Η «ΣΑΠΦΩ» ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ. Πρόλογος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η «ΣΑΠΦΩ» ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ. Πρόλογος"

Transcript

1 Η «ΣΑΠΦΩ» ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ Πρόλογος «Απ εδώ δεν ξεκαρφώνουμαι α δεν καρφώσω τη μούσα» 1 Η εργασία πραγματεύεται ένα από τα τελευταία ιταλικά ποιήματα του Διονύσιου Σολωμού με τίτλο «Saffo». Αφού γίνει μια σύντομη πραγματολογική σκιαγράφηση του ποιήματος, θα αναπτυχθεί με περισσότερες ερμηνευτικές λεπτομέρειες η προβληματική που προκύπτει από την ενδελεχέστερη ανάγνωσή του. Ξεκινώντας από την αρχαιογνωσία του ποιητή, θα αντικρουστούν οι απόψεις του Δημήτρη Γιατρομανωλάκη, ο οποίος συνδέει άμεσα τη «Σαπφώ» του Σολωμού με αποσπάσματα τις αρχαίας ποιήτριας, παραβλέποντας τα φιλοσοφικά αναγνώσματα του ποιητή, τα οποία διαδραμάτισαν πρωτεύοντα ρόλο στην ανάπτυξη των ποιητικών του συλλήψεων. Περνώντας αμέσως μετά στη γερμανική ρομαντική αισθητική, ένθερμος θιασώτης της οποίας υπήρξε ο επτανήσιος ποιητής, γίνεται φανερή η καίρια επιρροή της ιδέας του Υψηλού στη συγγραφή του ποιήματος. Αφού παραλληλιστούν οι φιλοσοφικές και μεταφυσικές απηχήσεις της «Σαπφώς» και αποκαλυφθεί η υποβόσκουσα αλληλεπίδραση ανάμεσα στα δυο φύλα, το κείμενο θα ολοκληρωθεί με την ανάδειξη των πιο φανερών λογοτεχνικών επιδράσεων που δέχτηκε το ποίημα του Σολωμού, αυτών της ιταλικής λογοτεχνίας. Μια εισαγωγή στο ποίημα Αρχικά, απαραίτητη είναι ο παράθεση της «Σαπφώς» του Σολωμού σε μετάφραση του Στυλιανού Αλεξίου: 1 Από γράμμα του Σολωμού στον Γεώργιο Δε Ρώσση το 1825, βλ. Διονύσιος Σολωμός, Άπαντα. Αλληλογραφία, Γ, Αθήνα (Ίκαρος), 1991, σελ

2 «Σαπφώ» Γιε δοξασμένης χώρας, όπου ο ξένος Βρίσκει πατρίδα, ο βάρβαρος θεούς, αχ, στη σύντομη αυτή και ταραγμένη άκρη του χρόνου που είμαστε, άκουσέ με απ τον κόσμο της ποίησης όπου βασιλεύεις. Τη νύχτα είδα στον ύπνο μου την κόρη που ήταν η Μούσα της Λέσβου. Είχε τη σκέψη στην άβυσσο της μοίρας δεν κοιτούσε τις θάλασσες, τους κάμπους, τα βουνά σα να της ήταν όλη η πλάση ξένη. Μα από τον κοντινό και απόμακρο ουρανό, Όλα τ αστέρια, σ όλη τους τη χάρη, έβλεπαν να πατάει ξανά τη γη η θεία δυστυχισμένη κι απ τους κόσμους κι απ όλο τον αιθέρα μια μεγάλη αγάπη έφτανε στο κεφάλι το στεφανωμένο και το στοχαστικό, και στο παρθένο στήθος που σύντριψε ο καημός (της είχες μείνει σαν μόνη ελπίδα, μόνος θεός, ο βράχος). Άξαφνα μ είδε η κόρη κι έστρεψε σε μένα τα μάτια και το χέρι και το λόγο: «Πόσα μυστήρια κρύβει τούτη η γή κι ο τόπος απ όπου ήρθα δεν τα λύνει! Μια μέρα, στον ανθό του τρίτου Απρίλη της ζωής, στο σπίτι που είχα γεννηθεί, ενώ ακουμπούσα στην καρδιά το χέρι και απορούσα για τον παλμό τον άπαυστο και δυνατό, στάθηκε εμπρός μου μια σκιά γυναίκας και με βαθύ ήχο που οι φωνές μας δεν τον ξέρουν: «Πάρε και ζήσε λίγο και θλιμμένη 2

3 στη γη που θα θαυμάζει» είπε, και μου αφήνει το αθάνατο στεφάνι στα μαλλιά. Αν ήταν όνειρο, όραμα ή αλήθεια δεν ξέρω, όμως στη σκέψη μου έμεινε η μορφή της που ήταν τρομερή κι είχε το κάλλος που αργότερα έδωσε στο μάρμαρο ο Φειδίας. Πότε λοιπόν και ποιος θ αποκαλύψει την αλήθεια για με που τόσο τη ζητώ ρωτώντας μάταια τόσα πνεύματα άλλων κόσμων;» Έτσι είπε κι άλλα πρόσθεσε που τα σωπαίνω. Άλλα συ που τη σκέψη ανοίγεις, Ψάλτη, σαν σύννεφο χρυσό θεούς γεμάτο, συ τη σοφία σου δείξε θα ναι δώρο παρηγοριάς στην αθάνατη θλιμμένη που η μεγάλη ψυχή της την αλήθεια θέλει να βρει, και από τα σπίτια του θανάτου, τα μυστικά του κόσμου αυτού ρώτα και του άλλου. 2 Η ωδή γράφεται το και αποτελεί μέρος μιας σειράς ιταλικών ποιημάτων που συνθέτει τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του και «συνδέεται με τις αυτοσχεδιαστικές εκδηλώσεις που οργανώνονταν στην Κέρκυρα. Σ αυτές, ένας εξασκημένος ποιητής επιδείκνυε την ικανότητά του με την άμεση και χωρίς διορθώσεις σύνθεση μικρού έμμετρου κειμένου πάνω σε θέμα που του δινόταν εμμέτρως από έναν ομότεχνο». 4 Το συγκεκριμένο ποίημα φαίνεται πως είχε αποδέκτη τον φίλο του Σολωμού Giuseppe Regaldi, 5 στον οποίο απευθύνεται με εγκωμιαστικό τρόπο στους πρώτους στίχους του ποιήματος, αποκαλώντας τον γιε δοξασμένης 2 Στυλιανός Αλεξίου, «Ιταλικά. Μεταφράσεις», στο Διονύσιος Σολωμός, Ποιήματα και Πεζά, Αθήνα (Στιγμή), 1994, σελ Για τη χρονολόγηση του ποιήματος βλ. Γιώργος Βελουδής (επιμ.), Διονύσιος Σολωμός, Ποιήματα και Πεζά, Αθήνα (Πατάκης), 2008, σελ Στυλιανός Αλεξίου, «Ιταλικά. Εισαγωγή», στο Διονύσιος Σολωμός, Ποιήματα και Πεζά, 1994, ό. π., σελ «a charismatic figure a traveler, part-poet, part-historian, a skilled and well-educated researcher, an astute and sensible observer, according to Giosuè Carducci», Bustico (επιμ.), Francesco Crispi, Poesie e prose letterarie, Naples, 1918, σελ , στο Christopher Duggan, Francesco Crispi : From nation to nationalism, Oxford, 2002, σελ

4 χώρας, όπου ο ξένος βρίσκει πατρίδα, ο βάρβαρος θεούς. Ο Σολωμός περιγράφει ένα όνειρό του: η Σαπφώ εμφανίζεται στον ύπνο του σκεπτική και δυστυχισμένη, με το μυαλό της να πλανάται στην άβυσσο της μοίρας. Φαίνεται ότι στέκεται σε κάποιο ψηλό σημείο της γης, αφού δεν κοιτούσε τις θάλασσες, τους κάμπους, τα βουνά σαν να της ήταν όλη η πλάση ξένη (στ. 9-10). Από την άλλη, τα αστέρια και ο ουρανός αγκαλιάζουν το στεφανωμένο και στοχαστικό κεφάλι της. Ο τόπος οριοθετείται με ακρίβεια στους επόμενους στίχους, αφού της έχει μείνει σαν μόνη ελπίδα, μόνος θεός ο βράχος (στ. 19). Η Σαπφώ, λοιπόν, νεκρή επιστρέφει στον Λευκάτα, το μέρος όπου σύμφωνα με έναν αρχαίο μύθο αυτοκτόνησε, στέκεται στο ψηλότερο σημείο και στοχάζεται τη ζωή της. 6 Δείχνει προβληματισμένη, και απευθυνόμενη στον Σολωμό αναρωτιέται για τα μυστήρια που κρύβει η γη και για τη δυσκολία αποκάλυψης της αλήθειας σε αυτόν και στον άλλον κόσμο. Στη συνέχεια, περιγράφει τη συνάντηση που είχε, όταν ήταν τριών χρονών, με μια γυναικεία σκιά, η οποία τοποθέτησε στα μαλλιά της Σαπφώς το αθάνατο στεφάνι, σύμβολο αναγνώρισης της ποιητικής της αξίας, λέγοντάς της: Πάρε και ζήσε λίγο και θλιμμένη στη γη που θα θαυμάζει (στ ). Η γυναικεία αυτή μορφή φαίνεται ότι μπορούσε να προβλέψει από πολύ νωρίς όχι μόνο τη δόξα της Σαπφώς, αλλά και τη δυστυχισμένη ζωή της. Σωστά, λοιπόν, μπορούμε να υποθέσουμε ότι πρόκειται για την επιφάνεια μιας θεϊκής μορφής, πιθανότερα της Αθηνάς, θεά της σοφίας, η οποία είχε το κάλλος που αργότερα έδωσε στο μάρμαρο ο Φειδίας (στ ). Η θεά δίνει το χρίσμα στη γεννημένη ποιήτρια Σαπφώ και τη μυεί στον κόσμο της αιώνιας δόξας, προδιαγράφοντας την τραγική μοίρα της αρχαίας ποιήτριας, η οποία θα συνεχίσει μέχρι τέλους να αναζητάει κάποιον ικανό να της αποκαλύψει την αλήθεια. Γι αυτό, στην τελευταία στροφή του ποιήματος, ο Σολωμός θα απευθυνθεί στον Ψάλτη, ζητώντας του να απαντήσει αυτός στα φλέγοντα ερωτήματα που θέτει η Σαπφώ. Η αρχαιογνωσία του Διονύσιου Σολωμού Στο παρελθόν έχει γίνει προσπάθεια να ερμηνευτεί η «Σαπφώ» με βάση τις αρχαίες πηγές, καταδεικνύοντας δηλαδή την άμεση επίδραση στίχων της αρχαίας ομοτέχνου 6 Τον μύθο πραγματεύεται πρώτη φορά ο Μένανδρος στο έργο του Λευκαδία, βλ. Στράβων, Σύμφωνα με αυτόν, η αρχαία ποιήτρια, στην προσπάθειά της να κυνηγήσει τον νεαρό πορθμέα της Λέσβου Φάωνα, με τον οποίο ήταν ακατανίκητα ερωτευμένη, γκρεμίζεται από το ακρωτήρι του Λευκάτα και σκοτώνεται. 4

5 στο ποίημα του Σολωμού. Έτσι, ο καθηγητής κλασικής φιλολογίας Δημήτρης Γιατρομανωλάκης στο άρθρο του «Palimpsests of Sappho in nineteenth and twentieth century Greece: An overview», 7 παραλληλίζει το νεότερο ποίημα με μια σειρά αποσπασμάτων της Σαπφώς που μπορεί να βρίσκονταν στη διάθεση του Σολωμού την περίοδο εκείνη και φαίνεται να έχουν επηρεάσει τη συγγραφή της «Σαπφώς» του. Στην αρχή, λοιπόν, του ποιήματος η Σαπφώ δεν κοιτάζει πλέον τη θάλασσα και τους κάμπους, όπως συνηθίζει να κάνει στα αποσπάσματά της. 8 Επίσης, ενώ στο απόσπασμα 52 ομολογεί την αδυναμία της να ακουμπήσει τον ουρανό, στο ποίημα του Σολωμού ο ίδιος ο ουρανός αγκαλιάζει τη Σαπφώ. 9 Παράλληλα, η ποιήτρια προβάλλεται στον Σολωμό ως το νεαρό κορίτσι που είχε τη χάρη να φωτιστεί από τη θεά με το προνόμιο της σοφίας. Η Σαπφώ είχε δηλώσει στο απόσπασμα 56: Δεν φαντάζομαι ότι κανένα κορίτσι που έχει δει το φως του ήλιου θα αποκτήσει ποτέ τέτοια σοφία. Σύμφωνα με τον Γιατρομανωλάκη «στον Σολωμό η Σαπφώ πραγματικά παρουσιάζεται ως το νεαρό κορίτσι με την ασύγκριτη ποιητική δεξιότητα που της χάρισε η Αθηνά, θεά της σοφίας». 10 Τέλος, στην προσδοκία της ποιήτριας να της τύχει μια σπουδαία μοίρα, ευχή που κάνει στο απόσπασμα 33, «η μοίρα απονέμεται στο ποίημα του Σολωμού». 11 Η σύνδεση των αποσπασμάτων της Σαπφώς με το ποίημα που αφιερώνει σε αυτήν ο Σολωμός φαίνεται μάλλον παραπλανητική. Ένα σημείο που καταδεικνύει τον υπερβολικά φιλόδοξο στιχουργικό συσχετισμό ανάμεσα στη Σαπφώ και στον Σολωμό είναι η ονειρική εμφάνιση των θεών. Ο στίχος ζά λεξάμαν ναρ Κυπρογένηα 12 παραλληλίζεται από τον Γιατρομανωλάκη 13 με το χωρίο στο οποίο ο Σολωμός βάζει τη Σαπφώ να λέει: Μια μέρα, στον ανθό του τρίτου Απρίλη της ζωής, στάθηκε εμπρός μου μια σκιά γυναίκας και με βαθύ ήχο που οι φωνές μας δεν τον ξέρουν είπε, Αν ήταν όνειρο, όραμα ή αλήθεια δεν ξέρω (στ ). Εξετάζοντας, όμως, τη δημιουργική πορεία του Σολωμού, εύκολα θα διαπιστώσει κανείς ότι ο ποιητής κατατρύχεται διαρκώς από την ιδέα του ονείρου, ένα θέμα που συνεχώς εξελίσσεται, 7 Dimitrios Yatromanolakis, «Palimpsests of Sappho in nineteenth and twentieth century Greece: An overview», στο Gregory Nagy, (ed.), Modern Greek literature. Critical Essays, New York, 2003, σελ Ό. π., σελ Ό. π., σελ Ό. π.: «in Solomos, Sappho is indeed represented as the young girl with incomparable poetic skill given by the goddess associated with wisdom, Athena». 11 Ό.π.: «the lot is granted to Sappho in Solomos s poem». 12 Σαπφώ, απ. 134, στο David A. Campbell, (εκδ.), Greek Lyric. Sappho and Alcaeus, (Loeb), Harvard, 1982, σελ Dimitrios Yatromanolakis, ό. π. 5

6 προσαρμοζόμενο πάντα στην αντίστοιχη ωρίμανση της ποιητικής του. Ήδη από τα πρώτα του ελληνικά και ιταλικά ποιήματα «Το Όνειρο» (1820), «Η Σκιά του Ομήρου» (1822), «La Morte» (1822), το όνειρο εντάσσεται στη θεματολογία του ποιητή και παίζει ρόλο στην ανάπτυξη του ποιήματος. Στα πρώτα αυτά ποιήματα οι ονειρικές καταστάσεις διαχωρίζονται ευκρινώς από την πραγματικότητα με τέτοιο τρόπο ώστε η απότομη αφύπνιση τρομάζει τον ποιητή ή αίρει ακαριαία την αληθοφάνεια του ονείρου, τερματίζοντας αυτόματα το ποίημα, όπως συμβαίνει στο «La Morte» ή, αργότερα, στο σατιρικό «Η Τρίχα». Από την άλλη, στα ώριμα έργα του Σολωμού, «Λάμπρος» (1829), «Η Φαρμακωμένη στον Άδη» (1833), «Η γυναίκα της Ζάκυνθος» (1833), «Εις το Θάνατο Αιμιλίας Ροδόσταμο» (1848), «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», το όνειρο τείνει να ταυτιστεί με την πραγματικότητα ή ακόμα και να την υποκαταστήσει. Αργότερα, στην τελευταία δημιουργική του περίοδο, ο Σολωμός θα επιστρέψει ακόμα πιο δυναμικά και ρομαντικά στο ζήτημα του ονείρου, αφού και στα τελευταία ιταλικά του ποιήματα Οι «Σφαγμένοι της Ελλάδας», η «Γυναίκα με το Πέπλο» η αφήγηση του ονείρου παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του ποιήματος, αφού ταυτίζεται με τη ζωή. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα από τη «Γυναίκα με το Πέπλο»: Σε ολοζώντανο όνειρο, μέσα σε μυστηριακό φως, μου παρουσιάστηκε μια Μορφή. 14 Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι σταδιακά ο Σολωμός στοχάζεται πάνω στη λειτουργία του ονείρου, ενσωματώνοντάς το αρχικά δειλά και ανώριμα στα πρώτα ποιήματά του και, στο όψιμο πλέον έργο του, δίνοντάς μια πρωταγωνιστική, μεταφυσική και παράλληλα αποκαλυπτική δυναμική στην παρέμβαση της ονειρικής λειτουργίας στην ποίηση και τη ζωή, μια στάση που τον φέρνει σε ευθεία συμφωνία με τις θεωρητικές επιταγές των πιο χαρακτηριστικών εκπροσώπων του ρομαντισμού, όπως τον Νοβάλις και τα έργα Ύμνοι στη Νύχτα και Heinrich von Ofterdingen, των οποίων ο Σολωμός ήταν επίμονος αναγνώστης. 15 Αποκορύφωμα της δημιουργικής εξοικείωσης του Σολωμού με τα όνειρα και της δυναμικής ένταξής τους σε μια υπερβατική ποιητική, όπου το όνειρο, το όραμα και η πραγματικότητα συγχέονται μεταξύ τους αποτελούν οι στίχοι της «Σαπφώς»: Αν ήταν όνειρο, όραμα ή αλήθεια δεν ξέρω. Δεν είναι, μάλιστα, τυχαίο ότι η σύγχυση μεταξύ ονείρου, οράματος και πραγματικότητας επιτυγχάνεται σε ένα ποίημα σαν τη «Σαπφώ», όταν η επίμαχη ονειρική κατάσταση, 14 Διονύσιος Σολωμός, Ποιήματα και Πεζά, 1994, ό.π., σελ Για τη σχέση του Σολωμού με το έργο του Νοβάλις, βλ. Γιώργος Βελουδής, Διονύσιος Σολωμός. Ρομαντική Ποίηση και Ποιητική, Αθήνα (Γνώση), 1989, σελ

7 η εμφάνιση της θεάς μπροστά στη Σαπφώ, βρίσκεται εγκιβωτισμένη σε ένα άλλο όνειρο, αυτό της συνομιλίας ανάμεσα στον Σολωμό και στην αρχαία ομότεχνό του. Ένα καίριο θέμα στο οποίο οφείλουμε να αναφερθούμε, σε πλήρη, μάλιστα, συνάρτηση με το γνωσιολογικό υπόβαθρο συγγραφής της «Σαπφώς», είναι η αρχαιογνωσία του ποιητή. Έχει επισημανθεί από νωρίς ότι ο Σολωμός δεν γνώριζε αρχαία ελληνικά. Ο Πολυλάς, στενός φίλος του ποιητή, μας πληροφορεί με σαφήνεια ότι «όσο καιρό ο νέος φίλος του [ο Σπυρίδων Τρικούπης] έμεινε εις τη Ζάκυνθο ήταν αχώριστοι, καταγινόμενοι αδιάκοπα εις την απλή, και μετά ταύτα, αλλά πολλά ολίγον, εις την αρχαία». 16 Βέβαια, σε ό,τι αφορά τη Σαπφώ ακόμα και ένας μέτριος γνώστης της αρχαίας ελληνικής, όπως ο Σολωμός, θα μπορούσε να διαβάσει το έργο της στο πρωτότυπο, αφού η αντιπαραβολή του με μια έγκυρη μετάφραση θα εξασφάλιζε στον ποιητή την πρόσβαση και στο αρχαίο κείμενο. Από την άλλη, φαίνεται ότι ο Σολωμός διαθέτει, εκτός των άλλων, και κάποιες στερεότυπες γνώσεις για τη Σαπφώ, γεγονός που καταδεικνύεται με την αναφορά του στη μούσα της Λέσβου (στ. 7), στίχος που παραπέμπει ευθέως στο γνωστό απόφθεγμα από την Παλατινή Ανθολογία, 17 μαρτυρία που δεν απαιτεί μεθοδευμένη βιβλιογραφική υποστήριξη, αφού είναι μια πληροφορία κοινή για όποιον έχει στοιχειώδη γνώση της αρχαίας ελληνικής ποίησης. 18 Ο Πολυλάς χαρακτηρίζει, επίσης, τον Σολωμό «συγγραφέα σχεδόν αμαθή της αρχαίας Ελληνικής, [γεγονός που] αποδείχνει την ορθότητα της θεωρίας ότι όχι από τη μηχανική προσέγγιση εις την αρχαία, αλλ από το οργανικό ξετύλιγμα της νέας δύναται να μορφωθεί η φιλολογική μας γλώσσα». 19 Η δήλωση του Πολυλά έχει ιδιαίτερη σημασία, αφού επικυρώνει τη ρομαντική, δημιουργική δηλαδή σχέση του Σολωμού με την αρχαιότητα. Σίγουρα η παρουσία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας είναι συνεχής στο έργο του από τα πρώτα βήματά του στην ποίηση. Όμως, από τη «Σκιά του Ομήρου» μέχρι τη «Σαπφώ» ο Σολωμός καταφέρνει να εξελιχθεί ταχύτατα και να ξεπεράσει αποφασιστικά τις κλασικότροπες μορφές της πρώιμης ποίησης του, για να αναμετρηθεί ουσιαστικότερα με την αρχαία ελληνική παράδοση. Γρήγορα, 16 Ιάκωβος Πολυλάς, «Προλεγόμενα», στο Διονύσιος Σολωμός, Άπαντα τα Ευρισκόμενα, Αθήνα, 1965, σελ. ιη. 17 Anth. Pal , ννέα τς Μούσας φασίν τινες ς λιγώρως νίδε κα Σαπφώ Λεσβόθεν δεκάτη, στο David A. Campbell, (εκδ.), Greek Lyric. Sappho and Alcaeus, 1982, ό. π., σελ Περισσότερα για την αρχαιογνωσία του Σολωμού, βλ. Νικόλαος Τωμαδάκης, Ο Σολωμός και οι Αρχαίοι, Αθήνα, 1943, και Ανάργυρος Γ. Κουτσιλιέρης, «Η ελληνομάθεια του Σολωμού», Η Λέξη, τ. 142, 1997, σελ. 865, ο οποίος επιβεβαιώνει ότι ο Σολωμός «αρχαία κείμενα διάβασε με τη βοήθεια [ιταλικών] μεταφράσεων». 19 Ό.π., σελ. λβ. 7

8 λοιπόν, θα αποκηρύξει την ανέμελη φυσιολατρική ενατένιση του Θεόκριτου και τη μεθυστική βακχική αποκάρωση του Ανακρέοντα, για να περάσει επιθετικά σε καίρια αιτήματα ποιητικής, σε άμεση επικοινωνία όχι μόνο με τις αρχές του ρομαντικού κινήματος, αλλά και τις εθνικές επιταγές του καιρού του. Η «Σαπφώ» και η ρομαντική αισθητική Η προσπάθεια να αναδειχθούν τα σημεία σύνδεσης ανάμεσα στους στίχους της Σαπφώς και στο ποίημα του Σολωμού είναι εύλογη και αναγκαία, στο βαθμό που μια τέτοια διακειμενική συνάφεια βοηθά στην προβολή μιας πληρέστερης εικόνας της αρχαιογνωσίας του ποιητή. Παρ όλα αυτά, η προσκόλληση στις αρχαίες και μόνο πηγές περιορίζει το ποίημα στην παθητική κατάσταση ενός μιμητικού δέκτη που δέχεται μονομερείς επιδράσεις από έναν ηγεμονικό πομπό, αποσιωπώντας έτσι και άλλους σημαντικούς παράγοντες που συντέλεσαν στη συγγραφή του. Η «Σαπφώ» δεν αποτελεί τόσο προϊόν ενδελεχούς αναδίφησης των αρχαίων πηγών, όσο αποτέλεσμα της βαθιάς μελέτης και γνώσης της ρομαντικής αισθητικής και θεωρίας από τον ποιητή. Εξάλλου, δεν είναι τυχαίο ότι γράφεται στη διάρκεια της ύστερης κερκυραϊκής περιόδου του Σολωμού ( ), όταν ο ποιητής επιδίδεται με ζήλο στην ουσιαστικότερη εντρύφηση με το έργο των γερμανών κυρίως ρομαντικών, τα ποιήματα και τα θεωρητικά τους κείμενα. Η σχέση του Σολωμού με τη γερμανική σκέψη και η επιρροή της τελευταίας στα όψιμα ιταλικά του έργα είχε επισημανθεί πολύ νωρίς από την ελληνική κριτική. Ο Ιάκωβος Πολυλάς λέει χαρακτηριστικά για τη «Σαπφώ»: «Το υψηλό και μυστηριώδες νόημα δεν έσυρε τον ποιητή έξω από τα όρια της Τέχνης του, αλλά μέσα εις αυτά εφεύρηκε αρχέτυπες καθαρές μορφές η πλαστική του φαντασία, να παραστήσει ένα από τα μυστήρια της ψυχής, την ακοίμητην έρευνα της αλήθειας. Όθεν δικαίως έλεγε του Σολωμού ο Θωμαζέος, παραβάλλοντας τον με τους Γερμανούς: «Τούτοι δίνουν και εις τα κοινά νοήματα την όψη της βαθύτητος εσύ εύρηκες τον τρόπο να καταστήσεις κοινή την βαθύτερην έννοια»». 20 Η λέξη «υψηλό» που χρησιμοποιεί ο Πολυλάς για να χαρακτηρίσει το ποίημα του Σολωμού δεν τοποθετείται εδώ τυχαία. Κατά την περίοδο του ρομαντισμού, το «υψηλό», ακολουθώντας τις επιταγές της 20 Ιάκωβος Πολυλάς, «Προλεγόμενα», 1965, ό. π., σελ. μη. 8

9 εποχής, έγινε πλέον μια αισθητική κατηγορία, μετατράπηκε δηλαδή σταδιακά σε πεδίο έρευνας ενός ολόκληρου κλάδου της φιλοσοφίας, ο οποίος αλληλεπιδρά ταυτόχρονα με την ποίηση και τις καλές τέχνες της εποχής. Πιο συγκεκριμένα, το 1759 ο Edmund Burke στην περίφημη πραγματεία του A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful θα διαχωρίσει την έννοια του «υψηλού», η οποία ταυτίζεται με το αίσθημα του πόνου, από την έννοια του ωραίου, που περιλαμβάνει το αίσθημα της απόλαυσης. Η κατηγορία του «υψηλού», η οποία γεννάει το θαυμασμό, αφού περιλαμβάνει τις αξίες της δύναμης, της δικαιοσύνης και της σοφίας, ταιριάζει περισσότερο με μιαν αρσενική αισθητική αντίληψη, ενώ η κατηγορία του ωραίου, η οποία εμπνέει την αγάπη, την συμπόνια και την καλοσύνη, ανταποκρίνεται στη θηλυκή αντίληψη της πραγματικότητας. 21 Λίγο αργότερα, το 1790, ο Immanuel Kant στη μνημειώδη Kritik der Urteilskraft [Κριτική της Κριτικής Δύναμης] θα καθιερώσει τον όρο «υψηλό» στη γερμανική ρομαντική αισθητική. Ξέρουμε ότι ο ποιητής είχε πρόσβαση στο έργο του Kant, αφού το κεφάλαιο για το «υψηλό», το οποίο, όπως δείχνει ο νεοελληνιστής Γιώργος Βελουδής επηρέασε αρκετά την ποιητική διαμόρφωση του Σολωμού, 22 είχε μεταφραστεί από τον Νικόλαο Λούντζη κατά παραγγελία του ποιητή. Καταρχάς, θα πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι για τον Kant η τέχνη θεωρείται ένα ελεύθερο παιχνίδι ανάμεσα στη φαντασία και τον λόγο, τις δύο ανώτερες δυνάμεις του ανθρώπινου πνεύματος, δίπολο που παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο και στο ζήτημα του «υψηλού». Για τον Kant, το «υψηλό» «βρίσκεται σε ένα άμορφο [formlosen] αντικείμενο, από τη στιγμή που σε αυτό ή χάρη σε αυτό αποκαλύπτεται η απερατότητα [Unbegrenztheit], την ίδια στιγμή που η ολότητά της είναι επίσης παρούσα στη σκέψη». 23 Το «υψηλό» θεωρείται άμορφο από τον Kant επειδή δεν μπορούμε να ενώσουμε τα μέρη που το αποτελούν με τις δυνάμεις της φαντασίας μας. Παρ όλα αυτά, ο ανθρώπινος λόγος αντιλαμβάνεται την ολότητα του, επειδή είναι ικανός να δημιουργήσει μια ιδέα του απείρου. Γι αυτό, ο Kant πιστεύει ότι στην εμπειρία του «υψηλού» η φαντασία και ο λόγος βρίσκονται σε αντιπαλότητα. 21 Για μια διαφωτιστική ανάλυση των ιδεών του Burke πάνω στην αρσενική κατηγορία του υψηλού και τη θηλυκή κατηγορία του ωραίου σε σχέση με την αγγλική Σαπφική ποίηση του 18 ου αιώνα βλ. Margaret Reynolds, The Sappho Companion, London, 2000, σελ Γιώργος Βελουδής, Διονύσιος Σολωμός. Ρομαντική Ποίηση και Ποιητική, 1989, ό. π., σελ Immanuel Kant, Critique of Judgment, J. H. Bernard (μετάφραση), New York, 1965, 23.2, σελ

10 Με αυτόν τον τρόπο η εμπειρία του «υψηλού» εμπεριέχει ένα αίσθημα απαρέσκειας ή πόνου, αφού τα πράγματα που ονομάζουμε υψηλά δεν έχουν συγκεκριμένες διαστάσεις, επειδή είναι ιδέες (π.χ. η απεραντοσύνη του ουρανού), και οι ιδέες δεν μπορούν να ταυτιστούν πλήρως με τις αισθήσεις. Γι αυτό, ο Kant υποστηρίζει ότι το πραγματικά «υψηλό» πρέπει να αναζητείται μόνο στη σκέψη του υποκειμένου, και όχι στα φυσικά αντικείμενα. Όπως λέει ο νεοελληνιστής Νίκος Καλταμπάνος «το συναίσθημα της απαρέσκειας (Unlust), που σφραγίζει την ανεπάρκεια της φαντασίας στην επαφή της με το απροσμέτρητο μέγεθος του αντικειμένου είναι ακριβώς αυτό που, με αναδραστική αμοιβαιότητα, αφυπνίζει τον υπεραισθητό προορισμό του νου και ωθεί μέσα του τη δύναμη του λόγου να υψωθεί πάνω από κάθε εμπειρική έννοια μεγέθους συλλαμβάνοντας το μεγάλο στην απόλυτη ολότητα ως ιδέα». 24 Ο λόγος, εξάλλου, αντισταθμίζει το αίσθημα απαρέσκειας που φέρνει η ελλειμματική αισθητηριακή αντίληψη του «υψηλού» και δημιουργεί τελικά ένα αίσθημα ευχαρίστησης, αφού το «υψηλό» «κάνει σαφή την υπεροχή της έλλογης ικανότητας των νοητικών μας λειτουργιών απέναντι στην αισθητηριακή αντίληψη». 25 Χάρη στην τελεολογική δομή του «υψηλού» η δυσάρεστη αντιπαλότητα ανάμεσα στον λόγο και στη φαντασία παραδόξως επιφέρει την ευχαρίστηση, αφού χάρη στον λόγο ο άνθρωπος αίρεται πάνω από τις περιορισμένες γνώσεις που του προσκομίζουν οι αισθήσεις, φέρνοντας τη συνείδησή του αντιμέτωπη με τις υψηλές ιδέες της ελευθερίας, της ψυχής, του Θεού. 26 Πραγματικά, διαβάζοντας τη «Σαπφώ» κάτω από αυτό το πρίσμα, διαπιστώνουμε ότι η ιδέα και μόνο μιας γυναίκας που μέσα στο βαθύ σκοτάδι έχει επιστρέψει στη ζωή από τον άλλο κόσμο και στέκεται απελπισμένη στην άκρη ενός γιγάντιου βράχου, πάνω από την απειλητική θάλασσα, προκαλεί δέος και τρόμο στον αναγνώστη. Ταυτόχρονα, όμως, αυτή η επιβλητική εικόνα δημιουργεί ευχάριστα συναισθήματα στην ψυχή του, όχι μόνο επειδή ο ποιητής την αποδίδει με λογοτεχνική δεξιότητα και ρυθμική αυστηρότητα, αλλά και επειδή αυτό το εσχατολογικό σημείο ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο, σκιαγραφημένο με τέτοιαν αναπόφευκτη ένταση, του υπενθυμίζει την απεραντοσύνη της φύσης, μπροστά στην οποία κάθε άνθρωπος στέκεται εκστασιασμένος. Μάλιστα, ο κλονισμός αυτός των αισθήσεων τον οδηγεί 24 Νίκος Καλταμπάνος, «Η στιγμή του αποκαλυπτικού ύψιστου στον Κρητικό του Σολωμού», Λόγου Χάριν, τ. 1, Άνοιξη 1990, σελ Immanuel Kant, Critique of Judgment, 1965, ό.π., 27.1, σελ Για μια αναλυτικότερη ανάπτυξη του υψηλού στον Kant, βλ. Donald W. Crawford, Kant s Aesthetic Theory, Wisconsin, 1974, κυρίως σελ ,

11 στη βίαιη συνειδητοποίηση των ορίων της ίδιας του της ζωής, φέρνοντάς τον επιτακτικά αντιμέτωπο με τα βαθύτερα ερωτήματα της ύπαρξής του. Αν απομακρυνθεί, όμως, από το καθαρά εμπειρικό επίπεδο, αντιλαμβάνεται ότι η φαντασία του αδυνατεί να συλλάβει την απειρότητα που ανοίγεται μπροστά στην άβυσσο της μοίρας τον κοντινό και απόμακρο ουρανό (στ. 8, 11). Γι αυτό, στην προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει το υψηλό της φύσης ή μάλλον ψήγματα του αν θέλαμε να καταλάβουμε αισθητηριακά το άπειρο θα έπρεπε πάντα να το συγκρίναμε με κάτι μικρότερο, μπροστά στο οποίο το άπειρο συνεχώς θα πολλαπλασιαζόταν, η σκέψη, ο στοχασμός και η απορία, λέξεις που ο Σολωμός χρησιμοποιεί κατά κόρον στη «Σαπφώ», εισβάλλουν στο ποίημα, θέτοντας τους νόμους του λόγου που επιβάλλεται στην περιορισμένης έκτασης αισθητηριακή αντίληψη του απείρου. Παράλληλα, αν και η Σαπφώ αδυνατεί να κατανοήσει και να ορίσει το μεγαλείο του μυστηρίου, ακόμα κι αν η προσπάθεια αυτή γίνεται στον άπειρο χώρο και χρόνο της μεταθανάτιας ζωής, εντούτοις, είναι σταθερά προσανατολισμένη ως το τέλος στην πίστη ότι το μυστήριο, αν και ακατάληπτο, εξακολουθεί να υφίσταται. Αυτή η καίρια, αποφατική διαπίστωση, στοιχείο, όπως δείξαμε, γνωστικής ικανότητας κάθε έλλογης φύσης, θα της εξασφαλίσει την Καντιανή «αρνητική ευχαρίστηση» του υψηλού, μια δηλαδή γλυκόπικρη, 27 για να χρησιμοποιήσουμε μια Σαπφική λέξη, αίσθηση, η οποία απορρέει από την αμετάκλητα μερική και αυστηρώς κατάλληλη μόνο κατ αντιστοιχία στον λόγο συνειδητοποίηση του «υψηλού», ψήγματα της οποίας βρίσκουμε στους, αντιφατικούς εκ πρώτης όψεως, Σολωμικούς χαρακτηρισμούς που επιφυλάσσονται στην ποιήτρια, όταν αποκαλείται θεία δυστυχισμένη και αθάνατη θλιμμένη (στ. 14, 44). Saffo mascula, mascula Saffo Μέσα στα πλαίσια της ρομαντικής αισθητικής, η Σαπφώ καταφέρνει και ξεπερνάει τις διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στο αρσενικό και στο θηλυκό που θέτει η πρώιμη θεωρία του Burke, αφού, την περίοδο αυτή, η εικόνα της αρχαίας ποιήτριας στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία συμπυκνώνει όλα τα χαρακτηριστικά που οφείλει να έχει ο ρομαντικός ποιητής: δραματικότητα, καλοσύνη, ευαισθησία, αντιφατικότητα, πίστη 27 Σαπφώ, απ. 130, στο David A. Campbell, (εκδ.), Greek Lyric. Sappho and Alcaeus, 1982, ό.π., σελ

12 σε υψηλά ιδανικά, αυτοκαταστροφικότητα. Ουσιαστικά, η Σαπφώ αποτελεί ένα από τα πρώτα πρότυπα στην ιστορία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, της οποίας το αρχέτυπο αντλείται από την αρχαιότητα, που δρα ως κατ ουσίαν ρομαντικό υποκείμενο, περιορισμένο από την πεπερασμένη φύση της πραγματικότητας, την οποία θα ξεπεράσει με τίμημα την ίδια του τη ζωή. Γι αυτό, το μοτίβο που επαναλαμβάνεται κατά κόρον την περίοδο από τα τέλη του 18 ου και μέχρι τα μέσα του 19 ου αιώνα είναι το Άλμα από τον Λευκάτα. 28 Αλλά, ενώ στις προηγούμενες αναγνώσεις του μύθου, που χρονολογούνται ήδη από την εποχή της 15 ης επιστολής των Ηρωίδων του Οβίδιου, η αυτοκτονία αποτελούσε μόνο το τέλος της απελπισμένης της ζωής, τώρα το τέλος αυτό αποκτά τις φιλοσοφικές του προεκτάσεις, αφού ο θάνατος είναι η αρχή υπέρβασης των αδιεξόδων από μια φθαρτή πραγματικότητα που φυλακίζει τον ποιητή, ο μοναδικός δρόμος που χαράζεται μπροστά στη Σαπφώ για την κατάκτηση ενός πάγιου αιτήματος του ρομαντισμού: της αιωνιότητας. Υπό αυτό το πρίσμα, το 1794, ο Friedrich Schlegel είναι ο πρώτος που θα δει με θεωρητικό τρόπο την περίπτωση της Σαπφώς, μέσα στο πλαίσιο του διχασμένου υποκειμένου: «Το άτομο αυτό βρίσκεται σε μια συνεχή ταλάντωση, όπως τα κύματα κατά τη διάρκεια της φουρτούνας. Τη στιγμή που φαίνεται να αγγίζει τα αστέρια, είναι τότε ακριβώς που καταβυθίζεται στην τρομακτικότερη άβυσσο. Η ζωή έχει κληρώσει στο πνεύμα του τον ακριβότερο και συνάμα το φθηνότερο κλήρο της ανθρωπότητας. Αν και είναι τόσο πλήρες, είναι ταυτόχρονα πολλαπλώς διαιρεμένος. Αναλογιστείτε τη Σαπφώ μ αυτό τον τρόπο και θα δείτε όλες τις αμφισημίες που αποδίδονται στη σημαντικότερη αρχαία ελληνίδα να εξηγούνται». 29 Ο Σολωμός ήρθε σε επαφή με τη γερμανική φιλοσοφία χάρη κυρίως στις μεταφράσεις γερμανικών φιλοσοφικών κειμένων που έκανε ο Νικόλαος Λούντζης, φίλος του ποιητή, κατά παραγγελία του τελευταίου. Επειδή το μεγαλύτερο μέρος των μεταφράσεων αυτών έχει χαθεί, 30 δεν είναι δυνατό να γνωρίζουμε αν ο Σολωμός είχε διαβάσει το συγκεκριμένο απόσπασμα. Ξέρουμε ότι στη βιβλιοθήκη του υπήρχε το μεταφρασμένο στα ιταλικά έργο του Friedrich Schlegel Πανεπιστημιακά Μαθήματα 28 Για την πρόσληψη της Σαπφώς στα γαλλικά γράμματα βλ. Joan DeJean Fictions of Sappho , Chicago, Για την πρόσληψη της Σαπφώς στα αγγλικά γράμματα βλ. Margaret Reynolds, The Sappho Companion, London, 2000 και Margaret Reynolds, The Sappho History, London, Μεταφράζω το κείμενο από τα αγγλικά, όπως το παραθέτει ο Glenn W. Most, Reflecting Sappho, στο Ellen Greene (ed.), Re-reading Sappho, Reception and Transmission, California, 1996, σελ Γιώργος Βελουδής, Διονύσιος Σολωμός. Ρομαντική Ποίηση και Ποιητική. Οι Γερμανικές Πηγές, 1989, ό. π., σελ

13 για την Ιστορία της Αρχαίας και Νέας Λογοτεχνίας, 31 γραμμένο το 1815, στο οποίο δεν υπάρχει καμιά αναφορά στη Σαπφώ, 32 όμως το παραπάνω χωρίο του διαπρεπούς γερμανού φιλοσόφου αντικατοπτρίζει σχεδόν απόλυτα τις βασικές θεωρητικές συνιστώσες του ποιήματός του. Ούτως ή άλλως, η σύμπτωση δεν μπορεί να είναι τυχαία για έναν ποιητή τόσο εξασκημένο στη θεωρία και στην πράξη των ρομαντικών αναζητήσεων της εποχής του, αφού μπορούμε να υποθέσουμε τη γειτνίαση των αντιλήψεων δυο σύγχρονων πνευμάτων γαλουχημένων με κοινή παιδεία, που μοιράζονται παρόμοιες ιδέες, χωρίς να γνωρίζει ο ένας το έργο του άλλου. Η διελκυστίνδα ανάμεσα σε δύο αντίρροπες δυνάμεις που περιγράφει ο Schlegel, θέση που υπαινίσσεται με σαφήνεια την καταγωγή της, αφού η εικονογράφησή της παραπέμπει αναφανδόν στον Λευκάτα, είναι ενδεικτική της διττής φύσης ενός ατόμου σαν τη Σαπφώ. Αφού υπάρχει ταλάντωση, εξυπακούεται η ύπαρξη δύο ισομερών ή ανισομερών τάσεων, οι οποίες έλκουν το άτομο από κάθε πλευρά, με αποτέλεσμα τη διαίρεση του σε δύο κομμάτια, τα οποία στη συνέχεια, αφού συγκρουστούν, επανενώνονται για να συστήσουν εκ νέου την αρχική, αναβαπτισμένη μονάδα. Στην περίπτωση που εξετάζουμε, οι δύο αντίθετες ροπές συνίστανται σε μια θηλυκή και μιαν αρσενική πλευρά, μια δύναμη δηλαδή που ενώνει το άτομο με τον κόσμο και μιαν άλλη που τον χωρίζει από αυτόν. Οι δύο αυτές τάσεις, η θηλυκή και η αρσενική, χωνεμένες από το ίδιο άτομο, ενσαρκώνουν τις αξίες της αγάπης, της ευαισθησίας, της καλοσύνης, από τη μία πλευρά, και της δημιουργικότητας, της υπέρβασης, της σύγκρουσης, από την άλλη. Είναι σαφές ότι, για τους ρομαντικούς, η Σαπφώ δεν θα προέβαινε ποτέ στο απονενοημένο διάβημα αν δεν διατηρούσε τη χαρακτηριστικότερη πλευρά της αντρικής φύσης, δηλαδή την αυτοκαταστροφική. Πραγματικά, μπορεί να την περιλούζει απ όλο τον αιθέρα μια μεγάλη αγάπη (στ. 15), αλλά είναι ταυτόχρονα ένα πρόσωπο που με αρρενωπό τρόπο θα φτάσει τη ζωή της μέχρι τα άκρα της ανθρώπινης σκέψης, μέχρι το έσχατο σημείο της ανθρώπινης ενέργειας. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που η λέξη σκέψη επαναλαμβάνεται τρεις φορές στο ποίημα, ενώ η ποιήτρια εμφανίζεται στοχαστική να απορεί και να ζητά ρωτώντας. Οπότε, κάνοντας μια συνολική αποτίμηση της ποιητικής του Σολωμού και του ρόλου που παίζουν τα δύο φύλα στο έργο του, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι στη «Σαπφώ» ενώνονται οι αντιθέσεις που σκιαγραφεί ο Πολυλάς στη σημαντική 31 Ό.π., σελ βλ. Friedrich Schlegel, Geschichte der Alten und Neuen Literatur, Kritische Ausgabe, VI, Paderborn,

14 αποστροφή του για τον Λάμπρο: «Ως πολυσήμαντην αντίθεση προς τον άνθρωπο όπου καταστρέφει τον εαυτό του, έστησε ο Έλληνας ποιητής την ταπεινή ψυχή της γυναικός, η οποία με τα θεία ορμήματά της αγάπης εννοεί τη δύναμη χάριτος, και τελεί εις τον εαυτό της το άπειρο μυστήριο της μετανοίας». 33 Η Σαπφώ, φυσικά, δεν προβαίνει σε κανενός είδους μετάνοια, όπως ακριβώς κανένας ήρωας στην ιστορία της ρομαντικής λογοτεχνίας που φτάνει μέχρις εσχάτων. Tα παραπάνω λόγια του Πολυλά είναι εμπνευσμένα από τον Friedrich Schiller για τον οποίο «ο μελλοντικός δρόμος του πεπαιδευμένου ανθρώπου (gebildetes Mensch) είναι η «εκθήλυνση» του ανδρός, έτσι ώστε να συγκεραστούν οι δύο ανθρώπινες φύσεις, το αρσενικό με το θηλυκό μέσα σε μια κοινή συνείδηση». 34 Φαίνεται ότι το πρώτο πρόσωπο της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας που έχει καταφέρει την ένωση των φύλων δεν είναι ένας άντρας, αλλά η Σαπφώ. Αν για κάποιους η αρχαία ποιήτρια ήταν μια mascula Saffo, 35 όπως την ονόμαζαν, μάλλον υποτιμητικά, στην αρχαιότητα, ένας θιασώτης των ιδεών του Schiller θα αντέστρεφε τους όρους, για να καταλήξει στο Saffo mascula, ένα πρότυπο που αναδιατυπώνει με μοναδικό τρόπο τους κανόνες του ρομαντικού ιδεώδους. Στη διαλεκτική αυτή σχέση μεταξύ των δύο φύλων οι όροι που ουσιαστικά αντιστρέφονται, προκαλώντας κάτι παραπάνω από ένα σκαμπρόζικο λογοπαίγνιο, είναι στην πραγματικότητα το αίτημα του Schiller για το μελλοντικό δρόμο του πεπαιδευμένου ανθρώπου. Αφού η Σαπφώ προσκτάται ανδρικά χαρακτηριστικά που τα εξισορροπεί με τα δικά της γυναικεία, η «εκθήλυνση» του ανδρός μέσα στα ρομαντικά Σαπφικά συμφραζόμενα έχει μετατραπεί πλέον σε «εξανδρισμό» του θήλεος. Δεν είναι τόσο η μυθολογική επιλογή της αυτοκτονίας που οδηγεί τους ρομαντικούς ποιητές στην απόδοση αντρικών χαρακτηριστικών στη Σαπφώ, αφού και άλλες γυναικείες μορφές του ρομαντισμού έχουν προβεί στο απονενοημένο διάβημα, όπως η Μαρία και η κόρη της στον Λάμπρο του Σολωμού. Επιπροσθέτως, σε καθαρά βιογραφικό επίπεδο, αντλούμε ανάλογα παραδείγματα αδιέξοδων σχέσεων που οδήγησαν στον εκούσιο θάνατο, όπως η κοινή αυτοκτονία του Heinrich von Kleist με την αγαπημένη του Henriette Vogel, στις όχθες μιας λίμνης, ενώ μοναδικό στα ελληνικά χρονικά, σε εντελώς διαφορετικά και ούτε κατ επίφαση ρομαντικά συμφραζόμενα παραμένει το παράδειγμα του «χορού του Ζαλόγγου» με τις ηρωικές 33 Ιάκωβος Πολυλάς, «Προλεγόμενα», ό.π, σελ. λ. 34 Δημήτρης Πολυχρονάκης, Ο Κριτικός Ιδεαλισμός του Ιάκωβου Πολυλά, Ηράκλειο, 2002, σελ Porphyr. in Hor. Epist , στο David A. Campbell, (εκδ.), Greek Lyric. Sappho and Alcaeus, 1982, ό.π., σελ

15 Σουλιώτισσες το 1803, το οποίο δεν θα έμεινε σίγουρα απαρατήρητο από τον Σολωμό. Από την άλλη αυτό που εκπλήσσει τους εκπροσώπους του ρομαντισμού είναι περισσότερο η συμμετοχή της Σαπφώς στον (αντρικό) πολιτισμό και η ενασχόλησή της με την ποιητική τέχνη, αφού η πλήρης απόσχισή της από τα αυστηρά στερεότυπα που καθόριζαν πάντα τη ζωή των γυναικών, περιορίζοντάς τες στον ρόλο της πιστής συζύγου, στοργικής μητέρας και θερμής ερωμένης, την καθιστά μοναδικό γυναικείο πρότυπο τέτοιου βεληνεκούς, όχι μόνο για τα αρχαία, αλλά και για τα κατοπινά χρόνια. Μια γυναίκα, λοιπόν, που εισβάλλει στον αντρικό πολιτισμό, διεκδικώντας για λογαριασμό της ίσο ποσοστό τιμής και αναγνώρισης με αυτό των αντρών, δεν μπορεί παρά να προκαλεί με την τόλμη της τους άντρες ομοτέχνους. Η αμηχανία τους αυτή, καθώς και η αναγκαστική τους προσπάθεια να την εξυψώσουν στο δικό τους επίπεδό, θα τους οδηγήσει στην αναγνώριση της Σαπφώς όχι ως γυναίκας-ποιήτριας, αλλά ως μοιραίου ποιητή, μειώνοντας τα θηλυκά της χαρακτηριστικά και προσθέτοντας στη φύση της τη διαλεκτική ανδροπρέπεια που αρμόζει σε κάθε μεγάλο καλλιτέχνη. Φυσική, Μεταφυσική Επιστρέφοντας στη φράση του Niccolò Tommaseo που αναφέρθηκε παραπάνω, στο παράθεμα του Πολυλά που αφορά στη «Σαπφώ», στην οποία ο ιταλός ρομαντικός αντιπαραβάλλει τον Σολωμό με τους γερμανούς ποιητές, λέγοντας «τούτοι δίνουν και εις τα κοινά νοήματα την όψη της βαθύτητος εσύ εύρηκες τον τρόπο να καταστήσεις κοινή την βαθύτερην έννοια», 36 θα πρέπει να πούμε ότι έχει και αυτή την ξεχωριστή της σημασία. Η ανιούσα κίνηση που προσλαμβάνουν οι έννοιες, οι μεγάλες ιδέες, οι μορφές της ιδιωτικής και δημόσιας ζωής στη ρομαντική αισθητική δεν ταιριάζουν απόλυτα με μια συνείδηση που την περιβάλλουν οι ήπιες γραμμές του ελληνικού τοπίου, η ζεστασιά του μεσογειακού κλίματος, η εγκαρδιότερη διάθεση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι μορφές των πραγμάτων παίρνουν μια πιο ανθρώπινη όψη, οι αυστηρές γωνίες των περιγραμμάτων της φύσης λειαίνονται και η απόσταση ανάμεσα στο μεταφυσικό και στο φυσικό αμβλύνεται σε 36 Ιάκωβος Πολυλάς, «Προλεγόμενα», 1965, ό.π., σελ. μη. 15

16 τέτοιο βαθμό που η συνείδηση της ευαίσθητης ψυχής ενός ποιητή εγκολπώνεται το μεταφυσικό με μια οικειότητα που το μετατρέπει τελικά σε φυσικό. Παρ όλα αυτά, θα πρέπει να γίνει σαφές, σε αυτό το σημείο, ότι οφείλουμε να μην ξεχνάμε το γεγονός ότι ο Σολωμός ήταν ποιητής και όχι φιλόσοφος. Τα θεωρητικά του διαβάσματα είναι σπουδαία, και οι βασικές πηγές του τεκμηριωμένες από τη σύγχρονη έρευνα. Η φιλοσοφία, όμως, τον επηρεάζει όχι όπως θα επηρέαζε ένα στοχαστή που μελετάει ενδελεχώς τα φιλοσοφικά κείμενα, συμφωνεί ή διαφωνεί με αυτά, και προβαίνει και ο ίδιος στην ανάπτυξη των δικών του θεωριών. Φαίνεται ότι ο Σολωμός απομονώνει τα κομμάτια εκείνα των προσφιλών του θεωρητικών κειμένων που τον ενδιαφέρουν, τα επεξεργάζεται στη σκέψη του και χρησιμοποιεί άμεσα ή έμμεσα όσα αισθάνεται ότι μπορούν να συνδράμουν ουσιαστικά στη συγγραφή των ποιημάτων του. Από την άλλη, έχοντας ως γνώμονα τα φιλοσοφικά έργα που είχε στη διάθεσή του ο Σολωμός, καθώς και τις δικές του θεωρητικές παρεμβάσεις, προσπαθούμε, τηρουμένων των αναλογιών και με κάθε επιφύλαξη λάθους, να φανταστούμε τι περίπου μπορούσε να καταλάβει ο ποιητής από τη ρομαντική φιλοσοφία, και πως αυτή είχε εμφιλοχωρήσει στη συγγραφή της «Σαπφώς». Γι αυτό, μιαν αναλυτική θεώρηση του «υψηλού», παραδείγματος χάρη, που θα λάμβανε υπόψη της όλες τις εξεζητημένες διαπλοκές του ζητήματος και τη βαθιά σχέση της με τη δύστροπη Καντιανή φιλοσοφία και την περίπλοκη Σιλλερική αισθητική θα εξέτρεπε τη συζήτηση σε σκολιούς ατραπούς, μακριά από την ουσία αυτού του κειμένου, που οφείλει να τροχοδρομεί πάνω στα βασικά χνάρια του ποιήματος του Σολωμού. Αυτό, εξάλλου, έχει επισημανθεί ήδη από τον Πολυλά, που με γνώμονα το σκεπτικισμό που επιφυλάσσει ο Schiller απέναντι στην τάση εισχώρησης της φιλοσοφίας στο χώρο της φαντασίας, διαβεβαιώνει ότι ο Σολωμός «εφύλαξε απείραχτη την καθαρή ποιητική του διάθεση». 37 Όπως πολλά ρομαντικά ποιήματα με θέμα τη Σαπφώ περιστρέφουν την προβληματική τους γύρω από τον Λευκάτα, παρομοίως και στο ποίημα του Σολωμού κομβικό σημείο είναι το επίμαχο ακρωτήρι και ο τρόπος που χάρη στις αισθητικές επιταγές του ρομαντισμού ο συγκεκριμένος τόπος υιοθετείται ως το έσχατο όριο ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο, την αποκαλυπτική δύναμη του υπερφυσικού και τη ματαιότητα της ανθρώπινης προσπάθειας. Ο Σολωμός παραλαμβάνει μια 37 Ό.π., σελ. λδ. 16

17 μυθολογική αλλά εκείνη την εποχή για πολλούς λόγιους και ποιητές, ίσως και για τον ίδιο, βιογραφική μαρτυρία, την αυτοκτονία της Σαπφώς, και την ανασυνθέτει με τέτοιο τρόπο ώστε να αναδείξει, να εξιδανικεύσει και να θεοποιήσει την αρχαία ποιήτρια, όχι τόσο ως γυναικεία φιγούρα όσο ως τη δημιουργό ενός σπουδαίου έργου. Ο Σολωμός πιστεύοντας σθεναρά στις μεταφυσικές δυνατότητες της ποίησης δίνει σε μια ομότεχνό του το ρόλο του οραματιστή που αγωνίζεται να ανακαλύψει την αλήθεια πέρα από τα όρια της ζωής και του θανάτου. Η Σαπφώ είναι ιέρεια, αρχαία μάντισσα, μορφή που θυμίζει πολύ τη Διοτίμα του Σωκράτη στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, που με τις μαντικές της ικανότητες προσπαθεί να αποκαλύψει τις μεταφυσικές προεκτάσεις του έρωτα. Όπως φαίνεται από τις «παραλλαγές» του ποιήματος, ο Σολωμός επεξεργάστηκε επίμονα τον μύθο του Λευκάτα στη «Σαπφώ» του, αν και στην τελική του μορφή το κείμενο περιέχει μια μονόστιχη αναφορά στον βράχο, ο οποίος αποτελεί τη μεταφορά του τελευταίου εσχατολογικού αναβαθμού της μύησης στο μυστήριο της ζωής και του θανάτου. 38 Ο Regaldi και η «Σαπφώ» Αν και οι φιλόδοξες οραματικές προσδοκίες διαψεύδονται λίγο πριν το τέλος του ποιήματος, αφού η Σαπφώ στα καταληκτικά της λόγια θα ομολογήσει την αδυναμία της να ενστερνιστεί την αλήθεια ρωτώντας μάταια τόσα πνεύματα άλλων κόσμων (στ. 39), στην τελευταία στροφή ο Σολωμός θα απευθυνθεί και πάλι στη συνδρομή του ποιητή, του σύγχρονού του αυτή τη φορά Regaldi, προς τιμήν του οποίου είναι γραμμένο το ποίημα, ζητώντας να δείξει τη σοφία του ως παρηγοριά στην απογοητευμένη ποιήτρια. Μάλιστα, στο πρωτότυπο ιταλικό κείμενο ο Σολωμός χαρακτηρίζει τον Regaldi Vate, 39 παραπέμποντας ευθέως στην έννοια του poeta vates, του ποιητή-προφήτη της ρομαντικής παράδοσης, σε αντίθεση με αυτή του poeta doctus, του ποιητή-μιμητή και δασκάλου της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού. Οι οραματικές ικανότητες που είχαν αποδοθεί στους ποιητές από τους εκπροσώπους του ρομαντισμού αγγίζουν την ποιητική κοσμοθεωρία του Σολωμού, ο οποίος τις αποδίδει με τη σειρά του σε δύο ομοτέχνους του: στην αρχαία ποιήτρια και στον 38 Για τις παραλλαγές της «Σαπφώς» βλ. Διονύσιος Σολωμός, «Σαπφώ», Άπαντα. Ιταλικά (Ποιήματα και Πεζά), Β, Παράρτημα, Αθήνα 3 (Ίκαρος), 1991, σελ Διονύσιος Σολωμός, «Saffo», Άπαντα. Πεζά και Ιταλικά, Β, Αθήνα 4 (Ίκαρος), 1986, σελ

18 σύγχρονό του φίλο και ποιητή, με την ευχή να συνεχίσει ο τελευταίος το ατέρμονο έργο της ποίησης-αποκάλυψης που ξεκινάει από την αρχαιότητα. Ο συμψηφισμός αυτός ανάμεσα στον αρχαίο και το νεότερο ποιητή φέρνει ουσιαστικά τη Σαπφώ εγγύτερα στην εποχή του Σολωμού, προσδίδοντάς της χαρακτηριστικά που ταιριάζουν σε εκπρόσωπο της ρομαντικής ζωής και τέχνης. Της ρομαντικής ζωής λόγω της αυτοκτονίας της μετά τον ανεκπλήρωτο έρωτα και της ρομαντικής τέχνης χάρη στην ταύτισή της με την προφητική διαύγεια της ποιητικής δημιουργίας. Θα λέγαμε, μάλιστα, ότι ο Σολωμός δίνει τα πρωτεία στη σημασία της υπεράσπισης της ρομαντικής τέχνης στο συγκεκριμένο ποίημα, αφού στην τελική μορφή του ποιήματος έχουν αφαιρεθεί οι αναφορές στον Λευκάτα και στον Φάωνα που βρίσκονται στις «παραλλαγές». Σκοπός δεν είναι τόσο η ανάδειξη του τραγικού αποτελέσματος που φέρνει ο ανεκπλήρωτος έρωτας στη ζωή της ποιήτριας, όσο η αποκαλυπτική λειτουργία της ποιητικής πράξης, που στη «Σαπφώ» προεκτείνεται διπλασιασμένη χάρη στην παρουσία των δύο ποιητών. Η υποδοχή της Σαπφώς στο ρομαντικό περιβάλλον του ποιητικού βίου ως αναπόδραστης καταστροφής και της ποιητικής ιδιοφυΐας ως υψηλού μεγαλουργήματος, που οδηγεί στην ταύτιση των προθέσεων της αρχαίας ποιήτριας με αυτές που εκπροσωπεί ο Regaldi, παίζει ένα διττό ρόλο. Ο τελευταίος είναι ένας μεσολαβητής ή, καλύτερα, μια persona που εφευρίσκει ο ποιητής για να διαμεσολαβήσει ανάμεσα στον ίδιο τον Σολωμό και τη Σαπφώ, κρατώντας έτσι κρυμμένες τις ραφές που ενώνουν τους δύο ποιητές Σολωμό και Σαπφώ σε βιωματικό και ποιητικό επίπεδο. Πίσω από τον Regaldi κρύβεται, τελικά, ο ίδιος ο Σολωμός ως poeta vates που αγωνίζεται να συνεχίσει την ατέρμονη διερεύνηση του μυστηρίου της ζωής και του θανάτου, έχοντας αναλάβει εξ ολοκλήρου ο ίδιος προσωπικά το στοίχημα και το ρίσκο του ποιητικού βίου και έργου, αποβλέποντας με το τελευταίο στην αχόρταγη δόξα, πληρώνοντας, παράλληλα, το τίμημα με το μοιραίο τραύμα μιας κακοφορμισμένης ζωής. 40 Δεν υπάρχει άλλο ποίημα του Σολωμού στο οποίο η λειτουργία του στοχασμού να εικονογραφείται με τέτοιο κυριολεκτικό τρόπο. Αλλά και κανένας άλλος ήρωας του ποιητή δεν στέκεται τόσο παθητικά απέναντι στα δεινά που του επιφυλάσσει η μοίρα. Επειδή, όμως, ένα ρομαντικό ποίημα δεν μπορεί να καταλήγει στην πλήρη 40 Το 1851, χρονιά συγγραφής της «Σαπφώς», ο Regaldi διαβεβαίωνε με γράμμα του τον Ανδρέα Μουστοξύδη ότι ο Σολωμός «ζει μονήρης αποφεύγων την επικοινωνίαν με τους ανθρώπους». Ερανίζομαι την παραπομπή από το βιβλίο του Κώστα Καιροφύλα, Ο Άγνωστος Σολωμός, Αθήνα (Στοχαστής), 1927, σελ

19 εγκατάλειψη της ανθρώπινης προσπάθειας, ο Σολωμός επανεισάγει στην τελευταία στροφή τον ποιητή Regaldi. Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία. Ο Regaldi αντιπροσωπεύει τις αρσενικές δυνάμεις της ζωής, αφού αποτελεί το ον των μεταφυσικών πρωτοβουλιών, το δημιουργό της ιστορίας, της πολιτικής, της τέχνης που έρχεται και πάλι στο προσκήνιο μετά την πρώτη στροφή για να φέρει την κάθαρση στο δράμα της Σαπφώς. Ο Σολωμός προβαίνει εδώ στην εξής ανατροπή: Όταν η Σαπφώ αποσύρεται από τη σκηνή, το ποίημα δεν τελειώνει. Η λογική σειρά των γεγονότων σε ένα αντίστοιχο έργο που πραγματεύεται το μύθο της Σαπφώς και του Φάωνα είναι παραδοσιακά η έκφραση της απογοήτευσης της ποιήτριας μετά την απόρριψή της από το νεαρό Φάωνα και η τελική λύση του δράματός της με την αυτοκτονία της από τον Λευκάτα. Στον Σολωμό, όμως, η αυτοκτονία υπονοείται ακροθιγώς με την αναφορά στον βράχο, υπόμνηση που γίνεται στην αρχή του ποιήματος, αφού δεν αποτελεί το φόντο της τελικής έκβασης. Ο σύγχρονός ομότεχνός της αναλαμβάνει, λοιπόν, τη λύση του μυστηρίου το οποίο παραμένει τελικά αναπάντητο, ένας ακόμα διπλασιασμός που λαμβάνει χώρα στο ποίημα, επικυρώνοντας και πάλι στο έργο του Σολωμού τον μάταιο αγώνα του ανθρώπου να υπερβεί τις δυνάμεις που τον ξεπερνούν. Η παράκληση αυτή του Σολωμού προς τον (άντρα) ομότεχνό του φέρει και πάλι την καίρια επιρροή του Schiller και τις ιδέας του «παθητικού υψηλού», το οποίο προσγράφεται στον άνθρωπο που δεν στέκεται παθητικός δέκτης και παρατηρητής των δεινών που του επιφυλάσσει η μοίρα, αλλά αγωνίζεται, έστω και μάταια, να πολεμήσει εναντίον του κακού με όλες του τις δυνάμεις. Ο άνθρωπος που στέκεται αντιμέτωπος απέναντι σε αυτό που τον υπερβαίνει δεν θα μπορούσε παρά να ήταν ένας άντρας στο έργο του Σολωμού, αφού, σύμφωνα με τις αρχές τις ποιητικής του, άντρες και γυναίκες δεν αντιμετωπίζουν τους κινδύνους με τον ίδιο τρόπο. Επικύρωση της προσέγγισης αυτής αποτελεί ο ακροτελεύτιος στοχασμός του ποιητή από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους»: «σκέψου την ισοζυγία των δυνάμεων, μεταξύ ανδρών και γυναικών. Εκείνοι ας αισθάνονται όλα, κι ας νικάνε όλα, με την ουσίαν έξυπνη τούταις ας νικάνε και αυτές, αλλά ωσάν γυναίκες». 41 Θα ήταν σωστό, σε αυτό το σημείο, να διαβάσουμε τη «Σαπφώ» παράλληλα με άλλο ένα ιταλικό ποίημα του Σολωμού που γράφεται την ίδια περίοδο, το «La Navicella Greca», το οποίο συσχετίζεται και αυτό με τον ιταλό ποιητή, αφού ο Σολωμός «το 41 Διονύσιος Σολωμός, «Στοχασμοί το Ποιητή», Άπαντα τα Ευρισκόμενα, 1965, ό.π., σελ

20 απήγγειλε στις 30 Αυγούστου 1851 στην αίθουσα τελετών της Ιονίου Ακαδημίας, [ενώ] ήταν παρών και ο φημισμένος τότε Ιταλός ποιητής Giuseppe Regaldi». 42 Στο ποίημα αυτό ο Σολωμός περιγράφει μια ναυμαχία ανάμεσα στον αγγλικό και τον ελληνικό στόλο, ο οποίος αντιστέκεται στις διαταγές των άγγλων να εγκαταλείψουν τα χωρικά ύδατα και να δώσουν την πρωτοβουλία των κινήσεων στους αντιπάλους. Ο Σολωμός πλέκει το εγκώμιο των γενναίων ελλήνων πολεμιστών, αλλά το ποίημα του καταλήγει απροσδόκητα με τον έπαινο του Regaldi, στον οποίο απευθύνεται με τα εξής λόγια, τα οποία θυμίζουν την πρώτη στροφή της «Σαπφώς»: Χαίρε αθάνατης χώρας δοξασμένο τέκνο, όπου μέγα το άσμα και το έργο εστάθη άπαυτα στες καλές και στες ενάντιες τύχες, όπου η πέτρα καλή και το ξερό χορτάρι, όπου βάρβαρος είχα φτάσει και δεν είμαι. 43 Φαίνεται, λοιπόν, ότι το «La Navicela Greca» συνεχίζεται με τη «Σαπφώ», επειδή αποτελεί άλλη μιαν αφορμή όχι μόνο για να εγκωμιάσει ο Σολωμός τον ιταλό ομότεχνό του, αλλά και για να περάσει μετά το ποίημα δράσης που αναφέρεται σε ένα αμιγώς εθνικό θέμα, χαρακτηριστικό παράδειγμα παθητικού υψηλού, σε ένα ποίημα που υψώνει την προβληματική του στο επίπεδο πλέον του πνεύματος, το κατεξοχήν πεδίο που οι ποιητές αναμετριούνται με όλες τους τις δυνάμεις. Ο Leopardi και η «Σαπφώ» Εκτός από τον Regaldi που, ενδεχομένως, έπαιξε τον ρόλο του ηθικού υποβολέα και εμπνευστή του ποιήματος, πίσω από τη «Σαπφώ» κρύβεται άλλος ένας ιταλός ποιητής. Το 1902 ο Κωστής Παλαμάς στην παράγραφο «Η συγκριτική φιλολογία» του γνωστού κειμένου «Η κριτική και ο Σολωμός», προβαίνει στη συγκριτική ανάγνωση και αντιπαραβολή ποιημάτων του Σολωμού με αυτά ευρωπαίων ομοτέχνων του. Για πρώτη φορά στη νεοελληνική φιλολογία και κριτική σαπφικό ποίημα νεοέλληνα ποιητή διαβάζεται σε σχέση με ένα αντίστοιχο ευρωπαϊκό. Ο Παλαμάς εκμυστηρεύεται διαβάζοντας τη «Σαπφώ» του Σολωμού: «τη σίμωσα προς το «Στερνό τραγούδι της Σαπφώς» του συνομήλικου του Σολωμού Λεοπάρδη. Μου χτύπησαν τα μεγάλα ανάλογα σημάδια στα δύο ποιήματα. Και τα δύο μόνο το θέμα 42 Γ. Γ. Ζώρας, «Ο Σολωμός και η Ιταλία», Διεθνές Συμπόσιο Διονυσίου Σολωμού, (Πανεπιστήμιο Αθηνών, 7-10 Οκτωβρίου, 1998), Αθήνα, 2003, σελ Διονύσιος Σολωμός, «Το Ελληνικό Καράβι», Τα Ιταλικά Ποιήματα, Άπαντα τα Ευρισκόμενα, 1965, ό.π., σελ

21 και τ όνομα έχουν αρχαία η ιδέα νεώτερη. Και τα δύο τα εμψυχώνει όμοια φιλοσοφική πνοή, ο πεσσιμισμός. Και στα δύο η ψάλτρια παρουσιάζεται διαλαλήτρα της δυστυχίας, σε κόσμο γεμάτον όλο μυστήρια, εξόν από τη συμφορά, που μυστήριο δεν είναι. [ ] Aν εγνώριζε, και τι γνώμην είχε [ο Σολωμός] για τον ποιητή του «Έρωτα και του Θανάτου», αυτό δεν το ξέρομε. Εκείνος που έγραψε την ιταλόφωνη «Σαπφώ» δέκα ως δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, τάχα να τον είχε στο νου του τον τραγουδιστή στην ίδια γλώσσα της ίδιας της Σαπφώς, που πεθαμένος ήτανε από το 1837, όμως ακόμα όχι τόσο φημισμένος όσον έγινε αργότερα;» 44 Ο Παλαμάς δυσκολεύεται να υποστηρίξει με απόλυτη βεβαιότητα ότι ο Σολωμός είχε διαβάσει το έργο του Giacomo Leopardi. Δυσπιστεί, εξάλλου, στο ίδιο κείμενο ακόμα και για τον συσχετισμό που προσπαθεί να εξυφάνει ανάμεσα στον Σολωμό και τον Schiller, το έργο του οποίου ο έλληνας ποιητής είχε μελετήσει ενδελεχώς. 45 Ξέρουμε, παρ όλα αυτά, ότι η θητεία του Σολωμού στην ιταλική παιδεία και λογοτεχνία ήταν εμπεδωμένη από νωρίς, και μια σειρά αντιστοιχιών ανάμεσα στα δύο ποιήματα, αλλά και κάποιες βιογραφικές λεπτομέρειες του ποιητή συνηγορούν στο να συμπεράνουμε με ασφάλεια ότι ο Σολωμός είχε στο μυαλό του το ποίημα του Leopardi όταν έγραφε τη δική του «Σαπφώ». Αρχικά, θα πρέπει να αναφέρουμε ότι ο Leopardi γνώριζε τον κλασικιστή ποιητή Vincenzo Monti, όπως φαίνεται από την αλληλογραφία των δύο ιταλών. 46 Ο Monti υπήρξε φίλος του Σολωμού από τα φοιτητικά χρόνια στην Παβία, και είναι γνωστές οι ανεκδοτολογικές συζητήσεις και οι ζωηροί διαξιφισμοί που είχαν οι δύο άντρες πάνω σε ζητήματα που αφορούσαν την ποίηση. Σίγουρα, λοιπόν, ο Monti θα είχε μιλήσει στον Σολωμό για τον ιταλό ομότεχνό του, και, ενδεχομένως, θα ήταν αυτός που του τον είχε υποδείξει και που τον είχε μυήσει από νωρίς στο έργο του. Εξάλλου, ο Σολωμός, το 1818, αφού άφησε ανολοκλήρωτες τις σπουδές νομικής στο πανεπιστήμιο της Παβία, επέστρεψε στη Ζάκυνθο, φέρνοντας μαζί τα αγαπημένα του ιταλικά κείμενα. Μέσα σε αυτά συγκαταλέγεται και το έργο του Giacomo Leopardi. 47 Ένα ακόμα βιβλιογραφικό στοιχείο που βεβαιώνει αναντίλεκτα τη διαμεσολάβηση του Leopardi ανάμεσα στη Σαπφώ και τον Σολωμό είναι το εξής: Το 1851 στο περιοδικό Πανδώρα δημοσιεύεται το ποίημα του Ιωσήφ Ρεγάλδη «Θεός και Έρως» 44 Κωστής Παλαμάς, «Η Κριτική και ο Σολωμός», Άπαντα, τ.6, χ.χ., σελ Ό.π., σελ Giacomo Leopardi, Opere, I, Napoli, 1959, σελ Τα βιβλία αυτά φυλλάσονται σήμερα στο Μουσείο Σολωμού της Ζακύνθου, βλ. Γ. Γ. Ζώρας, «Ο Σολωμός και η Ιταλία», στο Διεθνές Συμπόσιο Διονυσίου Σολωμού. (Πανεπιστήμιο Αθηνών, 1998), Αθήνα, 2003, σελ

22 που μεταφράζει ο Γ. Χ. Ζαλοκώστας. 48 Προφανώς, πρόκειται για τον Giuseppe Regaldi, τον φίλο του Σολωμού. Το ποίημα είναι ερωτικό, γραμμένο σε σαπφικό μέτρο. Δύο φορές ο Ρεγάλδης επαναλαμβάνει τη φράση Θάνατος κ Έρως, τοποθετημένη μέσα σε παύλες. Μήπως υπονοεί και αυτός τον ποιητή του «Έρωτα και του Θανάτου», 49 τον Leopardi δηλαδή, για τον οποίο μίλαγε ο Παλαμάς στο κείμενό του για τον Σολωμό; Είναι τυχαίο, εξάλλου, ότι το ποίημα του Ρεγάλδη δημοσιεύεται το 1851, τη χρονιά που γράφεται η «Σαπφώ» του Σολωμού; Αυτή η διακειμενική συνάφεια μπορεί να μην είναι συμπτωματική, και ενδεχομένως μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι εκτός από τον Vincenzo Monti και ο Giuseppe Regaldi γνώριζε το έργο του Giacomo Leopardi, αλλά και της Σαπφώς, αφού στο ποίημά του μιμείται τους μετρικούς κανόνες της. Το εύλογο συμπέρασμα, λοιπόν, είναι ότι ο Regaldi υπήρξε ακόμα ένα σύνδεσμος ανάμεσα στον Σολωμό, τον Leopardi και τη Σαπφώ, και φαίνεται ότι στις μεταξύ τους συζητήσεις καταπιάνονται με τη ζωή και το έργο των δύο ποιητών, γεγονός που ωθεί τον Σολωμό στη συγγραφή της δικής του «Σαπφώς» την περίοδο εκείνη. Η ουσιαστική, όμως, σχέση ανάμεσα στους δύο ποιητές προκύπτει από την αναγνωστική αντιπαραβολή των δύο ιταλικών ποιημάτων. Αρχικά, το «Ultimo Canto di Saffo» του Leopardi και η «Saffo» του Σολωμού είναι και τα δύο ωδές που αποτελούνται από τέσσερις στροφές το πρώτο αναπτύσσεται σε 72 στίχους και το δεύτερο σε 47. Επιπροσθέτως, στα αυτόγραφα με τις «παραλλαγές» του ποιητή θα διαβάσουμε το στίχο canto alzarsi d amor pieno di morte, 50 που παραπέμπει ενδεχομένως στον τίτλο του ποιήματος του Leopardi. Επίσης, και τα δύο ποιήματα εκτυλίσσονται νύχτα, ενώ επανέρχεται συχνά η εικόνα του ουρανού. Το σημαντικότερο, όμως, στοιχείο που εξυφαίνει την ουσιαστικότερη σχέση ανάμεσα στα δύο ποιήματα είναι ακριβώς αυτό που σαφέστατα υπογράμμισε ο Παλαμάς στη διπλή του ανάγνωση: το ερώτημα του μυστηρίου και η αναζήτηση της αλήθειας αποτελούν το κοινό θέμα που απασχολεί και τους δύο ποιητές, πρωτοτυπία για ένα σαπφικό ποίημα που φαίνεται να την εγκαινιάζει στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία ο ιταλός ποιητής, από τον οποίο την υιοθετεί ο έλληνας ομότεχνός του. Μάλιστα, μια σημαντική λεπτομέρεια, που δεν θα μπορούσε σε καμιά περίπτωση να είναι τυχαία, είναι το γεγονός ότι ο Leopardi, όπως αργότερα και ο Σολωμός, συνδέει τη μοίρα της 48 Ιωσήφ Ρεγάλδη, «Θεός και Έρως», Πανδώρα, τ.2, αρ.33, 1851, σελ Το ποίημα «Amore e Morte», γραμμένο γύρω στο 1832, είναι από τα πιο γνωστά ποιήματα του Leopardi, βλ. Giacomo Leopardi, Opere, I, ό.π., σελ Διονύσιος Σολωμός, Αυτόγραφα Έργα, Β, Θεσσαλονίκη, 1964, σελ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του Σολωμού. Το μεταφυσικό στοιχείο εντοπίζεται λόγου χάρη στο στίχο 54 όπου ανιχνεύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Ημερομηνία 25/2/2015 Μέσο Συντάκτης Link diastixo.gr Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης http://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/3524-william-landay ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

22 ο ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΠΟΙΗΤΩΝ WORLD CONGRESS OF POETS ΛΑΡΙΣΑ, 29 ΙΟΥΝΙΟΥ ΕΩΣ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2011 ΟΜΙΛΙΑ ΒΟΥΛΑΣ ΚΩΣΤΟΠΕΤΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ:

22 ο ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΠΟΙΗΤΩΝ WORLD CONGRESS OF POETS ΛΑΡΙΣΑ, 29 ΙΟΥΝΙΟΥ ΕΩΣ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2011 ΟΜΙΛΙΑ ΒΟΥΛΑΣ ΚΩΣΤΟΠΕΤΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: 22 ο ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΠΟΙΗΤΩΝ WORLD CONGRESS OF POETS ΛΑΡΙΣΑ, 29 ΙΟΥΝΙΟΥ ΕΩΣ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2011 ΟΜΙΛΙΑ ΒΟΥΛΑΣ ΚΩΣΤΟΠΕΤΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΜΗΝΥΜΑΤΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΑΚΑΛΙΔΗ» 1 Παγκόσμια

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Ρομαντισμός Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Τζον Κόνσταμπλ Το κάρο του σανού Ρομαντισμός Τέλη 18 ου αι. μέσα 19 ου αι.

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) Μαρία Πολυδούρη ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Το ποίηµα υπερασπίζεται µια ορισµένη ποιητική επιλογή. Ποια είναι αυτή και σε ποιο είδος

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Όσο μπορείς, Κ. Π. Καβάφη ( Παράλληλο κείμενο: Τριαντάφυλλα στο παράθυρο, Α. Εμπειρίκου)

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Όσο μπορείς, Κ. Π. Καβάφη ( Παράλληλο κείμενο: Τριαντάφυλλα στο παράθυρο, Α. Εμπειρίκου) ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Κείμενο: Όσο μπορείς, Κ. Π. Καβάφη ( Παράλληλο κείμενο: Τριαντάφυλλα στο παράθυρο, Α. Εμπειρίκου) 1 2 ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Κείμενο: Χρόνος: Όσο μπορείς, Κ. Π. Καβάφη

Διαβάστε περισσότερα

Ο Σωτήρης Σαμπάνης μιλάει για το νέο του βιβλίο "Σκανταλόπετρα"

Ο Σωτήρης Σαμπάνης μιλάει για το νέο του βιβλίο Σκανταλόπετρα Ημερομηνία 24/11/2015 Μέσο Συντάκτης Link achaianews.gr Κατερίνα Σαμψώνα http://bit.ly/1qtceq0 Ο Σωτήρης Σαμπάνης μιλάει για το νέο του βιβλίο "Σκανταλόπετρα" Η Σκανταλόπετρα είναι το νέο βιβλίο του Σωτήρη

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Φερδινάνδο Πεσσόα. Ποιήματα

Φερδινάνδο Πεσσόα. Ποιήματα Φερδινάνδο Πεσσόα Ποιήματα ALVARO DE CAMPOS Απόσπασμα από την ποιητική σύνθεση του Φερνάντο Πεσσόα: Θαλασσινή ωδή του Άλβαρο ντε Κάμπος, μτφρ.-επιμ.: Μαρία Παπαδήμα, Εκδόσεις Νεφέλη 2012... Πόσες εθνικότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Ο τάφος του Βίτγκεντάιν στο Κέιμπριτζ κοσμείται από το ομοίωμα μιας ανεμόσκαλας: «Οι προτάσεις μου αποτελούν διευκρινίσεις, όταν αυτός που με καταλαβαίνει, τελικά τις αναγνωρίσει

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Κύκλος επτά (7) διαλέξεων, με την συμμετοχή εννέα (9) κορυφαίων ομιλητών, με κοινό χαρακτηριστικό γνώρισμα την πρωτοποριακή σκέψη. Στόχος των ομιλιών είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 1. Πράγματι, τα προαναφερθέντα αποτελούν κυρίαρχα χαρακτηριστικά της ποίησης του Ελύτη, που πιστοποιούνται σαφέστατα- και στο δοθέν ποίημα. Συγκεκριμένα:

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Ηγούμαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Τι είναι Ηγεσία «Η Ηγεσία, δεν είναι θέση! γιαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα

Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα ΓΙΩΡΓΟΣ Σ. ΔΡΟΥΛΙΑΣ Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα Παραγωγή λόγου για την Ε και την ΣΤ Δημοτικού ΠΡΟΛΟΓΟΣ Για να κρατάς αυτό το βιβλίο στα χέρια σου, σημαίνει ότι θέλεις να μάθεις να εκφράζεσαι

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις αισθήσεις,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 1. Ανάπτυξη και Ενδυνάμωση του Εαυτού 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2 Συναισθηματική Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

διακοσμημένα θέματα Αφιερωμένα με αγάπη και έμπνευση στις Δανειστικές Βιβλιοθήκες, δημιουργία της Λέσχης σε σχολεία της χώρας μας και του εξωτερικού.

διακοσμημένα θέματα Αφιερωμένα με αγάπη και έμπνευση στις Δανειστικές Βιβλιοθήκες, δημιουργία της Λέσχης σε σχολεία της χώρας μας και του εξωτερικού. διακοσμημένα θέματα Εικαστικές δημιουργίες δεμένες με αλήθειες μεγάλων ποιητών και συγγραφέων. Στο πέρασμα του χρόνου κάτι καινούργιο πάντα έχουν να μας πουν. Μια συνομιλία του βιβλίου με την ίδια τη ζωή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια»

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» «Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» Α ομάδα «Κάθεσαι καλά, Γκέοργκ; Καλύτερα να καθίσεις, γιατί σκοπεύω να σου διηγηθώ μια ιστορία για γερά νεύρα». Με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας του βιβλίου αρχίζει να ξετυλίγει

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ιωαννίνων Αριθμητικός Γραμματισμός Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη ΘΕΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ «Προγραμματισμός-Οργάνωση και υλοποίηση μιας διδακτικής ενότητας στον Αριθμητικό Γραμματισμό» ΠΡΟΣΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ευαγγελία Μισραχή - ΚΙΡΚΗ συνθήκες τις θυσίες. Είναι ένας πόνος τόσο αβάστακτος το να ζεις με άλλη και η καρδιά σου ν' ανήκει αλλού. Κι ο χρόνος αντί να αμβλύνει και να επουλώνει την πληγή, να επιμένει

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο

Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο Επιστολή : Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο Η επιστολή ή το γράμμα είναι ένα είδος επικοινωνιακού λόγου, πολύ χρήσιμο για την κοινωνική μας ζωή. Υπάρχουν διάφορα είδη επιστολών. Μια επιστολή μπορεί να

Διαβάστε περισσότερα

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254)

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Τι εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

Ποιητικές καταθέσεις ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. ποιήματα. CaptainBook.gr

Ποιητικές καταθέσεις ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. ποιήματα. CaptainBook.gr Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται από τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Είδος διδακτικής πρακτικής: project, ομαδοσυνεργατική διδασκαλία Προτεινόμενη διάρκεια: 20 ώρες Εισαγωγικές παρατηρήσεις Η διδακτική ενότητα «Τα φύλα στη λογοτεχνία»

Διαβάστε περισσότερα

ÈÅÌÁÔÁ 2007 ÏÅÖÅ. Α. ΚΕΙΜΕΝΟ ιονύσιο Σολωµό «Ο Κρητικό» Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 2007

ÈÅÌÁÔÁ 2007 ÏÅÖÅ. Α. ΚΕΙΜΕΝΟ ιονύσιο Σολωµό «Ο Κρητικό» Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 2007 Α. ΚΕΙΜΕΝΟ ιονύσιο Σολωµό «Ο Κρητικό» 3 3 4 σαν πέτρες µε βυθίζουν! 4 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Θέµατα της Επτανησιακής Σχολής που απαντούν στα δοθέντα αποσπάσµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΤΑ XVII: ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ. Συντάχθηκε απο τον/την Ονειρόκοσμος Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010 13:27 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5

ΚΑΡΤΑ XVII: ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ. Συντάχθηκε απο τον/την Ονειρόκοσμος Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010 13:27 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5 Τ αστέρι που εικονίζεται σ αυτή την κάρτα είναι ο πλανήτης Αφροδίτη, ο Έσπερος των αρχαίων, που ο λαός τον ονομάζει Αποσπερίτη. Το ίδιο άστρο, όταν προβάλλει την αυγή πριν ανατείλει

Διαβάστε περισσότερα

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη Ένα γεμάτο μέλια χεράκι Βούλα Μάστορη Εικονογράφηση: Σπύρος Γούσης Σελ. 91 Δραστηριότητες για Γ & Δ τάξη Συγγραφέας: Η Βούλα Μάστορη γεννήθηκε στο Αγρίνιο. Πέρασε τα

Διαβάστε περισσότερα

ANAKOINΩΣΗ ΤΥΠΟΥ. Η Σοφία η μέλισσα ταξίδεψε και έπαιξε με παιδιά έξι Δημοτικών σχολείων στις επαρχίες της Κύπρου. Λευκωσία, 7 Δεκεμβρίου 2015

ANAKOINΩΣΗ ΤΥΠΟΥ. Η Σοφία η μέλισσα ταξίδεψε και έπαιξε με παιδιά έξι Δημοτικών σχολείων στις επαρχίες της Κύπρου. Λευκωσία, 7 Δεκεμβρίου 2015 ANAKOINΩΣΗ ΤΥΠΟΥ Επικοινωνία: Γραφείο Επικοινωνίας Τομέας Προώθησης και Προβολής, Πανεπιστήμιο Κύπρου Τηλ. 22894304 ηλ. διεύθυνση: prinfo@ucy.ac.cy ιστοσελίδα: www.pr.ucy.ac.cy ΠΡΟΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Ρίτσος: Ανυπόταχτη Πολιτεία (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 51-53)

Γιάννης Ρίτσος: Ανυπόταχτη Πολιτεία (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 51-53) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Γιάννης Ρίτσος: Ανυπόταχτη Πολιτεία (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 51-53) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµ- µατολογικά στοιχεία:

Διαβάστε περισσότερα

w w w. p e r i e x o m e n a n e t. g r

w w w. p e r i e x o m e n a n e t. g r w w w. p e r i e x o m e n a n e t. g r Ο Iliaz Bobaj γράφει για την Παναγιώτα Ζαλώνη Ο Νίκος Μπατσικανής, ο Χάρης Μελιτάς, η Παναγιώτα Ζαλώνη και η Αλεξάνδρα ΒαΐτσηΒάκρου. (Απόσπασμα) Η Ελληνίδα Ποιήτρια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ

ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ - Α,α,α,α,α,α,α! ούρλιαξε η Νεφέλη - Τρομερό! συμπλήρωσε η Καλλιόπη - Ω, Θεέ μου! αναφώνησα εγώ - Απίστευτα τέλειο! είπε η Ειρήνη και όλες την κοιτάξαμε λες και είπε

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

«Προγραμματίζοντας την Επιτυχία μας εν μέσω κρίσης»

«Προγραμματίζοντας την Επιτυχία μας εν μέσω κρίσης» ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΗ 2013 «Προγραμματίζοντας την Επιτυχία μας εν μέσω κρίσης» Δημήτρης Γκόντας Περιβάλλον κρίσης! Τι σημαίνει κρίση; Μισθοί της πείνας. Οικονομικό αδιέξοδο. Ανεργία άνω του 25%, δεν βρίσκω

Διαβάστε περισσότερα

Από ξύλο και ασήμι φτιαγμένο το νέο βιβλίο της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Από ξύλο και ασήμι φτιαγμένο το νέο βιβλίο της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου Ημερομηνία 19/3/2015 Μέσο Συντάκτης Link artpress.sundaybloody.com Βασίλης Κάργας http://artpress.sundaybloody.com/?it_books=%ce%b1%cf%80%cf%8c- %CE%BE%CF%8D%CE%BB%CE%BF-%CE%BA%CE%B1%CE%B9- %CE%B1%CF%83%CE%AE%CE%BC%CE%B9-

Διαβάστε περισσότερα

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point.

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. Συγγραφέας του βιβλίου είναι η Τζακλίν Ουίλσον και απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαίο ελληνικό δράμα: Ευριπίδης

Αρχαίο ελληνικό δράμα: Ευριπίδης Αρχαίο ελληνικό δράμα: Ευριπίδης Ενότητα: 13. Ερμηνευτικές παρατηρήσεις στίχων 663-718 της Μήδειας Μενέλαος Χριστόπουλος Τμήμα Φιλολογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 μάθημα έβδομο: δίας 82 μάθημα ογδοο: κρονοσ

Διαβάστε περισσότερα

Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό

Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α Γυμνασίου Απαντήσεις ερωτήσεων σχολικού βιβλίου σχ. βιβλίο (σελ. 184) Γυμνάσιο: 9.000 μαθήματα με βίντεο-διδασκαλία για όλο το σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 16 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 16 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 16 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Η ποιητική έκφραση των ποιητών της Επτανησιακής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ»

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Ειρηάννα Δραγώνα Θεατροπαιδαγωγός- Εμψυχώτρια Θεάτρου [ Το κείμενο βασίστηκε στις

Διαβάστε περισσότερα

#VresXrono για το βιβλίο της εβδομάδας

#VresXrono για το βιβλίο της εβδομάδας Ημερομηνία 29/06/2015 Μέσο Συντάκτης Link athensvoice.gr AV Team http://goo.gl/azhlca 29/06/2015-13:00 0 Σχόλια #VresXrono για το βιβλίο της εβδομάδας «Τελευταίο αίνιγμα», Marisha Pessl, εκδ. Διόπτρα Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3,

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3, «...Πλαστήκαµε για να µην είµαστε µονάχοι. Για τούτο η καρδιά µας ασταµάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων µας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερηµωµένη, αδικαιολόγητη. Ζούµε και πλησιάζουµε

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν.

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν. Είναι γνωστή σε όλους η σειρά επιστημονικής φαντασίας Star Trek η οποία έχει φανατικούς θαυμαστές σε όλο τον κόσμο. Οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι «φανταστικές» τεχνολογίες που είχε συμπεριλάβει στο

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης

Αϊνστάιν. Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ. Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης ΜΕΓΑΛΟΙ ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΦΙΛΟΜΗΛΑ ΒΑΚΑΛΗ-ΣΥΡΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Αϊνστάιν Η ζωή και το έργο του από τη γέννησή του έως το τέλος της ζωής του Εικόνες: Νίκος Μαρουλάκης Περιεχόµενα Κεφάλαιο 1:...3 Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου.

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου. Εισαγωγή Το Παγκύπριο Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων δημιουργήθηκε το 1960. Πρωταρχικός του στόχος είναι η προσφορά και η στήριξη του παιδιού στην Κυπριακή κοινωνία. Το Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων, μέσα από τις εβδομαδιαίες

Διαβάστε περισσότερα

Ελισάβετ Μουτζά(ν) Μαρτινέγκου «Αυτοβιογραφία»

Ελισάβετ Μουτζά(ν) Μαρτινέγκου «Αυτοβιογραφία» Ελισάβετ Μουτζά(ν) Μαρτινέγκου «Αυτοβιογραφία» Η πρώτη Ελληνίδα συγγραφέας γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1801 Είχε ιδιαίτερη έφεση στα γράµµατα και κατάφερε να µορφωθεί σχεδόν µόνη της Ξεχωρίζει από τους δασκάλους

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν.

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Αποστόλη Λαμπρινή (brines39@ymail.com) ΔΥΝΑΜΗ ΨΥΧΗΣ Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Θα σε χτυπάνε, θα σε πονάνε,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΙΝΤΕΡΗΣ, Ph.D. ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ. Εκδόσεις Ψυχογιός

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΙΝΤΕΡΗΣ, Ph.D. ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ. Εκδόσεις Ψυχογιός ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΙΝΤΕΡΗΣ, Ph.D. ΑΛΛΑ ΘΕΛΩ ΚΙ ΑΛΛΑ ΚΑΝΩ Εκδόσεις Ψυχογιός Τον Γιώργο Πιντέρη, τον γνώρισα πολλά χρόνια πριν. Συγκεκριμένα σε μια εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο Επιμελητήριο Ηρακλείου, όπου με

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Ταξίδι στις ρίζες «Άραγε τι μπορεί να κρύβεται εδώ;»

Ταξίδι στις ρίζες «Άραγε τι μπορεί να κρύβεται εδώ;» Ταξίδι στις ρίζες Είχε φτάσει πια η μεγάλη ώρα για τα 6 αδέρφια Ήταν αποφασισμένα να δώσουν απάντηση στο ερώτημα που τόσα χρόνια τα βασάνιζε! Η επιθυμία τους ήταν να μάθουν την καταγωγή τους και να συλλέξουν

Διαβάστε περισσότερα

Η καλλιέργεια της κριτικής ανάγνωσης µέσα από το µάθηµα της λογοτεχνίας

Η καλλιέργεια της κριτικής ανάγνωσης µέσα από το µάθηµα της λογοτεχνίας Η καλλιέργεια της κριτικής ανάγνωσης µέσα από το µάθηµα της λογοτεχνίας Η εµπειρία της χρήσης των «Αναγνωστικών Ηµερολογίων» στην Α Γυµνασίου της Βάλιας Λουτριανάκη Η χρήση αναγνωστικών ηµερολογίων (reading

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός;

Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός; Ιωάννης 1[α ]:1 --- Θεός ή «κάποιος θεός»; 1 Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός; Εδώ θα εξετάσουμε το εδάφιο Ιωάννης 1[α ]:1 το οποίο, σύμφωνα με το κείμενο λέει, «Εν αῤχη

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΖΟΝΤΑΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ Η ΑΓΑΠΗ

ΕΚΦΡΑΖΟΝΤΑΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ Η ΑΓΑΠΗ ΕΚΦΡΑΖΟΝΤΑΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ Η ΑΓΑΠΗ Μεθοδολογία: Συνεργατική Βιωματική προσέγγιση. Στόχοι: Ανάπτυξη δεξιοτήτων δημιουργικού χειρισμού εννοιών σε κλίμα καλής επικοινωνίας και συνεργασίας. Απόπειρα δημιουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Περισσότερες λεπτομέρειες και τρελά βίντεο σας περιμένουν στο: skull-and-roses.com

Περισσότερες λεπτομέρειες και τρελά βίντεο σας περιμένουν στο: skull-and-roses.com Οι συμμορίες τσοπεράδων, επέλεγαν παραδοσιακά τους αρχηγούς τους με έναν διαγωνισμό που ονομάζεται Πίσω στο Πεζοδρόμιο, στον οποίο οι υποψήφιοι προσπαθούσαν να αντέξουν περισσότερο, όσο τους τραβούσε μια

Διαβάστε περισσότερα

«Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222.

«Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222. «Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222. Από το Σεπτέμβριο του 2008 «Tο Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε cd από τις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Κάθε πολιτισμός αφήνει το στίγμα του στην ιστορία, όμως η αρχαία ελληνική τέχνη ξεπέρασε τα όρια του χρόνου με το πανανθρώπινο μήνυμά της, με τη δύναμη του πνεύματος και του συναισθήματος.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Κατερίνα Κατράκη. Παράθυρο. Ποίηση

Κατερίνα Κατράκη. Παράθυρο. Ποίηση Κατερίνα Κατράκη Παράθυρο Ποίηση ΠΑΡΑΘΥΡΟ Κατερίνα Κατράκη Διορθώσεις: Χαρά Μακρίδη Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Ι. Κορίδης Σελιδοποίηση: Ζωή Ιωακειμίδου Χαρακτικό εξωφύλλου - Προμετωπίδα: Βάσω Κατράκη Σχεδιασμός

Διαβάστε περισσότερα

Σώμα Πρoσκόπων Κύπρου. Κλάδος Λυκοπούλων Γ.Ε. Παιχνίδι Προσκοπικής Χρονιάς 2014-2015. ΧΑΛΚΙΝΗ Αγέλη Λυκοπούλων ΑΡΧΕΙΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ.

Σώμα Πρoσκόπων Κύπρου. Κλάδος Λυκοπούλων Γ.Ε. Παιχνίδι Προσκοπικής Χρονιάς 2014-2015. ΧΑΛΚΙΝΗ Αγέλη Λυκοπούλων ΑΡΧΕΙΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ. Σώμα Πρoσκόπων Κύπρου Κλάδος Λυκοπούλων Γ.Ε. Παιχνίδι Προσκοπικής Χρονιάς 2014-2015 ΧΑΛΚΙΝΗ Αγέλη Λυκοπούλων ΑΡΧΕΙΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ Αγέλη Λυκοπούλων ΧΑΛΚΙΝΗ ΑΓΕΛΗ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ 103ov Σύστημα Ναυτοπροσκόπων Κισσόνεργας

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα