΕΜΑ Α Α.1δ Α.2 γ Α.3 β Α.4 γ Α.5 β ΘΕΜΑ Β B.1 4 2 1 6 3 5 B.2 α. DNAπολυμεράση β. πριμόσωμα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του ογκοκατασταλτικού γονιδίου στον καρκίνο του ανθρώπου. Βασίλειος Κ. Ζουμπουολής

Ο ρόλος του ογκοκατασταλτικού γονιδίου στον καρκίνο του ανθρώπου. Βασίλειος Κ. Ζουμπουολής Ο ρόλος του ογκοκατασταλτικού γονιδίου στον καρκίνο του ανθρώπου ρ53 Βασίλειος Κ. Ζουμπουολής Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, Εργαστήριο Μοριακής Ογκολογίας και Βιοτεχνολογίας, Αθήνα Τμήμα Ιατρικής, Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015. Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία. Δ Ροντογιάννη

TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015. Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία. Δ Ροντογιάννη TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015 Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία Δ Ροντογιάννη Νευροενδοκρινή νεοπλάσματα Ταξινόμηση Βιολογικοί δείκτες Μοριακή Παθολογία Νευροενδοκρινή νεοπλάσματα Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ιωάννης µορφή κακοήθειας που αναπτύσεται από

Διαβάστε περισσότερα

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Σ. Κυρτόπουλος Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών & Βιοτεχνολογίας Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Συμβολή περιβαλλοντικών

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΛΕΝΗ, Ph.D. Λέκτορας Εργαστήριο Βιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Cell growth, proliferation and cancer

Cell growth, proliferation and cancer Cell growth, proliferation and cancer US Mortality, 2006 Rank Cause of Death No. of deaths % of all deaths 1. Heart Diseases 631,636 26.0 2. Cancer 559,888 23.1 3. Cerebrovascular diseases 137,119 5.7

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση Ο ρόλος της ΕΘΟ στην αναγέννηση & την επανόρθωση Νοvo E & Parola M. Fibrogenesis & Tissue Repair 2008, 1:5 Χρόνια παγκρεατίτιδα Ιστολογία παγκρεατικού καρκινώµατος Αδενοκαρκίνωµα εξ εκφορητικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 10 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Κριτήρια ταξινόμησης κατά CLP: Κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία Καρκινογένεση, Μεταλλαξιγένεση, Τοξικότητα στην αναπαραγωγή

Κριτήρια ταξινόμησης κατά CLP: Κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία Καρκινογένεση, Μεταλλαξιγένεση, Τοξικότητα στην αναπαραγωγή ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΓΕΝΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΟΥ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ 11 η Ετήσια Σύσκεψη Επιθεωρητών REACH, CLP 2015 Εθνική Συνάντηση Εργασίας του PROTEAS Αθήνα, 27-2929 Απριλίου 2015 Γενικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ www.romvos.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α 1.Β 2.Γ 3.Α 4.Δ 5.Γ ΘΕΜΑ Β Β1) 1.Α 2.Β 3.Β 4.Α 5.Α 6.Α 7.Β 8.Β Β2) Σελ. 40 σχολικού βιβλίου : Κατά την έναρξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ : - ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΘΕΜΑ A Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ B Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. Πριμόσωμα γ. DNA δεσμάση δ. DNA

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ. υποκινητές δ. 5 αμετάφραστες περιοχές.

Α1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ. υποκινητές δ. 5 αμετάφραστες περιοχές. ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμίας

Διαβάστε περισσότερα

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών.

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών. Όλες μαζί οι μορφές καρκίνου αποτελούν, παγκοσμίως τη δεύτερη αιτία θανάτου μετά από τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Τα κρούσματα συνεχώς αυξάνονται και σε πολλές αναπτυγμένες χώρες αποτελεί την πρώτη αιτία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 01-06-2004

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 01-06-2004 ΘΕΜΑ 1ο 1. δ, ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 01-06-2004 2. β, 3. β, 4. γ, 5. δ. ΘΕΜΑ2ο 1. Σχολικό βιβλίο, σελίδα 31: «Υπάρχουν τέσσερα είδη μορίων RNA και το μεταφέρει στη θέση της πρωτεϊνοσύνθεσης».

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Παρασκευή 22 Μαΐου 2015

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Παρασκευή 22 Μαΐου 2015 Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Παρασκευή 22 Μαΐου 2015 ΘΕΜΑ Α Α1.β Α2.γ Α3.α Α4.δ Α5.γ ΘΕΜΑ Β Β1. 1A, 2B, 3B, 4A, 5A, 6A, 7B, 8B Β2. σελίδα 40 σχολικού

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. α Α4. γ Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός»

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΓΕΝΗ HPV Α γένος: βλεννογόνοι αιτιολογική συσχέτιση µε καρκίνο τραχήλου µήτρας, πρωκτού, αιδοίου, πέους

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/03/12 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρογενετική και μοριακή γενετική επίκτητων διαταραχών

Κυτταρογενετική και μοριακή γενετική επίκτητων διαταραχών ΙΠΤ-Α ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΥΓΕΙΟΦΥΣΙΚΗΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΓΟΝΟΤΟΞΙΚΩΝ ΕΚΘΕΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Κυτταρογενετική και μοριακή γενετική επίκτητων διαταραχών ρ Κωνσταντίνα Σαμπάνη Ερευνήτρια Α 1 ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ 1) ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΩΝ ΧΡΩΜΟΣΩΜΑΤΩΝ ΕΥΠΛΟΕΙΔΙΑ: ΚΑΘΕ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΟ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ Ν (ΑΠΛΟΕΙΔΕΣ ΓΟΝΙΔΙΩΜΑ) 3Ν ΑΥΘΟΡΜΗΤΕΣ ΑΠΟΒΟΛΕΣ 4Ν τριπλοειδία Α) Γονιμοποίηση ωαρίου

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 Παρασκευή, 22 Μα ου 2015 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α A1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Κυριακή 22 Απριλίου 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Κυριακή 22 Απριλίου 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ηµεροµηνία: Κυριακή 22 Απριλίου 2012 Α1- δ, Α2-α, Α3-γ, Α4-δ, Α5-β ΘΕΜΑ Β ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1. Η διπλή έλικα του DN συνδέεται µε τις ιστόνες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ www.orion.edu.gr ΘΕΜΑ A A1. δ A2. γ A3.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. β 2. γ 3. α 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ) ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 17/02/2013 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις :

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Οι όρχεις αποτελούν κομμάτι του αναπαραγωγικού συστήματος (παραγωγή σπερματοζωάριων) του άνδρα αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β Β1 Κατά σειρά τα βήματα που οδηγούν στην κατασκευή του καρυότυπου είναι τα ακόλουθα: 4 2 1 6 3 5 Β2 α DNA πολυμεράσες

Διαβάστε περισσότερα

Προτεινόμενες λύσεις ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2015

Προτεινόμενες λύσεις ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2015 Πανελλήνιες 2015 Προτεινόμενες λύσεις ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2015 ΘΕΜΑ Α Α1- β Α2- γ Α3- α Α4- δ Α5- γ ΘΕΜΑ Β Β1. Α: σωματικά κύτταρα στην αρχή της μεσόφασης -> 1,4,5,6 Β: γαμέτης:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή φράση, η οποία συμπληρώνει σωστά

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος. Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος. Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας H.M. Παράγοντες κινδύνου καρκινώματος τραχήλου Ηλικία κατά την πρώτη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o

ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o ΘΕΜΑ 1 o Γ ΛΥΚΕΙΟΥ-ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Γιατί τα βακτήρια μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν «εργοστάσια παραγωγής ανθρώπινων πρωτεϊνών»; Β. Σε ένα βακτήριο εισάγεται με τη μέθοδο του ανασυνδυασμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΘΕΜΑ 1ο Α. Να γράψετε τον αριθµό της καθεµιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση είναι

Διαβάστε περισσότερα

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου.

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. HIV & Ca τραχήλου μήτρας Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ Πολλαπλοί παράγοντες μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη της κακοήθειας σε ασθενείς με AIDS. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να γράψετε τον αριθμό της καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση είναι λανθασμένη.

Διαβάστε περισσότερα

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική.

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική. Από τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Φυσιολογικά Ανθρώπινα Χαρακτηριστικά Ανταπόκριση στο Περιβάλλον Δέσποινα Σανούδου,, PhD FACMG Επίκουρη Καθηγήτρια Molecular Biology Biomedical

Διαβάστε περισσότερα

Ή ογκοκατασταλτική πρωτεΐνη ρ53 ανήκει σε

Ή ογκοκατασταλτική πρωτεΐνη ρ53 ανήκει σε ΑΡΘΡΑ Ο Ρόλος ιης Ογκοκαιασιαλιικής πρωιεΐνης ρ53 σιον Καρκίνο Βασίλης Κ. Ζουμπουρλής και Σύλβια Σολακίδη Εργαστήριο Ρύθμισης της Γονιδιακής Έκφρασης, Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

University of Cyprus Biomedical Imaging and Applied Optics. ΗΜΥ 370 Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Μηχανική. Καρκίνος

University of Cyprus Biomedical Imaging and Applied Optics. ΗΜΥ 370 Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Μηχανική. Καρκίνος University of Cyprus Biomedical Imaging and Applied Optics ΗΜΥ 370 Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Μηχανική Καρκίνος Κύριες αιτίες θανάτου στις ΗΠΑ US Mortality, 2003 Σειρά Αιτία Θανάτου Αρ. % όλων των Θανάτων

Διαβάστε περισσότερα

Τα γονίδια που βρίσκονται στην ίδια γενετική θέση χων ομόλογων χρωμοσωμάτων

Τα γονίδια που βρίσκονται στην ίδια γενετική θέση χων ομόλογων χρωμοσωμάτων ΚεφόΑηιο 5 ΜενδεΠική κπηρονουικότηϊα 1. Συμπληρώστε με τις κατάλληλες λέξεις τα κενά στο κείμενο: Τα γονίδια που βρίσκονται στην ίδια γενετική θέση των ομόλογων χρωμοσωμάτων και ελέγχουν την ίδια ιδιότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ: ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: ΤΣΕΖΟΥ ΑΣΠΑΣΙΑ ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Βασίλης, PhD Λάρισα, 2012 ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΜΑΣΤΟΥ Αποτελεί την πιο κοινή μορφή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Α. Να γράψετε τον αριθµό της καθεµιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ. 6 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ

ΚΕΦ. 6 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ ΚΕΦ. 6 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ 1. Μπορούν τα γονίδια που ελέγχουν τη σύνθεση της α-αλυσίδας της αιμοσφαιρίνης να χαρακτηριστούν ως πολλαπλά αλληλόμορφα; Τα γονίδια που ελέγχουν την α-αλυσίδα της αιμοσφαιρίνης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής

ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Τμήμα Βιολογικών Επιστημών http://www.ucy.ac.cy/goto/biosci/el-gr/home.aspx ΒΙΟΛΟΓΙΑ: Η επιστήμη της ζωής Μελετά ό,τι έχει σχέση με τους ζωντανούς οργανισμούς στον πλανήτη μας, από το μικροσκοπικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. 1 Η ιστορία της εξελικτικής βιολογίας: Εξέλιξη και Γενετική 2 Η Προέλευση της Μοριακής Βιολογίας 3 Αποδείξεις για την εξέλιξη 89

Περιεχόμενα. 1 Η ιστορία της εξελικτικής βιολογίας: Εξέλιξη και Γενετική 2 Η Προέλευση της Μοριακής Βιολογίας 3 Αποδείξεις για την εξέλιξη 89 Περιεχόμενα Οι Συγγραφείς Πρόλογος της Ελληνικής Έκδοσης Πρόλογος της Αμερικανικής Έκδοσης Σκοπός και Αντικείμενο του Βιβλίου ΜΕΡΟΣ Ι ΜΙΑ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 1 Η ιστορία της εξελικτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Β Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ. DNA δεσμάση δ. DNA ελκάση ε. RNA πολυμεράση Β3. Σχολικό βιβλίο, Σελ.: 98: «Η διάγνωση των

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Θέμα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β Θέμα Β ΑΓ.ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ 11 -- ΠΕΙΡΑΙΑΣ -- 18532 -- ΤΗΛ. 210-4224752, 4223687 Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΠΡΟ ΙΑΘΕΣΗ ΓΙΑ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ/ΩΟΘΗΚΩΝ. Στο δυτικό κόσµο 1 στις 8 γυναίκες θα αναπτύξει καρκίνο του µαστού κατά τη διάρκεια

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΠΡΟ ΙΑΘΕΣΗ ΓΙΑ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ/ΩΟΘΗΚΩΝ. Στο δυτικό κόσµο 1 στις 8 γυναίκες θα αναπτύξει καρκίνο του µαστού κατά τη διάρκεια ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΠΡΟ ΙΑΘΕΣΗ ΓΙΑ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ/ΩΟΘΗΚΩΝ ρ. Ελένη Κοντογιάννη, Ph.D Γενετίστρια ιευθύντρια IVF & Genetics Στο δυτικό κόσµο 1 στις 8 γυναίκες θα αναπτύξει καρκίνο του µαστού κατά τη διάρκεια της ζωής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α. Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Β. Β1. 4-2-1-6-3-5 Β2. α) DNA πολυμεράσες β) πριμόσωμα γ) DNA δεσμάσεις δ) DNA ελικάσες ε) RNA πολυμεράσες Β3. σελ 98:

Διαβάστε περισσότερα

Κληρονοµικά νοσήµατα και καταστάσεις που οφείλονται σε γονιδιακές µεταλλάξεις

Κληρονοµικά νοσήµατα και καταστάσεις που οφείλονται σε γονιδιακές µεταλλάξεις Κληρονοµικά νοσήµατα και καταστάσεις που οφείλονται σε γονιδιακές µεταλλάξεις ΤΡΟΠΟΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΩΝ ΝΟΣΩΝ ΑΥΤΟΣΩΜΙΚΗ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣ ΑΥΤΟΣΩΜΙΚΗ ΥΠΟΛΕΙΠΟΜΕΝΗ ΦΥΛΟΣΥΝ ΕΤΗ ΥΠΟΛΕΙΠΟΜΕΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της ΚΕΦ. 2 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της μεταγραφής; Διαφορές Αντιγραφή Μεταγραφή 1. Διατηρείται και μεταβιβάζεται η 1. Μεταβιβάζεται η γενετική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Θέμα Α. Α.1. δ Α.2. γ Α.3. β Α.4. γ Α.5. β Θέμα Β. Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: Β.1. 4 2 1-6 3-5 B.2. α.) DNA

Διαβάστε περισσότερα

«ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια

«ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» «ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ

Διαβάστε περισσότερα