Το δίλημμα του φιλίας ασθενούς/ψυχιάτρου Η προσωπική σχέση ανάμεσα σε ασθενή και ψυχίατρο αποτελεί ένα από τα πιο περιπεπλεγμένα θέματα προς συζήτηση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Το δίλημμα του φιλίας ασθενούς/ψυχιάτρου Η προσωπική σχέση ανάμεσα σε ασθενή και ψυχίατρο αποτελεί ένα από τα πιο περιπεπλεγμένα θέματα προς συζήτηση"

Transcript

1

2 2 Το δίλημμα του φιλίας ασθενούς/ψυχιάτρου Η προσωπική σχέση ανάμεσα σε ασθενή και ψυχίατρο αποτελεί ένα από τα πιο περιπεπλεγμένα θέματα προς συζήτηση στη σύγχρονη κοινωνία. Τα άτομα έχοντας στις αποσκευές τους μία απίστευτα ευρεία γκάμα από συναισθηματικά και διαπροσωπικά προβλήματα προσέρχονται στον ψυχίατρο αναμένοντας την αυστηρή διάγνωση σε συνάρτηση με την τρέχουσα ιατρική γνώση, την υποστήριξη και φυσικά την ενσυναισθηματική κατανόηση, καθώς και το ανώτερο επίπεδο επαγγελματισμού (συμπεριλαμβανομένων του σεβασμού, της διακριτικότητας, και της εμπιστοσύνης). Οι ψυχίατροι πρέπει να χρησιμοποιήσουν την επιστημονική τους κατανόηση και κατάρτιση για τον εγκέφαλο, την ψυχολογική τους κατανόηση για την ανθρώπινη ψυχική λειτουργία και τις διαπροσωπικές σχέσεις, καθώς και την διαίσθησή τους σχετικά με τον άνθρωπο προκειμένου να καθοδηγηθούν και να τους απευθύνουν τις σωστές ερωτήσεις, να θεμελιώσουν ακριβείς διαγνώσεις, και να συνταγογραφήσουν τη σωστή θεραπεία (συμπεριλαμβανομένων των ψυχοτρόπων φαρμάκων, των ψυχοθεραπειών, και τυχόν άλλων μεθόδων). Για να επιτευχθούν μάλιστα αυτοί οι στόχοι, πρέπει να συλλέξουν ένα μεγάλο ποσοστό προσωπικών πληροφοριών σχετικά με τον ασθενή και να εγκαθιδρύσουν μία θεραπευτική συμμαχία που να βασίζεται στην εμπιστοσύνη και στην αφοσίωση στον επαγγελματικό τους ρόλο. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, και ιδιαίτερα σε μακρόσυρτες θεραπείες, σφυρηλατούνται αμοιβαίοι δεσμοί ανάμεσα στα δύο υποκείμενα. Αυτού του τύπου η δέσμευση χαρακτηρίζεται από αμοιβαίο σεβασμό, εμπιστοσύνη και συναισθηματική συνήχηση. Σε κάποιες περιπτώσεις, καθώς ο δεσμός σταθεροποιείται μέσα στο χρόνο και ο ασθενής βελτιώνεται, η επαγγελματική σχέση μπορεί να αρχίσει να φαίνεται και να έχει τη διάθεση να εξελιχθεί ως μία φιλική σχέσηπιστεύουμε πως στην ψυχιατρική πρακτική σήμερα επικρατεί ένας πυρήνας έντασης και ένα σχετικό δίλημμα. Σε ιδεώδεις θεραπευτικές συνθήκες, ο ασθενής και ο γιατρός αναπτύσσουν ένα βαθύ διαπροσωπικό σεβασμό, εμπιστοσύνη, ενσυναίσθηση και βασική συμπάθεια ο ένας για τον άλλο. Η θεραπεία έχει δουλέψει και η κατάσταση του ασθενούς έχει σταθεροποιηθεί. Στην πορεία της ανάπτυξης μίας θεραπευτικής σχέσης μέσα στους μήνες ή στα χρόνια, τα δύο μέρη έχουν συναντηθεί προκειμένου να νοιώθουν θέρμη, ακόμη και στοργικά, ο ένας για τον άλλο. Για την ώρα, μπορούμε να εξαιρέσουμε καταστάσεις στις οποίες υπάρχει μία ερωτική ή σεξουαλικοποιημένη μεταβίβαση ή αντιμεταβίβαση σε

3 3 πλήρη δράση, και να εστιάσουμε μόνο στο πρόβλημα που ξεκινά να αναδύεται μόλις εγκαθίσταται μία αυθεντική φιλική σχέση. Ο ασθενής και ο ψυχίατρος έχουν και οι δύο διαδραματίσει τους κοινωνικά προσδιορισμένους ρόλους τους όπως ο καθένας μας μπορεί να φανταστεί. Όμως στην πορεία, αμοιβαίες επιθυμίες για μία προσωπική σχέση έρχονται αναπόφευκτα στο προσκήνιο και για ευνόητους λόγους. Τώρα πια και οι δύο αντιμετωπίζουν ένα πραγματικό πρόβλημα. Στη διάρκεια του 20 ου και του 21 ου αιώνα για την ψυχιατρική αποτελεί μεγάλο ηθικό ζήτημα το γεγονός πως στρέφεται γύρω από το ζήτημα των επαγγελματικών "ορίων", τα οποία προσωπικά θέτουμε μέσα σε εισαγωγικά. Αφενός για να προβληματιστούμε σχετικά με την έννοια αυτή αφετέρου διότι η συζήτηση περί ορίων γιατρού/ασθενούς έχει καταλήξει πια χωρίς ενδιαφέρον και φαντασία. Ο κοινός νους θεωρεί πως η "υπέρβαση των ορίων" συμβαίνει όταν ένας ψυχίατρος βαδίζει εκτός του συνήθους επαγγελματικού ρόλου του με τρόπο που να μην βλάπτει τον ασθενή, ενώ η "παραβίαση των ορίων" αφορά μία πράξη έξω από το συνήθη επαγγελματικό ρόλο μεν, αλλά που βλάπτει τον ασθενή ή θέτει αυτόν σε μεγάλο κίνδυνο να πάθει κάποια ζημιά. Κάποιες συμπεριφορές - όπως το να διατηρεί ο ψυχίατρος σεξουαλικές σχέσεις ή να μπαίνει σε μία οικονομική δοσοληψία με τον ασθενή του- θεωρούνται ως τελείως ανήθικες και μάλιστα οφείλουν να υπόκεινται στην επαγγελματική νομοθεσία, δηλαδή σε ανάκληση της άδειας άσκησης της ειδικότητας καθώς και σε πράξεις εναντίον κάθε παράνομης ιατρικής πράξης. Γίνεται ακόμη μεγαλύτερη συζήτηση σχετικά με το εάν ψυχίατροι μπορούν κάποτε να συνάπτουν ρομαντικά ειδύλλια ή οικονομικές δοσοληψίες με πρώην ασθενείς τους, αλλά ακόμα και εδώ φαίνεται να επικρατεί η τάση για πιο σφιχτούς και αυστηρούς κανόνες και ρυθμίσεις. Για παράδειγμα, για να μεταφέρουμε την εμπειρία εκτός Ελλάδας, μέχρι πριν λίγα χρόνια η Αμερικανική Ένωση Ψυχιάτρων είχε αποφανθεί πως ένα μέλος της Ένωσης θα χρειαζόταν να περιμένει τουλάχιστον δύο χρόνια πριν να συνάψει προσωπική σχέση με πρώην ασθενή του. Η πιο πρόσφατη πολιτική που έχει υιοθετηθεί συνοψίζεται στο "μία φορά ασθενής, πάντοτε ασθενής" και με αυτό τον τρόπο το μέλος της συγκεκριμένης Ένωσης εμποδίζεται στο να συνάψει κάποια στιγμή σχέση με πρώην ασθενή του. Γενικώς όμως, φιλίες ανάμεσα σε ψυχιάτρους και ασθενείς έχουν γενικά αποδοκιμαστεί, κυρίως για το λόγο του ότι μπορεί να δημιουργήσουν έναν "ολισθηρό κατήφορο" προς σεξουαλικές,

4 4 οικονομικές ή και άλλες επιβλαβείς παραβιάσεις των ορίων. Αποτελεί πρόβλημα πως σε πολλές σοβαρές ψυχιατρικές θεραπείες που έχουν πάει καλά, οιασθενείς και οι οικογένειές τους είναι ευγνώμονες προς τους ψυχιάτρους και επιζητούν το είδος της προσωπικής επαφής που, στις περισσότερες των διαπροσωπικών σχέσεων, είναι ανώδυνο και όντως πολύ επιθυμητό. Οι ψυχίατροι λαμβάνουν συνήθως προσκλήσεις να παρευρεθούν σε γάμους ασθενών τους, σε απαφοιτήσεις τους, σε γενέθλιά τους ορόσημο, και σε αμέτρητα άλλα τέτοια γεγονότα. Συχνά οι ασθενείς εμφανίζονται με δώρα, κάποιες φορές μάλιστα και χειροποίητα ειδικά για τον ψυχίατρο (ίσως ένα γλυκό, ή κάποιο κόσμημα), ως ανθρώπινη έκφραση της ευγνωμοσύνης και της φιλίας τους. Σε αρκετές περιπτώσεις,ο ψυχίατρος μπορεί να βρει τον τρόπο να αποφύγει την πρόσκληση ή το δώρο χωρίς να πληγώσει τον ασθενή, να κρατήσει συναισθηματικά σε απόσταση τον ασθενή, να βλάψει τη θεραπευτική συμμαχία, ή να θέσει σε κίνδυνο τη θεραπεία. Όμως σε πολλές περιπτώσεις, κάτι τέτοιο απλά δεν είναι δυνατό. Αποφεύγοντας ή απορρίπτοντας ένα δώρο ή μία πρόσκληση μπορεί να προκαλέσουν μεγαλύτερη βλάβη παρά καλό. Όντως, αποδεχόμενος την πρόσκληση ή το δώρο μπορεί να βαθύνει ο συναισθηματικός δεσμός ανάμεσα στα δύο συμβαλλόμενα μέρη και να οδηγήσει σε μία δυνατότερη σχέση. Ο ψυχίατρος, σε κάποιες καταστάσεις, αντιμετωπίζει ένα ανησυχητικό δίλημμα. Θα μπορούσε ο ψυχίατρος να σφάλλει στον παραδοσιακό του επαγγελματικό ρόλο για χάρη της πιστότητας, και ως εκ τούτου να αντισταθεί εναντίον ενός πιθανού "ολισθηρού κατήφορου" προς την παραβίαση των ορίων- όμως με αυτή του τη στάση να θέσει τελικά σε κίνδυνο τον ζεστό και ανθρώπινο δεσμό; Ή από την άλλη, θα μπορούσε να αναλάβει το ρίσκο βαδίζοντας εκτός των συμβάσεων, και ως εκ τούτου να βαθύνει την ανθρώπινη επικοινωνία- αλλά να δημιουργήσει έτσι τον κίνδυνο πως μία πραγματική ή διαφαινόμενη "παραβίαση των ορίων" αργότερα θα βλάψει τον ασθενή ή θα απειλήσει την καριέρα του ψυχιάτρου; Αυτού του είδους το σενάριο παρουσιάζει ένα από τα πυρηνικά διλήμματα που αντιμετωπίζουν σήμερα οι ψυχίατροι στην καθημερινή τους πρακτική. Η επεξεργασία του μπορεί να ενισχυθεί από την κατανόηση της φιλοσοφίας της φιλίας και στο πως αυτή θα μπορούσε να εφαρμοστεί στη σύγχρονη ψυχιατρική πρακτική. Η φιλοσοφία της φιλίας και η Ψυχιατρική Η φιλοσοφία της φιλίας χρονολογείται ιστορικά από μακρού στη Δύση. Στο έργο του Ηθικά Νικομάχεια (10 τόμοι), ο Αριστοτέλης

5 5 ( π.χ.) καταπιάστηκε με αυτό που ορίζεται ως η πεμπτουσία της φιλίας και δημιούργησε κάποια βασικά σημεία που αφορούν ακόμα και σήμερα τις συζητήσεις στο χώρο της φιλοσοφίας και της ψυχιατρικής. Εκεί, ο Αριστοτέλης κάνει λόγο για τις φιλίες που αναφέρονται σε μία "ανισότητα ανάμεσα στα μέρη" (π.χ. ανάμεσα σε πατέρα και γιο) και η οποία όμως, στις καλύτερες των περιπτώσεων, θεωρείται ως"διαρκής και εξαιρετική". Όταν η κάθε πλευρά συμβα λλει στη σχε ση κατ αναλογι α με ο,τι οφείλει να προσφέρει, τότε " υπό μία έννοια, εγείρεται η ισότητα, η οποία βεβαίως θεωρείται ως χαρακτηριστικό της φιλίας". Ο γιος γίνεται άντρας, ο ασθενής γίνεται καλά- και η κάποτε ασύμμετρη σχέση μετακινείται προ μία πιο ισότιμη βάση. Σε αυτό το σημείο, έρχονται στο προσκήνιο τα ερμηνευτικά σχόλια του Αριστοτέλη πάνω στην αμοιβαία αγάπη και φιλία που μπορεί να αναπτυχθούν ανάμεσα σε όμοια υποκείμενα. Ο φιλόσοφοςστη συγκεκριμένη περίπτωση ομιλεί για τρία διαφορετικά είδη φιλίας.τα πρώτα δύο, τα οποία σημειωτέον δεν είναι και πολύ αρεστά σε σχέση με το τρίτο, είναι ριζωμένα στην ευχαρίστηση και στη χρησιμότητα όταν η ευχαρίστηση και η χρησιμότητα διαλύονται για το ένα ή και τα δύο μέρη της δυάδας, τότε διαλύεται και η φιλία. Η άριστη φιλία, από την άλλη, για τον Αριστοτέλη θεωρείται ως "η φιλία των ανθρώπων οι οποίοι είναι καλοί, και μοιάζουν κατά βάθος". Δεν υπάρχει για την ώρα κάποια πολύ καλά μελετημένη αιτία για την οποία μία τέτοια φιλία δεν μπορεί να αναπτυχθεί ανάμεσα σε έναν ενσυναισθητικά εναρμονισμένο ψυχίατρο και έναν υγιή ασθενή κατά τη διάρκεια μιας μακράς θεραπείας. Μία τέτοια ανάπτυξη είναι ένα σπάνιο γεγονός, βέβαια ίσως θα λέγαμε τόσο σπάνια, όπως η ύπαρξη ενός μαύρου κύκνου. Όμως, θα μπορούσε να συνιστά την καλύτερη δυνατή έκβαση μίας ψυχιατρικής θεραπείας,παρά κάτι που φοβόμαστε ή κινούμαστε εναντίον του ή τιμωρούμε και καταδικάζουμε. Ο Αριστοτέλης γράφει σχετικά: Είναι φυσικό πως τέτοιες φιλίες θα ήταν ασυνήθεις για τέτοιου είδους φιλίες οι άνθρωποι σπανίζουν. Επιπλέον, μία τέτοια φιλία απαιτεί χρόνο και οικειότητα όπως υποστηρίζει η παροιμία, οι άνθρωποι δεν μπορεί να γνωρίζει ο ένας τον άλλον, εκτός εάν "έχουν φάει μαζί αλάτι" ή δεν μπορεί να αποδεχτούν ως φίλο ο ένας τον άλλο, εκτός εάν ο καθένας θεωρεί ως αξιαγάπητο τον έτερο ή τον εμπιστεύεται. Εκείνοι που γρήγορα δείχνουν τα σημάδια φιλίας μεταξύ τους επιθυμούν να είναι φίλοι, όμως δεν είναι φίλοι εκτός εάν αμφότεροι είναι αξιαγάπητοι και το γνωρίζουν μπορείμεν να υφίσταται μία επιθυμία για φιλία και αυτό να διαφαίνεταιάμεσα, όμως η φιλία δεν υφίσταται(αριστοτέλης, ).

6 6 Αυτά τα σημεία που επισημαίνει ο Αριστοτέλης σχετικά με τη φιλία θα μπορούσαν εξίσου να εφαρμοστούν στις δικές μας θεωρήσεις περί σχέσης ψυχιάτρου/ ασθενούς. Τα σύγχρονα ψυχοθεραπευτικά και ψυχαναλυτικά γραπτά βρίθουν από αναφορές στη σημασία του αριστοτελικού ιδεώδους περί ενός μακροχρόνιου συναισθηματικού δεσμού και εμπιστοσύνης ανάμεσα στα δύο μέρη, ακόμα και στο φως εμφανών διαφορών ανάμεσά τους (π.χ., το γεγονός πως ο ασθενής πληρώνει τον θεραπευτή). Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί από την πιο πρόσφατη φιλοσοφία της φιλίας. Ο γνωστός Αμερικανός φιλόσοφος και εκπαιδευτικός Johb Dewey ( ) στο θαυμάσιο βιβλίο του Art as Experience, ασχολείται με το ερώτημα του πως μία κουλτούρα απορροφά την καλλιτεχνική συμβολή μίας προηγηθείσας κουλτούρας.ουσιαστικά ο Dewey με τηνερμηνεία του αυτή για την δημιουργική και ευφάνταστη κοινωνικοπολιτισμική διαδικασία, πραγματοποιεί τη σύγκριση με τηνανάπτυξημιας βαθειάς φιλίας. Η περιγραφή του λοιπόν, θα μπορούσε εξίσου να αφορά και τη θεραπευτική σχέση που αναπτύσσεται στην ψυχιατρική: Το πρόβλημα που παραμένει και ως ερώτημα, δεν είναι διαφορετικό με το ότι καθημερινά προσπαθούμε να κατανοήσουμε τον άλλο με τον οποίο από συνήθεια συνδεόμαστε. Όλες οι φιλίες αποτελούν μία λύση στο πρόβλημα. Οι φιλίες και η βαθειά αγάπη δεν είναι το αποτέλεσμα της πληροφόρησής μας για τον άλλο, ακόμα και εάν η γνώση θα μπορούσε να επεκτείνει τη δημιουργία τους. Όμως έτσι συμβαίνειμόνο όταν αυτή γίνεται ένα πλήρες κομμάτι της συμπάθειας διαμέσου της φαντασίας. Είναι τότε ακριβώς που οι επιθυμίες και οι σκοποί, τα ενδιαφέροντα και οι τρόποι αντίδρασης κάποιου άλλου γίνονται μία προέκταση του δικού μας εαυτού μέσα από τον οποίο εμείς τον κατανοούμε. Μαθαίνουμε να βλέπουμε με τα μάτια του, να ακούμε με τα αυτιά του, και τα αποτελέσματά τους δίνουν αληθινή διδασκαλία για όσα κατασκευάζονταιστη δική μας δομή (Dewey, 1934, 350). Ακόμα και πρόσφατα, μέσα από όσα έχει γράψει ο σύγχρονος Αμερικανός φιλόσοφοςbennett Helm (Love, Friendship, and the Self: Intimacy, Identification, and the Social Nature of Persons) σχετικά με τη φιλία, συναντάμε μία θεώρηση της αγάπης ως ενδόμυχης (πολύ στενής) ταύτισης ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, καθώς και μία ανάλυση στο πως η διαπροσωπική συναισθηματική σχέση αποτελεί την πεμπτουσία στην ανθρώπινη ευημερία, αυτονομία και αυτοπροσδιορισμό. Ο Helm αναπτύσσει την έννοια του"πολλαπλού παράγοντα" στην οποία η ανθρώπινη επιλογή και έκφραση συγκροτούνται εντός των σχέσεων, και από τις οποίες οι πιο δυνατές είναι όντως τρυφερές φιλίες. Για μια ακόμα φορά, θα μπορούσαμε εύκολα να αντικαταστήσουμε τη "θεραπευτική συμμαχία" με τη

7 7 "φιλία" μέσα από το σύνολο σχεδόν αυτής της εργασίας και να διαθέτουμε έτσι μια εξαιρετικά συναρπαστική μαρτυρίαγια το με τί μοιάζει η ψυχιατρική θεραπεία στα καλύτερά της. Όλα εκείνα που μας οδηγούν πίσω στο να σκεφτούμε πως αυτή η άποψη των ανθρώπινων διαπροσωπικών σχέσεων συγκρούεται με τη συμβατική άποψη των "ορίων", και τους σχετικούς επαγγελματικούς, μέσα στη σχέση γιατρός/ασθενής.στην εκπαίδευσή τους οι ψυχίατροι είναι πολύ πιο πιθανό να μελετήσουν το έργο του Glen Gabbard παρά του Αριστοτέλη, του Dewey ή του Helm. Οι Gabbard και Nadelson, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν το κύριο ρεύμα της σύγχρονης ψυχιατρικής και της ψυχανάλυσης, αντλούν από τις Φροϋδιανές έννοιες της μεταβίβασης και αντιμεταβίβασης προκειμένου να περιγράψουν τη συναισθηματική διαπροσωπική σχέση ανάμεσα σε ασθενή και γιατρό. Ριζωμένοι στη Φροϋδιανή παράδοση, τείνουν να κατανοούν πως οι πιο ισχυρές συναισθηματικές δυνάμεις που ενυπάρχουν μέσα στη θεραπευτική δυάδα είναι επαναλήψεις των πιο προβληματικών, τραυματικών πρώιμων εμπειριών. Με άλλα λόγια, όταν κάποιος ασθενής έχει μία δυνατή συναισθηματική ή ερωτική αντίδραση απέναντι στο θεραπευτή του, αυτό κατανοείται ως μεταβίβαση- δηλαδή, μία αναπαραγωγή μίας προβληματικής σχέσης της πρώιμης παιδικής ζωής, η οποία χρειάζεται να ερμηνευτεί από το θεραπευτή και να "δουλευτεί" στην πορεία της θεραπείας. Παρομοίως, η βαθειά και ισχυρή συναισθηματική ή ερωτική αντίδραση προς τον ασθενή του κατανοείται ως αντιμεταβίβαση μία επανάληψη κάποιας πολύπλοκης σχέσης της πρώιμης ζωής του θεραπευτή. Την αντιμεταβίβαση χρειάζεται να αναγνωρίζουμε, να διαχειρισθούμε και ποτέ να μην εκδραματίζουμε. Όταν οι ψυχίατροι εκδραματίζουν την αντιμεταβίβαση, θέτουν τον ασθενή τους στον κίνδυνο κάποιας βλάβης ή εκμετάλλευσης. Αυτό το είδος της ισχυρής δυναμικής στην αλληλεπίδραση ασθενούς/ψυχιάτρου έχει αναλυθεί με σκεπτικισμό τόσο αποκλειστικά εντός ψυχανάλυσης όσο και πιο ευρέως, όπως π.χ. από τον πολιτικό φιλόσοφο και βιοηθικό Alan Wertheimer στο βιβλίο του Exploitation(1999). Η ίδια η πραγματικότητα μας έχει διδάξει πως μια μικρή μεν, ενοχλητική δε μειονότητα ψυχιάτρων, όντως με ψυχοπαθητικό τρόπο, εκμεταλλεύεται ιδιαίτερα ευάλωτους ασθενείς για δική τους προσωπική σεξουαλική ή άλλη ικανοποίηση. Όμως, οι πλείστες αντιμεταβιβαστικές αντιδράσεις (η τεράστια πλειονότητα, δηλαδή) δεν κατευθύνεται ή συνοδεύεται από δυναμικές εκμετάλλευσης οι συγκεκριμένοι ψυχίατροι είναι πιο πιθανό να

8 8 κινητοποιούνται από δυναμικά τρυφερότητας και στοργής που αφορούν τις σχέσεις και για τα οποία συζητούν ο Αριστοτέλης, ο Dewey και ο Helm. Πάντως, αυτοί οι συγγραφείς δεν είναι εκείνοι τους οποίους μελετούν οι περισσότεροι ψυχίατροι στις μέρες μας. Οι ψυχίατροι είναι πιο πιθανό να αμφισβητήσουν τα πιθανώς παθολογικά αντιμεταβιβαστικά συναισθήματά τους, παρά να τα αποδεχτούν και να δουλέψουν πάνω σε αυτά προκειμένου να σφυρηλατήσει μια στενότερη ανθρώπινη σχέση με τον ασθενή. Αυτή ακριβώς αποτελεί τον άλλο, και βέβαια τον πιο κοινό, τύπο καταπάτησης των ορίων στη σύγχρονη ψυχιατρική ο ψυχίατρος αποφεύγει ή απομακρύνεται από τη συναισθηματική εγγύτητα και σχέση με τον ασθενή για το φόβο του ολισθηρού κατήφορου, της εκμετάλλευσης του άλλου, και της επαγγελματικής ερήμωσης του εαυτού του. Αν και σπανίως μελετούν σκληροπυρηνική φιλοσοφία, ορισμένοι ψυχίατροι καταλήγουν να προσκολλώνται σε αρχές που άρθρωσε ο φιλόσοφος Michael Hardimon, και ο οποίος δημοσίευσε ένα διάσημο άρθρο με τίτλο "Role Obligations" στο Journal of Philosophy (1994). Ο Hardimon υποστηρίζει πως η επαγγελματική ηθική είναι ριζωμένη πιο πολύ στο θεσμικό ρόλο παρά στις αρετές του ανθρώπινου χαρακτήρα. Ο Hardimon μας βοηθάει να καταλάβουμε τη σημασία της ταύτισης και να έχουμε υπόψη μας τους ηθικούς κανόνες που διέπουν τους επαγγελματικούς ρόλους. Όμως, μι α κατ αρχη ν πραγματιστικη φιλοσοφίατου επαγγελματικού ρόλου και των υποχρεώσεων που αυτός συνεπάγεται, δεν αποτρέπει ούτε κινείται εναντίον της ανάπτυξης αμοιβαίων συναισθημάτων ή της ανάπτυξης φιλικής σχέσης ανάμεσα σε γιατρό/ασθενή. Πρέπει επίσης να σημειώσουμε πως η ψυχαναλυτική θεωρία, με την έμφαση που δίνει στη δυναμική της μεταβίβασης/αντιμεταβίβασης, θεωρείται κάπως παρωχημένη και σε μεγάλο βαθμό έχει από κάποιους απαξιωθεί, ακόμα και μέσα στο πεδίο της ίδιας της ψυχιατρικής (με δεδομένο πως το πεδίο αυτό στις μέρες μας εστιάζειι πολύ περισσότερο στις γνωστικές νευροεπιστήμες από ότι στην ψυχανάλυση και στην ψυχοδυναμική θεωρία). Και οι επαγγελματικές ρυθμίσεις στο επίπεδο των νοσοκομείων, των κλινικών, των ιατρικών ενώσεων και υπηρεσιών που παρέχουν την άδεια εργασίας μπορεί να είναι άκαμπτες, καθώς καθοδηγούνται από ξεπερασμένες θεωρίες όπως η κλασσική ψυχανάλυση, και να εστιάζουν στην πρόληψη του χειρότερου σενάριου παρά στην ανάπτυξη οδηγιών για πιο καθημερινές καταστάσεις. Οι ανοιχτόμυαλες απόψεις περί φιλίας, όπως του Αριστοτέλη, του Dewey και του Helm, εμφανίζονται να

9 9 καταλαμβάνουν μικρό μερίδιο στη σύγχρονη ψυχιατρική σκέψη και πρακτική. Όμως, μπορεί πράγματι ασθενείς και ψυχίατροι να είναι φίλοι; Θα μπορου σαμε να προσεγγι σουμε το ερω τημα κατ αρχη ν θε τοντας το ερώτημα εάν επιθυμούμε να διατυπώσουμε μία μοντέρνα ή μεταμοντέρνα απάντηση.όπως οι περισσότεροι σύγχρονοι στοχαστές, προσωπικά απορρίπτουμε εξαρχής κάθε απόλυτη απάντηση στη συγκεκριμένη όσο και σε σχετικές ερωτήσεις- δεν υφίσταται καμία μεταφυσική αλήθεια σχετικά με τον κόσμο, ή όποιος άλλος κανόνας ανεξάρτητος από την προσωπική μας εμπειρία, και τα οποία θα μας βοηθούσαν ίσως εδώ. Πάντως η σύγχρονη ερώτηση έναντι της μεταμοντέρνας θα ήταν χρήσιμο να τεθεί ως ακολούθως: Μπορεί ένας φιλόσοφος της τάξης του Γερμανού φιλόσοφου και κοινωνιολόγου Jürgen Habermas με την "επικοινωνιακή του ορθολογικότητα ή επικοινωνιακό του λόγο" να μας βοηθήσει να απαντήσουμε; Ο Habermas δείχνει να πιστεύει ιδιαίτερα στον ορθολογισμόκαι στο πως αυτός εντοπίζεται περισσότερο σε δομές διαπροσωπικής γλωσσικής επικοινωνίας παρά σε δομές είτε του κόσμου είτε του γνωστικού υποκειμένου. Κάτω από ιδεώδεις συνθήκες για συνομιλία σχετικά με την ερώτησή μας (είτε γενικώς, είτε όπως ισχύει για τη φιλία ανάμεσα σε ασθενή και ψυχίατρο), ο Habermas θα μιλούσε για το πώς θα μπορούσαμε να βρούμε μία ορθολογική, αληθινή απάντηση και η οποία θα προέρχεται από τη συνομιλία μας και από κανονιστικές πρακτικές. Όμως η λογική αποτελεί μεγαλύτερο πρόβλημα σε σχέση με ότι ο Habermas εκτιμά. Η γλωσσική επικοινωνία σχετικά με τη συγκεκριμένη ερώτηση πάνω στη φιλία ασθενούς/ψυχιάτρου ουσιαστικά ποτέ δεν θα πραγματοποιηθεί λόγω του φόβου της αμηχανίας και της επαγγελματικής καταστροφής. Οι ψυχίατροι σπάνια μιλούν για την πραγματική φύση των σχέσεών τους με τους ασθενείς για το φόβο μήπως και τους καταγγείλουν στις αρχές ή στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, μήπως ακόμα και ανακληθεί η άδεια εργασίας τους. Και έτσι αυτό που πραγματικά διαπραγματευόμαστε είναι ένα τρομακτικό σύνολο από μεταμοντέρνα δυναμικά γύρω από τη βασική μας ερώτηση. Ο Michel Foucault μπορεί να μας πει περισσότερα από τον Habermas σχετικά με τα ισχυρά δυναμικά που παίζουν εδώ. Η απάντηση στην ερώτησή μας μοιάζει να κατευθύνεται περισσότερο από ισχυρές πολιτικές και ιστορικά απρόοπτα γεγονότα παρά από ορθολογικές συνομιλίες που αποσκοπούν να ορίσουν ηθικά και δεοντολογικά ορθούς κανόνες.

10 10 Ο κλινικός πραγματισμός και η σχέση φιλίας ασθενή/γιατρού Προσωπικά δεν είμαστε τόσο αισιόδοξοι όσο ο Habermas, ούτε τόσο κυνικοί όσο ο Foucault, σχετικά με το πως θα απαντηθεί το ερώτημα εάν ασθενείς και γιατροί μπορεί να είναι φίλοι. Ούτε οιμοντέρνοι ή οι μεταμοντέρνοι συλλογισμοί αποδίδουν μία καθαρή και πλήρη απάντηση. Στο μεγαλύτερο μέρος της φιλοσοφικής σκέψης και της ιατρικής ηθικής, αυτά τα δύο είδη συλλογισμού βρίσκονται σε μία διαλεκτική σχέση μεταξύ τους κατά κάποιον τρόπο. Κανένας μας δεν είναι τέλειος είτε δηλώνει μοντέρνος ή μεταμοντέρνος, ιδιαίτερα όταν καταπιάνεται με φιλοσοφικές και ηθικές ερωτήσεις που διαθέτουν τόσο ισχυρές και βαθειές επιρροές και εκδηλώσεις. Εδώ είναι που ο φιλοσοφικός πραγματισμός μπορεί να παράγει σημαντική ιδεολογική αλλά και πρακτική εργασία για εμάς. Ο κλινικός πραγματισμός προσφέρει μία δίοδο ανάμεσα στις ακρότητες του μοντερνισμού και του μεταμοντερνισμού. Φυσικά, υπάρχουν πολλοί και διαφορετικοί τύποι φιλοσοφικού πραγματισμού στη σύγχρονη σκηνή, επομένως χρειάζεται να περιγράψουμε την προσωπική μας άποψη και να τη διαχωρίσουμε από άλλες απόψεις οφείλουμε να καταθέσουμε πόσο χρήσιμο εργαλείο είναι και πως μέσα από το φακό του μπορούμε να κοιτάξουμε το πρόβλημα για το εάν ασθενείς και ψυχίατροι μπορούν να είναι φίλοι. Η προσωπική μας άποψη του φιλοσοφικού και κλινικού πραγματισμού (η θεωρία που δέχεται ότι μόνο το ωφέλιμο και ό,τι προάγει τη ζωή είναι αληθινό) αποσκοπεί να κινηθεί διαλεκτικά ανάμεσα στην επιστήμη και τον ανθρωπισμό, το μοντερνισμό και το μεταμοντερνισμό, την κανονικότητα και την ατομική ελευθερία. Κατανοεί καθεμία από τις συγκεκριμένες εκ διαμέτρου αντίθετες θέσεις ως κρίσιμες στιγμές, αλλά ανεπαρκείς, σε μία δυναμική και ενοποιητική διαδικασία. Για παράδειγμα, με σεβασμό στη φιλοσοφική αλήθεια, η άποψη του πραγματισμού που εμείς πρεσβεύουμε ούτε ασπάζεται ολόψυχα το μοντέρνο ιδεώδες του Habermas περί μίας αλήθειας που είναι ριζωμένη στην επικοινωνιακή λογική και γλωσσική συνομιλία, ούτε τη μεταμοντέρνα άποψη του Richard Rorty η οποία ορίζεται από το τι είναι πιο σκόπιμο ή επιβαλλόμενο από τους ισχυρούς. Με σεβασμό στην ερώτηση του εάν ασθενείς και ψυχίατροι μπορεί να είναι φίλοι, υπάρχει μικρή πιθανότητα πως η ορθολογική συζήτηση θα οδηγούσε σε ορθολογικό και συναινετικό πρότυπο, εν μέρει διότι η ατμόσφαιρα της ντροπής και του φόβου για αυτό το ζήτημα διακόπτει κάθε ανοικτή και τίμια συζήτηση την οποία απαιτεί η

11 11 θεωρία του Habermas. Από την άλλη, θα ακουγόταν ως μηδενισμός να γυρίσουμε το εκκρεμές προς τον εξτρεμισμό του Rorty και να αποδεχτούμε πως δεν διαδραματίζουν ρόλο κάποιες διαφορετικές κατευθυντήριες αρχές από τις σκόπιμες και ιδιότροπες αποφάσεις των ισχυρών. Με άλλα λόγια, στην τρέχουσα κατάσταση, η λογική συζήτηση δεν θα μπορούσε να οδηγήσει σε μία καλά μελετημένη θέση πάνω στο θέμα περί φιλίας γιατρού/ασθενή γενικώς ή στην αποδοχή μίας ιδιαίτερης μορφής φιλίας των δυο τους, καθώς η συζήτηση ποτέ δεν πραγματοποιείται. Από την άλλη, θέλοντας και μη, οι εγχώρειες αποφάσεις των ισχυρών (όπως των ιατρικών επιστημονικών εταιρειών, διευθύνσεων ψυχικής υγείας ή των διοικητών των νοσοκομείων/ πανεπιστημιακών κλινικών) σχετικά με τη γενική ή την ιδιαίτερη ερώτηση είναι απίθανο να εμφορούνται από μία φιλοσοφική απόχρωση περί φιλίας ή μία προσεκτική θεώρηση περί της φύσης της ιδιαίτερης φιλίας ανάμεσα σε δύο ανθρώπους. Ένας πραγματιστής ξεκινά από τη θέση πως αυτή η ένταση υφίσταται και ποτέ δεν λύεται πλήρως. Και ως τέτοια, ο ψυχίατρος οφείλει να γνωρίζει και να μαθαίνει να ζει και να πράττει μέσα σε έναν ασαφή χώρο στον οποίο βρίσκει κανείς αντίρροπες δυνάμεις τόσο προς την χωρίς περιορισμό ανθρώπινη φιλία όσο και προς την επαγγελματική πιστότητα και κανονικότητα. Προκειμένου να κατανοήσουμε τις αποχρώσεις μίας τέτοιας κατάστασης και να διαπραγματευτούμε με επιτυχία τη συγκεκριμένη πρόκληση, ο ψυχίατρος χρειάζεται να δεσμεύεται σε φιλοσοφικούς και ηθικούς αυτοπροσδιορισμούς, σε προσωπική ψυχοθεραπεία, σε συμβουλευτική με συναδέλφους και επόπτες πάντοτε μέσα σε εμπιστευτικές και προνομιούχες σχέσεις, και πιθανόν ακόμη και σε συμβουλευτική με δικηγόρους, βιοηθικούς, και ειδικούς στον σχετικό κίνδυνο συμβούλους. Ακόμα και στους ψυχιάτρους που συνειδητά επιλέγουν να αποφεύγουν και τον ίδιο τον αριστοτελικό τύπο φιλίας με τον ασθενή, οι κίνδυνοι είναι πραγματικοί. Το δίδυμο ασθενής/ψυχίατρος πολύ συχνά οδηγείται σε εντελώς εκπληκτικές και απρόβλεπτες κατευθύνσεις, καθώς και οι δύο αλληλογνωρίζονται μέσα στο χρόνο, και για να χρησιμοποιήσουμε τη φράση του Αριστοτέλη, "τρώγουν το αλάτι παρέα". Οι πιο έμπειροι θεραπευτές, δουλεύοντας με τους ασθενείς που βελτιώνονται και παραμένουν σε μακρού χρόνου θεραπείες, κατανοούν πως δεν υπάρχει κάποιος τρόπος να ελέγξουν ή να ρυθμίσουν τα συναισθήματά τους απλά και μόνο αποφασίζοντας συνειδητά να λειτουργήσουν αυστηρά σύμφωνα με τις επαγγελματικές επιταγές

12 12 και ρυθμίσεις. Η φιλία τελικά είναι αναπόφευκτη στις περισσότερες των περιπτώσεων. Το ερώτημα δεν είναι εάν θα αναπτυχθεί, αλλά πως μπορεί να τη διαχειριστούμε με έναν τρόπο που να προστατεύει και να ενισχύει τη ζωή του ασθενή και ελπίζουμε, και τον ψυχίατρο. Η φιλία ασθενή/ψυχιάτρου, εάν συμβαίνει κατά τη διάρκεια ή μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας, μπορεί ποτέ να μην είναι μία ισότιμη φιλική σχέση. Ακόμα και μήνες ή χρόνια μετά τον τερματισμό της θεραπείας, γίνεται πολλή συζήτηση σχετικά με το ότι ο ψυχίατρος έχει μία πιο ισχυρή ηθική υποχρέωση να προστατέψει και να διατηρήσει το πιο δυνατό ενδιαφέρον του για τον πρώην ασθενή του σε σύγκριση με το τι κάνει ο πρώην ασθενής για τον ψυχίατρο. Και πάλι σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, αυτή η σχετική ασυμμετρία δεν σημαίνει πως η φιλία δεν μπορεί να είναι "διαρκής και εξαιρετική" και ως εκ τούτου να προσεγγίζει ή ακόμα και να κατακτά την ουσία αυτού που εκείνος αποκαλεί "τέλεια φιλία". Όντως, μπορούμε να πάμε ένα βήμα παραπέρα από τον αρχαίο φιλόσοφο για να αρθρώσουμε το επιχείρημα πως καμία φιλία δεν είναι πλήρως ισότιμη, όπως ακριβώς οι έμφυτες διαφορές ανάμεσα σε δύο υποκείμενα άμεσα και απαραίτητα σχηματίζουν μία πραγματική ανισότητα. Κάποιος φίλος μπορεί να είναι πιο υγιής από έναν άλλο και έτσι να βρίσκεται σε θέση ισχύος (ή αντιστρόφως, να είναι το αντικείμενο ζήλειας και εκμετάλλευσης από τον λιγότερο οικονομημένο φίλο). Ένας φίλος μπορεί να έχει πιο πλούσια οικογένεια ή κοινωνική ζωή από τον άλλο, και ως εκ τούτου να δημιουργεί σημαντικές συναισθηματικές ανάγκες και ευκαιρίες για τον καθένα. Ο ένας φίλος μπορεί να αναπτύξει καταληκτική ασθένεια ενώ ο άλλος να παραμένει υγιής, δημιουργώντας και πάλι υπολογιστικούς και συναισθηματικούς παράγοντες που μπορεί να καταστήσει τη φιλία ανισότιμη σε διαφορερτικές εποχές και με διαφορετικούς τρόπους. Δεν θέλουμενα επεκταθούμε παραπέρα και να ισχυριστούμε πως τέτοιες συνηθισμένες διαπροσωπικές καταστάσεις μειώνονται από την πιθανότητα ή την πραγματικότητα της αριστοτελικής "τέλειας φιλίας" παρά από την κατάσταση στην οποία ψυχίατρος και πρώην ασθενής αναπτύσσουν μία φιλική σχέση που υπερβαίνει τη συνήθη επαγγελματική σχέση. Η πραγματιστική άποψη σε αυτό το ζήτημα είναι πως δεν υπάρχει γενικώς κάποιος απόλυτος ορισμός της φιλίας ή ιδιαιτέρως στην περίπτωση ασθενή/γιατρού. Για τον ψυχίατρο, το να είναι φίλος με τον ασθενή του μπορεί να σημαίνει πως παρακολουθεί μία αποφοίτηση ή γαμήλια τελετή ή κάποιο άλλο

13 13 ειδικό γεγονός ζωής μπορεί να αφορά την αποδοχή ενός δώρου από τον ασθενή ή (σε σπάνιες περιπτώσεις) να δίνεται ένα δώρο στον ασθενή είναι δυνατό επίσης (σε σπάνιες και πάλι περιπτώσεις) να αναφέρεται στην αποδοχή φιλίας ενός ασθενή μέσω Facebook ή σε κάποιον άλλο ηλεκτρονικό κοινωνικό διαδικτυακό τόπο. Το καλύτερο βέβαια στην περίπτωσή μας είναι να αναπτύσσεται ή να εγκαθίσταται πλήρως μία φιλία ασθενή/γιατρού σύμφωνα με την αριστοτελική "τέλεια φιλία" ανάμεσα σε δύο ουσιαστικά καλά και ενάρετα υποκείμενα. Και η άνθιση αυτής της φιλίας μπορεί να αντιπροσωπεύει όντως, ή τουλάχιστον να είναι συγκρίσιμη με το καλύτερο που έχει να προσφέρει η ψυχιατρική θεραπεία. Η πραγματιστική άποψη περαιτέρω υποστηρίζει πως δεν θα μπορούσε να υπάρξει εκ πρώτης όψεως κάποια αναστολή στην ανάπτυξη τέτοιων σχέσεων, αλλά πως η ανάπτυξή τους θα έπρεπε να λαμβάνει χώρα μέσα στο πλαίσιο μιας προσεκτικής θεώρησης από τον ψυχίατρο, τον (τρέχοντα ή πρώην) ασθενή, και ίσως, μερικούς άλλους από τους παρακάτω 8 παράγοντες που αμέσως εκθέτουμε τώρα. Είναι αναμφισβήτητο πως οι ψυχίατροι βιώνουν ένταση ανάμεσα στο να εργάζονται ως επιστήμονες που στοχεύουν στη διάγνωση, στην κατηγοριοποίηση, και στη θεραπεία των ασθενών σύμφωνα με την τεκμηριωμένη και εφαρμοσμένη ιατρική, ενώ την ίδια στιγμή εργάζονται ως ανθρωπιστές που κατανοούν εις βάθος και δουλεύουν με κάθε ασθενή σε μοναδική διαπροσωπική, συναισθηματική και υπαρξιακή βάση. Είναι ενδιαφέρον το δίλημμα που αντιμετωπίζουν οι ψυχίατροι ανάμεσα στον επαγγελματικό τους ρόλο και στη σημασία της σφυρηλάτησης μίας ανθρώπινης συμμαχίας και, ίσως, μίας φιλίας με τον ασθενή. Έχουν κατά καιρούς περιγραφεί διάφορα χαρακτηριστικά του κλινικού πραγματισμού ως παράγοντες κλειδιά στην εννοιολόγηση και στην πρακτική της ψυχιατρικής. Αυτά τα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν την πρακτική όλων των ψυχιατρικών διαγνώσεων και θεραπειών την πλουραλιστική φύση των εργαλείων που χρησιμοποιούν οι ψυχίατροι για τη διάγνωση και θεραπεία περίπλοκων ψυχιατρικών διαταραχών τη συμμετοχική φύση της διάγνωσης και της θεραπείας, με τον ασθενή εδώ να μοιράζεται ενεργά τις αποφάσεις και την προβλεπτική φύση της διάγνωσης και της θεραπείας, με δεδομένο την περιπλοκότητα της ανθρώπινης ψυχής και του εγκεφάλου. Οι ρίζες αυτών των χαρακτηριστικών του κλινικού πραγματισμού βρίσκονται σε κλασσικούς Αμερικανούς πραγματιστές, όπως ο Charles Sanders Pierce, ο William James και ο

14 14 John Dewey. Τα χαρακτηριστικά αυτά επίσης επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από την εργασία των πιο σύγχρονων πραγματιστών φιλοσόφων και βιοηθικών, όπως ο Christopher Tollefsen και ο Glenn McGee. Όλοι αυτοί οι διανοητές μας ωθούν να δώσουμε μεγάλη προσοχή στην πρακτική εφαρμογή της επιστημονικής μελέτης, στην πολυπλοκότητα των φαινομένων που καθιστούν μία τέτοια μελέτη χρήσιμη, στη συμμετοχή πολλών υποκειμένων στη διαμόρφωση συνεργατικών και εφαρμόσιμων υποθέσεων, και στην προβλεπτική φύση της επιστημονικής κατανόησης. Ο πραγματισμός στη σύγχρονη ψυχιατρική μπορεί να κατανοηθεί ως η κλινική ευαισθησία και μεθοδολογία που σκοπεύει στην επιτυχή έκβαση της θεραπείας των ασθενών με σεβασμό στην πρακτική, τον πλουραλισμό, τη συμμετοχή και την πρόβλεψη της ψυχιατρικής εξήγησης. Ο κλινικός πραγματισμός απαιτεί οι ψυχίατροι να διαθέτουν την επιδεξιότητα και την ευελιξία εκείνη που τους επιτρέπει να χρησιμοποιούν πολλαπλές επεξηγηματικές έννοιες (διατρέχοντας όλο το βιοψυχοκοινωνικό φάσμα) σε μία διαδικασία αλληλεπίδρασης και συνεργασίας με τους ασθενείς, το οποίο στις περισσότερες περιπτώσεις μπορεί να οδηγήσουν σε ανοικτού τέλους αλλά χρήσιμες κλινικές εξηγήσεις και θεραπευτικά σχέδια. Κατά τη γνώμη μας, όταν ένας ψυχίατρος αντιλαμβάνεται πως αρχίζει να δημιουργείται μία φιλική σχέση (στην ευρύτερη έννοια) με κάποιον ασθενή, οφείλει να σκέφτεται προσεκτικά σχετικά με τα ακόλουθα 8 ερωτήματα: Πρακτικότητα: Το ερώτημά μας δεν μπορεί να λυθεί σε μία καθαρά θεωρητική ή εννοιολογική βάση, καθώς οι σχέσεις που διαθέτουν μία ενορμητική, πραγματική ανθρώπινη υφή δεν διεξάγονται σε αυτό το επίπεδο. Συνεπείς με τα πιο βασικά αξιώματα του φιλοσοφικού πραγματισμού, είναι ανάγκη να αναρωτηθούμε εάν τέτοιες φιλίες μπορούν να δουλεύουν όντως σε έναν πραγματικό κόσμο. Όπως προαναφέρθηκε, οι ψυχίατροι μπορεί να προσπαθήσουν να αποφύγουν την ανάπτυξη μιας αριστοτελικής φιλίας μέσα στην κλινική τους πρακτική, αλλά μία τέτοια προσπάθεια μπορεί να αποτύχει όμως,εάν αυτό πετύχει, μπορεί να στερήσει την πρακτική από ένα σημαντικό ανθρώπινο παράγοντα. Αυτό θα ήταν μία ακατέργαστη πραγματιστική προσέγγιση στο πρόβλημα της φιλικής σχέσης ασθενή/ψυχιάτρου.το βαθύτερο ρεαλιστικό σημείο εδώ βέβαια, είναι πως η εννοιολογική ερώτηση πρέπει να απαντηθεί στη βάση της πρακτικής παρά των αρχών.

15 15 Πλουραλισμός: Ο Αμερικανός φιλόσοφος και ψυχολόγος William James ( ), που υπήρξε ο πρώτος καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Harvard, ενσωματώνει στο έργο του τον πραγματισμό που αναφέρεται στην ποικιλομορφία και ακαταστασία του σύμπαντος μεταφυσικά, επιστημολογικά, υπαρξιακά και ηθικά. Στηριζόμενοι στην εργασία του James και την εφαρμογή της σήμερα στην πολυφωνία, η άποψή μας είναι πως η φιλία με την τρέχουσα έννοια παίρνει πολλές μορφές και μπορεί να συμβαίνει ανάμεσα σε πολλούς τύπους ανθρώπων, παρά τα επιφανειακά γεγονότα σχετικά με τους ανθρώπους που ίσως μας οδηγούν να σκεφτόμαστε πως δεν είναι πιθανή η ισότιμη αριστοτελική φιλία. Η φιλία ανάμεσα στο γονέα και το παιδί, τον καθηγητή και το μαθητή, τον κληρικό και το εκκλησίασμα, τον γιατρό και τον ασθενή- όλα αυτά είναι πιθανά για τον πραγματιστή. Κανόνες που άπτονται της νομοθεσίας, της κανονικότητας, του λάθους, και του πλαίσιου εργασίας δεν μπορούν να εμποδίσουν την ανάπτυξή της. Συμμετοχή του ασθενή: Σε έναν μη ιεραρχούμενο κόσμο του πραγματισμού, ούτε ο ψυχίατρος ούτε ο ασθενής βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση για να αποφασίσουν μόνοι τους σχετικά με τη φύση της σχέσης τους. Η φιλία συν-δημιουργείται ανάμεσα σε δύο αυτόνομους ενήλικους που δρουν ως πολλαπλοί παράγοντες, σύμφωνα με τον Helm. Καμία πλευρά, και βεβαίως ούτε και κάποιος εξωτερικός τρίτος, μπορεί να αποφασίσει μόνος του είτε να θεωρήσει είτε να αποκαλέσει μία φιλία ως σχέση. Η συμμετοχική προσέγγιση είναι συνεπής με τα προηγούμενα σημεία σχετικά με την πρακτική και πλουραλιστική φύση του ερωτήματος και της ίδιας της φιλικής σχέσης, αλλά παράλληλα τα ενισχύει όλα αυτά. Προβλεπτικότητα: Οι φιλίες δεν είναι τέλειες και δεν φυτρώνουν στην πέτρα. Μέσα στο χρόνο, μετατρέπονται με απροσδόκητους και απρόβλεπτους τρόπους. Ο Αριστοτέλης συζητά για μία ιδανική "τέλεια φιλία", αλλά ο πραγματιστής πιθανόν θα διαχωρίσει τη στάση του για να πει πως οι φιλίες κάνουν λάθη και πάντοτε μεταβάλλονται. Ένα δίδυμο ασθενή/ψυχιάτρου μπορεί να μετατραπεί σε μία φιλία ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που συνηθίζουν να εργάζονται μαζί επαγγελματικά, και από εκεί η φιλία μπορεί να αναπτυχθεί και να ευημερίσει, ή μπορεί να εξασθενίσει και να μαραθεί. Η ερώτηση για το εάν μπορεί να αναπτυχθεί σε κάτι περισσότερο από μία φιλία- ίσως σε ένα ρομαντικό ειδύλλιο ή έναν επαγγελματικό συνεταιρισμό είναι πιο μπερδεμένη εξαιτίας παραδοσιακών ηθικών αναστολών σε αυτό το ζήτημα. Ο πραγματιστής δεν αποκλείει την πιθανότητα μίας τέτοιας

16 16 μεταμόρφωσης σε θεωρητικό έδαφος, αλλά θα κοιτάξει σε κάποιο από τα άλλα 4 χαρακτηριστικά που έπονται, προκειμένου να απαντήσει στο εάν και στο πως αυτή θα είναι ασφαλής και πρακτική. Επαγγελματισμός: Ο ψυχίατρος με μία ανοιχτόμυαλη κατανόηση των πρακτικών, πολυφωνικών, συμμετοχικών και προβλεπτικών όψεων της φιλίας και μία δεκτικότητα στην πιθανότητα της άποψης του Αριστοτέλη περί φιλίας που προέρχεται από τη σχέση ασθενή/ψυχιάτρου- πρέπει να είναι ενήμερος και στοχαστικός σχετικά με τους επαγγελματικούς κανόνες της πρακτικής κοινότητας της οποίας αυτός ή αυτή αποτελεί μέλος. Κανόνες σχετικά με την αποφυγή της εκμετάλλευσης ενός ευάλωτου ασθενή θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως απαράβατοι.όμως ο επαγγελματισμός είναι πιο πολύ μία συνήθεια προβληματισμού και αυτο-στοχασμού παρά μία ομάδα καθαρών και διακριτών κανόνων στις περισσότερες των καταστάσεων που θεωρούμε σήμερα. Στις καταστάσεις αυτές δεν υφίσταται καμία εκμετάλλευση αλλά τα συνήθη όρια ανάμεσα σε ασθενή και γιατρό μπορεί να να θολώσουν, καθώς κάθε άτομο αυτόνομα επιλέγει να έρθει πιο κοντά και να δεσμευτεί σε ενέργειες που είναι εκτός των συνήθων επαγγελματικών δεσμεύσεων. Προστασία του Ασθενή και του Ψυχιάτρου: Παρά το σύνολο των θεωρήσεων, παραμένει δύσκολο εάν όχι και απίθανο- το να εγγυηθούμε ότι δεν θα πληγωθεί κανείς ως αποτέλεσμα μίας φιλίας ανάμεσα σε έναν ψυχίατρο και έναν πρώην ασθενή. Το γεγονός αυτό είναι μέρος της προνοητικότητας όλων αυτών των φιλιών. Κάποιοι ψυχίατροι θα επιλέξουν ενεργά να αποφύγουν τέτοιες καταστάσεις όσο περισσότερο μπορούν. Όμως, όταν συναισθήματα αρχίζουν να αναπτύσσονται ανάμεσα στα δύο μέρη, και οι δύο (ιδιαίτερα ο ψυχίατρος) οφείλουν να είναι προσεκτικοί και να κάνουν βήματα προστασίας. Ο ψυχίατρος πρέπει να εξασφαλίσει πως ο ασθενής διαθέτει έναν άλλο ικανό κλινικό που φροντίζει καθεμία και όλες τις θεραπευτικές του ανάγκες, για παράδειγμα. Ο ψυχίατρος επίσης οφείλει ένα μέτρο αυτοπροστασίας για τον ίδιο ή την ίδια- αυτό μπορεί να αφορά τη διαβούλευση με μία επιτροπή ηθικής ή δικηγόρων προκειμένου να συζητηθεί η προτεραιότητα της φιλίας, και να καταγράφουν αυτές τις συζητήσεις ως ντοκουμέντα στην περίπτωση μετέπειτα νομικού ή ρυθμιστικού προβλήματος. Αξιολόγηση από ισότιμους: Το τελευταίο σημείο που αφορά την αυτοπροστασία μπορεί να κατανοηθεί κάτω από τον ευρύτερο τίτλο

17 17 της έκθεσης αξιολόγησης από ισότιμους. Εδώ είναι όπου πρέπει να επιστρέψουμε στην αληθοφάνεια της ιδέας του Habermas περί επικοινωνιακής λογικής διαμέσου της συνομιλίας. Μπορεί μία ομάδα από ισότιμους επαγγελματίες να συζητήσει πάνω στο ερώτημα σχετικά με μία ιδιαίτερη φιλική σχέση ασθενή/ψυχιάτρου μέσα σε ένα ασφαλές, εμπιστευτικό, ανοιχτόμυαλο πλαίσιο- και ως εκ τούτου να φθάσουν σε λογική ομοφωνία για μία ενδεδειγμένη πορεία δράσης; Και μπορούν άλλες ομάδες που συγκαλούνται όπως μία επιτροπή ηθικής στο νοσοκομείο να συζητούν αυτά τα ερωτήματα σε μία λογική συνομιλία που οδηγεί σε μία ομοφωνία στο επίπεδο της αλήθειας, ή τουλάχιστον της κανονικότητας; Ο ψυχίατρος που αντιμετωπίζει το ερώτημα εάν αυτός ή αυτή μπορεί να αναπτύξει μία φιλία με έναν ασθενή, οφείλει να δεσμευτεί σε ένα είδος αξιολόγησης από ισότιμους, αν και τέτοιες δημόσιες συζητήσεις είναι σποραδικές εξαιτίας του φόβου και της ντροπής που περιβάλλουν το ζήτημα. Ιδιωτικότητα: Τελικώς, τα δύο άτομα που δεσμεύονται σε μία φιλία πρέπει να αποφασίσουν στο πως οι ίδιοι επιθυμούν να είναι η φιλία τους, και ο πραγματιστής θα τους επιτρέψει να κάνουν αυτή τη δουλειά με σεβασμό στην αυτονομία τους και στην προσωπικότητά τους. Το ερώτημα εδώ είναι εάν το ιατρικό επάγγελμα ή η κοινωνία σε πιο ευρεία βάση θα μπορούσαν να ρυθμίσουν αυτό το είδος της σχέσης ανάμεσα σε ψυχίατρο και ασθενή, προκειμένου να προστατέψουν σημαντικές αρχές ή αξιώματα. Για παράδειγμα, η πολιτική σε κάποια νοσοκομεία αναστέλλει αυτό το είδος της σχέσης, κυρίως υπερασπίζεται το νοσοκομείο εναντίον πιθανών μελλοντικών δικών ή κάποια αρνητική κριτική από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Οι υπεύθυνοι που ρυθμίζουν την κατάσταση μπορεί να επιλέξουν να αφαιρέσουν την άδεια άσκησης επαγγέλματος του γιατρού στη βάση μίας τέτοιας φιλίας προκειμένου να προστατέψουν την ακεραιότητα και τη φήμη του ιατρικού επαγγέλματος. Στη μάχη για ιδιωτικότητα, το υποκείμενο ψυχίατρος και το άτομο που εκφράζει την πολιτική παρομοίως πρέπει να παλέψουν με το ερώτημα εάν τα δικαιώματα του ατόμου για ιδιωτικότητα είναι μεγαλύτερα ή μικρότερα από ότι είναι τα συμφέροντα του ιατρικού επαγγέλματος και της πολιτικής. Ο πραγματιστής δεν διαθέτει μία ετοιμοπαράδοτη απάντηση στο ερώτημα, παρά πιστεύει πως πρέπει να παλεύει με την ένταση με έναν δίκαιο, ανοιχτόμυαλο και μη δογματικό τρόπο.

18 18 Συμπεράσματα Υπάρχουν πολλά ερωτήματα παρά απαντήσεις σχετικά με την επίτευξη της φιλίας ανάμεσα σε σύγχρονους ψυχιάτρους και σε εκείνους που χρησιμεύουν στην επαγγελματική πρακτική. Μπορούν οι ασθενείς και οι ψυχίατροι να είναι φίλοι; Από μία πραγματιστική άποψη, εάν αυτοί επιλέγουν να το κάνουν εργασία, τότε ναι μπορούν. Μία μακρά ψυχιατρική θεραπευτική σχέση μπορεί, όντως, να αποτελεί ένα ευνοϊκό έδαφος ανάπτυξης για την αριστοτελική τέλεια φιλία και πέραν. Την ίδια στιγμή, γνωρίζουμε πως τέτοιες φιλίες αφορούν σημαντικό κίνδυνο και μπορεί να φθάσουν σε υψηλό κόστος για τον ασθενή και τον ψυχίατρο παρομοίως. Πρέπει να μάθουμε να αναρωτιόμαστε οι ίδιοι εάν τέτοια φιλία όντως μπορεί να δουλέψει στο φως της παραδοσιακής, ψυχαναλυτικής άποψης περί ορίων ασθενή/γιατρού και όλων των κανόνων, ρυθμίσεων και μορφών των πειθαρχικών μέτρων και του διασυρμού που εγείρονται γύρω από την έννοια των ορίων. Ο William James κάποτε είπε πως " οτιδήποτε είσαι, είναι οι φίλοι σου που δημιουργούν τον κόσμο σου". Γνωρίζουμε πόσο σημαντική είναι η φιλία, σε όλες της τις εκφάνσεις, για τον άνθρωπο που αναπτύσσεται. Το γνωρίζουμε ήδη από την εποχή του Αριστοτέλη και πιο πριν. Εκείνο που δεν γνωρίζουμε ακόμη, στον τεχνοκρατικό και αναπτυγμένο ιατρικό κόσμο, είναι εάν οι ψυχίατροι αποκλείονται από φιλίες με σημαντικούς άλλους αυτονόμους ανθρώπους, με τους οποίους μπορεί να αναπτύξουν πολύ βαθειές και σημαίνουσες σχέσεις. Βιβλιογραφία 1. Κεσσίδης Θ. ( ). "Τα ηθικά έργα του Αριστοτέλη". Φιλοσοφία 17-18, Dewey J. (1929). "The Quest for Certainty: A Study of the Relation of Knowledge and Action". In: Boydston J.A., ed., The Later Works, Carbondate, IL, Southern Illinois University Press. 3. Dewey J. (1934).Art as Experience, New York: Penguin Group. 4. Foucault M. (1965). Madness and Civilization, New York: Random House.

19 19 5. Gabbard G.O., Nadelson C. (1995). Professional Boundaries in the Physician-Patient Relationship. Journal of the American Medical Association, 273, 18: Habermas J. (1998). On the Pragmatics of Communication, Cambridge: MIT Press. 7. Hardimon M.O. (1994). "Role Obligations". The Journal of Philosophy, 91,7: Helm B.W.(2010). Love, Friendship and the Self, Oxford: Oxford University Press. 9. James W. (1909). A Pluralistic Universe, New York: Longmans, Green. 10. McGee G., ed., (2003). Pragmatic Bioethics, 2 nd edition, Cambridge: MIT Press. 11. Pierce C.S. (1904). "A Definition of Pragmatism". In: Menand L., ed., Pragmtism: A Reader, New York Vintage Book. 12. Rorty R. (1982). Consequences of Pragmatism. Minneapolis University of Minnesota Press. 13. Wertheimer A. (1999). Exploitation, Princeton Princeton University Press. ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2013

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ψυχοθεραπεία;

Τι είναι ψυχοθεραπεία; (M. HERSEN και W. SLEDGE, Encyclopedia of Psychotherapy Academic Press, 2002) 1 Τι είναι ψυχοθεραπεία; Ψυχοθεραπεία είναι η λεκτική επικοινωνία μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχοθεραπευτή με σκοπό : Την διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!!

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! Μάτα Χαροκόπου Ανδρέας Καλλιβωκάς ΤΟ ΟΛΟΝ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΑΠΟ ΤΟ ΑΘΡΟΙΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ Οι συνεργασίες αποτελούν την πεμπτουσία της ανάπτυξης, του διαχρονικού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΨΥΚΑΠ) Μιχαλακολούλου 173 115 27 ΑΘΗΝΑ Τηλ.: 2106462797 Δικτυακός Τόπος: http://www.psychodrama.gr Ηλεκτρονική Διεύθυνση: kostas.letsios@psychodrama.gr

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

Τύπος. Ανακτήθηκε 1 Οκτωβρίου 2014, από http://www.iatrikostypos.com/iatrikos-meypografi/oi-omades-balint-kai-i-xrisomotita-tous-gia-tous-giatrous

Τύπος. Ανακτήθηκε 1 Οκτωβρίου 2014, από http://www.iatrikostypos.com/iatrikos-meypografi/oi-omades-balint-kai-i-xrisomotita-tous-gia-tous-giatrous ΟΙ ΟΜΑΔΕΣ BALINT KAI H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΓΙΑΤΡΟΥΣ 1 Οι ομάδες Balint δημιουργήθηκαν από τον γιατρό και ψυχαναλυτή Michael Balint (1896-1970) και την σύζυγό του Enid στη Μεγάλη Βρετανία στη δεκαετία

Διαβάστε περισσότερα

[ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ]

[ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ] 2014 14ο Λύκειο Θεσσαλονίκης Ερευνητική εργασία των μαθητών : Αλεξίου Δημήτρη, Γεωργιάδου Αλεξάνδρας, Ζαχάρωφ Μανώλη, Κατσούλη Απόστολου, Τρέμμα Λουκίας [ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η τελική εργασία ως επιστέγασμα της τετραετούς πορείας στην εκπαίδευση είναι μια σκέψη που μπαίνει στον πρώτο χρόνο. Είναι μια σκέψη που ζυμώνεται, προκαλεί απορία,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

CERTIFICATE IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Certificate από τον Association for Coaching

CERTIFICATE IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Certificate από τον Association for Coaching CERTIFICATE IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Certificate από τον Association for Coaching Certificate in Coaching AC Accredited διεθνής αναγνώριση Ανάλυση προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την:

ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την: ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ: ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: Ένας οδηγός για τα δικαιώματα των παιδιών σε συνεργασία με την: Μάθε για τη σύμβαση. Γνώρισε τα δικαιώματά σου. Το βιβλιαράκι που κρατάς στα χέρια σου περιέχει 54 άρθρα

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα

European Federation of Psychological Associations (EFPA)

European Federation of Psychological Associations (EFPA) European Federation of Psychological Associations (EFPA) Εκπαιδευτικά Κριτήρια για τους ψυχολόγους που ειδικεύονται στην Ψυχοθεραπεία 24/3/2003 http://www.efpa.be/documentsonprofissues/docmain.htm Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ιαδικασία ενθάρρυνσης, έµπνευσης και βοήθειας στους άλλους για να δουλέψουν µε ενθουσιασµό ως προς κάποιους στόχους.

ιαδικασία ενθάρρυνσης, έµπνευσης και βοήθειας στους άλλους για να δουλέψουν µε ενθουσιασµό ως προς κάποιους στόχους. ΗΓΕΣΙΑ Η φύση της ηγεσίας ιαδικασία ενθάρρυνσης, έµπνευσης και βοήθειας στους άλλους για να δουλέψουν µε ενθουσιασµό ως προς κάποιους στόχους. Βοηθάει την οµάδα να εντοπίσει «που πηγαίνει» και προσφέρει

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25. Κεφάλαιο 2. Είδη συμβουλευτικής ψυχολογίας... 51. Πρόλογος... 19

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25. Κεφάλαιο 2. Είδη συμβουλευτικής ψυχολογίας... 51. Πρόλογος... 19 Περιεχόμενα Πρόλογος... 19 Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25 Ορισμός... 25 Ιστορική εξέλιξη... 30 Η ανάπτυξη της συμβουλευτικής ψυχολογίας στην Ελλάδα... 40 Θέματα που απασχολούν τη συμβουλευτική ψυχολογία...

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ

Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ Σάββας Μπακιρτζόγλου, Ψυχολόγος ψυχαναλυτής Κέντρο Κοινωνικής Πρόνοιας Περιφέρειας Αττικής Παράρτημα ΑΜΕΑ Ανατολικής Αθήνας (ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τα πάντα αλλάζουν γύρω μας Εμείς τι κάνουμε ; 20/11/2013 18:00 22:00 (4 ώρες)

Τα πάντα αλλάζουν γύρω μας Εμείς τι κάνουμε ; 20/11/2013 18:00 22:00 (4 ώρες) Οι Θεματικές ενότητες του diploma Ψ works for you : Τα πάντα αλλάζουν γύρω μας Εμείς τι κάνουμε ; 20/11/2013 18:00 22:00 (4 ώρες) Σκοπός της πρώτης ενότητας του προγράμματος είναι να μάθουν οι συμμετέχοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΤΟΠΟΣ Επιστημονικές Εκδόσεις Επιμέλεια-Διόρθωση: Μαρία Αποστολοπούλου Ηλεκτρονική επεξεργασία: Κατερίνα Βαρουκτσή Εξώφυλλο: ΜΟΤΙΒΟ Α.Ε. 2011 Εκδόσεις Τόπος & Αναστάσιος Σταλίκας

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι!

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Με ένα πραγματικά απλό και κατανοητό λόγο, η κυρία Μιγγείρου στο νέο της βιβλίο Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι, που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο για επαγγελματίες που εργάζονται σε φορείς που εξυπηρετούν ανθρώπους με αναπηρία

Ερωτηματολόγιο για επαγγελματίες που εργάζονται σε φορείς που εξυπηρετούν ανθρώπους με αναπηρία Partnership: AIAS Bol1gna onlus (I) Εισαγωγή Το ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ σε συνεργασία με ευρωπαϊκούς φορείς συμμετέχει σε ένα πρόγραμμα για την υποστήριξη δημιουργίας θετικού οικογενειακού κλίματος σε οικογένειες

Διαβάστε περισσότερα

Δυσκολίες και προκλήσεις στην εργασία Balint

Δυσκολίες και προκλήσεις στην εργασία Balint ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ TO 1 ο ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ BALINΤ ΑΘΗΝΩΝ 1 Δυσκολίες και προκλήσεις στην εργασία Balint Η επιλογή του συγκεκριμένου θέματος για το εκπαιδευτικό μας σαββατοκύριακο ίσως να μοιάζει κάπως παράξενη σε

Διαβάστε περισσότερα

GROOMING. help. Γραµµή Βοηθείας. www.help-line.gr. saferinternet. η «αποπλάνηση» µέσω Διαδικτύου PRIVACY

GROOMING. help. Γραµµή Βοηθείας. www.help-line.gr. saferinternet. η «αποπλάνηση» µέσω Διαδικτύου PRIVACY www.help-line.gr I need HELP I really need A FRIEND Who can I TRUST? PRIVACY GROOMING η «αποπλάνηση» µέσω Διαδικτύου Γραµµή Βοηθείας 210 6007686 (Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου Γραµµή Βοηθείας) Με

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΣΕ ΤΑΞΕΙΣ ΜΕ ΠΟΛΥΜΟΡΦΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ Η υφιστάμενη κατάσταση καταπίεση από τον κοινωνικό τους περίγυρο απαιτήσεις του σχολικού περιβάλλοντος Όλο και περισσότεροι

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Ηγούμαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Τι είναι Ηγεσία «Η Ηγεσία, δεν είναι θέση! γιαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας

Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας Αυτό το πληροφοριακό έντυπο παρέχει γενικές οδηγίες στα πρόσωπα (φυσικά ή νομικά) που εκτελούν μια επιχείρηση ή αναλαμβάνων

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Όπως όλοι γνωρίζουμε η εφηβεία είναι η περίοδος μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Γίνονται γρήγορες αλλαγές στο σώμα και στο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα συμπεριφοράς και διαπροσωπικές σχέσεις στη σχολική μονάδα β μέρος ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ

Προβλήματα συμπεριφοράς και διαπροσωπικές σχέσεις στη σχολική μονάδα β μέρος ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ Α Ρ Ι Σ Τ Ο Τ Ε Λ Ε Ι Ο Π Α Ν Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ι Ο Θ Ε Σ Σ Α Λ Ο Ν Ι Κ Η Σ Δράση: Επιμόρφωση εκπαιδευτικών και μελών της εκπαιδευτικής κοινότητας Υποδράση: Ενδοσχολική Επιμόρφωση, Επιστ.υπεύθυνη: Μαρία Λιακοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2. Σχέδιο Μάρκετινγκ. Κεφάλαιο 4. Τιμολόγηση. Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger

Ενότητα 2. Σχέδιο Μάρκετινγκ. Κεφάλαιο 4. Τιμολόγηση. Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger Ενότητα 2 Σχέδιο Μάρκετινγκ Κεφάλαιο 4 Τιμολόγηση Δρ. Andrea Grimm Δρ. Astin Malschinger ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 2 ΕΝΟΤΗΤΑ 2 ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Κεφάλαιο 4: Τιμολόγηση Συγγραφείς: Δρ.Andrea Grimm, Δρ.Astin Malschinger

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Χαιρετίζοντας την σημερινή εκδήλωση εκ μέρους του Πανεπιστημίου Κύπρου, θα

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού με απλά λόγια Όλα τα παιδιά έχουν δικαιώματα που προβλέπονται από νόμους και διεθνείς συμβάσεις. Το σημαντικότερο κείμενο για τα δικαιώματα των παιδιών,

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

SOCIALSTYLESM. TRACOM Sneak Peek. Οδηγός Προσωπικής Αξιολόγησης. Excerpts from

SOCIALSTYLESM. TRACOM Sneak Peek. Οδηγός Προσωπικής Αξιολόγησης. Excerpts from SOCIALSTYLESM TRACOM Sneak Peek Excerpts from Οδηγός Προσωπικής Αξιολόγησης ΟΔΗΓΟΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Περιεχόμενα Εισαγωγή... 1 Το Μοντέλο Κοινωνικού Στυλ... 1 Πώς προέκυψε το Κοινωνικό σας Στυλ;...

Διαβάστε περισσότερα

Στρες και τεχνικές διαχείρισής του. Χρήσιμες επισημάνσεις για εκπαιδευτικούς και γονείς

Στρες και τεχνικές διαχείρισής του. Χρήσιμες επισημάνσεις για εκπαιδευτικούς και γονείς Στρες και τεχνικές διαχείρισής του. Χρήσιμες επισημάνσεις για εκπαιδευτικούς και γονείς Ευάγγελος Χ. Καραδήμας Αναπληρωτής Καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας της Υγείας, Πανεπιστήμιο Κρήτης Στην ενότητα που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Βοηθός Φαρμακείου Ημ/νια: 19/11/2013 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Μάθημα: Ασφάλεια και Υγιεινή Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Ενότητα: Εισαγωγή ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Κωνσταντίνος Ευθυµίου Εισήγηση για την ιηµερίδα: "Εκπαίδευση στην Γνωσιακή - Συµπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία" Αθήνα, Αula Φιλοσοφικής Σχολής Εθνικού

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

AMC Career Office. Ξεκίνα δυναµικά! Απογείωσε την Καριέρα σου! www.amc.edu.gr

AMC Career Office. Ξεκίνα δυναµικά! Απογείωσε την Καριέρα σου! www.amc.edu.gr AMC Career Office Ξεκίνα δυναµικά! Απογείωσε την Καριέρα σου! www.amc.edu.gr AMC Career Office: τι είναι; Οι πανεπιστημιακές σπουδές δεν είναι απλά θέμα απόκτησης ενός καλού πτυχίου, από ένα αξιόλογο

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 6: Ηγεσία - Οργανωσιακή μάθηση - Αλλαγές Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί;

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί; www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου και Κοινωνικού Κεφαλαίου ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΗΜΕΡ/ΝΙΑ ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ

ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΩ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 ΑΠΌ ΤΗ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΏΝ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΆΞΗ Ε.ΚΟΛΈΖΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ 1. Τι αλλαγές επιχειρούν τα νέα ΠΣ; 2 2. Γιατί το πέρασμα στην πράξη (θα)

Διαβάστε περισσότερα

Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους. Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά»

Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους. Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά» Επιµορφωτικό Σεµινάριο Κατάρτισης στην Θεραπεία Ζεύγους Τίτλος Σεµιναρίου: «Εκπαίδευση στην Θεραπεία Ζεύγους & τα Οικογενειακά Δυναµικά» Τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερα ζευγάρια και οικογένειες

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας συµπεριφοράς και δεοντολογίας για τον κλάδο της ιδιωτικής ασφάλειας I. Γιατί ο κλάδος χρειάζεται έναν κώδικα συµπεριφοράς και δεοντολογίας; Ο τοµέας της ιδιωτικής ασφάλειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Έγγραφο δικαιωμάτων. Τα δικαιώματά σας:

Έγγραφο δικαιωμάτων. Τα δικαιώματά σας: Έγγραφο δικαιωμάτων Το φυλλάδιο αυτό σας παρέχει σημαντικές πληροφορίες όσον αφορά τα δικαιώματά σας όταν βρίσκεστε στο αστυνομικό τμήμα. Με τον όρο δικαιώματα εννοούμε σημαντικές ελευθερίες και δυνατότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ Συμπληρωματικό ερωτηματολόγιο Β Πράσινο ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ F-2-F Β (4 ος Γύρος 2008) Οδηγ. Προς ΣΥΝΕΝΤΕΥΚΤΗ: AN ΤO ΕΡΩΤΩΜΕΝΟ ΑΤΟΜΟ ΕΙΝΑΙ ΑΝΤΡΑΣ, ΡΩΤΗΣΤΕ ΤΗΝ GF1. ΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

DIPLOMA IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Diploma από τον Association for Coaching

DIPLOMA IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Diploma από τον Association for Coaching DIPLOMA IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Diploma από τον Association for Coaching Εισαγωγή Το πρόγραμμα Diploma in Coaching AC Accredited, έχει σαν στόχο την προσφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ Η οικογένεια αποτελεί τεράστια μορφοποιό δύναμη για την ανάπτυξη του παιδιού, γιατί το άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Η σημαντικότερη από τις ανθρώπινες λειτουργίες. Η τέχνη της αποτελεσματικής ανταλλαγής πληροφοριών,

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

«Θεωρία και πράξη: Ο ρόλος της φιλοσοφίας στην κατανόηση και ερμηνεία της αρχιτεκτονικής γλώσσας»

«Θεωρία και πράξη: Ο ρόλος της φιλοσοφίας στην κατανόηση και ερμηνεία της αρχιτεκτονικής γλώσσας» Theory and praxis: The role of philosophy in the understanding of the architectural language Maria Vidali Conference proceedings by: The significance of Philosophy in Architectural Education, 2009, Panayotis

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Εισαγωγή Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Χαρχαντής Αθανάσιος STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ CONFLICT OF INTEREST POLICY

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ CONFLICT OF INTEREST POLICY ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ CONFLICT OF INTEREST POLICY Το νομικό και κανονιστικό πλαίσιο (νομοθεσία) που διέπει τις δραστηριότητες της εταιρείας «ΠΑΝΤΕΛΑΚΗΣ ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτικό Φυλλάδιο για την. Κατάθλιψη. Απόδοση: Αγγελίνα Δροσίτη, κλινικός ψυχολόγος Επιμέλεια: Στάθης Παναγούλιας, ψυχίατρος-δ/ντής Ε.Σ.Υ.

Ενημερωτικό Φυλλάδιο για την. Κατάθλιψη. Απόδοση: Αγγελίνα Δροσίτη, κλινικός ψυχολόγος Επιμέλεια: Στάθης Παναγούλιας, ψυχίατρος-δ/ντής Ε.Σ.Υ. Ενημερωτικό Φυλλάδιο για την Κατάθλιψη Απόδοση: Αγγελίνα Δροσίτη, κλινικός ψυχολόγος Επιμέλεια: Στάθης Παναγούλιας, ψυχίατρος-δ/ντής Ε.Σ.Υ. ΚΕΝΤΡΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΟΥ ΕΘΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΥΓΕΙΑΣ Εκδότης:

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου

Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου Σχεδιαγράμματα Εκθέσεων Β! Γυμνασίου ΕΝΟΤΗΤΑ 3 Φιλία Προϋποθέσεις ορθής φιλίας: Σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου. Ειλικρίνεια και τιμιότητα. Κατανόηση προβλημάτων. Αλληλοβοήθεια. Κοινά ενδιαφέροντα.

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής 1. Το ερευνητικό αντικείμενο της αθλητικής ψυχολογίας έχει (α) ψυχοφυσιολογική κατεύθυνση (β) γνωστικο-συμπεριφορική κατεύθυνση (γ) κοινωνικο-ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο γονέων παιδιών με αναπηρία

Ερωτηματολόγιο γονέων παιδιών με αναπηρία Εισαγωγή Το ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ σε συνεργασία με ευρωπαϊκούς φορείς συμμετέχει σε ένα πρόγραμμα για την υποστήριξη δημιουργίας θετικού οικογενειακού κλίματος σε οικογένειες με παιδιά με και ευνοϊκών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ Αυτός ο οδηγός γνώσεων περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με την πνευμονική αποκατάσταση της Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας και της Αμερικάνικης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ» ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΙΣ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΙΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΓΙΑ ΝΕΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα