Εκπαιδευτικό βιβλιαράκι για ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία και επαγγελματίες υγείας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Εκπαιδευτικό βιβλιαράκι για ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία και επαγγελματίες υγείας"

Transcript

1 CHOL/06/02/10 Εκπαιδευτικό βιβλιαράκι για ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία και επαγγελματίες υγείας DR LEIV OSE

2 ΤΙ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΝΑ ΜΑΘΕΤΕ ΑΠΟ ΑΥΤΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΑΡΑΚΙ Αυτό το βιβλιαράκι περιέχει σημαντικές πληροφορίες για την οικογενή υπερχοληστερολαιμία, τα αίτια και τις επιπτώσεις της. Επίσης, θα μάθετε για την υψηλή χοληστερόλη και τις συνέπειες που έχει για την καρδιά και τα αγγεία σας. Επιπρόσθετα, θα διδαχθείτε πώς να ανακαλύψετε αν κάποιος στην οικογένειά σας έχει οικογενή υπερχοληστερολαιμία αλλά και πώς μπορείτε να μειώσετε την υψηλή χοληστερόλη με την εφαρμογή κατάλληλων υγιεινοδιαιτητικών μέτρων και τη χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής. Το βιβλιαράκι αυτό έχει σκοπό να αποτελέσει αφορμή για να συζητήσετε με το γιατρό σας για την οικογενή υπερχοληστερολαιμία και τη θεραπεία της. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Τι πρόκειται να μάθετε από αυτό το βιβλιαράκι 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1o: ΟΙΚΟΓΕΝΗΣ ΥΠΕΡΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΑΙΜΙΑ 3 1. Τι είναι η οικογενής υπερχοληστερολαιμία; 3 2. Τι είναι η κακή (LDL) χοληστερόλη; 4 3. Που οφείλεται η οικογενής υπερχοληστερολαιμία; 5 4. Πότε πρέπει να υποπτευόμαστε την οικογενή υπερχοληστερολαιμία; 7 5. Πώς γίνεται η διάγνωση της οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας; 9 6. Πόσο γρήγορα μπορεί να διαγνωσθεί η οικογενής υπερχοληστερολαιμία; 9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2o: ΘΕΡΑΠΕΙΑ Πώς μπορούμε να μειώσουμε την κακή (LDL) χοληστερόλη; ο βήμα: Διαιτητική αντιμετώπιση της οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας ο βήμα: Χορήγηση φαρμάκων 12 α) Πώς τα φάρμακα επηρεάζουν την κακή (LDL) χοληστερόλη; 12 β) Ποια φάρμακα μειώνουν την κακή (LDL) χοληστερόλη και με ποιο τρόπο; Γιατί είναι απαραίτητη η χορήγηση θεραπείας για όλη τη ζωή; 15 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3o: ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟΣ ΚΑΙ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι η καρδιαγγειακή νόσος; Τι είναι οι παράγοντες κινδύνου; Είναι δυνατόν να μειωθεί ο κίνδυνος της καρδιαγγειακής νόσου σε ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία; Τι είναι οι λιποπρωτεΐνες; Τι είναι τα λιπίδια, η χοληστερόλη και τα τριγλυκερίδια; 20 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4o: ΑΛΛΕΣ ΠΙΘΑΝΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Μπορούν οι γυναίκες με οικογενή υπερχοληστερολαιμία να χρησιμοποιήσουν αντισυλληπτικά; Τι ισχύει για την κατανάλωση αλκοόλ και καφέ; Επηρεάζει το κάπνισμα τα λιπίδια; Γιατί η σωματική άσκηση είναι ευεργετική; 22 Τι μάθαμε από αυτό το βιβλιαράκι; 23 Ποιος είναι ο συγγραφέας; 24 Λίγα λόγια για το Ιατρείο Διαταραχών του Μεταβολισμού των Λιπιδίων του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Ιωαννίνων 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1o ΟΙΚΟΓΕΝΗΣ ΥΠΕΡΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΑΙΜΙΑ 2 3 ΘΕΙΑ ΧΩΡΙΣ ΟΥ 1 ΓΙΑΓΙA ΧΩΡΙΣ ΟΥ ΠΡΟΓΙΑΓΙA ΜΕ ΟΥ ΜΗΤΕΡΑ ΜΕ ΟΥ ΚΟΡΗ ΧΩΡΙΣ ΟΥ ΠΑΠΠΟΥΣ ΜΕ ΟΥ ΠΡΟΠΑΠΠΟΥΣ ΧΩΡΙΣ ΟΥ ΠΑΤΕΡΑΣ ΧΩΡΙΣ ΟΥ Τι είναι η οικογενής υπερχοληστερολαιμία; ΓΙΟΣ ΜΕ ΟΥ ΘΕΙΟΣ ΜΕ ΟΥ Γυναίκα Γυναίκα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία Άνδρας Άνδρας με οικογενή υπερχοληστερολαιμία ΟΥ: Υπερχοληστερολαιμία ΕΙΚΟΝΑ 1: Η οικογενής υπερχοληστερολαιμία είναι μια κληρονομική νόσος που εμφανίζεται σε πολλά άτομα μέσα σε μία οικογένεια. Η οικογενής υπερχοληστερολαιμία είναι μία κληρονομική νόσος του μεταβολισμού στην οποία ένα γενετικό πρόβλημα προκαλεί πολύ υψηλά επίπεδα χοληστερόλης και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά μέσα σε μία οικογένεια (βλέπε Εικόνα 1). Οικογενής σημαίνει ότι η νόσος εμφανίζεται σε πολλά μέλη μιας οικογένειας από γενιά σε γενιά. Υπερχοληστερολαιμία σημαίνει υψηλά επίπεδα χοληστερόλης στο αίμα. Το είδος της χοληστερόλης που αυξάνεται στην οικογενή υπερχοληστερολαιμία είναι η κακή (LDL) χοληστερόλη. Τα σωματίδια που κουβαλάνε την κακή (LDL) χοληστερόλη κυκλοφορούν στο αίμα και μεταφέρουν χοληστερόλη από το ένα κύτταρο του οργανισμού στο άλλο (βλέπε παρακάτω Κεφάλαια 1.2 και 3.4)

3 Η οικογενής υπερχοληστερολαιμία είναι ένα από τα πιο συχνά κληρονομικά νοσήματα. Υπολογίζεται ότι 1 στους 500 ανθρώπους στον κόσμο εμφανίζουν οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Εάν ένας γονιός έχει οικογενή υπερχοληστερολαιμία τότε υπάρχει 50% πιθανότητα (1 στις 2) να κληρονομήσει αυτή τη διαταραχή στο γιο ή την κόρη του. Η οικογενής υπερχοληστερολαιμία αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου (π.χ. εμφράγματος του μυοκαρδίου) και μάλιστα σε σχετικά μικρή ηλικία. Αυτός ο αυξημένος καρδιαγγειακός κίνδυνος ποικίλλει από οικογένεια σε οικογένεια και εξαρτάται από πόσο υψηλά είναι τα επίπεδα της χοληστερόλης, από το φύλο (άνδρας ή γυναίκα), από άλλους γενετικούς παράγοντες, καθώς και από παράγοντες του τρόπου ζωής, όπως η δίαιτα, το κάπνισμα και η σωματική άσκηση. Η εμφάνιση της καρδιαγγειακής νόσου στις γυναίκες συνήθως καθυστερεί κατά περίπου 10 έτη σε σύγκριση με τους άνδρες. Η χορήγηση έγκαιρης και κατάλληλης θεραπείας μπορεί να μειώσει σημαντικά τον καρδιαγγειακό κίνδυνο σε άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Η κακή (LDL) χοληστερόλη μεταφέρεται στο αίμα και πηγαίνει στα διάφορα κύτταρα του οργανισμού. Εκεί η χοληστερόλη χρησιμοποιείται για να χτισθούν οι μεμβράνες (το περίβλημα) των κυττάρων και να συντεθούν ορισμένες ορμόνες. Ωστόσο, όταν υπάρχει μεγάλη ποσότητα κακής (LDL) χοληστερόλης στο αίμα, τότε αυτή πηγαίνει και «κάθεται» στο τοίχωμα των αγγείων. Έτσι, το τοίχωμα των αγγείων «παχαίνει» και αρχίζει να δημιουργείται η λεγόμενη αθηρωματική πλάκα. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται αθηροσκλήρωση. Η οικογενής υπερχοληστερολαιμία είναι μια κληρονομική πάθηση και εμφανίζεται σε πολλά μέλη της ίδιας οικογένειας. Η οικογενής υπερχοληστερολαιμία προκαλεί πολύ υψηλά επίπεδα χοληστερόλης και ειδικά της κακής (LDL) χοληστερόλης και αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου (π.χ. εμφράγματος του μυοκαρδίου) και μάλιστα σε σχετικά μικρή ηλικία. 3 Που οφείλεται η οικογενής υπερχοληστερολαιμία; 2 Τι είναι η κακή (LDL) χοληστερόλη; Η κακή (LDL) χοληστερόλη μεταφέρεται στο αίμα σε σωματίδια που ονομάζονται LDL σωματίδια. Αυτά τα σωματίδια μεταφέρουν χοληστερόλη από το ένα κύτταρο στο άλλο μέσα στον οργανισμό. Η χοληστερόλη είναι μια ουσία απαραίτητη για τη ζωή. Συγκεκριμένα, η χοληστερόλη χρησιμοποιείται για να χτισθούν οι μεμβράνες (το περίβλημα) των κυττάρων, να συντεθούν ορισμένες ορμόνες και να φτιαχτούν τα χολικά άλατα στο ήπαρ. Ο οργανισμός μας έχει ανάγκη από σχετικά μικρές ποσότητες χοληστερόλης και είναι γεγονός ότι χωρίς αυτή δεν μπορεί να ζήσει. Εντούτοις, όταν η χοληστερόλη στο αίμα αυξηθεί πάνω από αυτή την απαραίτητη ποσότητα, τότε αρχίζουν να εμφανίζονται τα προβλήματα. Συγκεκριμένα, όταν υπάρχει μεγάλη ποσότητα χοληστερόλης στο αίμα, τότε αυτή πηγαίνει και «κάθεται» στο τοίχωμα των αγγείων. Έτσι, το τοίχωμα των αγγείων «παχαίνει» και αρχίζει να δημιουργείται η λεγόμενη αθηρωματική πλάκα. Αυτή η διαδικασία μοιάζει με το «πουρί» που πιάνουν οι σωλήνες του νερού. Όσο αυτή η πλάκα μεγαλώνει, τόσο στενεύει το αγγείο και μειώνεται η ποσότητα του αίματος και του οξυγόνου που φθάνει στα διάφορα όργανα. Αυτό το φαινόμενο παρατηρείται συχνότερα στα αγγεία της καρδιάς, του εγκεφάλου, των κάτω άκρων και του εντέρου. Όταν στενέψουν τα αγγεία που μεταφέρουν αίμα στην καρδιά τότε έχουμε συμπτώματα στηθάγχης. Αν κάποια στιγμή αυτή η αθηρωματική πλάκα «σπάσει», τότε το αγγείο μπορεί να φράξει τελείως και να εμφανισθεί ένα οξύ καρδιαγγειακό επεισόδιο π.χ. ένα έμφραγμα του μυοκαρδίου. Προκειμένου να μεταφέρουν τη χοληστερόλη στα κύτταρα που την έχουν ανάγκη τα LDL σωματίδια έχουν πάνω στην επιφάνειά τους μία ειδική πρωτεΐνη που ονομάζεται αποπρωτεΐνη Β. Τα κύτταρα έχουν στην επιφάνειά τους έναν υποδοχέα που συνδέεται με την αποπρωτεΐνη Β των LDL σωματιδίων και έτσι η χοληστερόλη των LDL σωματιδίων εισέρχεται μέσα στα κύτταρα. Αυτός ο υποδοχέας που βρίσκεται στην επιφάνεια των κυττάρων ονομάζεται LDL υποδοχέας. Αν υπάρχει κάποιο πρόβλημα με τον LDL υποδοχέα ή σπανιότερα με την αποπρωτεΐνη Β τότε η κακή (LDL) χοληστερόλη δεν μπορεί να μπει μέσα στα κύτταρα με αποτέλεσμα να αυξάνονται τα επίπεδά της στο αίμα και να προκαλείται ζημιά στα αγγεία. Αυτό ακριβώς συμβαίνει σε ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. ΚΥΤΤΑΡΟ ΠΥΡΗΝΑΣ ΤΟΥ ΚΥΤΤΑΡΟΥ ΧΡΩΜΟΣΩΜΑ DNA ΕΙΚΟΝΑ 2: Το DNA μας (το μήκος του οποίου ξεπερνάει το 1 μέτρο) βρίσκεται πακεταρισμένο μέσα στα χρωμοσώματα. Τα χρωμοσώματα βρίσκονται μέσα στον πυρήνα των κυττάρων, ο οποίος βρίσκεται μέσα στα κύτταρα. Τα χαρακτηριστικά που κληρονομούμε από τους γονείς μας καθορίζονται από τις πληροφορίες που υπάρχουν στο DNA μας. Το μήκος του DNA μας ξεπερνάει το 1 μέτρο. Το DNA μας βρίσκεται μέσα στα χρωμοσώματα, τα οποία με τη σειρά τους βρίσκονται μέσα στον πυρήνα των κυττάρων (Εικόνα 2). Το DNA μας αποτελείται από περίπου 3 δισεκατομμύρια δομικά στοιχεία, από τα οποία τα φτιάχνουν τα λεγόμενα γονίδια. Τα γονίδια είναι υπεύθυνα για τα διάφορα φυσικά γνωρίσματα, π.χ. το χρώμα των ματιών ή των μαλλιών μας, αλλά είναι υπεύθυνα και για τις κληρονομικές παθήσεις. Αρκεί μία μόνο αλλαγή σε ένα μόνο δομικό στοιχείο σε ένα γονίδιο για να εμφανισθεί μία κληρονομική πάθηση. Στην οικογενή υπερχοληστερολαιμία υπάρχει μια αλλαγή (μετάλλαξη) στο γονίδιο που είναι υπεύθυνο για τον LDL υποδοχέα. Ο LDL υποδοχέας κρέμεται από την επιφάνεια του κυττάρου και μοιάζει με ένα πλοκάμι που ενώνεται με τα LDL σωματίδια και τα απομακρύνει από το αίμα (Εικόνα 3). Όταν υπάρχει αλλαγή (μετάλλαξη) στο γονίδιο που είναι υπεύθυνο για τον LDL υποδοχέα τότε ο LDL υποδοχέας είναι ελαττωματικός και δεν μπορεί να κάνει σωστά τη δουλειά του που είναι η απομάκρυνση των LDL σωματιδίων από το αίμα. Με αυτό τον τρόπο αυξάνονται τα επίπεδά της κακής (LDL) χοληστερόλης στο αίμα. Αυτό ακριβώς συμβαίνει σε άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. 4 5

4 Τα περισσότερα άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία έχουν κληρονομήσει ένα ελαττωματικό γονίδιο του LDL υποδοχέα από τον ένα γονιό και ένα φυσιολογικό γονίδιο του LDL υποδοχέα από τον άλλο γονιό. Έτσι, στα άτομα αυτά λειτουργούν περίπου μόνο οι μισοί LDL υποδοχείς στην επιφάνεια των κυττάρων (Εικόνα 4). Αυτό έχει ως συνέπεια να αυξάνονται σημαντικά τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης στο αίμα. Αυτή η περισσευούμενη κακή (LDL) χοληστερόλη «κάθεται» στο τοίχωμα των αγγείων και έτσι ξεκινάει η διαδικασία της αθηροσκλήρωσης. ΑΠΟΠΡΩΤΕΪΝΗ Β LDL ΣΩΜΑΤIΔΙΟ Φυσιολογικό κύτταρο Κυκλοφορία του αίματος LDL σωματίδιο LDL υποδοχέας Κύτταρο ατόμου με οικογενή YO LDL σωματίδιο LDL υποδοχέας Κύτταρο LDL σωματίδιο LDL υποδοχέας ΕΙΚΟΝΑ 4: Στα άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία (δεξιό σχήμα) λειτουργούν μόνο οι μισοί LDL υποδοχείς στην επιφάνεια των κυττάρων με αποτέλεσμα να μην κάνουν σωστά τη δουλειά τους που είναι η απομάκρυνση από το αίμα των σωματιδίων που κουβαλούν την κακή (LDL) χοληστερόλη. LDL ΥΠΟΔΟΧEΑΣ Η οικογενή υπερχοληστερολαιμία προκαλείται από αλλαγές (μεταλλάξεις) στο γονίδιο που είναι υπεύθυνο για τον LDL υποδοχέα. Οι ελαττωματικοί LDL υποδοχείς δεν μπορούν να απομακρύνουν αποτελεσματικά τα σωματίδια που κουβαλούν την κακή (LDL) χοληστερόλη από το αίμα. Η περισσευούμενη κακή (LDL) χοληστερόλη «κάθεται» στο τοίχωμα των αγγείων και έτσι ξεκινάει η διαδικασία της αθηροσκλήρωσης. ΜΕΜΒΡAΝΗ ΤΟΥ ΚΥΤΤAΡΟΥ ΕΙΚΟΝΑ 3: Ο LDL υποδοχέας αγκυροβολεί με το ένα άκρο του στη μεμβράνη του κυττάρου και με το άλλο άκρο του συνδέεται με τα σωματίδια που κουβαλούν την κακή (LDL) χοληστερόλη (LDL σωματίδια). 4 Πότε πρέπει να υποπτευόμαστε την οικογενή υπερχοληστερολαιμία; Αν ένα άτομο έχει οικογενειακό ιστορικό καρδιαγγειακής νόσου (π.χ. έμφραγμα του μυοκαρδίου) σε μικρή ηλικία τότε μπαίνει η υποψία ότι αυτό το άτομο μπορεί να πάσχει από την οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Επίσης, αν ένα άτομο έχει εμφανίσει ένα καρδιακό επεισόδιο πριν την ηλικία των ετών είναι πιθανό να έχει πολύ αυξημένα επίπεδα χοληστερόλης. Σε αυτή την περίπτωση πρέπει να εξετάζονται τα επίπεδα των λιπιδίων και στους στενούς συγγενείς του ασθενή. Τα επίπεδα των λιπιδίων που πρέπει να εξετάζονται είναι η ολική χοληστερόλη, η κακή (LDL) χοληστερόλη, τα τριγλυκερίδια και η καλή (ΗDL) χοληστερόλη. Η διάγνωση της οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας σε μικρή ηλικία είναι πολύ σημαντική. Η θεραπεία αυτής της πάθησης είναι πολύ πιο αποτελεσματική όταν ξεκινήσει από μικρή ηλικία και πριν προλάβει να προχωρήσει αρκετά η ζημιά που γίνεται στο τοίχωμα των αγγείων. 6 7

5 Τα άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία μερικές φορές εμφανίζουν ορισμένα χαρακτηριστικά σημεία στο σώμα τους που μπορεί να θέσουν την υποψία αυτής της πάθησης (Εικόνα 5). Τέτοια σημεία είναι το πρήξιμο των τενόντων στα χέρια και στις Τενόντια ξανθώματα φτέρνες (τενόντια ξανθώματα) ή η παρουσία κιτρινωπών περιοχών γύρω από τα μάτια (ξανθελάσματα). Ωστόσο, αυτά τα σημεία δεν εμφανίζονται σε όλα τα άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Ξανθελάσματα 5 Πώς γίνεται η διάγνωση της οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας; Η διάγνωση της οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας γίνεται με ένα γενετικό τεστ. Παίρνουμε λίγο αίμα από τον ασθενή και αφαιρούμε το DNA από τον πυρήνα των λευκών αιμοσφαιρίων. Η διάγνωση της οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας γίνεται όταν βρούμε ότι υπάρχει ένα ελάττωμα στο γονίδιο που είναι υπεύθυνο για τον LDL υποδοχέα. Με το γενετικό τεστ ψάχνουμε να βρούμε την ύπαρξη αλλαγών (μεταλλάξεων) κατά μήκος ολόκληρου του γονιδίου του LDL υποδοχέα που βρίσκεται στο χρωμόσωμα 19. Αν βρούμε κάποια τέτοια μετάλλαξη τότε το άτομο που εξετάζουμε έχει οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Οι στενοί συγγενείς αυτού του ατόμου (δηλαδή οι γονείς, τα αδέρφια και τα παιδιά) έχουν 50% πιθανότητα να πάσχουν από την ίδια νόσο. Προκειμένου να ανακαλύψουμε αυτή τη πάθηση σε μικρή ηλικία είναι πολύ σημαντικό να ελέγχονται όλα τα μέλη της οικογένειας ενός ασθενή. ΕΙΚΟΝΑ 5: Τα ορατά σωματικά σημεία της οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας είναι το πρήξιμο των τενόντων στην οπίσθια επιφάνεια της κνήμης (συχνά παρατηρείται σε εφήβους) και η παρουσία κιτρινωπών περιοχών στο δέρμα γύρω από τα μάτια. Μερικές φορές παρατηρείται επίσης ένα άσπρο τόξο από εναπόθεση χοληστερόλης στην περιφέρεια του χρωματιστού τμήματος του ματιού (γεροντότοξο). Η οικογενής υπερχοληστερολαιμία διαγιγνώσκεται με ένα γενετικό τεστ που αναγνωρίζει την παρουσία ενός ελαττώματος στο γονίδιο που είναι υπεύθυνο για τον LDL υποδοχέα. Ο έλεγχος όλων των μελών της οικογένειας μας επιτρέπει την ανακάλυψη αυτής της πάθησης σε μικρή ηλικία. Την οικογενή υπερχοληστερολαιμία πρέπει να την υποψιαζόμαστε σε άτομα που εμφάνισαν καρδιαγγειακή νόσο (π.χ. έμφραγμα του μυοκαρδίου) σε μικρή ηλικία και τα οποία έχουν υψηλά επίπεδα χοληστερόλης στο αίμα. Όταν εντοπίσουμε έναν τέτοιο ασθενή πρέπει να ζητήσουμε να μετρήσουν τη χοληστερόλη τους και οι συγγενείς του. 6 Πόσο γρήγορα μπορεί να διαγνωσθεί η οικογενής υπερχοληστερολαιμία; Τα άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία συνήθως εμφανίζουν πολύ υψηλά επίπεδα ολικής και κακής (LDL) χοληστερόλης ήδη από τη στιγμή της γέννησής τους. Συστήνεται οι γονείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία να ελέγχουν τα παιδιά τους για το αν και αυτά έχουν οικογενή υπερχοληστερολαιμία πριν την ηλικία έναρξης του σχολείου. Αν ο έλεγχος του παιδιού είναι αρνητικός τότε δεν υπάρχει ανησυχία ότι η νόσος θα εμφανισθεί τα επόμενα χρόνια. Αν ωστόσο επιβεβαιωθεί ότι και το παιδί έχει οικογενή υπερχοληστερολαιμία τότε πρέπει από την παιδική ηλικία να εφαρμοσθεί κατάλληλη θεραπεία προκειμένου να αποφευχθούν οι συνέπειες από τη νόσο μετέπειτα στη ζωή. Οι γονείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία πρέπει να ελέγχουν τα παιδιά τους πριν την ηλικία έναρξης του σχολείου. Η διάγνωση της οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας σε μικρή ηλικία πρέπει να οδηγήσει στην υιοθέτηση υγιεινών διαιτητικών συνηθειών. 8 9

6 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2o ΘΕΡΑΠΕΙΑ Πώς μπορούμε να μειώσουμε την κακή (LDL) χοληστερόλη; Υπάρχουν 2 βήματα προκειμένου να μειώσουμε τη χοληστερόλη μας: Βήμα 1ο: Δίαιτα Βήμα 2ο: Φάρμακα Η δίαιτα αποτελεί το 1ο βήμα για τη μείωση της χοληστερόλης μας αλλά αν η χοληστερόλη δεν μειωθεί όσο πρέπει τότε πρέπει να πάρουμε και φάρμακα. Ο συνδυασμός δίαιτας και φαρμάκων είναι απαραίτητος σε όλους τους ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Η εφαρμογή κατάλληλης δίαιτας μπορεί να μειώσει την υψηλή χοληστερόλη κατά 10-15%. Ο σκοπός της θεραπείας σε άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία είναι να μειωθούν τα επίπεδα της ολικής χοληστερόλη κάτω από 175 mg/dl. Ο στόχος για τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης είναι κάτω από 100 mg/dl. Αν ένα άτομο με οικογενή υπερχοληστερολαιμία έχει ήδη εμφανίσει κάποιο καρδιαγγειακό νόσημα (π.χ. έμφραγμα του μυοκαρδίου) τότε ο στόχος της θεραπείας για τα επίπεδα της χοληστερόλης μπορεί να είναι ακόμη μικρότερος. Σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις ένα παιδί γεννιέται από γονείς που και οι 2 πάσχουν από οικογενή υπερχοληστερολαιμία και το παιδί κληρονομεί και τα 2 ελαττωματικά γονίδια από τους γονείς του. Σε αυτή την περίπτωση δεν λειτουργούν καθόλου οι LDL υποδοχείς με αποτέλεσμα πάρα πολύ μεγάλη αύξηση των επιπέδων της χοληστερόλης. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο συνδυασμός δίαιτας και φαρμάκων δεν αρκεί για να μειώσει αυτά τα τόσο αυξημένα επίπεδα χοληστερόλης. Οι ασθενείς αυτοί πρέπει να υποβάλλονται σε μια διαδικασία που μοιάζει με την αιμοκάθαρση (ονομάζεται LDL αφαίρεση) προκειμένου να αφαιρεθεί η κακή (LDL) χοληστερόλη από το αίμα. Η εφαρμογή κατάλληλης δίαιτας μπορεί να μειώσει την κακή (LDL) χοληστερόλη κατά 10-15%. Μια τέτοια μείωση ωστόσο δεν είναι αρκετή σε ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία και έτσι η δίαιτα πρέπει να συνδυασθεί με τη χορήγηση φαρμάκων. Για τις σπάνιες βαριές μορφές οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας απαιτείται και η εφαρμογή μιας διαδικασίας που μοιάζει με την αιμοκάθαρση (LDL αφαίρεση) προκειμένου να μειωθεί η κακή (LDL) χοληστερόλη. 2 1ο βήμα: Διαιτητική αντιμετώπιση της οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας Σε γενικές γραμμές μία υγιεινή και ισορροπημένη διατροφή σε άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία πρέπει να περιλαμβάνει: 1) Τη μείωση των κεκορεσμένων (ζωικών) λιπών κάτω από το 7% των ολικών θερμίδων. Με άλλα λόγια πρέπει να τρώμε λιγότερο κόκκινο κρέας (π.χ. μία μόνο φορά την εβδομάδα χοιρινό ή μοσχαρίσιο κρέας), καθώς και λιγότερο βούτυρο, τυρί και γάλα. Τα έτοιμα και τα γρήγορα (φαστ φουντ) φαγητά είναι συνήθως πολύ πλούσια σε λίπη. Εναλλακτικά μπορούμε να προτιμούμε τα προϊόντα που έχουν λιγότερο λίπος (λάιτ), το άπαχο κρέας, τα πουλερικά (χωρίς την πέτσα), τα ολικής άλεσης δημητριακά, τα φρούτα, τα λαχανικά και τα ψάρια. Καλό επίσης είναι να προτιμούμε τις φυτικές μαργαρίνες αντί για βούτυρο. Τα φυτικά προϊόντα (όπως είναι τα φρούτα, τα λαχανικά, το ρύζι και οι πατάτες) δεν έχουν καθόλου χοληστερόλη ή κεκορεσμένα λίπη. 2) Τα πολυακόρεστα λίπη πρέπει να αποτελούν έως και 10% των ολικών θερμίδων. Ιδιαίτερα ευεργετικά για την υγεία είναι τα ψάρια (περιέχουν ω-3 λιπαρά οξέα) και επομένως είναι καλό να τρώμε ψάρι 2-3 φορές την εβδομάδα. Επίσης, πολυακόρεστα λίπη βρίσκουμε και στους ξηρούς καρπούς, τη σόγια, τους ηλιόσπορους και το καλαμπόκι. 3) Τα μονοακόρεστα λίπη πρέπει να αποτελούν έως και το 20% των ολικών θερμίδων. Έτσι, μπορούμε να χρησιμοποιούμε το ελαιόλαδο στη διατροφή μας (π.χ. στη μαγειρική, στις σαλάτες κ.τ.λ.). Το συνολικό ποσοστό του λίπους της διατροφής δεν πρέπει να υπερβαίνει το 30% του συνόλου των θερμίδων που τρώμε. Επίσης, πρέπει να αποφεύγουμε τα λεγόμενα τρανς λιπαρά οξέα που βρίσκονται σε τηγανητά φαστ φουντ φαγητά και σε ορισμένα τυποποιημένα προϊόντα (π.χ. ορισμένα μπισκότα, κράκερς, κούκις και ντόνατς). 4) Η χοληστερόλη που παίρνουμε από τις τροφές πρέπει να είναι λιγότερη από 200 mg την ημέρα. Τροφές πλούσιες σε χοληστερόλη είναι τα αυγά (και ιδίως ο κρόκος), το συκώτι και τα διάφορα ζωικά λίπη. Δεν πρέπει να τρώμε περισσότερα από 2-3 αυγά την εβδομάδα. Πολλές τυποποιημένες τροφές (κέικ, μπισκότα) και γλυκά με κρέμες είναι πλούσια σε χοληστερόλη. 5) Κάθε ημέρα πρέπει να τρώμε γραμμάρια διαλυτών ινών. Τροφές πλούσιες σε διαλυτές ίνες είναι τα δημητριακά ολικής άλεσης, τα όσπρια, τα φρούτα και τα λαχανικά. Οι τροφές αυτές μειώνουν την απορρόφηση χοληστερόλης και είναι πλούσιες σε βιταμίνες, ιχνοστοιχεία, άλατα και αντιοξειδωτικά. 6) Τα τελευταία χρόνια κυκλοφορούν ορισμένες τροφές πλούσιες σε φυτικές στερόλες/στανόλες (μαργαρίνη, γάλα και γιαούρτι). Συνιστάται η πρόσληψη περίπου 2 γραμμαρίων την ημέρα φυτικών στερολών/στανολών (μέσα σε εμπλουτισμένες τροφές) σε άτομα που έχουν υψηλή χοληστερόλη. Μία τέτοια πρόσληψη μπορεί να μειώσει τα επίπεδα της «κακής» (LDL) χοληστερόλης κατά περίπου 10%. Η διατροφή πρέπει να εξατομικεύεται με βάση τις προτιμήσεις του κάθε ατόμου και τον τρόπο ζωής του. Μερικές φορές χρειάζεται η βοήθεια ειδικού διαιτολόγου. Η αλλαγή των διαιτητικών συνηθειών όλης της οικογένειας θα βοηθήσει ιδιαίτερα τα μικρά παιδιά με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Είναι πολύ σημαντικό τα παιδιά με οικογενή υπερχοληστερολαιμία να συνηθίσουν σε ένα υγιεινό τρόπο διατροφής και ζωής από μικρή ηλικία. Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτό που μετράει είναι τι τρώει κανείς σε καθημερινή βάση. Μια περιστασιακή παρεκτροπή από τις παραπάνω οδηγίες δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία

7 Πέντε σημαντικές οδηγίες για μια υγιεινή διατροφή: Να τρώμε λιγότερο λίπος και κυρίως λιγότερο κεκορεσμένο λίπος Να αντικαθιστούμε το κεκορεσμένο με πολυακόρεστο λίπος Να τρώμε περισσότερες τροφές που περιέχουν φυτικές ίνες. Να τρώμε λαχανικά και φρούτα κάθε ημέρα Να τρώμε λιγότερες τροφές που είναι πλούσιες σε χοληστερόλη Να περιορίσουμε την κατανάλωση τροφών και ποτών πλούσιων σε ζάχαρη, καθώς και την κατανάλωση αλκοόλ 3 2ο βήμα: Χορήγηση φαρμάκων α) Πώς τα φάρμακα επηρεάζουν την κακή (LDL) χοληστερόλη; Τα φάρμακα που μειώνουν την κακή (LDL) χοληστερόλη αυξάνουν τον αριθμό των LDL υποδοχέων στην επιφάνεια των κυττάρων με αποτέλεσμα αυτοί να απομακρύνουν περισσότερη κακή (LDL) χοληστερόλη από την κυκλοφορία του αίματος. Ο συνδυασμός κατάλληλης δίαιτας και φαρμάκων είναι απαραίτητος σε όλους τους ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία προκειμένου να μειωθούν ικανοποιητικά τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης. Υπάρχουν διαθέσιμα πολλά είδη φαρμάκων που μειώνουν τη χοληστερόλη και τα οποία μπορούν να χορηγηθούν είτε μόνα τους είτε σε συνδυασμούς. Επίσης, νέα φάρμακα βρίσκονται υπό έρευνα και ανάπτυξη. Γενικά συνιστάται η έναρξη φαρμακευτικής αγωγής από την ηλικία των ετών, ειδικά αν ο γονιός είχε εμφανίσει κάποιο καρδιακό επεισόδιο πριν την ηλικία των 40 ετών. Η θεραπεία είναι για όλη τη ζωή και βοηθάει καθοριστικά ώστε το άτομο να ζήσει πολλά χρόνια και με καλή ποιότητα ζωής. Οι δύο παράγοντες που λαμβάνονται υπόψη πριν την έναρξη της θεραπείας είναι τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης και το οικογενειακό ιστορικό καρδιαγγειακής νόσου. β) Ποια φάρμακα μειώνουν την κακή (LDL) χοληστερόλη και με ποιο τρόπο; Τα πιο σημαντικά φάρμακα που χρησιμοποιούνται για να μειωθεί η χοληστερόλη σε άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία είναι οι στατίνες. Αυτές περιλαμβάνουν την ατορβαστατίνη, τη σιμβαστατίνη, τη ροσουβαστατίνη, τη φλουβαστατίνη, την πραβαστατίνη και τη λοβαστατίνη. Αυτά τα φάρμακα μειώνουν τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης κατά 30-50% ανάλογα με το φάρμακο και τη δόση. Οι στατίνες μειώνουν την παραγωγή χοληστερόλης μέσα στα κύτταρα. Το αποτέλεσμα είναι τα κύτταρα να «πεινάνε» για χοληστερόλη και έτσι αυξάνουν τον αριθμό των LDL υποδοχέων τους προκειμένου να προσλάβουν LDL χοληστερόλη από την κυκλοφορία του αίματος. Το τελικό αποτέλεσμα είναι η μείωση των επιπέδων της κακής (LDL) χοληστερόλης στο αίμα. Τα πρώτα φάρμακα που χρησιμοποιήθηκαν για τη μείωση της κακής (LDL) χοληστερόλης ήταν οι ρητίνες δέσμευσης χολικών αλάτων. Τα φάρμακα αυτά δεσμεύουν τα χολικά άλατα μέσα στο έντερο και έτσι εμποδίζουν την απορρόφησή τους από τα κύτταρα του εντέρου. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα κύτταρα του ήπατος αναγκάζονται να δεσμεύσουν περισσότερη LDL χοληστερόλη από την κυκλοφορία προκειμένου να φτιάξουν καινούργια χολικά άλατα. Οι ρητίνες δέσμευσης χολικών αλάτων μειώνουν τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης κατά 15-25%. Παλαιότερα είχαμε στη διάθεσή μας τη χολεστυραμίνη που ωστόσο συνοδεύονταν από γαστρεντερικές διαταραχές. Τον τελευταίο καιρό έχουμε στη διάθεσή μας την κολεσεβελάμη που είναι σε μορφή χαπιού και γίνεται καλά ανεκτή από τους ασθενείς. Η εζετιμίμπη αναστέλλει την απορρόφηση της χοληστερόλης από το έντερο με αποτέλεσμα να προκαλεί μείωση των επιπέδων της κακής (LDL) χοληστερόλης κατά περίπου 20%. Τέλος, το νικοτινικό οξύ μειώνει τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης επίσης κατά 20%. Η τήρηση των διαιτητικών συμβουλών που αναφέρθηκαν πρέπει να συνεχίζεται και μετά την έναρξη της φαρμακευτικής θεραπείας. Τόσο η δίαιτα όσο και τα φάρμακα πρέπει να συνεχίζονται σε όλη τη διάρκεια της ζωής σε άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Τα επίπεδα των λιπιδίων ελέγχονται πριν ξεκινήσουμε τη θεραπεία και σε τακτικά χρονικά διαστήματα μετά την έναρξη της θεραπείας. Αφού πετύχουμε τους στόχους της θεραπείας ο έλεγχος των λιπιδίων πρέπει να γίνεται 2 φορές το χρόνο

8 Τα φάρμακα που χρησιμοποιούμε για να μειώσουμε τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης είναι οι στατίνες, οι ρητίνες δέσμευσης χολικών αλάτων, η εζετιμίμπη και το νικοτινικό οξύ. Ο γιατρός μπορεί να χορηγήσει ένα ή περισσότερα από αυτά τα φάρμακα σε έναν ασθενή με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Τόσο η δίαιτα όσο και τα φάρμακα πρέπει να συνεχίζονται σε όλη τη διάρκεια της ζωής σε άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Από τη στιγμή που θα μειωθούν σημαντικά τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης θα ελαττωθεί και η εναπόθεση χοληστερόλης στα αγγεία, στους τένοντες και γύρω από τα μάτια. 4 Γιατί είναι απαραίτητη η χορήγηση θεραπείας καθόλη τη διάρκεια της ζωής; Ο ανθρώπινος οργανισμός παράγει συνεχώς χοληστερόλη και καθημερινά απορροφάει λίπος και χοληστερόλη από τη διατροφή. Από τη στιγμή που τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης μειωθούν με τη θεραπεία είναι πολύ σημαντικό να μην αυξηθούν ξανά. Δεδομένου ότι τα άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία δεν μπορούν να μεταβολίσουν καλά τη χοληστερόλη είναι απαραίτητο να ακολουθούν έναν υγιεινό τρόπο ζωής και διατροφής, καθώς και να παίρνουν τα φάρμακά τους σε όλη τους τη ζωή προκειμένου να διατηρήσουν χαμηλά τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης. Αν διακοπεί η θεραπεία τότε τα επίπεδα της χοληστερόλης θα ανέβουν εκεί που ήταν πριν ξεκινήσει η θεραπεία. Παραγωγή χοληστερόλης από το ίδιο το κύτταρο Κακή (LDL) χοληστερόλη από την κυκλοφορία του αίματος Χοληστερόλη Παραγωγή χοληστερόλης από το ίδιο το κύτταρο Χοληστερόλη Κακή (LDL) χοληστερόλη από την κυκλοφορία του αίματος Παραγωγή χοληστερόλης από το ίδιο το κύτταρο Κακή (LDL) χοληστερόλη από την κυκλοφορία του αίματος Χοληστερόλη Παραγωγή χοληστερόλης από το ίδιο το κύτταρο Κακή (LDL) χοληστερόλη από την κυκλοφορία του αίματος Χοληστερόλη Τόσο η δίαιτα όσο και τα φάρμακα πρέπει να συνεχίζονται σε όλη τη διάρκεια της ζωής σε άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Αν διακοπεί η θεραπεία τότε τα επίπεδα της χοληστερόλης θα ανέβουν εκεί που ήταν πριν ξεκινήσει η θεραπεία. Χολικά άλατα Χολικά άλατα Χολικά άλατα Χολικά άλατα Έντερο Έντερο Έντερο Έντερο Χωρίς θεραπεία Θεραπεία με ρητίνη δέσμευσης χολικών αλάτων Θεραπεία με στατίνη Θεραπεία με στατίνη και ρητίνη δέσμευσης χολικών αλάτων ΕΙΚΟΝΑ 6: Η επίδραση των διαφόρων φαρμάκων στην ικανότητα των κυττάρων να παράγουν τη δική τους χοληστερόλη, καθώς και στην απορρόφηση χοληστερόλης από το έντερο. Αναστολή με τη θεραπεία NOTES 14 15

9 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3o ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟΣ ΚΑΙ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι η καρδιαγγειακή νόσος; Όταν λέμε καρδιαγγειακή νόσος εννοούμε τις παθήσεις της καρδιάς και των αγγείων που οφείλονται στην αθηροσκλήρωση. Η αθηροσκλήρωση δημιουργείται όταν εμφανίζονται πλάκες από λίπος και χοληστερόλη στο τοίχωμα των αγγείων με αποτέλεσμα αυτά να στενεύουν και το αίμα να δυσκολεύεται να φτάσει στα όργανα που το έχουν ανάγκη. Το τελικό αποτέλεσμα είναι η βλάβη των οργάνων του οργανισμού. Αν για παράδειγμα «βουλώσει» ένα αγγείο που τροφοδοτεί με αίμα την καρδιά τότε μπορεί να συμβεί κάποιο καρδιακό επεισόδιο, π.χ. έμφραγμα του μυοκαρδίου. Με τον ίδιο τρόπο αν «βουλώσει» ένα αγγείο που τροφοδοτεί με αίμα τον εγκέφαλο μπορεί να συμβεί ένα αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο. Η αθηροσκλήρωση ξεκινάει με την εναπόθεση χοληστερόλης στο εσωτερικό του τοιχώματος των αγγείων (Εικόνα 7). Αυτό έχει ως συνέπεια τοπική φλεγμονή, είσοδο και άλλων κυττάρων στο τοίχωμα των αγγείων, περαιτέρω εναπόθεση χοληστερόλης και τελικά τη δημιουργία της λεγόμενης αθηρωματικής πλάκας. Οι αθηρωματικές πλάκες στενεύουν τα αγγεία με αποτέλεσμα να μειώνεται η ροή του αίματος προς την καρδιά και τα άλλα όργανα του οργανισμού. Η μείωση της παροχής αίματος προς την καρδιά έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση πόνου και δυσφορίας κυρίως στην κόπωση. Μερικές φορές αυτές οι πλάκες σπάνε με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένας θρόμβος αίματος στην επιφάνειά τους. Αυτός ο θρόμβος μπορεί να εμποδίσει σοβαρά ή και να φράξει τελείως τη ροή του αίματος μέσα στο αγγείο. Το αποτέλεσμα είναι να μην φτάνει οξυγόνο στο τμήμα εκείνο του οργάνου που τροφοδοτείται από το συγκεκριμένο αγγείο και έτσι να εμφανίζεται βλάβη αυτού του τμήματος και τελικά νέκρωση. Αυτό το νεκρωμένο τμήμα ονομάζεται έμφρακτο (π.χ. έμφραγμα του μυοκαρδίου). Στην περίπτωση αυτή είναι επείγουσα ανάγκη να αποκατασταθεί η κυκλοφορία του αίματος όσο το δυνατό πιο γρήγορα για να μειωθεί η έκταση της βλάβης. Η αποκατάσταση της κυκλοφορίας του αίματος μπορεί να γίνει με τη χορήγηση ενός φαρμάκου που διαλύει τους θρόμβους (θρομβόλυση), με την απευθείας μηχανική μετακίνηση του θρόμβου με τη βοήθεια ενός καθετήρα που εισέρχεται μέσα στο αγγείο, καθώς και με τη διάνοιξη της στενωμένης περιοχής (μπαλονάκι) που ακολουθείται από την τοποθέτηση μιας αγγειακής ενδοπρόθεσης (στεντ) για να κρατηθεί το αγγείο ανοικτό. Πολλές φορές γίνεται συνδυασμός αυτών των μεθόδων. 2 Σωματίδια που κουβαλάνε κακή (LDL) χοληστερόλη Αθηροσκλήρωση Τι είναι οι παράγοντες κινδύνου; ΕΙΚΟΝΑ 7: Τομή ενός αγγείου σε 3 φάσεις. Φαίνεται διαδοχικά η εναπόθεση χοληστερόλης στο τοίχωμα του αγγείου και η εμφάνιση της αθηροσκλήρωσης Τα καρδιακά (π.χ. έμφραγμα του μυοκαρδίου) και τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια οφείλονται στην αθηροσκλήρωση. Η αθηροσκλήρωση χαρακτηρίζεται από σκλήρυνση και πάχυνση του τοιχώματος των αγγείων εξαιτίας της συσσώρευσης χοληστερόλης και της δημιουργίας της αθηρωματικής πλάκας. Καθώς η αθηρωματική πλάκα μεγαλώνει το εσωτερικό του αγγείου στενεύει. Όταν σπάσει η αθηρωματική πλάκα δημιουργείται θρόμβος αίματος στην επιφάνειά της με αποτέλεσμα ξαφνικά να κλείσει τελείως το αγγείο με δραματικές συνέπειες. Οι παράγοντες κινδύνου είναι ορισμένα χαρακτηριστικά (βιολογικά, περιβαλλοντικά ή ψυχολογικά) που αυξάνουν τον κίνδυνο ενός ατόμου να εμφανίσει αθηροσκλήρωση και καρδιαγγειακή νόσο. Όταν ένα άτομο έχει έναν τέτοιο παράγοντα κινδύνου είναι πιο πιθανό να εμφανίσει καρδιαγγειακή νόσο με το πέρασμα του χρόνου με σύγκριση με ένα άλλο άτομο που δεν έχει αυτόν τον παράγοντα κινδύνου. Δύο από τους πιο σημαντικούς παράγοντες κινδύνου είναι τα υψηλά επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης, καθώς και τα χαμηλά επίπεδα της καλής (ΗDL) χοληστερόλης (βλ. Κεφάλαιο 3.4). Άλλοι σημαντικοί παράγοντες κινδύνου είναι η ηλικία, το φύλο (άνδρας ή γυναίκα), το κάπνισμα, η υπέρταση (υψηλή αρτηριακή πίεση), ο διαβήτης, η παχυσαρκία, η έλλειψη σωματικής άσκησης και η κακή διατροφή. Όσο μεγαλώνει ένας άνθρωπος τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να εμφανίσει καρδιαγγειακή νόσο και μάλιστα οι άνδρες την εμφανίζουν περίπου 10 χρόνια νωρίτερα σε σύγκριση με τις γυναίκες. Όσο περισσότερους παράγοντες κινδύνου έχει ένας άνθρωπος τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να εμφανίσει καρδιαγγειακή νόσο

10 3 Είναι δυνατόν να μειωθεί ο κίνδυνος της καρδιαγγειακής νόσου σε ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία; Η κύρια λειτουργία των ΗDL σωματιδίων είναι να μεταφέρουν χοληστερόλη από τα διάφορα κύτταρα του οργανισμού πίσω στο ήπαρ (Εικόνα 9). Επίσης, τα ΗDL σωματίδια απομακρύνουν τη χοληστερόλη που έχει «κολλήσει» στο τοίχωμα των αγγείων. Επομένως, όσο πιο αυξημένα είναι τα επίπεδα της καλής (ΗDL) χοληστερόλης τόσο πιο καλά γίνεται η διαδικασία της απομάκρυνσης χοληστερόλης από τα αγγεία και τελικά τόσο περισσότερο μειώνεται ο καρδιαγγειακός κίνδυνος. Με μια εξέταση αίματος μπορούμε να μετρήσουμε τα επίπεδα της καλής (ΗDL) χοληστερόλης και να υπολογίσουμε τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης. ΝΑΙ! Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι η μείωση των επιπέδων της κακής (LDL) χοληστερόλης ελαττώνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου. Η ζημιά που προκαλεί η χοληστερόλη στα αγγεία εξαρτάται από το πόσο υψηλά είναι τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης, καθώς και από το πόσο καιρό παραμένουν αυξημένα αυτά τα επίπεδα. Μειώνοντας την κακή (LDL) χοληστερόλη αρχίζει να μειώνεται η σκλήρυνση και η στένωση των αγγείων που οφείλεται στην αθηρωματική πλάκα. Σε άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία η μείωση της κακής (LDL) χοληστερόλης πρέπει να ξεκινήσει όσο το δυνατό νωρίτερα διότι τότε μπορεί να αντιστραφεί η ζημιά που η υψηλή χοληστερόλη έχει προκαλέσει στα αγγεία. Και φυσικά σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να καπνίζει ένα άτομο που έχει οικογενή υπερχοληστερολαιμία. HDL HDL LDL HDL Χοληδόχος κύστη LDL υποδοχέας Η μείωση της κακής (LDL) χοληστερόλης είναι πολύ σημαντική σε άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία γιατί έτσι ελαττώνεται η σκλήρυνση και η στένωση των αγγείων και μειώνεται ο καρδιαγγειακός κίνδυνος. Η διακοπή του καπνίσματος έχει τεράστια σημασία για την πρόληψη της καρδιαγγειακής νόσου. Κύτταρο LDL Ήπαρ Έντερο 4 Τι είναι οι λιποπρωτεΐνες; Οι λιποπρωτεΐνες είναι σωματίδια που μεταφέρουν λιπίδια μέσα στην κυκλοφορία του αίματος (Εικόνα 8). Τα λιπίδια, όπως είναι η χοληστερόλη και τα τριγλυκερίδια, δεν μπορούν να μεταφερθούν από μόνα τους μέσα στο αίμα και επομένως πρέπει να υπάρχει ένα σύστημα για να τα μεταφέρει από τα όργανα που τα παράγουν (έντερο και ήπαρ) προς τα διάφορα κύτταρα του οργανισμού που τα έχουν ανάγκη. Οι δύο κύριες λιποπρωτεΐνες αυτού του συστήματος μεταφοράς είναι οι LDL και οι ΗDL. Η χοληστερόλη που μεταφέρουν αυτές οι λιποπρωτεΐνες είναι η κακή (LDL) και η καλή (ΗDL) χοληστερόλη, αντίστοιχα. ΕΙΚΟΝΑ 8: Σχηματική παράσταση μιας λιποπρωτεΐνης Τριγλυκερίδια Χοληστερόλη Πρωτεΐνες Λιπίδια VLDL Χυλομικρά ΕΙΚΟΝΑ 9: Μεταφορά της κακής (LDL) και της καλής (ΗDL) χοληστερόλης μέσα στην κυκλοφορία του αίματος Η χοληστερόλη που μεταφέρουν τα LDL σωματίδια ονομάζεται «κακή» χοληστερόλη επειδή όση από αυτή δεν προσλαμβάνεται από τα κύτταρα πάει και κάθεται στο τοίχωμα των αγγείων με αποτέλεσμα αυτό να σκληραίνει και να στενεύει. Όσο χαμηλότερα είναι τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης και όσο υψηλότερα τα επίπεδα της καλής (ΗDL) χοληστερόλης τόσο μικρότερος είναι ο κίνδυνος εμφάνισης αθηροσκλήρωσης και καρδιαγγειακής νόσου

11 5 Τι είναι τα λιπίδια, η χοληστερόλη και τα τριγλυκερίδια; ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3o ΑΛΛΕΣ ΠΙΘΑΝΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Ο όρος λιπίδια είναι ένας γενικός όρος που περιλαμβάνει διάφορες ουσίες, όπως τη χοληστερόλη και τα τριγλυκερίδια. Τα επίπεδα της χοληστερόλης και των τριγλυκερδίων μπορούν εύκολα να μετρηθούν με μια απλή εξέταση αίματος. Η χοληστερόλη είναι ένα απαραίτητο λιπίδιο που χρησιμοποιείται από τα κύτταρα για να φτιάξουν το περίβλημά τους (μεμβράνη). Επίσης, η χοληστερόλη χρησιμεύει ως πρώτη ύλη για να φτιαχτούν διάφορες ορμόνες, η βιταμίνη D και τα χολικά άλατα. Όλα τα κύτταρα του οργανισμού μπορούν να παράγουν χοληστερόλη αλλά η περισσότερη παράγεται στο έντερο και στο ήπαρ. Το ήπαρ (συκώτι) είναι το κύριο όργανο που απομακρύνει χοληστερόλη από τον οργανισμό μετατρέποντάς την σε χολικά άλατα. Τα επίπεδα της χοληστερόλης στο αίμα ανεβαίνουν όταν παράγουμε ή τρώμε μεγάλες ποσότητες χοληστερόλης ή όταν αυτή απομακρύνεται με πολύ αργούς ρυθμούς από τον οργανισμό. Σε αυτή την περίπτωση η περισσευούμενη χοληστερόλη κάθεται στο τοίχωμα των αγγείων και έτσι ξεκινάει η διαδικασία της αθηροσκλήρωσης. Τα τριγλυκερίδια αποτελούν τα κύρια λιπίδια που κυκλοφορούν στο αίμα. Τα τριγλυκερίδια είναι λιπίδια που αποτελούνται από γλυκερόλη και λιπαρά οξέα (Εικόνα 10). Τα λιπαρά οξέα μπορεί να είναι κεκορεσμένα, μονοακόρεστα ή πολυακόρεστα και αυτό καθορίζει την επίδραση που έχουν στα επίπεδα της χοληστερόλης του αίματος (αν δηλαδή θα την αυξήσουν ή θα τη μειώσουν). Προκειμένου τα τριγλυκερίδια που προσλαμβάνουμε από την τροφή να κυκλοφορήσουν στον οργανισμό, τα κύτταρα του εντέρου τα πακετάρουν μαζί με χοληστερόλη σε σωματίδια που ονομάζονται λιποπρωτεΐνες. Γλυκερόλη CH 2 OH CHOH CH 2 OH ΕΙΚΟΝΑ 10: Τα τριγλυκερίδια αποτελούνται από γλυκερόλη και λιπαρά οξέα. Κεκορεσμένο λιπαρό οξύ Μονοακόρεστο λιπαρό οξύ Πολυακόρεστο λιπαρό οξύ Το λίπος της τροφής αποτελείται από χοληστερόλη και τριγλυκερίδια. Η πρόσληψη μεγάλων ποσοτήτων λίπους (και ιδίως κεκορεσμένου) με τη διατροφή αυξάνει τα επίπεδα της χοληστερόλης του αίματος 1 Οι γυναίκες με οικογενή υπερχοληστερολαιμία μπορούν να χρησιμοποιούν αντισυλληπτικά. 2 Μπορούν οι γυναίκες με οικογενή υπερχοληστερολαιμία να χρησιμοποιήσουν αντισυλληπτικά; Τι ισχύει για την κατανάλωση αλκοόλ και καφέ; Η μέτρια κατανάλωση αλκοόλ (ιδίως κρασιού) πιθανά μειώνει τον καρδιαγγειακό κίνδυνο και επομένως δεν υπάρχει λόγος να αποφεύγεται η μέτρια κατανάλωση αλκοόλ από άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Ωστόσο, αν τα επίπεδα των τριγλυκεριδίων του αίματος είναι αυξημένα τότε πρέπει να αποφεύγεται η κατανάλωση αλκοόλ. Η κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων καφέ μπορεί να αυξήσει τα επίπεδα της χοληστερόλης του αίματος. Αυτό συμβαίνει γιατί στον καφέ υπάρχουν δύο ουσίες που αυξάνουν τα επίπεδα της χοληστερόλης. Αυτές οι ουσίες απομακρύνονται αν φιλτράρουμε τον καφέ. Έτσι, ο καφές φίλτρου και ο στιγμιαίος καφές δεν αυξάνουν τα επίπεδα της χοληστερόλης. Επιπρόσθετα, το τσάι και ο καφές περιέχουν ουσίες που πιθανά επιβραδύνουν την εξέλιξη της αθηροσκλήρωσης. Ένας άνθρωπος με οικογενή υπερχοληστερολαιμία μπορεί να καταναλώνει μέτριες ποσότητες αλκοόλ και καφέ φίλτρου. Αν τα επίπεδα των τριγλυκεριδίων του αίματος είναι αυξημένα τότε πρέπει να αποφεύγεται η κατανάλωση αλκοόλ. Ο καφές μπορεί να αυξήσει τη χοληστερόλη του αίματος αν δεν είναι φιλτραρισμένος

12 3 Επηρεάζει το κάπνισμα τα λιπίδια; Το κάπνισμα είναι εξαιρετικά βλαπτικό για τα άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία και συστήνεται αυστηρά αυτά τα άτομα να μην καπνίζουν. Το κάπνισμα προκαλεί επιπρόσθετη βλάβη στα αγγεία και μειώνει τα επίπεδα της καλής (ΗDL) χοληστερόλης. Έτσι, το κάπνισμα τριπλασιάζει τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου ακόμη και όταν τα επίπεδα της χοληστερόλης του αίματος είναι φυσιολογικά. Τα άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία χωρίς θεραπεία έχουν 25 φορές πιο αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου σε σύγκριση με άτομα που δεν έχουν αυτή την πάθηση. Αν μάλιστα ένας ασθενής (άνδρας ή γυναίκα) με οικογενή υπερχοληστερολαιμία καπνίζει, τότε αυτός ο κίνδυνος γίνεται 75 φορές μεγαλύτερος. Ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία που δεν λαμβάνουν θεραπεία και καπνίζουν έχουν 75 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακής νόσου. ΤΙ ΜAΘΑΜΕ ΑΠO ΑΥΤO ΤΟ ΒΙΒΛΙΑΡAΚΙ; Μάθαμε ότι η οικογενής υπερχοληστερολαιμία είναι μια κληρονομική νόσος που οφείλεται σε ένα ελάττωμα του γονιδίου που είναι υπεύθυνο για τον υποδοχέα των LDL σωματιδίων. 4 Γιατί η σωματική άσκηση είναι ευεργετική; Όταν ο υποδοχέας των LDL σωματιδίων είναι ελαττωματικός αυξάνονται τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης στο αίμα με αποτέλεσμα την εμφάνιση αθηροσκλήρωσης και καρδιαγγειακής νόσου. Η αύξηση της σωματικής δραστηριότητας συστήνεται σε όλες τις ηλικίες. Η τακτική σωματική άσκηση βελτιώνει σημαντικά τα επίπεδα των λιπιδίων. Συγκεκριμένα, μειώνει τα επίπεδα της κακής (LDL) χοληστερόλης και των τριγλυκεριδίων και αυξάνει τα επίπεδα της καλής (ΗDL) χοληστερόλης. Επιπρόσθετα, η σωματική άσκηση μειώνει την αρτηριακή πίεση, βοηθάει να χάσουμε βάρος και μειώνει την πιθανότητα να εμφανίσουμε διαβήτη, καθώς και ορισμένες μορφές καρκίνου. Συστήνονται 30 λεπτά ημερήσιας σωματικής άσκησης (ικανής να ανεβάσει τους παλμούς της καρδιάς μας) τουλάχιστον 5 φορές την εβδομάδα Όταν εμφανισθεί καρδιαγγειακή νόσος σε μικρή ηλικία πρέπει να υποπτευόμαστε την οικογενή υπερχοληστερολαιμία. Η ανίχνευση των ατόμων που πάσχουν από οικογενή υπερχοληστερολαιμία μέσα σε μια οικογένεια μπορεί να γίνει με τη μέτρηση των επιπέδων της κακής (LDL) χοληστερόλης και με τη διενέργεια ενός γενετικού τεστ για να δούμε αν έχουν το ελαττωματικό γονίδιο. Το πιο σημαντικό από όσα μάθαμε είναι ότι τα άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία μπορούν να μειώσουν τον καρδιαγγειακό τους κίνδυνο και να ζήσουν μια φυσιολογική ζωή. Για να συμβεί αυτό πρέπει να υιοθετήσουν ένα υγιεινό τρόπο ζωής και διατροφής αλλά και να παίρνουν για όλη τους τη ζωή τα απαραίτητα φάρμακα που μειώνουν την κακή (LDL) χοληστερόλη

13 Ποιος είναι ο συγγραφέας; Ο Dr Leiv Ose ασχολείται με τις διαταραχές του μεταβολισμού των λιπιδίων από το Είναι υπεύθυνος του Ιατρείου Λιπιδίων του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου του Όσλο στη Νορβηγία από το Το Ιατρείο Λιπιδίων του Όσλο έχει μεγάλη εμπειρία στη διάγνωση και θεραπεία ασθενών με οικογενή υπερχοληστερολαιμία και αποτελεί το Ιατρείο αναφοράς για αυτή την πάθηση σε όλη τη Νορβηγία. Μετάφραση-Επιμέλεια: Ευάγγελος Λυμπερόπουλος, Λέκτορας Παθολογίας Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων Ιατρείο Διαταραχών του Μεταβολισμού των Λιπιδίων Παν/μιακού Νοσοκομείου Ιωαννίνων Ευγενική χορηγία: Genzyme Hellas 24 25

14 NOTES NOTES 26

Εκπαιδευτικό βιβλιαράκι για ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία και επαγγελματίες υγείας DR. LEIV OSE

Εκπαιδευτικό βιβλιαράκι για ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία και επαγγελματίες υγείας DR. LEIV OSE Εκπαιδευτικό βιβλιαράκι για ασθενείς με οικογενή υπερχοληστερολαιμία και επαγγελματίες υγείας DR. LEIV OSE ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΙ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΝΑ ΜΑΘΕΤΕ ΑΠΟ ΑΥΤΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΑΡΑΚΙ Αυτό το βιβλιαράκι περιέχει σημαντικές

Διαβάστε περισσότερα

Τι πρέπει να γνωρίζω

Τι πρέπει να γνωρίζω Τι πρέπει να γνωρίζω Ευάγγελος Λυμπερόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων Μωυσής Ελισάφ Καθηγητής Παθολογίας Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων Δ/ντής Β Πανεπιστημιακής

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Τα λίπη αποτελούν μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας Ενεργούν σαν διαλύτες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ Η χοληστερίνη εντοπίστηκε για πρώτη φορά σε πέτρες της χολής το 1784.Η σχέση της με τα καρδιαγγειακά νοσήματα ανακαλύφθηκε στις τελευταίες

ΙΣΤΟΡΙΑ Η χοληστερίνη εντοπίστηκε για πρώτη φορά σε πέτρες της χολής το 1784.Η σχέση της με τα καρδιαγγειακά νοσήματα ανακαλύφθηκε στις τελευταίες ΧΟΛΗΣΤΕΡΙΝΗ Η χοληστερίνη ή η χοληστερόλη είναι κηρώδης στερόλης που βρίσκεται στη μεμβράνη των κυττάρων όλων των ιστών του σώματος, και στο πλάσμα του αίματος όλων των ζώων. Μικρότερες ποσότητες χοληστερίνης

Διαβάστε περισσότερα

Για την υγεία της καρδιάς μας

Για την υγεία της καρδιάς μας Για την υγεία της καρδιάς μας Ο καρδιαγγειακός κίνδυνος επηρεάζει όλες τις ηλικίες, άνδρες και γυναίκες και όλες τις κοινωνικές ομάδες και βέβαια αποτελεί ένα μύθο ότι πλήττει μόνο ηλικιωμένους, άνδρες

Διαβάστε περισσότερα

αθηρωμάτωση apo-b apoυπερχοληστερολαιμία υπερχοληστερολαιμία υπερχοληστερολαιμία τριγλυκερίδ βλάβη των αγγείων ΗDL - καλή χοληστερίνη

αθηρωμάτωση apo-b apoυπερχοληστερολαιμία υπερχοληστερολαιμία υπερχοληστερολαιμία τριγλυκερίδ βλάβη των αγγείων ΗDL - καλή χοληστερίνη LDL - κακή χοληστερίνη apo-al ά apo τριγλυκερίδια αθηρωμάτωση βλάβη των αγγείων LDL - κακή χοληστερίνη αθηρωμάτωση βλάβη των αγγείων ΙΑΤΡΕΙΟ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΤΩΝ ΛΙΠΙΔΙΩΝ Β ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

Μέχρι σήµερα γνωρίζατε ότι η κατανάλωση ψωµιού είναι µία απολαυστική και θρεπτική συνήθεια. Από σήµερα η αγαπηµένη σας αυτή καθηµερινή συνήθεια µπορεί να παρέχει στον οργανισµό ακόµη περισσότερα θρεπτικά

Διαβάστε περισσότερα

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία»

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» Μερόπη Κοντογιάννη Επίκουρη Καθηγήτρια Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ρ ήμ Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Μεσογειακή δίαιτα

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Προστάτεψε την καρδία σου Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Καρδιοαγγειακές παθήσεις και γυναικείο φύλο Εισαγωγή Οι καρδιαγγειακές παθήσεις αποτελούν σε παγκόσμιο επίπεδο την κυριότερη αιτία θανάτου στο γυναικείο

Διαβάστε περισσότερα

Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική Διαιτολόγος Γενικό Νοσοκοµείο Λευκωσίας, Κύπρος. 9 ο Πανελλήννιο Συνέδριο Αθηροσκλήρωσης 28 Φεβρουαρίου 2012 Θεσσαλονίκη

Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική Διαιτολόγος Γενικό Νοσοκοµείο Λευκωσίας, Κύπρος. 9 ο Πανελλήννιο Συνέδριο Αθηροσκλήρωσης 28 Φεβρουαρίου 2012 Θεσσαλονίκη Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική Διαιτολόγος Γενικό Νοσοκοµείο Λευκωσίας, Κύπρος 9 ο Πανελλήννιο Συνέδριο Αθηροσκλήρωσης 28 Φεβρουαρίου 2012 Θεσσαλονίκη «Το κόκκινο κρασί κάνει καλό στην καρδιά» «ΓΑΛΛΙΚΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ»

Διαβάστε περισσότερα

Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμίες LDL-C HDL-C < 40 mg/dl Τριγλυκερίδια 150-199 mg/dl : οριακά

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακής Διατροφής

Μεσογειακής Διατροφής mini Οδηγός Μεσογειακής Διατροφής Γιατί Μεσογειακή Διατροφή; Η μεσογειακή διατροφή αναφέρεται στον τρόπο διατροφής των λαών που ζουν σε περιοχές που αναπτύσσονται γύρω από τη Μεσόγειο. Οι επιστημονικές

Διαβάστε περισσότερα

16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής. 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας

16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής. 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας 16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ : Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής 24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας Η διατροφή σημαντικός παράγοντας υγείας!! ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΛΗΡΟΝΟ ΜΙΚΟΤΗΤΑ ΥΓΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΘΥΓΕΙΝΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ Ποιά είναι η

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών. Το ελαιόλαδο, "υγρό χρυσάφι" κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή

Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών. Το ελαιόλαδο, υγρό χρυσάφι κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ, ΜSc Κλινικός Διαιτολόγος Διατροφολόγος Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών Το ελαιόλαδο, "υγρό χρυσάφι" κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή θρεπτικών συστατικών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ ΕΦΗΒΕΙΑ- ΑΝΑΓΚΕΣ v Επιτάχυνση ρυθμού ανάπτυξης v Ωρίμανση και αύξηση ιστών v Αποκτά το 20% του ύψους και το 50% του βάρους του ενήλικα, ενώ οι μύες, ο όγκος του αίματος και γενικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ Αρτηριακή Υπέρταση είναι η επίμονη αύξηση της αρτηριακής πίεσης πάνω από τα φυσιολογικά όρια και ενώ το άτομο βρίσκεται σε ηρεμία, συστολική πάνω από 150 mmhg και διαστολική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος ΔΙΑΤΡΟΦH Η διατροφή στην ζωή του ανθρώπου παίζει τον μεγαλύτερο ρόλο. Για

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΘΡΙΑΣΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ. ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ 24-26 Φεβρουαρίου 2012 ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΘΡΙΑΣΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ. ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ 24-26 Φεβρουαρίου 2012 ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΘΡΙΑΣΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ 24-26 Φεβρουαρίου 2012 ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Τι είναι η χοληστερόλη? Η χοληστερόλη είναι µια λιπαρή ουσία που παράγεται κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας

Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας LDL-C : μείζων παράγοντας καρδιαγγειακού κινδύνου Μετα-ανάλυση 61 προοπτικών μελετών παρατήρησης σε υγιείς ενήλικες (n=892.237) Lancet

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Ο σύγχρονος ΟΔΗΓΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ συμπεριλαμβάνει τα ακόλουθα στοιχεία: Ψωμιά, Δημητριακά, Ρύζι και Μακαρόνια (6 με 11 μερίδες): Οι υδατάνθρακες παίζουν βασικό ρόλο σε όλα τα διαιτολόγια.

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό Σύνδρομο Παχυσαρκία Υπερλιπιδιαμία Υπέρταση Σακχαρώδης Διαβήτης Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό

Διαβάστε περισσότερα

Η νηστεία κάνει θαύματα

Η νηστεία κάνει θαύματα Η νηστεία κάνει θαύματα Έρευνα του Πανεπιστημίου Κρήτης δείχνει ότι οι διατροφικές επιταγές της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι άκρως ευεργετικές για την υγεία των παιδιών Οι ειδικοί λένε ότι η αποχή από τις

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Στόχοι για την αντιμετώπιση του Γνώση Δεξιότητες Πηγές Υποστήριξη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΣΩΣΤΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ

ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΣΩΣΤΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΣΩΣΤΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ Η ΣΥΝΕΧΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΠΙΒΑΛΛΕΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΕΣ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ Τα παιδιά ρυθμίζουν τη λήψη τροφής έτσι ώστε να ταιριάζει με τις σωματικές ανάγκες σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών. Φρέσκα Φρούτα. Μπανάνα, νεκταρίνια κ.α. Παστέλι. Μπάρες Δημητριακών

1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών. Φρέσκα Φρούτα. Μπανάνα, νεκταρίνια κ.α. Παστέλι. Μπάρες Δημητριακών Menu 16-Ιουνίου έως 4-Ιουλίου 2014 1 ο Καλοκαιρινό CAMP Ποδοσφαίρου για παιδιά ηλικίας 6-14 ετών Συσκευασμένο κοκτέιλ Φρούτων σε χυμό. Ροδάκινο, Αχλάδι, Σταφύλι, Ανανάς,Κεράσι, Παπάγια σε χυμό φρούτων.

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Κυκλοφορικό σύστημα Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Η καρδία Χτύπα 2 δισεκατομμύρια φορές σε όλη μας τη ζωή. Βρίσκεται στο θώρακα, κέντρο προς αριστερά. Έχει το μέγεθος μιας γροθιάς. Αλεξάνδρα, Αναστασία,

Διαβάστε περισσότερα

Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας

Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας Χάρις Μαραθεύτη Κλινική Διαιτολόγος Διατροφολόγος τηλ: 99-720235 email: harismaratheftis@hotmail.com Αντιοξειδωτικά στην διατροφή μας Τα τελευταία 50 χρόνια οι διατροφικές μας συνήθειες άλλαξαν δραστικά.

Διαβάστε περισσότερα

Υπερχοληστερολαιμία στα παιδιά και εφήβους

Υπερχοληστερολαιμία στα παιδιά και εφήβους Υπερχοληστερολαιμία στα παιδιά και εφήβους Εισαγωγή Η αθηρωμάτωση (αθηροσκλήρωση), αποτελεί βασική αιτία εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων, όπως έμφραγμα, στηθάγχη και αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια. Η

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ιάλεξης ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ- Λίπη και αθηροσκλήρυνση. Μεσογειακή ίαιτα. Λίπη και αθηροσκλήρυνση: Ο ρόλος της άσκησης

Θέµατα ιάλεξης ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ- Λίπη και αθηροσκλήρυνση. Μεσογειακή ίαιτα. Λίπη και αθηροσκλήρυνση: Ο ρόλος της άσκησης MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ- ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Θέµατα ιάλεξης Ο ρόλος της διατροφής στην εµφάνιση ασθενειών της καρδιάς Επίδραση

Διαβάστε περισσότερα

Υπολιπιδαιμική Δίαιτα

Υπολιπιδαιμική Δίαιτα Υπολιπιδαιμική Δίαιτα ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ Ψωμί ολικής αλέσεως, ζυμαρικά, φρυγανιές, ρύζι Κρουασάν, τσουρέκι, ζαχαρωμένα δημητριακά ΓΑΛΑΚΤΟΚΟΜΙΚΑ Αποβουτυρωμένο γάλα, άπαχα τυριά, άπαχο γιαούρτι, ασπράδια αυγού,

Διαβάστε περισσότερα

PROJECT. Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας. Ελαιόλαδο και υγεία

PROJECT. Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας. Ελαιόλαδο και υγεία ΜΕΛΗ ΟΜΑΔΑΣ: Γιώργος Δερμιτζάκης Δημήτρης Δημητρουλόπουλος Έλενα Ξενάκη Μαργαρίτα Χατζοπούλου PROJECT Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας Ελαιόλαδο και υγεία ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ: Λαγουτάρη Ελένη Σούσου

Διαβάστε περισσότερα

Βρέφη 0-12 μηνών. Παιδιά 4-8 ετών. Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών. Ενήλικες > 50 ετών. Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες

Βρέφη 0-12 μηνών. Παιδιά 4-8 ετών. Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών. Ενήλικες > 50 ετών. Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες ΙΧΝΟΣΤΟΙΧΕΙΑ Ασβέστιο Συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη ασβεστίου Βρέφη 0-12 μηνών Παιδιά 1-3 ετών Παιδιά 4-8 ετών Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών Ενήλικες 19-50 ετών Ενήλικες > 50 ετών Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Η διατροφή των εφήβων»

Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Η διατροφή των εφήβων» Πρόγραμμα Αγωγής Υγείας «Η διατροφή των εφήβων» Υπεύθυνη καθηγήτρια: Παχιαδάκη Άννα Ομάδα μαθητών Β Τάξης Λυκείου: Αλεβυζάκη Ευανθία, Καλαγασίδη Βάλια, Καλοειδάς Αντώνης, Λεμονάκης Μάριος, Πετράκης Αντώνης,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ. Τι είναι οι υδατάνθρακες;

ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ. Τι είναι οι υδατάνθρακες; ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ Τι είναι οι υδατάνθρακες; Οι υδατάνθρακες είναι τα νομίσματα ενέργειας του σώματός μας. Τα περισσότερα τρόφιμα που τρώμε καθημερινά αποτελούνται από υδατάνθρακες. Ο οργανισμός μας, σπα τους

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΑΘΗΜΑ 2 ο. Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ. Εκπαίδευση στην πυραμίδα της υγιεινής διατροφής ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤA ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΜΕ 4 ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΜΑΘΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Χοληστερόλη και διατροφή: ο ρόλος τους στις καρδιοπάθειες

Χοληστερόλη και διατροφή: ο ρόλος τους στις καρδιοπάθειες Χοληστερόλη και διατροφή: ο ρόλος τους στις καρδιοπάθειες Χρήστος Πίτσα6ος Αναπλ. Καθηγητής Καρδιολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο ν αναρωτηθούμε ποια είναι η νόσος που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΙΙ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ : «ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ» ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ : Κα ΚΥΠΑΡΙΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Σε προηγούμενα άρθρα μιλήσαμε για τη σχέση σωστής διατροφής και αθλητισμού, διακρίναμε τη σημαντικότητα του ρόλου που διαδραματίζει και επικεντρωθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

«τι συμβαίνει στην εφηβεία;»

«τι συμβαίνει στην εφηβεία;» «τι συμβαίνει στην εφηβεία;» ΜΟΝΑΔΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ (Μ.Ε.Υ.) Β ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΙΔΩΝ «Π. & Α. ΚΥΡΙΑΚΟΥ» Διευθύντρια : Aν. Καθηγήτρια Μαρίζα Τσολιά Επιστημονική Υπεύθυνος

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα

Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα www.pegkaspanagiotis.gr Τι εννοούμε με τον όρο πρόληψη καρδιαγγειακής νόσου; Εννοούμε τη συντονισμένη δέσμη ενεργειών, τόσο σε ατομικό, όσο και σε συλλογικό επίπεδο,

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες οδηγίες για τις δυσλιπιδαιμίες: Διάγνωση και αντιμετώπιση

Κατευθυντήριες οδηγίες για τις δυσλιπιδαιμίες: Διάγνωση και αντιμετώπιση Κατευθυντήριες οδηγίες για τις δυσλιπιδαιμίες: Διάγνωση και αντιμετώπιση Χ. Πίτσαβος, Αναπληρωτής Καθηγητής Καρδιολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Μ. Ελισάφ, Καθηγητής Παθολογίας Ιατρικής Σχολής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΒασίληςΜούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://mougios.webpages.auth.gr Μεταβολικό σύνδροµο Παθολογική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από:

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφή στα ρευματικά νοσήματα.

Διατροφή στα ρευματικά νοσήματα. Διατροφή στα ρευματικά νοσήματα. Γενικά: Τα ಸρεπτικά συστατικά που χρειάζονται για κάಸε ανಸρώπινο οργανισμό είναι περισσότερα από 50 διαφορετικά είδη. Κατατάσσονται σε δύο κατηγορίες: α) Αυτά που δίνουν

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης.

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Αν είστε 55-70 ετών ελάτε και εσείς για ΔΩΡΕΑΝ προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο παχέος εντέρου, από 1-31 Μαρτίου σε Αθήνα-Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Ηράκλειο. Πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Υγιεινή Διατροφή Ισορροπία Ποικιλία Μέτρο Ομάδες τροφίμων Γάλα-γαλακτοκομικά προϊόντα (γιαούρτι) Φρούτα-απλοί υδατάνθρακες Λαχανικά (κυρίως πράσινα φυλλώδη) Ψωμί-αμυλώδη τρόφιμα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 1 ο. Οι διατροφικές ανάγκες των παιδιών ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. 1.1 Ανακαλύπτοντας τις διατροφικές ανάγκες

ΜΑΘΗΜΑ 1 ο. Οι διατροφικές ανάγκες των παιδιών ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. 1.1 Ανακαλύπτοντας τις διατροφικές ανάγκες ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑ ΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤΆ ΤΗ ΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 1 ο Οι διατροφικές ανάγκες των

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΦΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ/ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ

ΙΑΤΡΟΦΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ/ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΙΑΤΡΟΦΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ/ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Μαρία Μπασκίνη-Αρσένη, MSc, RD Κλινική ιαιτολόγος, Ειδική ιατροφολόγος Εσπερινό Λύκειο Αµπελοκήπων 11 εκεµβρίου 2014 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΣΕ ΣΚΙΤΣΑ Γ. ΣΤΕΡΓΙΟΥ Θ. ΜΟΥΝΤΟΚΑΛΑΚΗΣ

ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΣΕ ΣΚΙΤΣΑ Γ. ΣΤΕΡΓΙΟΥ Θ. ΜΟΥΝΤΟΚΑΛΑΚΗΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΣΕ ΣΚΙΤΣΑ Γ. ΣΤΕΡΓΙΟΥ Θ. ΜΟΥΝΤΟΚΑΛΑΚΗΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΣΕ ΣΚΙΤΣΑ Η υπέρταση είναι ένα από τα συνηθέστερα και σπουδαιότερα προβλήματα υγείας. Πάνω από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι σε όλο τον κόσμο (σχεδόν

Διαβάστε περισσότερα

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ LDL-C : μείζων

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα : Οικογενειακή Αγωγή

Μάθηµα : Οικογενειακή Αγωγή ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΛΕΜΕΣΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 Μάθηµα : Οικογενειακή Αγωγή Ηµεροµηνία: 14 / 06 /05 Τάξη: Β Λυκείου Ονοµατεπώνυµο µαθητή/τριας:... Χρόνος:

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες

Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Καρδιαγγειακά νοσήματα

Διαβάστε περισσότερα

www.cirse.org Περιφερική Αγγειοπάθεια Ενημέρωση Ασθενών Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική

www.cirse.org Περιφερική Αγγειοπάθεια Ενημέρωση Ασθενών Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική Περιφερική Αγγειοπάθεια Ενημέρωση Ασθενών Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική www.cirse.org Cardiovascular and Interventional Radiological Society of Europe Cardiovascular and Interventional

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΗΣ & ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΗΣ & ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΗΣ & ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Ανασκόπηση μεταβολισμού λιπιδίων & λιποπρωτεϊνών ΤΡΟΦΗ ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ Κυκλοφορία Χυλομικρά Λιπαρά οξέα Τριγλυκερίδια Φωσφολίπιδια Λιπαρά οξέα Σφιγγολιπίδια Άκυλο-CoA

Διαβάστε περισσότερα

Kαρδιαγγειακά Nοσήματα και Ðαράγοντες Kινδύνου

Kαρδιαγγειακά Nοσήματα και Ðαράγοντες Kινδύνου Κλινική Προληπτικής Ιατρικής & ιατροφής ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τ.Θ. 2208, Ηράκλειο 71 003, Κρήτη - Τηλ. 2810-394758, email: kliniki.diatrofis@med.uoc.gr Kαρδιαγγειακά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΣΤΗ ΝΕΑΡΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΣΤΗ ΝΕΑΡΗ ΗΛΙΚΙΑ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΣΤΗ ΝΕΑΡΗ ΗΛΙΚΙΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ ΤΕ, Β ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Α.Π.Θ. Γ.Ν.Θ. «ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ» ΜSc Εργαστήριο Ιατρικής της Άθλησης Α.Π.Θ. Πτυχιούχος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. (www.pegkaspanagiotis.gr)

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. (www.pegkaspanagiotis.gr) ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ (www.pegkaspanagiotis.gr) ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ...1 Ορισμός...2 Λιπίδια και λιποπρωτεϊνες ως παράγοντες κινδύνου...2 Ολική χοληστερίνη και LDL χοληστερίνη...3 Τριγλυκερίδια...4 HDL...5 Lp(a)...7

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης A. Ευθυμιάδης

Γιάννης A. Ευθυμιάδης Γιάννης A. Ευθυμιάδης Καρδιολόγος, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Υπεύθυνος Ιατρείου Αθηροσκλήρωσης Β Καρδιολογικής Κλινικής ΑΠΘ Ιπποκράτειου Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης Μετεκπαιδευτής στο Νοσοκομείο Hammersmith

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ 1 ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ Κυριακή Σταματέλου Ειδικός Νεφρολόγος, MBA Τι είναι η νεφρολιθίαση; Η νεφρολιθίαση λέγεται κοινά «πέτρες στα νεφρά» και είναι γνωστή στην ανθρωπότητα από τα αρχαία χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

Συμπεριλάβετε στο καθημερινό σας διαιτολόγιο τροφές πλούσιες σε φυτιι,ές ίνες

Συμπεριλάβετε στο καθημερινό σας διαιτολόγιο τροφές πλούσιες σε φυτιι,ές ίνες Η ΣΩΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΘΕΜΕΛΙΟ ΓΙΑ ΜΙΑ ΖΩΗ Το πρόβλημα της παραπληροφόρησης στο θέμα της διατροφής είναι μεγάλο και τις περισσότερες φορές οδηγεί σε λανθασμένες εmλογές και εκτιμήσεις. Ένα στοιχείο που θα πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπημένη διατροφή. της αναλογίας της μέσης προς τους. Κλασσική Πυραμίδα τροφών. Πυραμίδες Τροφών. Κατανομή λίπους και χρόνιες παθήσεις

Ισορροπημένη διατροφή. της αναλογίας της μέσης προς τους. Κλασσική Πυραμίδα τροφών. Πυραμίδες Τροφών. Κατανομή λίπους και χρόνιες παθήσεις Άσκηση και διατροφή στην πρόληψη και αντιμετώπιση ασθενειών Ισορροπημένη διατροφή Κατανομή λίπους και χρόνιες παθήσεις Ο τρόπος εναπόθεσης του σωματικού λίπους έχει αποδειχτεί τελευταία πως αποτελεί ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΔΙΟΥ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΡΑΤΕΑΣ 2013

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΔΙΟΥ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΡΑΤΕΑΣ 2013 ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΔΙΟΥ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΡΑΤΕΑΣ 2013 Στην αρχαία Ελλάδα, όταν ήκμαζαν, η φιλοσοφία, τα μαθηματικά, η γεωμετρία, και γεννιόταν η ιατρική επιστήμη,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΝΟΣΟΣ ΧΡΗΣΤΟΥΔΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ

ΥΠΟΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΝΟΣΟΣ ΧΡΗΣΤΟΥΔΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ ΥΠΟΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΝΟΣΟΣ ΧΡΗΣΤΟΥΔΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ ΥΠΟΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ 30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ ΣΥΜΒΑΙΝΟΥΝ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΤΡΑΓΙΚΑ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ 1) ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Δρ Γεώργιος Ι Κούρτογλου Παθολόγος-Διαβητολόγος Διδάκτωρ Ιατρικής ΑΠΘ Εκρηκτικές διαστάσεις λαμβάνει πλέον ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Μεταβολισµός

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Μεταβολισµός Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 00 Μεταβολισµός 1 Ενδοκρινολογική Κλινική ΓΝΘ Ιπποκρατείου /ντής αµ. επ. καθηγητής Α. Αβραµίδης 1 υσλιπιδαιµίες Αθηρωµάτωση: Μια σταδιακή διεργασία Φυσιολογικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Το θέμα της εργασίας μας είναι η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ. Ασχοληθήκαμε με τις διατροφικές συνήθειες των αθλητών από την αρχαία Ελλάδα έως και σήμερα. Βρέθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ÐÁÃÊÏÓÌÉÁ ÇÌÅÑÁ ÔÇÓ ÊÁÑÄÉÁÓ

ÐÁÃÊÏÓÌÉÁ ÇÌÅÑÁ ÔÇÓ ÊÁÑÄÉÁÓ ÐÁÃÊÏÓÌÉÁ ÇÌÅÑÁ ÔÇÓ ÊÁÑÄÉÁÓ 28 Óåðôåìâñßïõ 2008 Γνωρίστε τους κινδύνους, προστατεύστε την καρδιά σας! Η γνώση είναι δύναμη. Και στην περίπτωσή μας στην κυριολεξία σώζει ζωές. Με απλές αλλαγές στην καθημερινότητά

Διαβάστε περισσότερα

Τί είναι η φαινυλκετονουρία?

Τί είναι η φαινυλκετονουρία? Οι παρακάτω πληροφορίες σκοπό έχουν να σας βοηθήσουν να καταλάβετε τη δίαιτα του φαινυλκετονουρικού παιδιού, ώστε να είστε περισσότερο σίγουροι και λιγότερο αγχωμένοι εσείς και οι γονείς όταν το παιδί

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14. Αγγειοπλαστική Bypass

Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14. Αγγειοπλαστική Bypass Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14 Αγγειοπλαστική Bypass Η αντιμετώπιση των καρδιαγγειακών νόσων περιλαμβάνει: φαρμακευτική αγωγή συστάσεις για αλλαγές στον τρόπο ζωής και τις

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΩΝ ΚΥΠΡΟΥ

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΩΝ ΚΥΠΡΟΥ Παγκύπρια Μέρα Διατροφής 10-5-2009 Ποικιλία - Μέτρο Ισορροπία στην Διατροφή Η Παγκύπρια μέρα Διατροφής που γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 10/5 (από το 2008) φέτος είναι αφιερωμένη στις βασικές αρχές της διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Επιβλέπων καθηγητής: Μαρράς Σωτήρης Τάξη: Α Λυκείου Έτος: 2013-2014 Περίγραμμα παρουσίασης: Τα βασικά αίτια της παχυσαρκίας. Oι συνέπειες της παχυσαρκίας. Oι τρόποι αντιμετώπισης

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ 8 ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μία παρακώλυση της ροής του αίµατος οφείλεται συχνά σε στένωση και µπορεί να σταµατήσει τη ροή του αίµατος µερικώς ή τελείως. Κάθε µία από

Διαβάστε περισσότερα

Διακρίνονται σε: λίπη (είναι στερεά σε συνήθεις θερμοκρασίες) έλαια (είναι υγρά)

Διακρίνονται σε: λίπη (είναι στερεά σε συνήθεις θερμοκρασίες) έλαια (είναι υγρά) ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ & ΔΙΑΤΡΟΦΗ Λίπη και έλαια: Βασική κατηγορία θρεπτικών υλών που αποτελούν σημαντική πηγή ενέργειας. Είναι ενώσεις που προκύπτουν από την αντίδραση οργανικών οξέων με γλυκερίνη και λέγονται γλυκερίδια

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγοριοποίηση ατόμων ανάλογα με τον κίνδυνο εμφάνισης Καρδιαγγειακής νόσου, με βάση το SCORE. 15,16

Κατηγοριοποίηση ατόμων ανάλογα με τον κίνδυνο εμφάνισης Καρδιαγγειακής νόσου, με βάση το SCORE. 15,16 Κατηγοριοποίηση ατόμων ανάλογα με τον κίνδυνο εμφάνισης Καρδιαγγειακής νόσου, με βάση το SCORE. 15,16 Άτομα πολύ υψηλού κινδύνου Άτομα πολύ υψηλού κινδύνου είναι τα παρακάτω: Άτομα με 10ετή κίνδυνο για

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς Μεταβολικό Σύνδρομο Γλυκόζης νηστείας 110mg/dl Σπλαχνική παχυσαρκία [>102cm (m) >88cm (f)] TG 150mg/dl αρτηριακή

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιακή Ανεπάρκεια. Πώς δουλεύει φυσιολογικά η καρδιά

Καρδιακή Ανεπάρκεια. Πώς δουλεύει φυσιολογικά η καρδιά Καρδιακή Ανεπάρκεια Απόστολος Καραβίδας Πρόεδρος Ομάδας Εργασίας Καρδιακής Ανεπάρκειας Διευθυντής Καρδιολογικού Τμήματος, Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Αθήνας Η καρδιακή ανεπάρκεια είναι μια σοβαρή καρδιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή διατροφή είναι όρος που επινοήθηκε από τον φυσιολόγο Άνσελ Κις για να περιγράψει το μοντέλο διατροφής, το οποίο ακολουθούσαν οι λαοί των

Μεσογειακή διατροφή είναι όρος που επινοήθηκε από τον φυσιολόγο Άνσελ Κις για να περιγράψει το μοντέλο διατροφής, το οποίο ακολουθούσαν οι λαοί των Μεσογειακή διατροφή είναι όρος που επινοήθηκε από τον φυσιολόγο Άνσελ Κις για να περιγράψει το μοντέλο διατροφής, το οποίο ακολουθούσαν οι λαοί των μεσογειακών χωρών που συμπεριλαμβάνονταν στη Μελέτη των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ. Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ»

ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ. Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ» ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ» ΣΧΕΣΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑΣ Πρόληψη εμφάνισης νοσημάτων Θεραπεία ασθενών στο χώρο του νοσοκομείου

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ οι χημικές αντιδράσεις που συμβαίνουν στον οργανισμό για την παραγωγή ενέργειας και τη διατήρηση της ζωής αναβολισμός

Διαβάστε περισσότερα

Θέλετε να «κόψετε» το κρέας;

Θέλετε να «κόψετε» το κρέας; > της Νεκταρίας Καρακώστα Θέλετε να «κόψετε» το κρέας; Για λόγους οικονομικούς, ηθικούς, θρησκευτικούς, λόγους υγείας και περιβαλλοντικούς, χιλιάδες καταναλωτές αναζητούν τρόπους και λύσεις σε μια προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

2. Ποιον θεωρείτε ιδανικότερο αριθμό γευμάτων στη διάρκεια της ημέρας; 3 (2 μεγάλα και 1 μικρό) 4 (2 μεγάλα και 2 μικρά) 5 (3 μεγάλα και 2 μικρά)

2. Ποιον θεωρείτε ιδανικότερο αριθμό γευμάτων στη διάρκεια της ημέρας; 3 (2 μεγάλα και 1 μικρό) 4 (2 μεγάλα και 2 μικρά) 5 (3 μεγάλα και 2 μικρά) 1. Ποιον θεωρείτε καλύτερο τρόπο, ώστε ένας αθλητής μειώσει το βάρος του; Να κάνει πιο έντονη προπόνηση Να κάνει περισσότερα μικρά γεύματα 2. Ποιον θεωρείτε ιδανικότερο αριθμό γευμάτων στη διάρκεια της

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο καρκίνος; Τι προκαλεί τον καρκίνο; Μέτρα για την πρόληψη του καρκίνου

Τι είναι ο καρκίνος; Τι προκαλεί τον καρκίνο; Μέτρα για την πρόληψη του καρκίνου ΕΘΝΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ 2011-2015 Τι είναι ο καρκίνος; Ο καρκίνος είναι μια αρρώστια των κυττάρων. Όλοι οι διαφορετικοί τύποι καρκίνου ξεκινούν με τον ίδιο τρόπο: οι γενετικές πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ Μαρία Χασαπίδου

ΠΡΟΛΟΓΟΣ Μαρία Χασαπίδου ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η ραγδαία αύξηση των εκφυλιστικών παθήσεων (παχυσαρκία, σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, δυσλιπιδαιμία, αρτηριακή υπέρταση, καρδιαγγειακά νοσήματα) στη χώρα μας, που οδηγούν σε αύξηση της νοσηρότητας

Διαβάστε περισσότερα

Η παχυσαρκία ορίζεται ως η περίσσεια λιπώδους ιστού στον ανθρώπινο οργανισµό µε αποτέλεσµα τη συσσώρευση αυξηµένου λίπους κάτω από το δέρµα (υποδόριο) αλλά και σε διάφορα όργανα του σώµατος (σπλαχνικό)

Διαβάστε περισσότερα

διαιτητικές συνήθειες εμβρυϊκή εφηβείας ψυχογενής ανορεξία

διαιτητικές συνήθειες εμβρυϊκή εφηβείας ψυχογενής ανορεξία ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ Οι σωστές διατροφικές συνήθειες συμβάλλουν σημαντικά στην προαγωγή της υγείας και στην πρόληψη χρόνιων νοσημάτων. Όσο πιο νωρίς αποκτάμε συνήθειες που προάγουν την υγεία μας τόσο λιγότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ;

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ; ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ο σ τ ε ο π ό ρ ω σ η καλείται η ελάττωση της οστικής μάζας, χωρίς όμως να έχουμε διαταραχή της χημικής σύστασης του οστού. Η φυσιολογική αποδόμηση του οστού δεν ακολουθείται από αντίστοιχη

Διαβάστε περισσότερα

TAEKWONDO & ΔΙΑΤΡΟΦΗ

TAEKWONDO & ΔΙΑΤΡΟΦΗ TAEKWONDO & ΔΙΑΤΡΟΦΗ Εργασία της Ειρήνης Καλλιντεράκη Μαθήτρια Τ.Α.Δ. - 2 ο Γυμνάσιο Αργυρούπολης Αθλήτρια Α.Σ. ΑΙΑΝΤΑ Αγ. Δημητρίου ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΟΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΘΛΗΜΑΤΟΣ Το Taekwondo είναι μία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΤΙΖΟΥΝ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΙΑΣ ΖΩΗΣ..

ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΤΙΖΟΥΝ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΙΑΣ ΖΩΗΣ.. ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΤΙΖΟΥΝ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΜΙΑΣ ΖΩΗΣ.. Γνωρίζοντας τις ομάδες τροφίμων μέσω της πυραμίδας... Τα τρόφιμα τα οποία καταναλώνουμε και κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

προϊόντων του Δρ Κωσταρέλλη Βασιλική Λέκτορας Χαροκοπείου Πανεπιστημίου

προϊόντων του Δρ Κωσταρέλλη Βασιλική Λέκτορας Χαροκοπείου Πανεπιστημίου Η διατροφική αξία του σταφυλιού και των προϊόντων του Δρ Κωσταρέλλη Βασιλική Λέκτορας Χαροκοπείου Πανεπιστημίου Η καλλιέργεια του αμπελιού στην στην αρχαιότητα Δίαιτα στην Αρχαία Ελλάδα Το Μεσογειακή πρότυπο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΨΗ ΚΑΙ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΩΝ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ

ΠΕΨΗ ΚΑΙ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΩΝ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ 8. Σημειώστε με ποιους από τους παρακάτω τρόπους δρα το σάλιο: α. συμβάλλει στην πέψη των πρωτεϊνών β. συμμετέχει στη δημιουργία βλωμού (μπουκιάς) γ. συμβάλλει στην καθαριότητα των δοντιών δ. λειαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Ανίχνευση Λιπών Πρωτεϊνών Αμύλου στα τρόφιμα

Ανίχνευση Λιπών Πρωτεϊνών Αμύλου στα τρόφιμα Ανίχνευση Λιπών Πρωτεϊνών Αμύλου στα τρόφιμα Τρόφιμα με λιπίδια Τρόφιμα με πρωτεΐνες Τρόφιμα με υδατάνθρακες Α Γυμνασίου Κεφάλαιο 2 Ενότητα 2.4 Σελ. 45-47 1 Εισαγωγή Πρωτεΐνες Η ονομασία πρωτεΐνες προέρχεται

Διαβάστε περισσότερα