Σακχαρώδης διαβήτης και ψυχοπαθολογία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Σακχαρώδης διαβήτης και ψυχοπαθολογία"

Transcript

1 Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN REVIEW Σακχαρώδης διαβήτης και ψυχοπαθολογία Ο σακχαρώδης διαβήτης (ΣΔ), σύμφωνα με τα δεδομένα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), είναι πολύ συχνό φαινόμενο και πρόκειται να λάβει μορφή «επιδημίας» στην ερχόμενη δεκαετία. Ο συνεχώς αυξανόμενος αριθμός των διαβητικών τύπου 1, αλλά κυρίως τύπου 2, αποτελεί όχι μόνο σοβαρό ιατρικό πρόβλημα, αλλά και παθολογική οντότητα με κοινωνικοοικονομικές προεκτάσεις. Ο σακχαρώδης διαβήτης συνοδεύεται πολύ συχνά από μια ποικιλία νευροψυχολογικών προβλημάτων, τα οποία περιλαμβάνουν γνωσιακές, συναισθηματικές, αγχώδεις και ψυχωσικές διαταραχές, καθώς και διαταραχές προσωπικότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, ένα συνεχώς αυξανόμενο πλήθος ενδείξεων υποσημαίνει με εμφαντικό τρόπο τη συσχέτιση του ΣΔ με τα νευροψυχολογικά προβλήματα. Ενδεικτικά επισημαίνεται ότι o διαβήτης, ειδικά ο τύπου 1, μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τους ασθενείς ώστε να αναπτύξουν καταθλιπτικά συμπτώματα, μέσω βιολογικών μηχανισμών που συνδέουν τις μεταβολικές αλλαγές από το διαβήτη με αλλαγές στην εγκεφαλική δομή και στην εγκεφαλική λειτουργία. Γνωσιακές αλλαγές που αναπτύσσονται μετά την υπογλυκαιμία αποκαθίστανται τουλάχιστον μετά από min, αφού έχει επανέλθει η γλυκόζη σε φυσιολογικά επίπεδα. Η υπογλυκαιμία προκαλεί επίσης αλλαγές στη διάθεση, αυξάνει το άγχος και μπορεί να προκαλέσει κατάθλιψη, υπό το φόβο μιας νέας υπογλυκαιμίας, επηρεάζοντας τη συμπεριφορά και τον καλό γλυκαιμικό έλεγχο. H διαταραχή γενικευμένου άγχους (GAD) συναντάται στους διαβητικούς σε ποσοστό 14%. Ο φόβος για την εξέλιξη της νόσου που αναπτύσσεται σε ασθενείς με διαβήτη τύπου 1 και 2 είναι ένας από τους πλέον σημαντικούς στρεσογόνους παράγοντες. Το άγχος μπορεί επίσης να είναι δευτερογενές σε υπεργλυκαιμία ή να συνδέεται με άλλες επιπλοκές του διαβήτη. Μια σειρά μελετών αναδεικνύουν υψηλού βαθμού επικράτηση διαταραχών προσωπικότητας σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Επίσης, έχει υποστηριχθεί ότι η προσωπικότητα τύπου Α μπορεί να είναι ένας από τους παράγοντες κινδύνου για την εκδήλωση διαβήτη τύπου 2. Από μελέτες που εστιάζουν στη ρύθμιση του διαβήτη σε συνάρτηση με πτυχές προσωπικότητας υπογραμμίζεται η εμπλοκή δυσπροσαρμοστικών στοιχείων προσωπικότητας στην κακή ρύθμιση του ΣΔ. Την αλληλοδιαπλοκή του ΣΔ με νευροψυχολογικές παραμέτρους υποστηρίζουν και μελέτες, οι οποίες εστιάζουν στη νευροψυχιατρική αντιμετώπιση και μέριμνα των ασθενών με ΣΔ.... Κ. Κοντοάγγελος, 1,3 Χ. Παπαγεωργίου, 1,3 Α. Ράπτης, 2 Π. Τσιότρα, 2 Ε. Μπουτάτη, 2 Γ.Ν. Παπαδημητρίου, 1 Γ. Δημητριάδης, 2 Α. Ραμπαβίλας, 3 Σ. Ράπτης 2,4 1 Α Ψυχιατρική Κλινική, Πανεπιστήμιο Αθηνών, «Αιγινήτειο» Νοσοκομείο, Αθήνα 2 Β Προπαιδευτική Κλινική, Πανεπιστήμιο Αθηνών, «Αττικό» Νοσοκομείο, Αθήνα 3 Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής, Αθήνα 4 Εθνικό Κέντρο Έρευνας, Πρόληψης και Θεραπείας του Διαβήτη και των Επιπλοκών του (ΕΚΕΔΙ), Αθήνα Diabetes mellitus and psychopathology Λέξεις ευρετηρίου Abstract at the end of the article Κατάθλιψη Νευροψυχιατρικές διαταραχές Σακχαρώδης διαβήτης Ψυχοπαθολογία Υποβλήθηκε Εγκρίθηκε EΙΣΑΓΩΓΗ Η εμφάνιση του σακχαρώδους διαβήτη (ΣΔ) συχνά οφείλεται σε περιβαλλοντικούς και γενετικούς παράγοντες, που ενοχοποιούνται για την πρόκληση διαφόρων μεταβολικών διαταραχών, όπως η ινσουλινοαντοχή. Η νόσος χαρακτηρίζεται από χρόνια υπεργλυκαιμία και διαγιγνώσκεται από ανίχνευση αυξημένης γλυκόζης στο φλεβικό αίμα (>15 mmol/dl ή 270 mg/dl). Ο ΣΔ διακρίνεται σε δύο μεγάλες κατηγορίες και συγκεκριμένα στον ινσουλινοεξαρτώμενο και στο μη ινσουλινοεξαρτώμενο ΣΔ, ανάλογα με την έλλειψη ινσουλίνης, που είναι περισσότερο έντονη στον ινσουλινοεξαρτώμενο ΣΔ. O ινσουλινοεξαρτώμενος ΣΔ εμφανίζεται κυρίως σε παιδιά και νέους ενήλικες, αλλά μπορεί να υπάρχει και σε όλες τις ηλικίες. Η επίπτωση της εμφάνισης του ΣΔ διαφέρει αρκετά στους διάφορους πληθυσμούς, με μεγαλύτερο ποσοστό στη Φινλανδία και στη Σαρδηνία, όπου παρατηρούνται υψηλά ποσοστά, π.χ / ετησίως. Η επίπτωση του ινσουλινοεξαρτώμενου ΣΔ αυξάνει κατά την παιδική ηλικία έως την εφηβεία και σταθεροποιείται περίπου στην ηλικία των 20 ετών. Η διάγνωση είναι συχνότερη κατά τους χειμερινούς μήνες. Η μεγαλύτερη γενετικά ευαισθησία συνδέεται με το αντιγόνο HLA που σχετίζεται με το χρωμόσωμα 6.

2 ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ 689 Επίσης, η γενετική ευαισθησία εξαρτάται και από άλλους παράγοντες. Αυτοί οι γενετικοί παράγοντες επιδρούν με άλλους μη γενετικούς παράγοντες, όπως το stress ή οι ιογενείς λοιμώξεις που κινητοποιούν την καταστροφή των β-κυττάρων στο πάγκρεας και έτσι προκαλούν την κλινική έκφραση των συμπτωμάτων που διακρίνουν τον ινσουλινοεξαρτώμενο ΣΔ. Ο ινσουλινοεξαρτώμενος ΣΔ συνδέεται με σοβαρές επιπλοκές, όπως η διαβητική νεφροπάθεια και η διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια. Ο κίνδυνος εμφάνισης των εν λόγω επιπλοκών σχετίζεται με τη διάρκεια του ινσουλινοεξαρτώμενου ΣΔ, τον πλημμελή μεταβολικό έλεγχο ή την ύπαρξη άλλων επιβαρυντικών παραγόντων, π.χ. αρτηριακή υπέρταση. Η θνητότητα στον ινσουλινοεξαρτώμενο ΣΔ έχει ελαττωθεί τα τελευταία χρόνια, αλλά ακόμη αποτελεί μια αιτία θανάτου 2 4 φορές υψηλότερη από την αντίστοιχη του γενικού πληθυσμού. Η θνητότητα οφείλεται κυρίως στη διαβητική νεφροπάθεια και στις επιπλοκές από τη μικροαγγειοπάθεια ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΟΥΣ ΔΙΑΒΗΤΗ Ένας σημαντικός αριθμός ασθενών αγνοεί ότι πάσχει από διαβήτη. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), περίπου 150 εκατομμύρια άνθρωποι πάσχουν από ΣΔ και ο αριθμός αυτός αναμένεται ότι θα διπλασιαστεί περίπου το 2025 λόγω της αύξησης του πληθυσμού, του γήρατος, της παχυσαρκίας και της αστάθειας στον καθημερινό τρόπο ζωής. 2 Παρατηρήσεις από περιγραφικές μελέτες αποδεικνύουν ότι ο δυτικός τρόπος ζωής συνδέεται με την υψηλή επίπτωση διαβήτη μέσα από αλληλεπιδράσεις στο σωματικό βάρος και στην αρτηριακή πίεση. Επί πλέον, δίαιτες που περιλαμβάνουν δημητριακά, ελάχιστη κατανάλωση οινοπνεύματος και ακόρεστα λίπη συνδέονται με χαμηλό κίνδυνο εμφάνισης ΣΔ. 3 Μια τέτοια δίαιτα είναι η μεσογειακή, η οποία συγκεντρώνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις δύο τελευταίες δεκαετίες. 4 Στην Ελλάδα, το 2001 διεξήχθη η μελέτη «ΑΤΤΙΚΗ» 5 σε ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού της Αθήνας, το οποίο περιλάμβανε κατά 78% κατοίκους στην πόλη και κατά 22% αγρότες οι οποίοι διέμεναν στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας. Συνολικά, συμμετείχαν άτομα. Από τους συμμετέχοντες στη μελέτη, ήταν άνδρες και γυναίκες. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η επικράτηση του ΣΔ τύπου 2 ήταν 118 από άνδρες (7,9%) και 92 από γυναίκες (6%) (πίν. 1). Μέχρι το 1979 όλες οι ταξινoμήσεις του ΣΔ, όπως η διάκριση σε «πρωτογενή» ή «ιδιοπαθή» (άγνωστης αιτιολογίας) και σε «δευτερογενή» (γνωστής αιτιολογίας), καθώς επίσης και οι ταξινομήσεις με διάφορα κριτήρια (ηλικία εκδήλωσης, στάδιο ή βαθμός βαρύτητας της νόσου) αποδείχθηκαν ανεπαρκείς λόγω ακριβώς της ασάφειας του αιτιολογικού υποστρώματος. 6 Το 1979, η Ομάδα Επεξεργασίας των Δεδομένων για το Διαβήτη των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής (Diabetes Data Group of the National Institute of Health, USA) πρότεινε νέα ταξινόμηση για το ΣΔ και τις άλλες κατηγορίες παθολογικής ανοχής στη γλυκόζη. Σύμφωνα με τη νέα ταξινόμηση (όπου το κριτήριο είναι η θεραπευτική αντιμετώπιση του διαβητικού και όχι η ηλικία έναρξης της νόσου), το σύνδρομο του ΣΔ διακρίνεται στις κατηγορίες 7 που αναφέρονται στον πίνακα 2. Πίνακας 1. Κατανομή του σακχαρώδους διαβήτη (ΣΔ) τύπου 2 στην Ελλάδα, κατά ηλικία και φύλο. Άνδρες Γυναίκες <45 έτη 2,2% 6,0% έτη 6,5% 4,8% έτη 21,3% 13,6% 65 έτη 25,4% 31,0% 3. ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΤΥΠΟΥ 2 Η σχέση του ΣΔ και της ψυχολογίας έχει επισημανθεί εδώ και αρκετά χρόνια. Περισσότερο από 50 χρόνια έχει επιβεβαιωθεί το ψυχοσωματικό μοντέλο, το οποίο στηρίζεται στη θεωρία ότι ψυχολογικοί μηχανισμοί μπορούν να πυροδοτήσουν διάφορες διαταραχές ή σωματικές ασθένειες, περιλαμβανομένου και του ΣΔ. 8 Η συγκεκριμένη άποψη σταδιακά εγκαταλείφθηκε, αλλά είναι φανερό ότι για έναν άνθρωπο διαβητικό που καθημερινά πρέπει να διαχειρίζεται αυτή τη νόσο υπάρχουν πολλά σημεία όπου ο ΣΔ αλληλεπιδρά με την ψυχολογία. Κλινικές παρατηρήσεις έχουν δείξει ότι οι διαβητικοί ασθενείς υποφέρουν από έντονο ψυχολογικό stress. Αντιμετωπίζουν καθημερινά μια νόσο που μειώνει το χρόνο επιβίωσής τους και μπορεί να οδηγήσει σε βιοχημικές και σωματικές επιπλοκές, περιλαμβανομένης της απώλειας όρασης και της νευροπάθειας, ενώ απαιτείται καθημερινά να δείχνουν μια υπευθυνότητα όσον αφορά στη διαχείριση της υγείας τους με από του στόματος χορηγούμενα φάρμακα ή ενέσεις ινσουλίνης, συνεχή καταγραφή των τιμών γλυκόζης, δίαιτα και γυμναστική για το υπόλοιπο του βίου τους. 9 Χρόνια νοσήματα όπως ο διαβήτης συχνά

3 690 Κ. ΚΟΝΤΟΑΓΓΕΛΟΣ και συν Πίνακας 2. Ταξινόμηση του σακχαρώδους διαβήτη (ΣΔ) και των άλλων καταστάσεων με παθολογική ανοχή στη γλυκόζη. Α. Κλινικές μορφές Σακχαρώδης διαβήτης Ι. Ινσουλινοεξαρτώμενος ΣΔ (τύπος 1) ΙΙ. Μη ινσουλινοεξαρτώμενος ΣΔ (τύπος 2) Χωρίς παχυσαρκία Με παχυσαρκία ΙΙΙ. Σχετιζόμενος με κακή διατροφή Ινολιθισιακός παγκρεατικός ΣΔ Πρωτεϊνοπενικός παγκρεατικός ΣΔ IV. Σακχαρώδης διαβήτης συνδυαζόμενος με ορισμένες καταστάσεις και σύνδρομα Παγκρεατική νόσος Ενδοκρινικές παθήσεις Φάρμακα και χημικές ουσίες Διαταραχές του μορίου ινσουλίνης ή των υποδοχέων της Ορισμένα γενετικά σύνδρομα Άλλα αίτια Διαταραγμένη ανοχή στη γλυκόζη (impaired glucose tolerance, IGT) Χωρίς παχυσαρκία Με παχυσαρκία Σε συνδυασμό με ορισμένες καταστάσεις και σύνδρομα Σακχαρώδης διαβήτης της εγκυμοσύνης Β. Ομάδες ατόμων με αυξημένο (στατιστικά) κίνδυνο για ΣΔ Ι. Άτομα με προηγούμενο ιστορικό παθολογικής ανοχής στη γλυκόζη ΙΙ. Άτομα με δυνητική παθολογική ανοχή στη γλυκόζη στιγματίζουν τους πάσχοντες και κυρίως τα παιδιά, τα οποία αισθάνονται ότι διαφέρουν από τα υγιή αδέλφιά τους, και επίσης επιβαρύνουν ήδη «κουρασμένες» οικογένειες. Πολλοί διαβητικοί ασθενείς και οι οικογένειές τους έχουν υψηλά ποσοστά συναισθηματικών διαταραχών και προβλήματα συμπεριφοράς 10 (πίν. 3). Oι Hamburg και Inoff ήταν από τους πρώτους που αναγνώρισαν τις πολλαπλές ψυχολογικές επιπτώσεις οι οποίες αναπτύσσονται λόγω του ΣΔ. Για λόγους απλοποίησης διαίρεσαν τις συγκεκριμένες επιπτώσεις σε δύο κατηγορίες: Σε αυτές που αναπτύσσονται κατά την έναρξη του διαβήτη και σε εκείνες οι οποίες οφείλονται στις επιπλοκές του διαβήτη Περίοδος έναρξης του διαβήτη Η περίοδος αμέσως μετά τη διάγνωση του ΣΔ κατά κύριο λόγο έχει μελετηθεί κυρίως στα παιδιά και στις οικογένειές τους. Οι Jacobson et al δεν βρήκαν διαφορά όσον αφορά στην αυτοεκτίμηση, στη συμπεριφορά και στην κοινωνικότητα ανάμεσα στα παιδιά με πρόσφατη διάγνωση ΣΔ και σε παιδιά με άλλα οξέα ιατρικά προβλήματα. 12 Tα περισσότερα παιδιά (64%) αντέδρασαν στη διάγνωση με ήπια συμπτώματα, όπως λύπη, αίσθημα ότι θα απωλέσουν τους φίλους τους και κοινωνική απομόνωση. Μια μειοψηφία (36%) από το δείγμα παρουσίασε σοβαρότερα συμπτώματα που πληρούσαν τα κριτήρια για κάποια ψυχιατρική νόσο, αλλά όλα τα παιδιά επέστρεψαν σε φυσιολογικά επίπεδα ψυχοκοινωνικής λειτουργικότητας σε διάστημα 9 μηνών από τη διάγνωση. Σωματικές επιπλοκές. Ο ΣΔ θεωρείται από τις κύριες αιτίες ανικανότητας σε ασθενείς ηλικίας >45 ετών. Σεξουαλικά προβλήματα, προβλήματα όρασης, περιφερική αγγειοπάθεια, νευροπάθεια, καρδιοπάθειες και νεφρική ανεπάρκεια είναι συχνές επιπλοκές στους διαβητικούς ασθενείς. Ωστόσο, δύο επιπλοκές έχουν λάβει μεγαλύτερη βαρύτητα όσον αφορά στην αιτιοπαθογένεια των ψυχολογικών προβλημάτων: Οι σεξουαλικές διαταραχές και τα προβλήματα όρασης. 13 Σεξουαλικές επιπλοκές. Οι διαταραχές στύσης είναι οι συχνότερες επιπλοκές που σχετίζονται με το διαβήτη και σ αυτές συνήθως συμμετέχουν οργανικοί και ψυχολογικοί παράγοντες. Υπολογίζεται ότι το 50% των διαβητικών ανδρών με προβλήματα στυτικής διαταραχής έχουν ένα συναισθηματικό υπόστρωμα που σχετίζεται με έντονους Πίνακας 3. Ομάδες διαβητικών ασθενών και ανάπτυξη ψυχολογικών προβλημάτων. Ομάδα διαβητικών Παιδιά και έφηβοι στην έναρξη της ασθένειας Ενήλικες με χρόνιο διαβήτη με συχνές νοσηλείες Διαβητικοί ασθενείς με μικροαγγειοπάθεια και νεφροπάθεια Παιδιά με επαναλαμβανόμενες υπογλυκαιμίες Έναρξη διαβήτη στην εφηβεία Ενήλικες με χρόνια υπεργλυκαιμία Ψυχολογικά προβλήματα Διαταραχές προσαρμογής, παράπονα για σωματικά συμπτώματα, κοινωνική αποξένωση, διαταραχές ύπνου, άγχος, κατάθλιψη Υψηλά ποσοστά κατάθλιψης Κατάθλιψη, κακή ποιότητα ζωής, άγχος Ήπιες γνωστικές διαταραχές, περιστασιακές διαταραχές όρασης Χαμηλό λεκτικό πηλίκο και χαμηλές ακαδημαϊκές επιδόσεις Ελλειμματική προσοχή και μνήμη

4 ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ 691 φόβους, άγχος και κατάθλιψη, είτε μεμονωμένα είτε σε συνδυασμό. Εφ όσον οι ανωτέρω παράγοντες συνυπάρχουν, συμβάλλουν στη διατήρηση της στυτικής δυσλειτουργίας. 14 Μελέτες που επικεντρώθηκαν στην έρευνα των σεξουαλικών προβλημάτων σε διαβητικές γυναίκες έδειξαν ότι ο τύπος του διαβήτη συσχετιζόταν με μια ποικιλία όσον αφορά στη σεξουαλική ανταπόκριση στο γάμο. Γυναίκες με ινσουλινοεξαρτώμενο ΣΔ τύπου 1 δεν παρουσίαζαν σημαντικά σεξουαλικά προβλήματα σε σχέση με την ομάδα ελέγχου, ενώ γυναίκες με ΣΔ τύπου 2 μη ινσουλινοεξαρτώμενο ανέφεραν σημαντικά προβλήματα που σχετίζονταν με χαμηλή σεξουαλική διάθεση, διαταραχές οργασμού και διαταραχές στην ύγρανση του κόλπου σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου. 15 Διαταραχές όρασης. Οι διαβητικοί ασθενείς αναπτύσσουν έντονα αισθήματα θυμού, κατάθλιψης, επιθετικότητας και έντονου άγχους κατά τη διάρκεια των πρώτων δύο ετών από τη διάγνωση της διαβητικής αμφιβληστροειδοπάθειας. Μελέτες έδειξαν ότι η ψυχολογική επιβάρυνση των ασθενών με διακυμαινόμενη οπτική οξύτητα ή μερική απώλεια της όρασης ήταν παρόμοια με την ψυχολογική επιβάρυνση που δημιουργεί η τύφλωση Άλλες ψυχοπαθολογικές εκδηλώσεις Διαταραχές διατροφής. Το πρόβλημα των διαταραχών διατροφής σε ασθενείς με ινσουλινοεξαρτώμενο ΣΔ έχει συγκεντρώσει το ενδιαφέρον πολλών ερευνητών τα τελευταία χρόνια. Μελέτες δείχνουν ότι έφηβοι και νεαροί ενήλικες με ΣΔ παρουσιάζουν υψηλό ποσοστό κινδύνου για διαταραχές διατροφής, κυρίως ψυχογενή βουλιμία. 17 Επίσης, έχει παρατηρηθεί μια σχέση ανάμεσα σε διαταραχές διατροφής (κυρίως βουλιμία) και σε πτωχή συμμόρφωση στη διαβητική δίαιτα, κακό γλυκαιμικό έλεγχο και οργανικές επιπλοκές. Νεαρές διαβητικές γυναίκες σε ποσοστό 30 40% συχνά τροποποιούν τις δόσεις της ινσουλίνης προκειμένου να προκαλέσουν απώλεια βάρους ή να εμποδίσουν περαιτέρω αύξησή του. Αυτές οι συμπεριφορές συχνά σχετίζονται με κακό γλυκαιμικό έλεγχο και η επικράτηση της συγκεκριμένης συμπεριφοράς σε σχέση με τον πτωχό, το μέτριο και τον καλό γλυκαιμικό έλεγχο είναι 70%, 50% και 0%, αντίστοιχα Αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά χαρακτηρίζει τον αρρύθμιστο διαβήτη, ο οποίος όχι σπάνια εκδηλώνεται με συχνές υπογλυκαιμίες ή υπεργλυκαιμίες, επεισόδια διαβητικής κετοοξέωσης που αρκετές φορές αντιμετωπίζεται με νοσηλεία και πολύ κακή συμμόρφωση στις απαιτήσεις της θεραπείας, ειδικότερα σε εκείνους που λαμβάνουν ινσουλινοθεραπεία. Συχνά, η εν λόγω αυτοκαταστροφική συμπεριφορά σχετίζεται με σοβαρές ψυχολογικές διαταραχές που αφορούν είτε στον ίδιο το διαβητικό ασθενή είτε στην οικογένειά του. 19 Αρκετοί συγγραφείς θεωρούν βέβαιο ότι οι ψυχολογικές διαταραχές προκαλούν μεταβολικές διαταραχές. Στην πραγματικότητα, η αιτιολογική σχέση είναι αμοιβαία, έτσι ώστε οι ψυχολογικές διαταραχές συμβάλλουν στον κακό μεταβολικό έλεγχο και, αντίστροφα, ο κακός μεταβολικός έλεγχος, εναλλακτικά, στην ψυχολογία του ασθενούς αλλά και στην οικογενειακή λειτουργικότητα Stress και προσαρμογή στο σακχαρώδη διαβήτη. O ΣΔ και οι επακόλουθες επιπλοκές του μπορεί να δημιουργήσουν έντονο ψυχολογικό stress. Οι ασθενείς καλούνται να διαχειριστούν το stress κυρίως μέσα από τη διαδικασία προσαρμογής, η οποία περιλαμβάνει δύο φάσεις. Πρώτον, την αποδοχή από τον ασθενή ότι θα πρέπει να αλλάξει συγκεκριμένες συμπεριφορές και συνήθειες και δεύτερον την αναζήτηση νέων τρόπων χειρισμού της ασθένειας. Κατά τη διάρκεια της περιόδου προσαρμογής οι ασθενείς είναι δυνατόν να βιώνουν δυσάρεστες συναισθηματικές αντιδράσεις, οι οποίες να αγγίζουν τις διαστάσεις της έντονης θλίψης και απελπισίας, μέσα από τη δυνητικά επαπειλούμενη απώλεια της υγείας τους και του έως τώρα «καλού» τρόπου ζωής. Αυτές οι αντιδράσεις είναι συνήθως μεταβατικές και μπορεί να περιλαμβάνουν τα ακόλουθα στάδια: Δυσπιστία και άρνηση της διάγνωσης και των επιπτώσεών της, αλλά και άρνηση λήψης της φαρμακευτικής αγωγής παρατηρούνται στην περίοδο αμέσως μετά από τη διάγνωση Θυμός είναι μια όχι σπάνια αντίδραση, την οποία συχνά ο ασθενής διοχετεύει προς την ασθένεια αλλά και προς τον εαυτό του, τους γονείς του ή το ιατρικό και το νοσηλευτικό προσωπικό Κατάθλιψη συνοδεύει τη συνειδητοποίηση από τον ασθενή ότι η νόσος του και η καθημερινή παρακολούθηση των τιμών σακχάρου θα είναι ισόβια, αλλά και την αγωνία για τυχόν επιπλοκές που συνοδεύουν τη συγκεκριμένη ασθένεια. Ενοχές και απόσυρση μπορεί να είναι χαρακτηριστικά συμπτώματα και συχνά συνοδεύονται από αισθήματα αναξιότητας και απελπισίας. Η κατάθλιψη ενδέχεται να είναι έντονη και επιμένουσα και αποτελεί την πλέον συχνή ψυχιατρική διαταραχή στους διαβητικούς ασθενείς Σακχαρώδης διαβήτης και ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Tα ευρήματα στη διεθνή βιβλιογραφία για τη σχέση ΣΔ και ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής (ΙΔΨ) αποδεικνύονται πραγματικά ανεπαρκή. Σε μία μόνο μελέτη, που εκπονήθηκε από τους Εren et al, 104 διαβητικοί ασθενείς χωρίστηκαν σε δύο ομάδες αρρύθμιστων και

5 692 Κ. ΚΟΝΤΟΑΓΓΕΛΟΣ και συν ρυθμισμένων διαβητικών. Στην ομάδα των αρρύθμιστων διαβητικών ασθενών η ΙΔΨ είχε επιπολασμό 5%, ενώ στους ρυθμισμένους ο επιπολασμός ήταν 6,3% Σακχαρώδης διαβήτης και στοιχεία προσωπικότητας. Ο Menninger ανέφερε ότι μειωμένη επαγρύπνηση, αδιαφορία, υποχονδριακές αιτιάσεις, άγχος και κατάθλιψη ήταν κοινά χαρακτηριστικά στους διαβητικούς ασθενείς. 22 Οι Lane et al σε μια μελέτη περιέγραψαν τα στοιχεία προσωπικότητας (traits) των διαβητικών ασθενών σε σχέση με το γλυκαιμικό έλεγχο. Υψηλά επίπεδα σακχάρου σχετίζονταν με χαμηλές τιμές νευρωτισμού και με στοιχεία άγχους, κατάθλιψης, ευαλωτότητας και αμηχανίας ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΤΥΠΟΥ 2 ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Όπως ο διαβήτης, έτσι και η κατάθλιψη αποτελεί μια κοινή ασθένεια. Σε ασθενείς στις μονάδες πρωτοβάθμιας φροντίδας η μείζων κατάθλιψη έχει επικράτηση 4 15%. Ηλικιωμένοι και ασθενείς χαμηλού κοινωνικοοικονομικού επιπέδου έχουν υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης, και αυτές οι ομάδες παρουσιάζουν αυξημένο ποσοστό κινδύνου για να νοσήσουν από διαβήτη, αλλά και να παρουσιάζουν συχνότερα τις επιπλοκές από διαβήτη. 25 Η κατάθλιψη είναι δύο φορές πιο συχνή σε ασθενείς με ΣΔ τύπου 2 σε σχέση με το γενικό πληθυσμό, κι έτσι ποσοστό 15 30% των ασθενών με διαβήτη πληρούν τα κριτήρια για την κατάθλιψη. Μετά από ένα πρώτο επεισόδιο κατάθλιψης, ασθενείς με ΣΔ υποτροπιάζουν ευκολότερα σε σχέση με άλλους ασθενείς. 25 Η κατάθλιψη είναι ένας παράγοντας κινδύνου για υπέρταση, υπερλιπιδαιμία και καρδιοπάθεια και κάθε ένας από τους συγκεκριμένους παράγοντες αυξάνει τον κίνδυνο για καρδιακά επεισόδια μεταξύ των διαβητικών ασθενών. Παρ όλο που η σχέση είναι πολύπλοκη και μπορεί να διαφέρει μεταξύ ασθενών με ΣΔ τύπου 1 και τύπου 2, είναι εμφανές ότι η κατάθλιψη συνδέεται με κακό γλυκαιμικό έλεγχο. Ακόμη, ασθενείς με κατάθλιψη και διαβήτη έχουν επίσης υψηλά ποσοστά αμφιβληστροειδοπάθειας και μικροαγγειοπάθειας σε σχέση με τους διαβητικούς ασθενείς που δεν πάσχουν από κατάθλιψη. 27 Παθοφυσιολογικά, οι ασθενείς με ΣΔ τύπου 2 παρουσιάζουν ένα συνδυασμό μειωμένης έκκρισης ινσουλίνης και αυξημένης αντίστασης στην ινσουλίνη. Πρόσφατες μελέτες έχουν δείξει ότι η κατάθλιψη αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου ανάπτυξης ΣΔ τύπου 2 και μπορεί να πυροδοτήσει και την εμφάνιση επιπλοκών. O ΣΔ τύπου 2 έχει μια καθημερινή και διαρκή επίδραση στην καθημερινότητα του ανθρώπου. Για παράδειγμα, προκειμένου να επιτευχθεί ικανοποιητική ρύθμιση του σακχάρου οι ασθενείς είναι υποχρεωμένοι να παρακολουθούν καθημερινά τα επίπεδα σακχάρου, να χορηγούν ενέσεις ινσουλίνης στον εαυτό τους ή να παίρνουν τα φάρμακά τους, να ελέγχουν τη δίαιτα και να κάνουν συχνά φυσική άσκηση. Επί πλέον, ο διαβήτης πιθανόν να έχει καταστρεπτικές συνέπειες όσον αφορά στις χρόνιες επιπλοκές, π.χ. νεφροπάθεια, διαταραχές όρασης, καρδιοπάθεια, αλλά και αυτές οι συνέπειες ενδέχεται να εμφανιστούν στο πλαίσιο μιας οξείας κατάστασης, όπως π.χ. η υπογλυκαιμία. 28 Υπάρχουν ψυχοκοινωνικές και συναισθηματικές αλληλεπιδράσεις του διαβήτη που αφορούν στην αυτοεκτίμηση, στην αυτοφροντίδα, στην καθημερινότητα και γενικότερα στην ποιότητα ζωής. Πολυκεντρικές μελέτες έχουν δείξει ότι ο επιπολασμός της κατάθλιψης είναι τουλάχιστον διπλάσιος απ ό,τι στο γενικό πληθυσμό. 29 Επεισόδια κατάθλιψης μπορούν να υποτροπιάσουν συχνότερα, να διαρκούν περισσότερο και η διάρκεια της περιόδου αποθεραπείας να είναι μεγαλύτερη. Οι διαβητικές γυναίκες έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να νοσήσουν από κατάθλιψη σε σχέση με τους άνδρες διαβητικούς. 30 Σε μια μετα-ανάλυση 42 μελετών αναφέρεται ότι η επίπτωση κατάθλιψης ήταν 28% στις διαβητικές γυναίκες σε σχέση με τους διαβητικούς άνδρες όπου ανερχόταν στο 18%. 31 Άλλες μελέτες εστίασαν σε διαφορετικές μεταβλητές, όπως π.χ. το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, όπου φάνηκε ότι η κατάθλιψη είναι συχνότερη σε διαβητικούς ασθενείς με χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο. 32 Ο αυξημένος κίνδυνος κατάθλιψης μπορεί να ενισχύεται από τη συνεχή επιβάρυνση που προκαλεί ο διαβήτης στον ασθενή, αλλά και με τη σειρά της η κατάθλιψη πιθανόν να οδηγήσει σε αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξει ο ασθενής οξείες αλλά και χρόνιες επιπλοκές. 33 Οι Palinkas et al κατέδειξαν ότι άνδρες και γυναίκες που είχαν διαγνωστεί στο παρελθόν με διαβήτη εμφάνιζαν υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης σε σύγκριση με τα άτομα εκείνα που είχαν μόλις διαγνωστεί ότι έπασχαν από διαβήτη. Αυτό πιθανόν σχετίζεται με τον έντονα αρνητικό αντίκτυπο της διάγνωσης του ΣΔ και των χρόνιων επιπλοκών του. 33 Η επίδραση του ΣΔ μπορεί να οδηγήσει σε αισθήματα απαισιοδοξίας, χαμηλής αυτοεκτίμησης ή απώλεια του αυτοελέγχου. 34 Η αυτοφροντίδα των διαβητικών ασθενών έχει άμεση επίδραση στο διαβητικό (γλυκαιμικό) έλεγχο. Σε μια πρόσφατη μετα-ανάλυση, οι Lustman et al παρατήρησαν ότι η κατάθλιψη σχετιζόταν με υπεργλυκαιμία σε ασθενείς με ΣΔ τύπου 2, αλλά δυστυχώς η αιτιολογική σχέση παραμένει ασαφής. 35

6 ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ 693 Η κατάθλιψη μπορεί επίσης να σχετίζεται με το γλυκαιμικό έλεγχο μέσα από μια διαδικασία ορμονικής απορρύθμισης, αλλά είναι πιο πιθανό να εγκαθίσταται μέσα από μια αρνητική επίδραση στο διαβήτη λόγω κακής συμπεριφοράς των ασθενών, η οποία σχετίζεται με την ελλιπή καθημερινή αυτοφροντίδα, την έλλειψη φυσικής άσκησης, το κάπνισμα και την κακή παρακολούθηση του σακχάρου. Η κατάθλιψη και τα αισθήματα απελπισίας και αναξιότητας που τη χαρακτηρίζουν μπορούν να οδηγήσουν σε πλημμελή έλεγχο του διαβήτη, με αποτέλεσμα επιδείνωση της γλυκαιμικής κατάστασης και κατά συνέπεια ενίσχυση του καταθλιπτικού συναισθήματος. 36 Ο καλός γλυκαιμικός έλεγχος είναι ιδιαίτερα σημαντικός, γιατί αν τα επίπεδα του σακχάρου παραμένουν υψηλά περισσότερο από μια συγκεκριμένη περίοδο μπορούν να εμφανιστούν τόσο οξείες όσο και χρόνιες επιπλοκές. Οι οξείες επιπλοκές περιλαμβάνουν κυρίως τη διαβητική κετοοξέωση, η οποία μπορεί να οφείλεται σε πλήρη έλλειψη ινσουλίνης και ενδεχομένως να παρατηρηθεί κατά τη διάγνωση του διαβήτη ή γιατί ο ασθενής διέκοψε τις ενέσεις ινσουλίνης ακούσια λόγω κακής εκπαίδευσης ή εκούσια προκειμένου να προκαλέσει μείωση του σωματικού βάρους. Οι χρόνιες επιπλοκές που έχει αποδειχθεί ότι σχετίζονται με υψηλά επίπεδα σακχάρου περιλαμβάνουν συνήθως τη διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια, την πολυνευροπάθεια και τη διαβητική νεφροπάθεια, οι οποίες μπορούν να επιδεινώσουν την ήδη υπάρχουσα καταθλιπτική συμπτωματολογία. 37,38 Το κατά πόσο το stress αυξάνει τον κίνδυνο για ανάπτυξη διαβήτη και τις επιπλοκές του ή το κατά πόσο ο διαβήτης και οι επιπλοκές του αυξάνουν τον κίνδυνο να παρουσιαστεί κατάθλιψη ή το κατά πόσο αυτές οι δύο καταστάσεις συνυπάρχουν τυχαία έχουν σημαντικές συνέπειες και για τους διαβητικούς ασθενείς, αλλά και για τους επαγγελματίες υγείας που ασχολούνται με τη φροντίδα των συγκεκριμένων ασθενών. Παρ όλο το υψηλό ποσοστό κατάθλιψης στο ΣΔ, η διάγνωση συχνά διαφεύγει. 39 Μελέτες έχουν δείξει ότι μόνο το ένα τρίτο των ανθρώπων με διαβήτη και κατάθλιψη διαγιγνώσκεται και αντιμετωπίζεται θεραπευτικά. Αυτό πιθανόν δικαιολογείται από το γεγονός ότι συχνά τα ψυχολογικά προβλήματα αντιμετωπίζονται ως δευτερεύοντα τόσο από τους διαβητολόγους όσο και από τους ασθενείς. Οι ασθενείς συχνά δεν αντιλαμβάνονται ότι η καταθλιπτική τους διάθεση είναι σχετική με τη διαβητική αγωγή και επίσης δεν έχουν γνώση για την κατάθλιψη ή είναι απρόθυμοι να συζητήσουν τα προβλήματά τους με το θεράποντα ιατρό τους. Αρκετά συχνά, τα συμπτώματα του διαβήτη μπορεί να επικαλύπτονται από εκείνα της κατάθλιψης (π.χ. κόπωση, διαταραχές ύπνου, διακυμάνσεις στο σωματικό βάρος και στην όρεξη), γεγονός που ενδέχεται να οδηγήσει σε υποδιάγνωση της κατάθλιψης. 40 Παρ όλο που μπορεί να υπάρχει μια αλληλοεπικάλυψη μεταξύ των συμπτωμάτων της κατάθλιψης και των ψυχολογικών επιπτώσεων του διαβήτη, τα εν λόγω συμπτώματα δεν συμβαδίζουν με εκείνα της κατάθλιψης όπως ορίζονται από τα διαγνωστικά κριτήρια, π.χ. το DSM- IV, τα διαγνωστικά εργαλεία, όπως την κλίμακα BECK, ή από άλλες ειδικές ψυχομετρικές κλίμακες, όπως η Center for Epidemiologic Studies Depression scale (CES-D), που μπορούν να συμβάλλουν στη διάγνωση της κατάθλιψης σε μονάδες πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας ώστε να βοηθηθούν και οι διαβητικοί ασθενείς. Σε μια μελέτη, το ένα τρίτο των διαβητικών ασθενών που ερωτήθηκαν απάντησαν θετικά στην προοπτική να έχουν συμβουλευτική ψυχοθεραπεία, και αυτοί οι ασθενείς ήταν πιο πιθανό να αναφέρουν συμπτώματα κατάθλιψης ή άγχους κατά την ίδια περίοδο. 31 Είναι γνωστό ότι οι διαβητικοί ασθενείς είναι πολύ πιθανό να υποφέρουν από χρόνια καταθλιπτικά συμπτώματα ή να παρουσιάσουν υποτροπή. Οι Lustman et al έδειξαν ότι το 75% των διαβητικών ασθενών που αναρρώνουν από ένα καταθλιπτικό επεισόδιο θα παρουσιάσουν υποτροπή σε μια περίοδο 5 ετών. 39 Η κατάθλιψη στους διαβητικούς ασθενείς μπορεί να είναι ιδιαίτερα βαριά λόγω της ενδοκρινολογικής εικόνας. 40 Παρ όλα αυτά, δεν παρουσιάζουν όλοι οι διαβητικοί μείζονα κατάθλιψη, ενώ μερικοί πιθανόν να εμφανίσουν ήπιας βαρύτητας καταθλιπτικά επεισόδια. 31 Στην εικόνα 1 επισημαίνεται ο ρόλος της αντικαταθλιπτικής θεραπείας, αλλά και της ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης στην αντιμετώπιση των διαβητικών ασθενών με κατάθλιψη, εστιάζοντας στη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία. 41 Σε πρόσφατη βιβλιογραφία περιγράφεται ένα ψυχοκοινωνικό μοντέλο, στο οποίο διακρίνονται τέσσερα στάδια μέσα από τα οποία παρουσιάζεται η αλληλεπίδραση κατάθλιψης και διαβήτη. Πρώτο στάδιο: Άμεση επίδραση της κατάθλιψης σε διαβητικούς ασθενείς Η κατάθλιψη επηρεάζει άμεσα την ποιότητα ζωής των ασθενών με χρόνιες ασθένειες, περιλαμβανομένου και του διαβήτη. 42 Η κατάθλιψη σχετίζεται με αυξημένη θνησιμότητα μεταξύ ασθενών με καρδιακή ανεπάρκεια, μυοκαρδιοπάθεια και εγκεφαλικά επεισόδια. 43 Η φυσική και κοινωνική δραστηριότητα περιορίζονται από την κατάθλιψη περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χρόνια πάθηση, περιλαμβανομένης της υπέρτασης, των χρόνιων πνευμονικών νοσημάτων, των γαστρεντερικών παθήσεων και της αρθρίτιδας. 44 Ασθενείς που έχουν κατάθλιψη και ταυτόχρονα μια σωματική πάθηση, π.χ. διαβήτη, βιώνουν πρόσθετη ανικα-

7 694 Κ. ΚΟΝΤΟΑΓΓΕΛΟΣ και συν Εικόνα 1. Αντικαταθλιπτική θεραπεία και ψυχοθεραπευτική παρέμβαση στην αντιμετώπιση καταθλιπτικών ασθενών με διαβήτη. νότητα. Η αντιμετώπιση της κατάθλιψης στους διαβητικούς ασθενείς βελτιώνει την ποιότητα ζωής. 45 Δεύτερο στάδιο: Η κατάθλιψη επηρεάζει τη φυσική δραστηριότητα του καταθλιπτικού ασθενούς Διαβητικοί ασθενείς που πάσχουν από κατάθλιψη παρουσιάζουν μειωμένη φυσική δραστηριότητα. Επιδημιολογικές μελέτες επιβεβαιώνουν τη συσχέτιση ανάμεσα στη φυσική δραστηριότητα, στο διαβήτη και στην κατάθλιψη. 46 Eπί πλέον με την επίδραση στο γλυκαιμικό έλεγχο, η φυσική δραστηριότητα βελτίωσε άλλους καρδιαγγειακούς δείκτες κινδύνου όπως ΗDL (high density lipoprotein), χοληστερόλη και αρτηριακή πίεση. 47 Σε μια άλλη μελέτη, στην οποία ασθενείς με ΣΔ τύπου 2 και μείζονα κατάθλιψη έκαναν καθημερινά για 4 μήνες αεροβική άσκηση και ελάμβαναν αντικαταθλιπτική αγωγή, παρουσίασαν σημαντική βελτίωση στα καταθλιπτικά συμπτώματα και στο γλυκαιμικό έλεγχο. 48 Οι Singh et al έδειξαν ότι ηλικιωμένοι διαβητικοί ασθενείς οι οποίοι ασκούνταν, είχαν λιγότερο από τις μισές πιθανότητες να πάσχουν από κατάθλιψη σε σχέση με την ομάδα ελέγχου (27% έναντι 64%, p=0,02). 49 Oι παραπάνω μελέτες ανέδειξαν ότι η φυσική άσκηση μπορεί να αποτελεί μια θεραπευτική προσέγγιση που βελτιώνει τους μεταβολικούς δείκτες τους σχετιζόμενους με το διαβήτη αλλά και την ψυχική διάθεση. Τρίτο στάδιο: Η κατάθλιψη επηρεάζει την αυτοφροντίδα στους διαβητικούς ασθενείς Οι καταθλιπτικοί διαβητικοί ασθενείς παραμελούν τη φροντίδα του εαυτού τους λόγω της έλλειψης ενεργητικότητας, των αρνητικών σκέψεων, της απαισιοδοξίας και της παθητικής συμπεριφοράς. 50 Οι καταθλιπτικοί ασθενείς είναι πιθανότερο να εστιάζουν στο συναίσθημα παρά στην επίλυση προβλημάτων, βιώνουν έντονα το συναίσθημα της απαισιοδοξίας και θεωρούν ότι οι αρνητικές εμπειρίες που έχουν βιώσει θα επαναληφθούν στο μέλλον και περιμένουν ότι τα ίδια αρνητικά αποτελέσματα της ζωής τους θα επεκταθούν στους περισσότερους τομείς του βίου τους (αρνητική θεώρηση έναντι θετικής θεώρησης). Αν οι καταθλιπτικοί ασθενείς έχουν αμφιβολίες για τις ικανότητές τους στους διάφορους τομείς της ζωής, είναι πιθανό να επιδεικνύουν αρνητική συμπεριφορά απέναντι στα θέματα της υγείας τους και να δίνουν λιγότερη σημασία σε συγκεκριμένα προγράμματα υγείας που σχετίζονται με τη φροντίδα του διαβήτη. Μελέτες συνδέουν την κατάθλιψη και τη δυσκολία των ασθενών που πάσχουν από μια χρόνια νόσο να τηρήσουν δεσμεύσεις οι οποίες σχετίζονται με τη φροντίδα της σωματικής τους υγείας. 51 Μια μελέτη των Ζiegelstein et al που αφορούσε στην αποκατάσταση καρδιολογικών ασθενών μετά από μυοκαρδιακή βλάβη έδειξε ότι οι ασθενείς με κατάθλιψη εμφάνιζαν μικρό ποσοστό συμμόρφωσης στις ιατρικές οδηγίες. 52 Μια άλλη μελέτη έδειξε ότι διαβητικοί ασθενείς με έντονα καταθλιπτικά συμπτώματα δεν έπαιρναν τα αντιδιαβητικά δισκία σε ποσοστό σχεδόν 50%. 26

8 ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ 695 Σε μια πρόσφατη τηλεφωνική μελέτη, η οποία αναφερόταν στην αυτομέριμνα των ασθενών, διαβητικοί ασθενείς με κατάθλιψη παρουσίαζαν σωματικές επιπλοκές λόγω κακής φροντίδας της υγείας τους. 53 Η ικανοποιητική αυτοφροντίδα αναφορικά με τη ρύθμιση του διαβήτη συνδέεται με καλύτερο γλυκαιμικό έλεγχο και καλύτερη λειτουργικότητα. 54 Τέταρτο στάδιο: H κατάθλιψη επηρεάζει την επικοινωνία των καταθλιπτικών ασθενών με τους φροντιστές υγείας Η επικοινωνία των ασθενών με τους φροντιστές υγείας αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τους διαβητικούς με κατάθλιψη. Το επίπεδο επικοινωνίας καθορίζει την ικανοποίηση του ασθενούς από τη θεραπεία και τη συμμόρφωσή του στο θεραπευτικό πρόγραμμα. 55 Η κατάθλιψη μπορεί να προκαλέσει προβλήματα επικοινωνίας μεταξύ ασθενούς και θεραπευτή μέσα από την έλλειψη ικανοποίησης για τη θεραπεία που βιώνουν οι καταθλιπτικοί ασθενείς. Από την άλλη πλευρά, οι θεραπευτές αντιμετωπίζουν τους διαβητικούς ασθενείς που πάσχουν από κατάθλιψη ως ιδιαίτερα «δύσκολους» και «λιγότερο ικανούς να χειριστούν την ασθένειά τους». 56 Στον πίνακα 4 περιγράφονται περιληπτικά τα αποτελέσματα των μελετών που συσχετίζουν το ΣΔ με την κατάθλιψη Κατάθλιψη στο σακχαρώδη διαβήτη και παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί Αν και είναι γνωστό ότι η κατάθλιψη αποτελεί μια συνήθη κατάσταση σε ασθενείς με διαβήτη, η συσχέτισή της με το γλυκαιμικό έλεγχο έχει διερευνηθεί μόλις πρόσφατα. Σε μια μετα-ανάλυση 24 μελετών φάνηκε ότι η κατάθλιψη σε ασθενείς με διαβήτη είχε σημαντική συσχέτιση με την υπεργλυκαιμία στο ΣΔ τύπου 2. Η αρχική υπόθεση ήταν ότι η κατάθλιψη επηρεάζεται από τον καλό γλυκαιμικό έλεγχο και αρκετές παρατηρήσεις στήριξαν την αρχική υπόθεση. Για παράδειγμα, οι διαταραχές στην κορτιζόλη σχετίζονται με την κατάθλιψη και προκαλούν υπεργλυκαιμία και κατ επέκταση αύξηση του σωματικού βάρους, σωματική κόπωση και κακή συμμόρφωση στις ιατρικές οδηγίες. Πρόσφατες μελέτες θεωρούν ότι η αντίσταση στην ινσουλίνη συνοδεύει την κατάθλιψη ανεξάρτητα από το σωματικό βάρος, αλλά βελτιώνεται με την αντικαταθλιπτική αγωγή. Ομοίως, φάνηκε ότι η ύφεση της κατάθλιψης σχετίζεται με μείωση της γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης στους διαβητικούς ασθενείς. 58 Ο κακός γλυκαιμικός έλεγχος μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη διάθεση και να επιδεινώσει την κατάθλιψη (εικ. 2). Πρόσφατες μελέτες, στις οποίες υπήρχε ένα όριο όσον αφορά στις τιμές υπεργλυκαιμίας, έδειξαν ότι η υπεργλυκαιμία αυτή καθ εαυτή μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα άγχους σε διαβητικούς ασθενείς. 58 Σε μια μελέτη όπου διερευνήθηκε η σχέση μεταξύ των επιπέδων γλυκόζης και της αναγνώρισης των συναισθημάτων από την πλευρά των ασθενών, περιγράφηκαν αρνητικά συναισθήματα και ειδικότερα θυμός και λύπη, όταν οι τιμές του σακχάρου ήταν υψηλές. 59 Αυτά τα ευρήματα δηλώνουν ότι οι διακυμάνσεις των τιμών της γλυκόζης στους διαβητικούς ασθενείς μπορεί να έχουν επιπτώσεις στο συναίσθημα. Φόβος, αγωνία, νευρικότητα και ματαίωση είναι συναισθήματα που συνήθως συνοδεύουν την υπογλυκαιμία και πιθανόν σχετίζονται με διέγερση του συμπαθητικού και άλλες σωματικές και ψυχολογικές μεταβολές, όπως οι αλλοιώσεις στο φλοιό του εγκεφάλου ως αποτέλεσμα των ανεπαρκών ποσοτήτων γλυκόζης στον εγκεφαλικό φλοιό. 59 Υψηλές τιμές γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης σε διαβητικούς ασθενείς βρέθηκε ότι σχετίζονται με μειωμένη ανταπόκριση στα αντικαταθλιπτικά και κακή πορεία Πίνακας 4. Αποτελέσματα μελετών συσχέτισης κατάθλιψης και σακχαρώδους διαβήτη (ΣΔ). Α. Επιδημιολογικές μελέτες Η κατάθλιψη είναι δύο φορές πιο συχνή στους διαβητικούς ασθενείς σε σχέση με το γενικό πληθυσμό Η κατάθλιψη στους διαβητικούς ασθενείς σχετίζεται με κακό γλυκαιμικό έλεγχο Οι καταθλιπτικοί διαβητικοί ασθενείς παρουσιάζουν υψηλό κόστος νοσηλειών και περίθαλψης Οι διαβητικοί καταθλιπτικοί ασθενείς παρουσιάζουν κακή φροντίδα για την υγεία τους Η επικοινωνία ασθενούς-ιατρού αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο στη ρύθμιση του διαβήτη και επηρεάζεται αρνητικά από την κατάθλιψη Β. Τυχαιοποιημένες μελέτες Τόσο η φαρμακοθεραπεία όσο και η ψυχοθεραπεία είναι αποτελεσματικές στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης που παρουσιάζεται στους διαβητικούς ασθενείς Η φυσική άσκηση συμβάλλει στη θεραπεία της κατάθλιψης στους διαβητικούς ασθενείς και προστατεύει από υποτροπές Η φυσική άσκηση εξασφαλίζει καλύτερη ρύθμιση του διαβήτη Η θεραπεία της κατάθλιψης συμβάλλει στην καλύτερη ρύθμιση των διαβητικών ασθενών

9 696 Κ. ΚΟΝΤΟΑΓΓΕΛΟΣ και συν Εικόνα 2. Επίδραση πλημμελούς γλυκαιμικού ελέγχου στην καταθλιπτική διάθεση. της κατάθλιψης στα υπόλοιπα 5 χρόνια. Η υπεργλυκαιμία είναι υπεύθυνη για την ανάπτυξη μικροαγγειοπάθειας και μακροαγγειοπάθειας σε διαβητικούς ασθενείς με κακή ρύθμιση της γλυκόζης και ενδέχεται να αποτελεί έναν παράγοντα στην εμφάνιση κατάθλιψης Η εξέλιξη της κατάθλιψης στο σακχαρώδη διαβήτη H κατάθλιψη είναι μια εξελισσόμενη νόσος σε διαβητικούς ασθενείς. Σε μια μελέτη όπου συμμετείχαν 25 ασθενείς διερευνήθηκε το αντικαταθλιπτικό αποτέλεσμα της νορτριπτυλίνης και οι ασθενείς παρακολουθήθηκαν για 5 χρόνια. Κατά τη διάρκεια της μελέτης, 16 ασθενείς (64%) διαγνώστηκαν με μείζονα κατάθλιψη. Όπως είχε διαπιστωθεί και σε άλλες μελέτες (cross-sectional), ο γλυκαιμικός έλεγχος ήταν χειρότερος σε ασθενείς με κατάθλιψη σε σχέση με εκείνους που δεν είχαν κατάθλιψη. 58 Στην πλειοψηφία των διαβητικών ασθενών η κατάθλιψη παρουσιάζει υποτροπιάζοντα επεισόδια. Οι εν λόγω ασθενείς είχαν ένα μέσο όρο 4,8±4,1 επεισοδίων κατά τη διάρκεια της περιόδου παρακολούθησης των 5 ετών (σχεδόν ένα επεισόδιο κάθε χρόνο). Ακόμη κι αν φάνηκε ότι βελτιώθηκε η διάθεση, η επιστροφή στα αρχικά συμπτώματα κατά τη διάρκεια της παρακολούθησης ήταν άμεση. Σχεδόν 60% των ασθενών ήταν καταθλιπτικοί μέσα στον επόμενο χρόνο. Η βαρύτητα των καταθλιπτικών επεισοδίων κατά τη διάρκεια της μελέτης συσχετίστηκε με ανεπαρκή υποχώρηση των συμπτωμάτων. Τα συγκεκριμένα ευρήματα στους διαβητικούς ασθενείς δεν είναι διαφορετικά από εκείνα που ισχύουν για το γενικό πληθυσμό, όπου η διακοπή των αντικαταθλιπτικών προκαλεί υποτροπή των συμπτωμάτων της μείζονος κατάθλιψης στο 25 50% των ασθενών σε μια περίοδο 6 μηνών και στο 20% σε χρονικό διάστημα 18 μηνών. 59 Στο γενικό πληθυσμό, η συνέχιση της χορήγησης αντικαταθλιπτικών ακόμη και μετά από την υποχώρηση των αρχικών συμπτωμάτων μειώνει τον κίνδυνο υποτροπής σε ποσοστό περίπου 50%. Γι αυτό, κρίνεται σκόπιμο κάθε επεισόδιο κατάθλιψης σε ασθενείς με διαβήτη να αντιμετωπίζεται πιο επιθετικά μέχρι την πλήρη ύφεση των συμπτωμάτων Η κατάθλιψη ως παράγοντας κινδύνου πρόκλησης σακχαρώδους διαβήτη Η μείζων κατάθλιψη είναι μια πολυδιάστατη διαταραχή που σχετίζεται με την αλληλεπίδραση βιολογικών και ψυχολογικών παραγόντων, οι οποίοι μπορεί να αυξήσουν την πιθανότητα ανάπτυξης ΣΔ τύπου 2. Προοπτικές μελέτες έχουν δείξει ότι η μείζων κατάθλιψη αυξάνει αυτόν τον κίνδυνο. 61 Η μείζων καταθλιπτική διαταραχή μπορεί να σχετίζεται με την ανάπτυξη ΣΔ τύπου 2 λόγω των υπεργλυκαιμικών επεισοδίων που προκαλεί η αντικαταθλιπτική θεραπεία, των αλλαγών στη δίαιτα και στο σωματικό βάρος, αλλά και της έλλειψης φυσικής δραστηριότητας που χαρακτηρίζει τη χρόνια κατάθλιψη. 42 Επίσης, η κατάθλιψη συνοδεύεται με αυξημένη δραστηριότητα του συμπαθητικο-αδρενεργικού συστήματος μέσω του συστήματος της νοραδρεναλίνης, της ντοπαμίνης και της αδρεναλίνης στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό (ΕΝΥ), στο πλάσμα και στα ούρα. 62,63 Αυτές οι βιοχημικές μεταβολές σχετίζονται με αύξηση της γλυκόζης του αίματος

10 ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ 697 και διαταραχή στην ανοχή της γλυκόζης. 64 Μέσα από μια μεγαλύτερη έκκριση αντισταθμιστικών (counter-regulatory) ορμονών η κατάθλιψη μπορεί να επιδεινώσει την κατανομή των υδατανθρακικών αποθηκών και το γεγονός αυτό να αυξήσει τον κίνδυνο εμφάνισης ΣΔ τύπου 2. Εναλλακτικά, η υπεργλυκαιμία πιθανόν να προκαλέσει τη διέγερση του νευρικού συστήματος, καθιστώντας τον ασθενή περισσότερο ευάλωτο στο περιβαλλοντικό stress και ενδεχομένως αυξάνοντας την πιθανότητα εμφάνισης κατάθλιψης. 65 Επί πλέον, λειτουργικές διαταραχές στη δραστηριότητα των νευροδιαβιβαστών όπως η νορεπινεφρίνη και η σεροτονίνη, σε μελέτες ζώων με διαβήτη, μπoρούν να προκαλέσουν την ανάπτυξη κατάθλιψης. 66 Είναι πολύ σημαντικό οι παθολόγοι να μπορούν να αναγνωρίσουν την κατάθλιψη στους διαβητικούς ασθενείς. Αρκετά ψυχομετρικά εργαλεία είναι διαθέσιμα για τη διάγνωση της κατάθλιψης, αλλά παρ όλα αυτά πολλές φορές μερικά συμπτώματα της κατάθλιψης και της σωματικής νόσου αλληλοεπικαλύπτονται, π.χ. κόπωση, αλλαγές στο σωματικό βάρος, στην όρεξη και στη σεξουαλική διάθεση, γι αυτό και τα ψυχομετρικά εργαλεία πρέπει να χρησιμοποιούνται με προσοχή Θεραπευτικοί σχεδιασμοί στην κατάθλιψη του σακχαρώδους διαβήτη Η κατάθλιψη στο διαβήτη ακολουθεί μια βαρύτερη και χρονιότερη πορεία σε σχέση με τους καταθλιπτικούς μη διαβητικούς ασθενείς. Ένα καταθλιπτικό επεισόδιο συνήθως διαρκεί 6 9 μήνες, αλλά η διάρκειά του μπορεί να φθάσει και τα 2 χρόνια. Οι περισσότεροι ασθενείς τελικά αποθεραπεύονται ή παρουσιάζουν ύφεση των συμπτωμάτων μετά από ένα αρχικό επεισόδιο κατάθλιψης. Όμως, πάντα υπάρχει η πιθανότητα υποτροπής. Αποτελεσματική ανακούφιση των συμπτωμάτων απαιτεί συγκεκριμένη παρέμβαση. Η μείζων καταθλιπτική διαταραχή μπορεί να αντιμετωπιστεί με αντικαταθλιπτική θεραπεία. 67 Oι Ιsmail et al σε μια ανασκόπηση της βιβλιογραφίας 25 μελετών τονίζουν τη σημασία της ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης στη βελτίωση του γλυκαιμικού ελέγχου σε ασθενείς με ΣΔ τύπου 2. Διαβητικοί ασθενείς που ακολούθησαν συμβουλευτική θεραπεία, γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία ή ψυχοδυναμική θεραπεία παρουσίασαν βελτίωση της γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης κατά 5 78% σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου. 68 ABSTRACT Diabetes mellitus and psychopathology K. KONTOANGELOS, 1,3 C.C. PAPAGEORGIOU, 1,3 A.E. RAPTIS, 2 P. TSIOTRA, 2 E. BOUTATI, 2 G.N. PAPADIMITRIOU, 1 G. DIMITRIADIS, 2 A.D. RABAVILAS, 3 S.A. RAPTIS 2,4 1 First Department of Psychiatry, National and Kapodistrian University of Athens, Medical School, Eginition Hospital, Athens, 2 Second Department of Internal Medicine, Propedeutic Research Institute and Diabetes Center, National and Kapodistrian University of Athens, Medical School, Attikon University Hospital, Athens, 3 Mental Health Research Institute, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, 4 Hellenic National Center for Research, Prevention and Treatment of Diabetes Mellitus and its Complications (HNDC), Athens, Greece Archives of Hellenic Medicine 2013, 30(6): According to the WHO, diabetes mellitus (DM) is extremely common and is expected to take epidemic form in the coming decade. The growing numbers of patients with type 1, but especially with type 2 DM is both a serious medical problem but also a pathological entity with socio-economic implications. DM is often accompanied by neuropsychological problems, including cognitive, emotional, anxiety and psychotic disorders, and even personality disorders, and there are many indicative signs of such a correlation. DM, especially type 1, may put patients at risk of developing depressive symptoms through biological mechanisms that link the metabolic changes of the condition with changes in brain structure and function. The cognitive changes that develop after hypoglycemia are not restored until at least min after the blood glucose has returned to normal levels. Hypoglycemia also causes mood changes, increases stress and can result in depression due to fear of a new hypoglycemic episode, influencing the behavior of patients and affecting their optimal glycemic control. Generalised anxiety disorder (GAD) has been observed in 14% of patients with DM. One of the most important stress factors is the fear of the disease process in patients with DM of both types 1 and 2. Stress may develop secondary to hyperglycemia or other complications associated with DM. A series of studies has demonstrated a high prevalence of personality disorders in patients with type 2 DM, but it has also been argued that type A personality may be one of the risk factors for its onset. Studies focusing on the control of DM in relation to aspects of personality have stressed the involvement of maladaptive personality elements in the

11 698 Κ. ΚΟΝΤΟΑΓΓΕΛΟΣ και συν dysregulation of DM. The interaction of DM and neuropsychological parameters has also been supported by studies that focus on the neuropsychiatric treatment and care of patients with DM. Key words: Diabetes mellitus type, Neuropsychiatric disorders, Psychopathology Bιβλιογραφία 1. ALBERTI KG, ZIMMET PZ. Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications. Part 1: Diagnosis and classification of diabetes mellitus provisional report of a WHO consultation. Diabet Med 1998, 15: KING H, AUBERT RE, HERMAN WH. Global burden of diabetes : Prevalence, numerical estimates, and projections. Diabetes Care 1998, 21: VAN DAM RM. The epidemiology of lifestyle and risk for type 2 diabetes. Eur J Epidemiol 2003, 18: TRICHOPOULOU A. From research to education: The Greek experience. Nutrition 2000, 16: PANAGIOTAKOS DB, PITSAVOS C, CHRYSOHOOU C, STEFANADIS C. The epidemiology of type 2 diabetes mellitus in Greek adults: The ATTICA study. Diabet Med 2005, 22: ΠΑΥΛΑΤΟΣ Φ, ΛΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Ενδοκρινείς αδένες, σακχαρώδης διαβήτης. Στο: Αξιολόγηση εργαστηριακών εξετάσεων. Κεφάλαιο 9δ. 1994: ANONYMOUS. Classification and diagnosis of diabetes mellitus and other categories of glucose intolerance. National Diabetes Data Group. Diabetes 1979, 28: ΤREUTING TF. The role of emotional factors in the etiology and course of diabetes mellitus: A review of the recent literature. Am J Med Sci 1962, 244: COYNE JC, ANDERSON BJ. The psychosomatic family reconsidered ii: Recalling a defective model and looking ahead. J Marital Fam Ther 1989, 15: SURWIT RS, FEINGLOS MN, SCOVERN AW. Diabetes and behavior. A paradigm for health psychology. Am Psychol 1983, 38: HAMBURG BA, INOFF GE. Coping with predictable crises of diabetes. Diabetes Care 1983, 6: JACOBSON AM, HAUSER ST, WERTLIEB D, WOLFSDORF JI, ORLEANS J, VIEYRA M. Psychological adjustment of children with recently diagnosed diabetes mellitus. Diabetes Care 1986, 9: WADDEN TA, STUNKARD AJ. Controlled trial of very low calorie diet, behavior therapy, and their combination in the treatment of obesity. J Consult Clin Psychol 1986, 54: WHITEHEAD ED, KLYDE BJ, ZUSSMAN S, WAYNE NS, SHINBACH K, DAVIS DM. Male sexual dysfunction and diabetes mellitus. Multidisciplinary approach to diagnosis and management. N Y State J Med 1983, 83: SHREINER-ENGEL P, SCHIAVI RC, VIETORISZ D, SMITH H. The differential impact of diabetes type on female sexuality. J Psychosom Res 1987, 31: ΒERNBAUM M, ALPERT SG, DUCKRO PN. Psychosocial profiles in patients with visual impairment due to diabetic retinopathy. Diabetes Care 1988, 11: LITTLEFIELD C, RODIN G, CRAVEN J, DANE-MAN D. Eating disorders: A source of poor compliance and control in female adolescents with IDDM. Diabetes 1989, 38(Suppl 1):8A 18. STEEL JM, YOUNG RJ, LLOYD GG, MACINTYRE CC. Abnormal eating attitudes in young insulin-dependent diabetics. Br J Psychiatry 1989, 155: SCHADE DS, DRUMM DA, DUCKWORTH WC, EATON RP. The etiology of incapacitating, brittle diabetes. Diabetes Care 1985, 8: COHEN F, LAZARUS RF. Coping with the stresses of illness. In: Stone GC, Cohen F, Adler N (eds) Health psychology: A handbook. Jossey-Bass, San Francisco, 1979: EREN I, ERDI O, OZCANKAYA R. Relationship between blood glucose and psychiatric disorders in type II diabetic patients. Turk Psikiyatri Derg 2003, 14: MENNINGER WC. Psychological factors in the etiology of diabetes. J Nerv Ment Dis 1935, 81: LANE JD, McCASKILL CC, WILLIAMS PG, PAREKH PI, FEINGLOS MN, SURWIT RS. Personality correlates of glycemic control in type 2 diabetes. Diabetes Care 2000, 23: WILLIAMS JW Jr, KERBER CA, MURLOW CD, MEDINA A, AGUILAR C. Depressive disorders in primary care: Prevalence, functional disability, and identification. J Gen Intern Med 1995, 10: LUSTMAN PJ, GRIFFITH LS, FREEDLAND KE, CLOUSE RE. The course of major depression in diabetes. Gen Hosp Psychiatry 1997, 19: CIECHANOWSKI PS, KATON WJ, RUSSO JE, HIRSCH IB. The relationship of depressive symptoms to symptom reporting, self-care, and glucose control in diabetes. Gen Hosp Psychiatry 2003, 25: MUSSELMAN DL, BETAN E, LARSEN H, PHILLIPS LS. Relationship of depression to diabetes types 1 and 2: Epidemiology, biology, and treatment. Biol Psychiatry 2003, 54: BAGUST A, HOPKINSON PK, MAIER W, CURRIE CJ. An economic model of the long-term health care burden of type II diabetes. Diabetologia 2001, 44: ANDERSON RJ, FREEDLAND KE, CLOUSE RE, LUSTMAN PJ. The prevalence of comorbid depression in adults with diabetes: A meta-analysis. Diabetes Care 2001, 24: LUSTMAN PJ, GRIFFITH LS, GAVARD JA, CLOUSE RE. Depression in adults with diabetes. Diabetes Care 1992, 15: LLOYD CE, DYER PH, BARNETT AH. Prevalence of symptoms of depression and anxiety in a diabetes clinic population. Diabet Med 2000, 17: PEYROT M, RUBIN RR. Levels and risks of depression and anxiety symptomatology among diabetic adults. Diabetes Care 1997, 20: PALINKAS LA, BARRETT-CONNOR F, WINGARD DL. Type 2 diabetes and depressive symptoms in older adults: A populationbased study. Diabet Med 1991, 8: POUWER F, SNOEK FJ. Association between symptoms of depression and glycemic control may be unstable across gender. Diabet Med 2001, 18: LUSTMAN PJ, ANDERSON RJ, FREEDLAND KE, DE GROOT M, CAR- NEY RM, CLOUSE RE. Depression and poor glycemic control:

12 ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ 699 A meta-analytic review of the literature. Diabetes Care 2000, 23: LUSTMAN PJ, GRIFFITH LS, CLOUSE RE. Depression in adults with diabetes. Results of 5-yr follow-up study. Diabetes Care 1988, 11: DE GROOT M, ANDERSON R, FREEDLAND KE, CLOUSE RE, LUSTMAN PJ. Association of depression and diabetes complications: A meta-analysis. Psychosom Med 2001, 63: LLOYD CE, KULLER LH, ELLIS D, BECKER DJ, WING RR, ORCHARD TJ. Coronary artery disease in IDDM. Gender differences in risk factors but not risk. Arterioscler Thromb Vasc Biol 1996, 16: LUSTMAN PJ, CLOUSE RE, GRIFFITH LS, CARNEY RM, FREEDLAND KE. Screening for depression in diabetes using the Beck Depression Inventory. Psychosom Med 1997, 59: RUBIN RR, PEYROT M. Psychological issues and treatments for people with diabetes. J Clin Psychol 2001, 57: PIETTE JD, RICHARDSON C, VALENSTEIN M. Addressing the needs of patients with multiple chronic illnesses: The case of diabetes and depression. Am J Manag Care 2004, 10: ΗÄNNINEN JA, TAKALA JK, KEINÄNEN-KIUKAANNIEMI SM. Depression in subjects with type 2 diabetes. Predictive factors and relation to quality of life. Diabetes Care 1999, 22: VACCARINO V, KASL SV, ABRAMSON J, KRUMHOLZ HM. Depressive symptoms and risk of functional decline and death in patients with heart failure. J Am Coll Cardiol 2001, 38: SCHULBERG HC, KATON W, SIMON GE, RUSH AJ. Treating major depression in primary care practice: An update of the Agency for Health Care Policy and Research Practice Guidelines. Arch Gen Pyschiatry 1998, 55: SPERTUS JA, McDONELL M, WOODMAN CL, FIHN SD. Association between depression and worse disease-specific functional status in outpatients with coronary artery disease. Am Heart J 2000, 140: BIDDLE SJ, FOX KR, BOUTCHER SH (eds). Physical activity and psychological well-being. Routledge, New York, NY, BOULÉ NG, HADDAD E, KENNY GP, WELLS GA, SIGAL RJ. Effects of exercise on glycemic control and body mass in type 2 diabetes mellitus: A meta-analysis of controlled clinical trials. JAMA 2001, 286: BLUMENTHAL JA, BABYAK MA, MOORE KA, CRAIGHEAD WE, HERMAN S, ΚHATRI P ET AL. Effects of exercise training on older patients with major depression. Arch Intern Med 1999, 159: SINGH NA, CLEMENTS KM, SINGH MA. The efficacy of exercise as a long-term antidepressant in elderly subjects: A randomized, controlled trial. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 2001, 56:M497 M ABRAMSON J, BERGER A, KRUMHOLZ HM, VACCARINO V. Depression and risk of heart failure among older persons with isolated systolic hypertension. Arch Intern Med 2001, 161: DiMATTEO MR, LEPPER HS, CROGHAN TW. Depression is a risk factor for noncompliance with medical treatment: Meta-analysis of the effects of anxiety and depression on patient adherence. Arch Intern Med 2000, 160: ZIEGELSTEIN RC, FAUERBACH JA, STEVENS SS, ROMANELLI J, RICHTER DP, BUSH DE. Patients with depression are less likely to follow recommendations to reduce cardiac risk during recovery from a myocardial infarction. Arch Intern Med 2000, 160: McKELLAR JD, HUMPHREYS K, PIETTE JD. Depression increases diabetes symptoms by complicating patients self-care adherence. Diabetes Educ 2004, 30: ANDERSON RM, FUNNELL MM, BUTLER PM, ARNOLD MS, FITZGER- ALD JT, FESTE CC. Patient empowerment. Results of a randomized controlled trial. Diabetes Care 1995, 18: ONG LM, DE HAES JC, HOOS AM, LAMMES FB. Doctor-patient communication: A review of the literature. Soc Sci Med 1995, 40: PETTY R, SENSKY T, MAHLER R. Diabetologists assessments of their outpatients emotional state and health beliefs: Accuracy and possible sources of bias. Psychother Psychosom 1991, 55: LUSTMAN PJ, GRIFFITH LS, CLOUSE RE. Depression in adults with diabetes. Results of 5-yr follow-up study. Diabetes Care 1988, 11: LUSTMAN PJ, CLOUSE RE, CIECHANOWSKI PS, HIRSCH BI, FREEDLAND KE. Depression-related hyperglycemia in type 1 diabetes: A mediational approach. Psychosom Med 2005, 167: GONDER-FREDERICK LA, COX DJ, BOBBITT SA, PENNEBAKER JW. Mood changes associated with blood glucose fluctuations in insulin-dependent diabetes mellitus. Health Psychol 1989, 8: LUSTMAN PJ, ANDERSON RJ, FREEDLAND KE, DE GROOT M, CAR- NEY RM, CLOUSE RE. Depression and poor glycemic control: A meta-analytic review of the literature. Diabetes Care 2000, 23: CIECHANOWSKI PS, KATON WJ, RUSSO JE. Depression and diabetes: Impact of depressive symptoms on adherence, function, and costs. Arch Intern Med 2000, 160: HARLOW HF, MEARS C. The human model: Primate perspectives. John Wiley & Sons, New York, MEYER-LINDENBERG A, HARIRI AR, MUNOZ KE, MERVIS CB, MAT- TAY VS, MORRIS CA ET AL. Neural correlates of genetically abnormal social cognition in Williams syndrome. Nat Neurosci 2005, 8: ΑIKENS JE. Prevalence of somatic indicators of distress in diabetes patients: Comparison to psychiatric patients and community nonpatients. Int J Psychiatry Med 1998, 28: WISMER FRIES AB, ZIEGLER TE, KURIAN JR, JACORIS S, POLLAK SD. Early experience in humans is associated with changes in neuropeptides critical for regulating social behaviour. Proc Natl Acad Sci USA 2005, 102: ALTEMUS M. Neuropeptides in anxiety disorders. Effects of lactation. Ann NY Acad Sci 1995, 771: ΒAUMEISTER H, HUTTER N, BENGEL J. Psychological and pharmacological interventions for depression in patients with diabetes mellitus and depression. Cochrane Database Syst Rev 2012, 12:CD ISMAIL K, WINKLEY K, RABE-HESKETH S. Systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials of psychological interventions to improve glycaemic control in patients with type 2 diabetes. Lancet 2004, 363: Corresponding author: K. Kontoangelos, First Department of Psychiatry, Eginition Hospital, Medical School, University of Athens, 74 Vassilisis Sofias Ave., GR Athens, Greece

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Διαβήτης. Ακούμε καθημερίνα γύρω μας πως εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο πάσχουν από διαβήτη ή παχυσαρκία. Όμως, τι πραγματικά είναι αυτό; Τι ειναι ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

Diabetes_ protect our future.mp4

Diabetes_ protect our future.mp4 Diabetes_ protect our future.mp4 14/11 Γενέθλια του νομπελίστα γιατρού Φρέντερικ Μπάντινγκ 1991 από τη Διεθνή Ομοσπονδία για το Διαβήτη 2007:επίσημη Ημέρα από τα Ηνωμένα Έθνη Θέμα 2009 2013: Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014

Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014 Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014 MΟΥΣΕΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ Σ.Ι.Παππάς «Το Ελληνικό Σχέδιο Δράσης για την αντιμετώπιση του ΣΔτ2. Ο Διαβήτης ως πρότυπο χρόνιων νόσων» ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΒΙΩΣIΜΟΤΗΤΑΣ Ελλάδα:

Διαβάστε περισσότερα

Προδιαβήτης και µεταβολικό σύνδροµο

Προδιαβήτης και µεταβολικό σύνδροµο Προδιαβήτης και µεταβολικό σύνδροµο ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ Ι. Ιωαννίδης Παθολόγος Υπεύθυνος ιαβητολογικού Ιατρείου και Ιατρείου Παχυσαρκίας Κωνσταντοπούλειο Συγκρότηµα Γ.Ν.Ν.Ιωνίας«Αγία Όλγα» Προδιαβήτης

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία αιτιών θανάτου ςε δφο Καποδιςτριακοφσ δήμουσ του Ν. Πιερίασ (πληθυςμιακή μελζτη 20ετίασ 1991-2010)

Επιδημιολογία αιτιών θανάτου ςε δφο Καποδιςτριακοφσ δήμουσ του Ν. Πιερίασ (πληθυςμιακή μελζτη 20ετίασ 1991-2010) Επιδημιολογία αιτιών θανάτου ςε δφο Καποδιςτριακοφσ δήμουσ του Ν. Πιερίασ (πληθυςμιακή μελζτη 20ετίασ 1991-2010) Καραγιάννη Δ. 1, Μπάμπα Α. 2, Σουμανίδησ τ. 2, Ρίζοσ Π 2., Μπαλτζήσ Δ. 3, κούτασ Δ., ΚοτςαμίδηΙ.

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η

Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η τιμή της γλυκόζης νηστείας είναι 126mg/dl (7.0 mmol/l),

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ο Σακχαρώδης Διαβήτης (ΣΔ) είναι μια μεταβολική διαταραχή και αποτελεί ένα από τα συχνότερα χρόνια νοσήματα και μια από τις σημαντικότερες αιτίες πρόωρης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ποιότητα Ζωής. Ασθενοκεντρική-Εξατομικευμένη Επιλογή Αντιδιαβητικής αγωγής. Αποτελεσματικότητα Υπογλυκαιμία Βάρος Ανεπιθύμητες ενέργειες Κόστος

Ποιότητα Ζωής. Ασθενοκεντρική-Εξατομικευμένη Επιλογή Αντιδιαβητικής αγωγής. Αποτελεσματικότητα Υπογλυκαιμία Βάρος Ανεπιθύμητες ενέργειες Κόστος Ασθενοκεντρική-Εξατομικευμένη Επιλογή Αντιδιαβητικής αγωγής Ηλικία Ποιότητα Ζωής Αποτελεσματικότητα Υπογλυκαιμία Βάρος Ανεπιθύμητες ενέργειες Κόστος Καρδιαγγ ειακή νόσος Νεφρική νόσος παχυσαρκ ία Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες. Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ

Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες. Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ Καλυβιανάκης Δημήτρης, Ουρολόγος Υπότροφος ΜΜΟΠ 27 30 Μαΐου 2010. Πορταριά Πήλιο Εισαγωγή (1) Λίγες

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ Ι ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ. Μαρία Μελέτη Πτυχιούχος Νοσηλεύτρια

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ Ι ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ. Μαρία Μελέτη Πτυχιούχος Νοσηλεύτρια Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ Ι ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ Μαρία Μελέτη Πτυχιούχος Νοσηλεύτρια Ο ινσουλινοεξαρτώμενος σακχαρώδης διαβήτης είναι γνωστός σαν τύπου 1 και αποτελεί την

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ν. Μυγδάλης. Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα

Ηλίας Ν. Μυγδάλης. Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 «Έναρξη ινσουλίνης στα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2: πότε και πως ;» Ηλίας Ν. Μυγδάλης Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα Ειδικό φροντιστήριο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΟΜΟ ΠΟΥ ΝΟΣΕΙ Ραφαέλλα Χαραλάμπους Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΥΠΝΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ. Νικολέτα Καρτάλη Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΥΠΝΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ. Νικολέτα Καρτάλη Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΥΠΝΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ Νικολέτα Καρτάλη Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ Burwell et al, Am J Med 1956 SLEEP BREATHING DISORDERS ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΩΝ ΑΠΝΟΙΩΝ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΩΝ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΩΝ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙΔΑ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΩΝ ΠΑΙΔΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Θεοφάνης Παύλου Αρ. Φοιτ. Ταυτότητας: 2010207299 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Τροποποίηση της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό Σύνδρομο Παχυσαρκία Υπερλιπιδιαμία Υπέρταση Σακχαρώδης Διαβήτης Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό

Διαβάστε περισσότερα

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 1 Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας, Α.Π.Θ., Γ.Π.Ν. «Γ.Παπανικολάου» 2 Τμήμα Ιατρικής, Δημοκρίτειο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση ατόμων με ΣΔ στο Οδοντιατρείο. Κυπαρίσση Καρατζίδου ΓΝΘ «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ»

Αντιμετώπιση ατόμων με ΣΔ στο Οδοντιατρείο. Κυπαρίσση Καρατζίδου ΓΝΘ «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ» Αντιμετώπιση ατόμων με ΣΔ στο Οδοντιατρείο Κυπαρίσση Καρατζίδου ΓΝΘ «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ» Κριτήρια για τη διάγνωση του ΣΔ (ADA, 2008) Αιτιολογική ταξινόμηση ΣΔ (ADA) Επιπολασμός ΣΔ: 2000 2030 ΣΔ στην Ελλάδα ΣΔ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος

Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος Ομ. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διάγνωση διαβήτη Σε μεσήλικα Σε ηλικιωμένο Σε παιδί ή έφηβο Διαβήτης σε ενήλικες και υπερήλικες Ενήλικας ή Ηλικιωμένος

Διαβάστε περισσότερα

14 Νοεμβρίου-Παγκόσμια ημέρα για τον Σακχαρώδη Διαβήτη

14 Νοεμβρίου-Παγκόσμια ημέρα για τον Σακχαρώδη Διαβήτη 14 Νοεμβρίου-Παγκόσμια ημέρα για τον Σακχαρώδη Διαβήτη Η παγκόσμια ημέρα για τον σακχαρώδη διαβήτη γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 14 Νοεμβρίου, με αφορμή τα γενέθλια του Frederick Banting, o οποίος σε συνεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Συσχέτιση της σωματικής δραστηριότητας (ΣΔ) με τον κίνδυνο για νεοπλασίες

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ

Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ Τι είναι υγεία; Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Σχήματα έναρξης ινσουλινοθεραπείας σε άτομα με Σακχαρώδη Διαβήτη τυπου 2: οι απόψεις ειδικών γιατρών στον διαβήτη σε τρειςελληνικέςπόλεις

Σχήματα έναρξης ινσουλινοθεραπείας σε άτομα με Σακχαρώδη Διαβήτη τυπου 2: οι απόψεις ειδικών γιατρών στον διαβήτη σε τρειςελληνικέςπόλεις Σχήματα έναρξης ινσουλινοθεραπείας σε άτομα με Σακχαρώδη Διαβήτη τυπου 2: οι απόψεις ειδικών γιατρών στον διαβήτη σε τρειςελληνικέςπόλεις Τ. ιδάγγελος 1, Η. Ευθυμίου 2, Κ. Kαζάκος 3, Χ. Μανές 4, Ε. Πάγκαλος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ Αθήνα 2008 ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ Βασιλική Σπανού Ιωάννα Καζάνη Νικόλαος Τριπόδης 0 Αθήνα 2008 ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ Συγγραφείς:

Διαβάστε περισσότερα

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο 5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο Διάγνωση και διαγνωστικά εργαλεία Αναγνώριση Ανίχνευση της κατάθλιψης σε ομάδες υψηλού κινδύνου Σύσταση 1: Συστήνεται στους

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. Η στυτική δυσλειτουργία είναι ένα από τα συχνότερα νοσήματα των ανδρών στην σημερινή εποχή.σε νεαρότερες ηλικίες το 30% οφείλεται σε οργανικές αιτίες και το 70 % σε ψυχολογικά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

Συζήτηση περίπτωσης ασθενούς. Σ. Λιάτης Παθολόγος Επιμελητής Β ΕΣΥ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική & Διαβητολογικό Κέντρο ΓΝΑ «Λαϊκό»

Συζήτηση περίπτωσης ασθενούς. Σ. Λιάτης Παθολόγος Επιμελητής Β ΕΣΥ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική & Διαβητολογικό Κέντρο ΓΝΑ «Λαϊκό» Συζήτηση περίπτωσης ασθενούς Σ. Λιάτης Παθολόγος Επιμελητής Β ΕΣΥ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική & Διαβητολογικό Κέντρο ΓΝΑ «Λαϊκό» Κυρία Α.Ν, 74 ετών, νοικοκυρά Πολυουρία, πολυδιψία και απώλεια βάρους

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΟ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟ. Μαρία Σκουρολιάκου, PhD

ΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΟ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟ. Μαρία Σκουρολιάκου, PhD ΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΙΑΤΡΟΦΗ Η ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΟ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟ Μαρία Σκουρολιάκου, PhD Επίκουρη Καθηγήτρια Χαροκοπείου Πανεπιστηµίου ιαβήτης Ελλάδα: 1,000,000 ασθενείς Αδιάγνωστοι? Παγκοσµίως µια από τις κυριότερες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή και ο ρόλος του νοσηλευτή.

Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή και ο ρόλος του νοσηλευτή. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή

Διαβάστε περισσότερα

«Ενημερωθείτε για την Υγεία σας, Ζήστε καλύτερα! Άνοια Νευροπαθητικός Πόνος λόγω Σακχαρώδη Διαβήτη Σεξουαλική Ζωή στην Τρίτη Ηλικία - Ακράτεια»

«Ενημερωθείτε για την Υγεία σας, Ζήστε καλύτερα! Άνοια Νευροπαθητικός Πόνος λόγω Σακχαρώδη Διαβήτη Σεξουαλική Ζωή στην Τρίτη Ηλικία - Ακράτεια» Το Εθνικό Διαδημοτικό Δίκτυο Υγιών Πόλεων Προαγωγής Υγείας και οι Δήμος Νεάπολης-Συκεών, στα πλαίσια της συνεργασίας τους για την έγκυρη ενημέρωση των πολιτών σε θέματα Υγείας και Πρόληψης, διοργάνωσαν

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης στα παιδιά

Σακχαρώδης Διαβήτης στα παιδιά Σακχαρώδης Διαβήτης στα παιδιά ΣΤΕΛΙΟΣ ΤΙΓΚΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ & ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ Ιατρικά θέματα γιά εκπαιδευτικούς Αμφιθέατρο Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Ιωαννίνων Σάββατο

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Στόχοι για την αντιμετώπιση του Γνώση Δεξιότητες Πηγές Υποστήριξη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΑ, ΣΥΜΠΟΣΙΑ, ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΤΡΑΠΕΖΙΑ (Σύνολο: 47 Ομιλίες)

ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΑ, ΣΥΜΠΟΣΙΑ, ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΤΡΑΠΕΖΙΑ (Σύνολο: 47 Ομιλίες) ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΑ, ΣΥΜΠΟΣΙΑ, ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΤΡΑΠΕΖΙΑ (Σύνολο: 47 Ομιλίες) 1. «ΑΝΤΛΙΕΣ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΑ ΕΝΤΑΤΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΗΣ ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ» 7ο Σεμινάριο Μετεκπαιδευτικών Μαθημάτων «Στρατηγικές στον Σ.Δ. 2008»

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Προστάτεψε την καρδία σου Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Καρδιοαγγειακές παθήσεις και γυναικείο φύλο Εισαγωγή Οι καρδιαγγειακές παθήσεις αποτελούν σε παγκόσμιο επίπεδο την κυριότερη αιτία θανάτου στο γυναικείο

Διαβάστε περισσότερα

11. Υπογλυκαιμία στο Σακχαρώδη Διαβήτη

11. Υπογλυκαιμία στο Σακχαρώδη Διαβήτη 11. Υπογλυκαιμία στο Σακχαρώδη Διαβήτη Υπογλυκαιμία είναι η οξεία κατάσταση που εκδηλώνεται με συμπτώματα και σημεία οφειλόμενα σε σημαντική μείωση της γλυκόζης του αίματος. Είναι συνήθης στους θεραπευόμενους

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ.

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. «ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. Άρτεμις Τσίτσικα - Λέκτορας Εφηβικής Παιδιατρικής Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία»

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» Μερόπη Κοντογιάννη Επίκουρη Καθηγήτρια Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ρ ήμ Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Μεσογειακή δίαιτα

Διαβάστε περισσότερα

Συγκοπτικά επεισόδια καρδιαγγειακής αιτιολογίας: διαγνωστική προσπέλαση

Συγκοπτικά επεισόδια καρδιαγγειακής αιτιολογίας: διαγνωστική προσπέλαση There are no translations available. Γιώργος Κολιός Καρδιολόγος Οι ασθενείς με συγκοπή αποτελούν το 2% των επισκέψεων στα τμήματα έκτακτων περιστατικών. Η ετήσια επίπτωση συγκοπτικών επεισοδίων στα ηλικιωμένα

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Τ Ο Π Ι Σ Η Τ Η Σ Σ Τ Υ Τ Ι Κ Η Σ ΔΥ Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ι Α Σ Σ Ε Α Σ Θ Ε Ν Ε Ι Σ Σ ΤΑ Ι Δ Ι Ω Τ Ι Κ Α Φ Α Ρ Μ Α Κ Ε Ι Α

Ε Ν Τ Ο Π Ι Σ Η Τ Η Σ Σ Τ Υ Τ Ι Κ Η Σ ΔΥ Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ι Α Σ Σ Ε Α Σ Θ Ε Ν Ε Ι Σ Σ ΤΑ Ι Δ Ι Ω Τ Ι Κ Α Φ Α Ρ Μ Α Κ Ε Ι Α DETECT- ED ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΓΙΑ ΤΗΝ Ε Ν Τ Ο Π Ι Σ Η Τ Η Σ Σ Τ Υ Τ Ι Κ Η Σ ΔΥ Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ι Α Σ Σ Ε Α Σ Θ Ε Ν Ε Ι Σ Σ ΤΑ Ι Δ Ι Ω Τ Ι Κ Α Φ Α Ρ Μ Α Κ Ε Ι Α Δημήτρης Χατζηχρήστου Καθηγητής Ουρολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοαξιολόγηση κατάθλιψης ασθενών με σακχαρώδη διαβήτη σε σχέση με τις επιπλοκές του

Αυτοαξιολόγηση κατάθλιψης ασθενών με σακχαρώδη διαβήτη σε σχέση με τις επιπλοκές του Copyright Athens Medical Society www.mednet.gr/archives ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN 11-05-3992 ORIGINAL PAPER Αυτοαξιολόγηση κατάθλιψης ασθενών με σακχαρώδη διαβήτη σε σχέση με τις επιπλοκές του

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς ανοϊκών

Διαταραχές συμπεριφοράς ανοϊκών Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012 Διαταραχές συμπεριφοράς ανοϊκών ασθενών που φροντίζονται στο σπίτι Ελένη Μαργιώτη Κλινική Νευροψυχολόγος Συντονίστρια Κέντρου Ημέρας Αμαρουσίου

Διαβάστε περισσότερα

Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο!

Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο! Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο! Η αλματώδης αύξηση της συχνότητας του Σακχαρώδη Διαβήτη δημιούργησε την ανάγκη ίδρυσης οργανωμένων Κέντρων, τα οποία διαθέτουν όλα τα σύγχρονα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ Συνεδρίου-Σεμιναρίου Μητρικού Θηλασμού Μιλένα Ρούσκοβα 22-26 Οκτωβρίου 2014 ΞΑΝΘΗ ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ Παναγιώτης Μ. Σαμαράς Ψυχολόγος Mphil, PgDip, BSc Hons κατάθλιψη της λοχείας Κύρια

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο Δεν είναι ασθένεια αλλά ένα σύμπλεγμα από ιατρικές διαταραχές που

Διαβάστε περισσότερα

στο Κέντρο Αποθεραπείας Αποκατάστασης(Κ.Α.Α)

στο Κέντρο Αποθεραπείας Αποκατάστασης(Κ.Α.Α) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης και η διαχειρισή του στο Κέντρο Αποθεραπείας Αποκατάστασης(Κ.Α.Α) Σκούτας Δ,Ρηγάδη Ε,Κόκκαλη Α,Μικούδη Κ,Μανιώτα Π, Φλουδάρας Ι, Κωλέτσας Ν,Σιώμος Κ, Μυροφορίδης Α, Μούζα Ε. Κέντρο

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης

Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης Σύσταση 6: Σε άτομα με μέτρια και σοβαρή κατάθλιψη οι Γενικοί Ιατροί και οι άλλοι Ιατροί στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας συστήνεται να χορηγούν αντικαταθλιπτική

Διαβάστε περισσότερα

Η ψυχολογική πλευρά του ευερέθιστου εντέρου

Η ψυχολογική πλευρά του ευερέθιστου εντέρου Η ψυχολογική πλευρά του ευερέθιστου εντέρου Βασίλης Αλε6ίζος Αναπλ. Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών συνδρομή ευερέθιστου εντέρου αντιπροσωπεύει την πιο συνήθη γαστρεντερική διαταραχή. Χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Ιδιαιτερότητες στην παρακολούθηση παιδιών και εφήβων µε Σακχαρώδη Διαβήτη τύπου 1

Ιδιαιτερότητες στην παρακολούθηση παιδιών και εφήβων µε Σακχαρώδη Διαβήτη τύπου 1 Ιδιαιτερότητες στην παρακολούθηση παιδιών και εφήβων µε Σακχαρώδη Διαβήτη τύπου 1 Αναπλ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής - Παιδιατρικής Ενδοκρινολογίας Α.Π.Θ. Δ Παιδιατρική Κλινική Νοσοκοµείο Παπαγεωργίου Θεσ/νίκης

Διαβάστε περισσότερα

Άμεσα αποτελέσματα διακοπής του καπνίσματος. Στερητικά Συμπτώματα. Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος

Άμεσα αποτελέσματα διακοπής του καπνίσματος. Στερητικά Συμπτώματα. Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος Άμεσα αποτελέσματα διακοπής του καπνίσματος Στερητικά Συμπτώματα Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος Εκδηλώσεις αμέσως μετά τη διακοπή του καπνίσματος Στερητικές εκδηλώσεις - ταξινόμηση Εργαλεία διάγνωσης και καταγραφής

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συγγραφική ομάδα: Δίπλα Κωνσταντίνα, Ph.D., Λέκτορας, ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ Καρατράντου Κωνσταντίνα, MSc, Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ - ΠΘ Ιπποκράτης

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία

Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία υγιών εθελοντών Κ. Καράτζη, PhD (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο) Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας-Διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

Μακαρίτη Χ. Παναγιώτα Τσάρτα Ν. Δάφνη. Επιβλέπουσα καθ/τρια: Αβραμίκα Μαρία

Μακαρίτη Χ. Παναγιώτα Τσάρτα Ν. Δάφνη. Επιβλέπουσα καθ/τρια: Αβραμίκα Μαρία Μακαρίτη Χ. Παναγιώτα Τσάρτα Ν. Δάφνη Επιβλέπουσα καθ/τρια: Αβραμίκα Μαρία Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η διερεύνηση της ποιότητας ζωής των ασθενών με αναπνευστικά νοσήματα και ιδιαίτερα με χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8 Διατροφικές Διαταραχές Κεφάλαια 7 8 7. Πώς να βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από Ψυχογενή Ανορεξία Στόχος η πάσχουσα να τρέφεται κανονικά ώστε να αποκατασταθεί το φυσιολογικό της βάρος. Ο στόχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Έλλη Φωτίου 2010364426 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Διατριβή Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ Νικολέττα Χριστοδούλου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΝΕΥΡΙΚΗΣ ΑΝΟΡΕΞΙΑΣ ΣΤΟ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΝΕΥΡΙΚΗΣ ΑΝΟΡΕΞΙΑΣ ΣΤΟ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΝΕΥΡΙΚΗΣ ΑΝΟΡΕΞΙΑΣ ΣΤΟ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΥ - ΝΤΕΛΙΜΙΧΑΛΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ MSc ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Ι.ΙΕΚ ΒΑΪΑ ΜΠΑΛΩΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ ΜΕΘ ΠΓΝ ΛΑΡΙΣΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν Σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο ( ΣΑΥ) Συχνή διαταραχή (5%

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ Τμήμα Νοσηλευτικής ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Το παιδί από τη γέννησή του μέχρι την ηλικία των 19 έως 20 ετών παρουσιάζει μία αύξηση του βάρους αλλά και του ύψους. Αν

Διαβάστε περισσότερα

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη 3 η Πανελλήνια Συνάντηση Συλλόγων Ατόμων και Γονέων Παιδιών με Ρευματικές παθήσεις Αθήνα 3-4 Οκτωβρίου 2014 Κατερίνα Κουτσογιάννη Πρόεδρος Σ Ρ Κ Ορισμός Ως "συμμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Βάγια Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Βάγια Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος «Ενδυνάμωση και υποστήριξη ομάδων οικογενειών ατόμων με αυτισμό» Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ΙΙ ΕΠΕΑΕΚ Ενέργεια 1.1.4 Εκπαίδευση Ατόμων με Ειδικές Ανάγκες Πράξη 1.1.4 α Φορέας Υλοποίησης:

Διαβάστε περισσότερα

Έχουν αναπτυχθεί δύο συστήματα ταξινόμησης και διάγνωσης ψυχικών διαταραχών βάσει κριτηρίων, τα οποία συνήθως χρησιμοποιούνται σε όλο τον κόσμο:

Έχουν αναπτυχθεί δύο συστήματα ταξινόμησης και διάγνωσης ψυχικών διαταραχών βάσει κριτηρίων, τα οποία συνήθως χρησιμοποιούνται σε όλο τον κόσμο: Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμοδίου επαγγελματία υγείας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακό stress και στεφανιαία νόσος

Εργασιακό stress και στεφανιαία νόσος Εργασιακό stress και στεφανιαία νόσος Χαράλαμπος Γ. Πλατής (Διοικητής Πρόεδρος ΔΣ ΓΝ Σύρου) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Θεσσαλονίκη, 18-20 Φεβρουαρίου 2010 1 Εργασιακό stress

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η αυτοκτονική συµπεριφορά ορίζεται ως η συµπεριφορά, κατά την οποία το άτοµο θέλει να κάνει κακό στον εαυτό του µε σκοπό να δώσει ένα τέλος στη ζωή του. ιαχωρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΔΙΑΒΗΤΗ (ΕΛ.ΕΣ.ΜΕ.Δ) ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ 2014 24-26 Απριλίου 2014 Ξενοδοχείο Eden Beach Resort Ανάβυσσος Αττικής 1 Πέμπτη 24 Απριλίου 2014 (15.30-20.30)

Διαβάστε περισσότερα

Η Παιδική Παχυσαρκία στην Κύπρο. Σάββας Χρ Σάββα MD, PhD Ερευνητικό και Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Υγεία του Παιδιού

Η Παιδική Παχυσαρκία στην Κύπρο. Σάββας Χρ Σάββα MD, PhD Ερευνητικό και Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Υγεία του Παιδιού Η Παιδική Παχυσαρκία στην Κύπρο Σάββας Χρ Σάββα MD, PhD Ερευνητικό και Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Υγεία του Παιδιού Επιδημία Παχυσαρκίας Source: IASOWebsite 2013 Αν δεν πάρουμε σύντομα αποτελεσματικά μέτρα,

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακό στρες και Σύνδρομο Επαγγελματικής Εξουθένωσης λειτουργών υγείας Κωνσταντινος Ν Φουντουλάκης

Εργασιακό στρες και Σύνδρομο Επαγγελματικής Εξουθένωσης λειτουργών υγείας Κωνσταντινος Ν Φουντουλάκης Εργασιακό στρες και Σύνδρομο Επαγγελματικής Εξουθένωσης λειτουργών υγείας Κωνσταντινος Ν Φουντουλάκης Επικουρος Καθηγητής Ψυχιατρικής Γ Παν Ψυχιατρική Κλινική ΠΓΝ ΑΧΕΠΑ Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητοί φίλοι, esodimeso esodimeso www.esodimeso.com

Αγαπητοί φίλοι, esodimeso esodimeso www.esodimeso.com Αγαπητοί φίλοι, Το να σας μιλάει κάποιος στο χώρο των ιατρικών συνεδρίων με την επισήμανση «για πρώτη φορά» θέλει πολύ κουράγιο. Κι αυτό το έχουμε. Έτσι λοιπόν σας απευθύνω την πρόσκληση της συμμετοχής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ

ΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ Δρ. Δώρος Γ. Λοΐζου MD Παθολόγος- Διαβητολόγος ΙΑΤΡΟΔΙΑΓΝΩΣΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑ 15/05/2009 ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ Αποτελεί μια συνάθροιση αλληλοσχετιζόμενων παραγόντων που

Διαβάστε περισσότερα

Αγχώδειςδιαταραχές. διαταραχέςκαι Πανικός. Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών. Αθηνών

Αγχώδειςδιαταραχές. διαταραχέςκαι Πανικός. Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών. Αθηνών Αγχώδειςδιαταραχές διαταραχέςκαι Πανικός Εµµανουήλ Ν. Κάττουλας MD, PhD Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών Επιστηµονικός Συνεργάτης Α Ψυχιατικής Κλινικής Παν/µίου Αθηνών Ψυχίατρος

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο νευροπαθητικός πόνος; 1,2

Τι είναι ο νευροπαθητικός πόνος; 1,2 Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμοδίου επαγγελματία υγείας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα