ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Διπλωματική Εργασία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Διπλωματική Εργασία"

Transcript

1 ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Διπλωματική Εργασία Προσομοίωση διεργασιών σε μονάδα παροχής υπηρεσιών υγείας: Μελέτη περίπτωσης του ΑΝΤΏΝΙΟΥ ΚΟΥΔΩΝΑ (Α.Μ. 63/10) Επιβλέπων Καθηγητής: Γεωργίου Ανδρέας Εξεταστής Καθηγητής Α: Αλετράς Βασίλειος Εξεταστής Καθηγητής Β: Ρουμελιώτης Εμμανουήλ Φεβρουάριος 2014

2 1.Περίληψη Η ανάλυση των νοσοκομειακών συστημάτων αποτελεί απαραίτητη δράση για το σχηματισμό και την δρομολόγηση προτάσεων και λύσεων που θα βελτιώσουν την απόδοση των λειτουργιών του νοσοκομείου. Προϋποθέτει όμως την αναγνώριση του κάθε συστήματος ξεχωριστά, της επίδρασης αυτού στην συνολική λειτουργία του νοσοκομείου και της αλληλεπίδρασης με τα υπόλοιπα συστήματα. Με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνεται η κατάδειξη των αποδοτικών και μη αποδοτικών λειτουργιών, η εύρεση σημείων απώλειας χρόνου (delays) και επιβράδυνσης της ροής των περιστατικών (bottlenecks). Το εγχείρημα αυτό καθίσταται δύσκολο εξαιτίας της πολυπλοκότητας των νοσοκομειακών δομών, της συμμετοχής του ανθρώπινου παράγοντα και του μεγάλου όγκου δεδομένων που απαιτείται να συλλεχθεί. Η μελέτη περίπτωσης που ακολουθεί, περιλαμβάνει καταγραφή της λειτουργίας μιας νοσοκομειακής κλινικής προκειμένου να καταστεί δυνατή η απεικόνιση της με την βοήθεια ενός μοντέλου προσομοίωσης. Ο σκοπός του εγχειρήματος είναι να εντοπισθούν τα σημεία της λειτουργίας της κλινικής όπου υπάρχει περίσσεια ή έλλειψη πόρων καθώς και η επίπτωση της εφαρμογής τεχνικών που επιβάλλει η εξέλιξη της ιατρικής επιστήμης. Ως αποτέλεσμα της μελέτης προέκυψε ότι η προσομοίωση αποτελεί εύχρηστο εργαλείο πειραματισμού για πραγματικά συστήματα και ότι μείζονες μεταβολές στην λειτουργία μιας κλινικής απαιτούν τροποποίηση της λειτουργίας της προκειμένου να είναι εφαρμόσιμες. Αρχικά έχει επιλεχθεί να γίνει αναφορά στα χαρακτηριστικά του αγαθού της υγείας καθώς και στην παρούσα κατάσταση και τις κυρίαρχες τάσεις για την επίλυση της ανεπάρκειας πόρων στο χώρο της υγείας. Στη συνέχεια, πραγματοποιείται περιγραφή της εφαρμογής της προσομοίωσης στον αντίστοιχο χώρο με τα πλεονεκτήματα, τις δυσχέρειες και την εμπειρία που την συνοδεύουν. Μετά τα θεωρητικά στοιχεία περί προσομοίωσης, ακολουθεί η περιγραφή του συστήματος που θα μελετηθεί και η κωδικοποίησή του σε μοντέλο προσομοίωσης. Απώτερος σκοπός είναι η εφαρμογή σεναρίων στο αρχικό μοντέλο της λειτουργίας της κλινικής και η αξιολόγηση της εφικτότητάς τους. Η κλινική που επιλέχθηκε ως αντικείμενο της παρούσας μελέτης περίπτωσης είναι η ουρολογική κλινική του 424 Γενικού Στρατιωτικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης(424 ΓΣΝΘ). 2

3 Περιεχόμενα 1. Περίληψη. 2. Εισαγωγή. 3. Περί της παροχής φροντίδας υγείας. 3.1 Χαρακτηριστικά αγαθού υγείας φροντίδα υγείας. 3.2 Διαχρονική πορεία κόστους φροντίδας υγείας πρόβλημα απόδοσης. 3.3 Κυρίαρχες τάσεις για την βελτίωση της απόδοσης στον τομέα της υγείας. 4. Προσομοίωση. 4.1 Γενικά περί προσομοίωσης. 4.2 Πλεονεκτήματα δυσχέρειες κατά την εφαρμογή της προσομοίωσης. 4.3 Στάδια εφαρμογής. 4.4 Κυρίαρχες τάσεις στο χώρο της υγείας. 4.5 Η εμπειρία από την εφαρμογή στο χώρο της υγείας. 5. Περιγραφή συστήματος. 5.1 Εγκαταστάσεις. 5.2 Προσωπικό. 5.3 Πρόσβαση διακίνηση ασθενών. 5.4 Χειρουργική δραστηριότητα. 5.5 Μελλοντικές εξελίξεις. 6. Συλλογή δεδομένων επεξεργασία. 6.1 Γενικά περί των δεδομένων της μελέτης. 6.2 Οντότητες διάγραμμα ροής. 6.3 Προσδιοριστικά στοιχεία. 6.4 Στοχαστικά στοιχεία. 6.5 Σχηματική καταγραφή ανά είδος περιστατικού. 6.6 Προέλευση δεδομένων. 6.7 Παραδοχές. 6.8 Μελλοντική κατάσταση. 7. Ανάπτυξη μοντέλου. 7.1 Το λογισμικό προσομοίωσης Extend. 7.2 Η πραγματική δομή σε εικονικό περιβάλλον. 7.3 Τμήμα εισαγωγής ασθενών. 3

4 7.4 Τμήμα εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού. 7.5 Τμήμα επειγόντων περιστατικών. 7.6 Τμήμα κλινικής. 7.7 Τμήμα στατιστικής. 8. Επαλήθευση εγκυροποίηση συμπεράσματα. 8.1 Γενικά περί επαλήθευσης εγκυροποίησης. 8.2 Επαλήθευση. 8.3 Εγκυροποίηση. 8.4 Συμπεράσματα. 9. Εναλλακτικά σενάρια. 9.1 Εναλλακτικό σενάριο Α. 9.2 Εναλλακτικό σενάριο Β. 9.3 Συμπεράσματα 10. Σύνοψη 11. Βιβλιογραφία 12. Παράρτημα. 4

5 Κατάλογος πινάκων. Πίνακας 1: Διαφορές προσομοίωσης DES SD. Πίνακας 2: Χαρακτηριστικά (μεταβλητές) χειρουργικών επεμβάσεων. Πίνακας 3: Κατηγορίες δεδομένων προέλευση. Πίνακας 4: Αριθμός ασθενών ανά διάστημα αναβολής χειρουργείου. Πίνακας 5: Αριθμητικά δεδομένα σχετικά με αναμονή προς νοσηλεία. Πίνακας 6: Προσαρμογή εικονικών μέσων όρων σε κανονική κατανομή. Πίνακας 7: Διενέργεια T test για τη σύγκριση εικονικού μέσου όρου με δείγμα. Πίνακας 8: Αριθμητικά δεδομένα λαπαροσκοπικών χειρουργείων. Πίνακας 9: Αριθμός περιστατικών ανά μέγεθος αναβολής. Πίνακας 10: Αριθμός περιστατικών ανά μέγεθος αναβολής. Πίνακας 11: Βαθμός χρησιμοποίησης Β χειρουργικής αιθουσας. Κατάλογος σχημάτων. Σχήμα 1: Αναπαράσταση δραστηριοτήτων κλινικής ανά ημέρα εβδομάδας. Σχήμα 2: Διάγραμμα ροής (Flowchart). Σχήμα 3: Ιεραρχικά τμήματα μοντέλου προσομοίωσης. Σχήμα 4: Τμήμα εισαγωγής ασθενών. Σχήμα 5: Τμήμα εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού. Σχήμα 6: Τμήμα επειγόντων περιστατικών. Σχήμα 7: Τμήμα κλινικής. Σχήμα 8: Τμήμα στατιστικής. Σχήμα 9: Ιστόγραμμα αριθμού περιστατικών αριθμού εβδομάδων αναβολής. 5

6 Σχήμα 10: Κυκλικό διάγραμμα ποσοστών ανάλογα με χρονικό διάστημα αναβολής. Σχήμα 11: Ραβδόγραμμα συχνοτήτων δείγματος. Σχήμα 12: Κυκλικό διάγραμμα ποσοστών ανάλογα με χρονικό διάστημα αναβολής. Σχήμα 13: Αναλυτική μορφή τμήματος εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού. Σχήμα 14: Ιεραρχική μορφή τμήματος εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού. Σχήμα 15: Κυκλικό διάγραμμα ποσοστών ανάλογα με χρονικό διάστημα αναβολής. Σχήμα 16: Συγκριτικό ραβδόγραμμα περιστατικών ανά διάστημα αναβολής και ανά κατάσταση. 6

7 2.Εισαγωγή Σχετικά με την αποδοτικότητα των συστημάτων παροχής υπηρεσιών υγείας, επιβεβλημένη κρίνεται η θέσπιση κανόνων και ο καθορισμός επιλογών που θα εξασφαλίσουν το μέγιστο όφελος με την πεπερασμένη ποσότητα διαθέσιμων πόρων (Berwick, 2008 ; Fine, 2009). Πρόκειται για το αντικείμενο των οικονομικών της υγείας, δηλαδή τη μέθοδο κατανομής των πόρων σε ένα σύστημα υγείας ώστε να παραχθούν αντίστοιχες υπηρεσίες που θα βελτιώσουν την υγεία του πληθυσμού (Χλέτσος Μ., 2004). Η εφαρμογή αυτών των κανόνων χαρακτηρίζεται ως δυσχερής δεδομένης της πολυπλοκότητας των νοσοκομειακών συστημάτων αλλά και του περιορισμού στους οικονομικούς πόρους (κεφάλαιο υλικό και άϋλο), οι οποίοι κάτω από το βάρος δυσμενών δημοσιονομικών εξελίξεων και συνθηκών είναι πιθανό να καταστήσουν την επαρκή εξυπηρέτηση των αναγκών υγείας του γενικού πληθυσμού σχεδόν ανέφικτη (Berwick, 2008). Παράλληλα, η έλλειψη εξοικείωσης του νοσοκομειακού προσωπικού (ιατρικού παραϊατρικού - υποστήριξης) με το αντικείμενο των οικονομικών της υγείας δύναται να προκαλέσει δυσαρέσκεια ή και αντίδρασή στην εφαρμογή κανόνων οι οποίοι εκ πρώτης όψεως δείχνουν να αγνοούν τον ανθρώπινο παράγοντα. Απαραίτητη κρίνεται όμως η υπερπήδηση των αρνητικών παραγόντων και συνθηκών λόγω των πολλαπλών πλεονεκτημάτων που προκύπτουν από την εφαρμογή των οικονομικών της υγείας. Αποτελεί κοινή πεποίθηση το γεγονός ότι ο κλάδος αυτός προσφέρει την επιστημονική τεκμηρίωση για την λήψη ορθολογικών αποφάσεων στις πολιτικές υγείας με βάση τα κριτήρια της οικονομικής αποδοτικότητας, της ιατρικής αποτελεσματικότητας και της κοινωνικής ισότητας (Κυριόπουλος, 2007). Δεδομένης της σπουδαιότητας των υπηρεσιών υγείας για τον πληθυσμό, επιβεβλημένη κρίνεται η διαμόρφωση περιβάλλοντος επιτυχημένης εφαρμογής οικονομικών αρχών από την πολιτική υγείας σε εθνικό επίπεδο (Μανιαδάκης Ν., 2008). Αναφορικά με την παροχή υπηρεσιών υγείας, τις τελευταίες δεκαετίες έχει διαμορφωθεί σε εθνικό επίπεδο ένα ευρύ πλαίσιο δημόσιας και ιδιωτικής ιατρικής περίθαλψης. Παράδοξη και δυσάρεστη είναι όμως η διαπίστωση από πολίτες, ιατρικό προσωπικό και κεντρική διοίκηση ότι η δαπάνη για τη δημόσια ιατρική περίθαλψη 7

8 δεν έχει τα αντίστοιχα αποτελέσματα. Η διαπίστωση αυτή καταδεικνύει το πρόβλημα της αποδοτικής χρήσης των δημοσίων υγειονομικών πόρων αλλά και της επιβάρυνσης των νοικοκυριών ώστε τελικά να τίθεται θέμα άνισης δυνατότητας πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας. Δυσαρμονίες υπάρχουν επίσης και στον τομέα του ανθρωπίνου δυναμικού, με την υπερπληθώρα ιατρικού και την έλλειψη νοσηλευτικού προσωπικού να αποδυναμώνει την αποτελεσματικότητα του συστήματος υγείας. Επαρκείς λύσεις σε αυτά τα ζητήματα καλούνται να δώσουν τα οικονομικά της υγείας τα οποία με συγκεκριμένες πολιτικές αναμένεται να μεγιστοποιήσουν το προσλαμβανόμενο από τον πληθυσμό όφελος από την παροχή φροντίδας υγείας. Σε εθνικό επίπεδο τα οικονομικά της υγείας διδάσκονται στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας και σε άλλα ακαδημαϊκά ιδρύματα, ενώ υπάρχει πλέον ενας μεγάλος αριθμός εκπαιδευμένων στελεχών και ένα σημαντικό απόθεμα βιβλιογραφίας που μπορούν να διαδραματίσουν ουσιαστικό ρόλο στην διαμόρφωση στρατηγικής για την υγεία (Κυριόπουλος, 2007). Ταυτόχρονα με την επαρκή στελέχωση, σημαντική κρίνεται η σύμπραξη στην εφαρμογή επιστημονικής διοίκησης από το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας και την οργάνωση του συστήματος υγείας (Μανιαδάκης, 2008). Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι αρμόδιοι θεσμοί αναγνωρίζουν το πρόβλημα αποδοτικότητας στην παροχή φροντίδας υγείας σε διαφορετικό βαθμό ανά χώρα μέλος αλλά και λανθασμένου προσανατολισμού των εθνικών συστημάτων υγείας. Η άποψη αυτή υποστηρίζεται από τις μελέτες συσχέτισης των δαπανών με το αποτέλεσμα στην υγεία του πληθυσμού αλλά και από τη διαπίστωση ότι τα συστήματα υγείας δαπανούν τους πόρους τους σχεδόν εξολοκλήρου στην καταπολέμηση της ασθένειας, παρά στην εφαρμογή πολιτικής προληπτικού χαρακτήρα για την υγεία (David Burne, 2004). Επιπλέον, αναγκαία κρίνεται η από κοινού άσκηση πολιτικής για την υγεία, με την αύξηση των πόρων ( επιπρόσθετη δαπάνη 50 εκατομμυρίων ευρώ το 2004) για την διεύρυνση της υπάρχουσας γνωσιακής βάσης, την ενίσχυση της διακρατικής συνέργειας και την κατεύθυνση του πληθυσμού μέσω της ενημέρωσης. Άλλωστε, ο ρόλος των ευρωπαϊκών θεσμών επικεντρώνεται προς το παρόν στην χάραξη γενικών πολιτικών για την υγεία, με τα συστήματα υγείας να εξακολουθούν να λειτουργούν υπό την ευθύνη των εθνικών κυβερνήσεων. 8

9 3.Παροχή φροντίδας υγείας 3.1 Χαρακτηριστικά αγαθού υγείας φροντίδας υγείας. Προκειμένου να απεικονιστεί η παρούσα κατάσταση σχετικά με την παροχή φροντίδας υγείας, σκόπιμη κρίνεται αρχικά η αναφορά στα χαρακτηριστικά του αγαθού που ονομάζεται υγεία. Σύμφωνα με την οικονομική θεωρία, η λειτουργία της ελεύθερης αγοράς καθορίζεται από τη σχέση ζήτησης και προσφοράς με κύριο στόχο την κατά το δυνατό μεγαλύτερη οικονομική απόδοση. Αυτός ο τρόπος λειτουργίας όμως δεν είναι δυνατό να ισχύσει για την υγεία, η οποία ως πολύτιμο κοινωνικό αγαθό πρέπει να είναι ευρέως προσβάσιμη και να μην είναι εμπορεύσιμη με στόχο το κέρδος (Σισκου, Καϊτελίδου 2005). Η διεθνής βιβλιογραφία αναγνωρίζει ότι η υγεία αποτελεί περίπτωση όπου υπάρχουν ιδιαιτερότητες και δεν μπορούν να εφαρμοστούν οι κανόνες ελεύθερης αγοράς. Για το λόγο αυτό στις περισσότερες χώρες παγκοσμίως έχει θεσμοθετηθεί η ευρεία πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας μέσω των συστημάτων υγείας (Σισκου, Καϊτελίδου 2005). Αξιοσημείωτη επίσης είναι η αβεβαιότητα ως χαρακτηριστικό του αγαθού αυτού. Η έννοια της αβεβαιότητας είναι διπλή και αναφέρεται τόσο στην πιθανότητα χρήσης των αντίστοιχων υπηρεσιών, όσο και στο αποτέλεσμα αυτών (Ματσαγγάνης, 2006). Ο συνηθέστερος μηχανισμός αντιμετώπισης της αβεβαιότητας είναι η ασφάλιση η οποία δια της διασποράς κινδύνου κατανέμει την πιθανότητα ενός υγειονομικού συμβάντος στον πληθυσμό και με τον τρόπο αυτό εξασφαλίζει τους απαραίτητους πόρους για την αντιμετώπιση των υγειονομικών περιστατικών την στιγμή που θα συμβούν. Ωστόσο, ο ρόλος της ασφάλισης περιορίζεται σημαντικά από δύο άλλα χαρακτηριστικά, τον ηθικό κίνδυνο και την δυσμενή επιλογή (Ματσαγγάνης, 2006; Zfeifel, 2000). Ο ηθικός κίνδυνος αναφέρεται στην απουσία κινήτρων από την πλευρά του ασθενή καταναλωτή, ο οποίος υπό καθεστώς ασφαλιστικής κάλυψης δεν αντιλαμβάνεται το ύψος της δαπάνης και δεν επιθυμεί τον περιορισμό της (Κυριόπουλος, 2007, Μανιαδάκης, 2008). Η δυσμενής επιλογή αναφέρεται στην απόσυρση των ατόμων χαμηλού κινδύνου από το ασφαλιστικό σύστημα λόγω της μικρής πιθανότητας υγειονομικού συμβάντος, με αποτέλεσμα να μην υφίσταται διασπορά κινδύνου και το σύστημα να διαχειρίζεται μόνο ομάδες υψηλού κινδύνου (Κυριόπουλος, 2007 ; Zfeifel, 2000). Τέλος, χαρακτηριστικό της υγείας είναι και η προκλητή ζήτηση. Η τελευταία αποδίδεται στην ασύμμετρη πληροφόρηση μεταξύ θεράποντος ιατρού και ασθενή με αποτέλεσμα ο τελευταίος να υποβάλλεται σε επιλογές που προάγουν την κατανάλωση 9

10 δαπανηρότερων υπηρεσιών υγείας, οι οποίες όμως δεν επεκτείνουν απαραίτητα το προσλαμβανόμενο από τον ασθενή όφελος(αλετράς, 2002, Ματσαγγάνης, 2006, Μηλιώνης, 2011). Λαμβάνοντας υπόψιν τα παραπάνω χαρακτηριστικά της υγείας, είναι προφανές ότι οι στρατηγικές και τα σύγχρονα εργαλεία του μάνατζμεντ που επιστρατεύονται για την επίλυση του οικονομικού προβλήματος της υγείας δεν καλούνται να αντιμετωπίσουν μόνο αριθμητικά προβλήματα, θέματα περί κατανομής πόρων και περιορισμούς, αλλά και νοοτροπίες βαθιά ριζωμένες στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση, οι οποίες εξατομικεύουν τα συμφέροντα της κάθε οντότητας, επιβαρύνοντας τη συνολική απόδοση ενός συστήματος υγείας (Κυριόπουλος, 2007). 3.2 Διαχρονική πορεία κόστους φροντίδας υγείας πρόβλημα απόδοσης. Αποτελεί κοινή αντίληψη σε εθνικό αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο ότι το κόστος παροχής υπηρεσιών υγείας αυξάνεται και μάλιστα με ραγδαίους ρυθμούς. Τα αίτια του φαινομένου αυτού σε ένα ποσοστό τουλάχιστον είναι προφανή: η αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης του πληθυσμού, η ανάπτυξη νέων διαγνωστικών και θεραπευτικών μεθόδων με μεγαλύτερο κόστος (Koning, Verner 2006). Πέρα από τα προφανή αίτια όμως, καθοριστική είναι η έλλειψη γνώσης και δεδομένων σχετικά με το πόσο τελικά κοστίζει η παροχή των υπηρεσιών υγείας και μάλιστα πως συσχετίζεται αυτό το κόστος με το τελικό αποτέλεσμα στην υγεία του ασθενή ή του πληθυσμού. Η χρησιμοποίηση ανεπαρκών μεθόδων κοστολόγησης αδιαμφισβήτητα επιφέρει αρνητικά αποτελέσματα στην οικονομία της υγείας μιας και είναι γνωστός ο κανόνας του μάνατζμεντ ότι αν κάτι δεν μπορεί να μετρηθεί τότε δεν είναι εφικτό να βελτιωθεί (Kaplan, Porter 2011). Πράγματι, οι πάροχοι υπηρεσιών υγείας αδυνατώντας να συνδέσουν το κόστος με τη βελτίωση των διαδικασιών ή και των αποτελεσμάτων, δεν μπορούν να εφαρμόσουν πολιτικές συστημικής και διατηρήσιμης μείωσης των δαπανών. Αντ αυτού, εφαρμόζεται η οριοθέτηση του κόστους σε επιλεκτικά τμήματα της συνολικής διαδικασίας ή σε ορισμένες κατηγορίες δαπάνης με αποτέλεσμα την επίπτωση στην υγεία του συνολικού πληθυσμού, με ταυτόχρονη συχνά επιδείνωση των οικονομικών μεγεθών. Εκτός των παραπάνω αρνητικών αποτελεσμάτων, η ελλιπής συσχέτιση κόστους αποτελέσματος έχει δυσμενή επίπτωση στον ανταγωνισμό, με τους αποδοτικούς φορείς παροχής 10

11 υπηρεσιών να μην αναγνωρίζονται και τους μη αποδοτικούς φορείς να μην έχουν κίνητρο-παρότρυνση ώστε να γίνουν αποδοτικότεροι. Αυτή η απουσία μεθοδολογίας για την κοστολόγηση των υπηρεσιών υγείας αντανακλάται στις παρακάτω απόψεις (Kaplan, Porter 2011): 1. Η χρέωση/επιβάρυνση από την παροχή υπηρεσιών υγείας απεικονίζει ικανοποιητικά το κόστος παραγωγής αυτών. 2. Είναι ανέφικτος ο επακριβής καταμερισμός των λειτουργικών δαπανών ενός πολύπλοκου συστήματος όπως ένα νοσοκομείο. 3. Η πλειοψηφία των επιμέρους δαπανών που απαρτίζουν το συνολικό κόστος λειτουργίας ενός συστήματος χαρακτηρίζεται από σταθερότητα και δεν επιδέχεται καμία μεταβολή. Αυτή η απουσία πολιτικής, που τόσες επιπτώσεις επιφέρει στη λειτουργία των συστημάτων υγείας, επιβάλλεται να αντικατασταθεί όχι από κορυφαία επιτεύγματα της ιατρικής επιστήμης, ούτε από βεβιασμένες αλλαγές πολιτικής από την κεντρική πολιτική εξουσία αλλά από μια μέθοδο κοστολόγησης και συσχέτισης του κόστους με τα προσλαμβανόμενα οφέλη. Άλλωστε, πρωταρχικός σκοπός για κάθε σύστημα παροχής υπηρεσιών υγείας είναι η μεγιστοποίηση της αξίας που προσλαμβάνεται από τους ασθενείς. Η αξία στην υγεία συσχετίζεται με το προσλαμβανόμενο αποτέλεσμα από τον ασθενή ανά νομισματική μονάδα. Κατά προέκταση, ο αυξήμενος αριθμός ενεργειών/ διαδικασιών ή η πολυπλοκότητα αυτών δεν συνεπάγεται απαραίτητα μεγαλύτερη αξία/ καλύτερη υγεία για τον ασθενή (Kaplan, Porter 2011).Λογικά προκύπτει επίσης και το γεγονός ότι για την καλύτερη διαχείριση της αξίας θα πρέπει τα αποτελέσματα και το κόστος να καταμετρώνται σε επίπεδο πελάτη-ασθενή. 3.3 Κυρίαρχες τάσεις για την βελτίωση της απόδοσης στον τομέα της υγείας. Ασφαλώς, δυνατότητες για την επίλυση του ζητήματος απόδοσης στο χώρο της υγείας παρέχουν οι μελλοντικές προοπτικές στην ιατρική επιστήμη (όπως εφαρμογή 11

12 νέων θεραπειών) και στην παροχή των υπηρεσιών υγείας (αναθεωρημένες απόψεις σχετικά με την σχετική συμμετοχή δημοσίου- ιδιωτικού τομέα). Ωστόσο, ευρεία αποδοχή λαμβάνει η επιχειρηματολογία που υποστηρίζει ότι δεν είναι εφικτή η δόμηση ενός συστήματος ή μονάδας υγείας με την τεχνοτροπία και τις αρχές διοίκησης του παρελθόντος και του παρόντος (Φιλαλήθης, 2002). Τόσο η νέα τεχνολογία, όσο και η εμπειρία από το χώρο της βιομηχανίας επιτάσσει την εκ νέου οργάνωση στην παροχή υπηρεσιών υγείας, με μονάδες ευέλικτες, οι οποίες διακινούν αποτελεσματικά και γρήγορα τα περιστατικά τους, εξασφαλίζοντας παράλληλα ιδιαίτερα χαμηλό ποσοστό σφαλμάτων. Κύριοι εκπρόσωποι αυτής της τάσης στο χώρο της υγείας, σχετικά με την αναδιάρθρωση της λειτουργίας στην παροχή των αντίστοιχων υπηρεσιών είναι το μοντέλο της λιτής παραγωγής (lean production) και η μεθοδολογία six sigma (6σ). Ξεκινώντας με το μοντέλο της λιτής παραγωγής, πρόκειται για μεθοδολογία που προήλθε από την βιομηχανία κατασκευής αυτοκινήτων ΤΟΥΟΤΑ και εφαρμόζεται πλέον σε μεγάλο εύρος τομέων όπως βιομηχανία μετάλλων, αεροδιαστημική βιομηχανία, χρηματοοικονομικές και ασφαλιστικές υπηρεσίες. Παρέχει τη δυνατότητα για τον καθορισμό της αξίας, των δραστηριοτήτων που παράγουν αξία, την αδιάλειπτη διενέργεια των δραστηριοτήτων αυτών την στιγμή που υπάρχει ζήτηση των αντίστοιχων υπηρεσιών (Womack and Jones, 2003). Η φιλοσοφία της λιτής παραγωγής γίνεται όλο και περισσότερο διαδεδομένη μεταξύ των διευθυντικών στελεχών συστημάτων υγείας ανά τον κόσμο, με μεγάλο αριθμό νοσοκομείων και άλλων νοσηλευτικών δομών να εφαρμόζουν τροποποιημένες εκδοχές της λιτής παραγωγής προκειμένου να βελτιώσουν την αποδοτικότητα και την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών (Kim,2006). Στα επερχόμενα χρόνια αναμένεται μια καθοριστική επίδραση της λιτής παραγωγής στον τρόπο παροχής φροντίδας υγείας, με πιθανό αποτέλεσμα την θεαματική βελτίωση στην ποιότητα. την ασφάλεια, την αποδοτικότητα και την εκλεκτικότητα των προσφερόμενων υπηρεσιών. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία (Christopher Kim, David Spahlinger, 2006; Ben Fine et al, 2009) η εφαρμογή του μοντέλου λιτής παραγωγής είναι δυνατό να χωριστεί σε στάδια. Το πρώτο στάδιο περιλαμβάνει τον καθορισμό της αξίας των παρεχόμενων υπηρεσιών όπως αυτή γίνεται αντιληπτή από τους πελάτες/καταναλωτές των υπηρεσιών. Οι τελευταίοι χωρίζονται σε εξωτερικούς πελάτες (ασθενείς, ασφαλισμένοι, κτλ) και σε εσωτερικούς πελάτες (άτομα που εμπλέκονται στην 12

13 διαδικασία παροχής φροντίδας υγείας όπως ιατροί, νοσηλευτές κ.λπ.). Το δεύτερο στάδιο περιλαμβάνει την επι τόπου παρατήρηση της όλης διαδικασίας ώστε να γίνει κατανοητός ο τρόπος λειτουργίας της. Απώτερος σκοπός αυτού του σταδίου είναι ο εντοπισμός των δραστηριοτήτων που χαρακτηρίζονται από καθυστερήσεις, ανεπαρκή αποδοτικότητα και σπατάλη των διαθέσιμων πόρων. Βοηθητικό ρόλο διαδραματίζει η καταγραφή των δραστηριοτήτων σε διάγραμμα το οποίο καλείται CS VSM (current state value stream map). Η παρατήρηση του διαγράμματος αυτού επιτρέπει την αναγνώριση των σημείων- δραστηριοτήτων σπατάλης πόρων και καθιστά ορατή την πιθανότητα ευκαιρία βελτίωσης των σημείων αυτών. Στο τρίτο στάδιο πραγματοποιείται η διερεύνηση της κατάστασης κατά την οποία οι δραστηριότητες διαδέχονται ομαλά η μία την άλλη, χωρίς χρονοτριβές και ενδιάμεση απώλεια αξίας. Κατά τον τρόπο αυτό, καταρτίζεται ένα νέο διάγραμμα το οποίο καλείται FS VSM (future state value stream map). Ο μετασχηματισμός του διαγράμματος αυτού σε πραγματικές διαδικασίες αποτελεί το τέταρτο στάδιο. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι απαιτούνται αρκετές μεταβάσεις από το CS VSM στο FS VSM και αντίστροφα ώστε να πραγματοποιηθεί ο αναγκαίος αριθμός πειραματισμών και εφαρμογών και τελικά να προκύψει το προσδοκώμενο αποτέλεσμα (πέμπτο στάδιο). Σχολιάζοντας την παραπάνω διαδικασία προκύπτει ότι το μοντέλο λιτής παραγωγής επικεντρώνεται πρωτίστως στον ορισμό της αξίας όπως είναι αντιληπτή από τον καταναλωτή καθώς και στην κατηγοριοποιήση της σπατάλης και της μετατροπής της σε αξία. Επίσης, σύμφωνα με την θεωρία της λιτής παραγωγής, η σπατάλη ισοδυναμεί με ευκαιρίες μετατροπής της σε δραστηριότητες που παράγουν αξία (Fine et al 2009). Η προσέγγιση της λιτής παραγωγής προσανατολίζει τα εμπλεκόμενα στην παραγωγική διαδικασία άτομα να παρακολουθήσουν την διαδικασία παραγωγής στο σύνολό της και στη συνέχεια να προτείνουν τους τομείς σημεία προς βελτίωση μείωση της σπατάλης. Ακόμη μια μέθοδος βελτίωσης της αποδοτικότητας στην παροχή υπηρεσιών υγείας είναι η εφαρμογή του προτύπου six sigma (6σ). Πρόκειται για μεθοδολογία που πρωτοεφαρμόστηκε στο βιομηχανικό τομέα και συγκεκριμένα από την εταιρία κατασκευής τηλεπικοινωνιακών μέσων Motorola στα μέσα της δεκαετίας του 80. Το όνομα της μεθόδου προέρχεται από την τυπική απόκλιση και υποδηλώνει ότι το επιτρεπτό όριο λαθών/ σφαλμάτων σε μια παραγωγική διαδικασία είναι ίσο με 3,4 ανά εκατομμύριο (ποσοστό που αφορά την ποσότητα που βρίσκεται σε απόσταση 13

14 μεγαλύτερη από έξι τυπικές αποκλίσεις). Όπως και η λιτή παραγωγή, η μέθοδος 6σ αποσκοπεί στον περιορισμό του κόστους, στην μείωση της διακύμανσης κατά την παραγωγική διαδικασία και την εξάλειψη των σφαλμάτων (Chassin MR, 1998). Κατά την βιβλιογραφία (Varkey, Reller 2007) η εφαρμογή 6σ ακολουθεί μια αλληλουχία βημάτων. Το πρώτο στάδιο περιλαμβάνει την κατάρτιση ενός πλάνου (project charter) το οποίο ενσωματώνει τις ανάγκες των πελατών, τους στόχους και τα χρονοδιαγράμματα αυτών, τα κριτήρια επίτευξης των στόχων και την ομάδα που θα εργαστεί για την εφαρμογή του πλάνου. Κατά το δεύτερο στάδιο, πραγματοποιούνται μετρήσεις και συγκεντρώνονται δεδομένα από διάφορες πηγές με σκοπό τον καθορισμό του εύρους και του αριθμού των σφαλμάτων (DPMO, Defects Per Million Oppurtunities) της παραγωγικής διαδικασίας. Στο τρίτο στάδιο πραγματοποιείται ανάλυση των δεδομένων προκειμένου να αναγνωριστούν τα σημεία όπου συμβαίνουν οι αποκλίσεις από το επιθυμητό επίπεδο. Κατά το τέταρτο στάδιο, αναπτύσσονται μέθοδοι και λύσεις για την μείωση των σφαλμάτων στο επιθυμητό επίπεδο. Η εφαρμογή αυτών των μεθόδων συνοδεύεται από ελέγχους οι οποίοι καταδεικνύουν την αναγκαιότητα περαιτέρω βελτίωσης ώστε να βρεθεί το βέλτιστο σύνολο αλλαγών που θα εφαρμοστεί. Τελικά, στο πέμπτο στάδιο, η όλη διαδικασία βελτίωσης σταθεροποιείται μέσω διατύπωσης στρατηγικών και κατευθυντήριων οδηγιών, ώστε να αποφευχθεί η σταδιακή μετακύλιση στην αρχική κατάσταση. Συνεχείς έλεγχοι ποιότητας διενεργούνται για την επιτηρήση της λειτουργίας των νέων διαδικασιών. Συμπερασματικά, τόσο το μοντέλο λιτής παραγωγής όσο και η μέθοδος 6σ αποτελούν δύο προσεγγίσεις που αποσκοπούν στην εύρεση καινοτομιών στην παραγωγική διαδικασία και συναντούν μεγάλη απήχηση στον ευρύτερο τομέα της βιομηχανίας (De Koning & De Mast, 2006). Η εξέλιξη των δυο μεθόδων υπήρξε παράλληλη και πλέον εφαρμόζονται ευρέως στον τομέα των υπηρεσιών, ενώ αρχικά υιοθετήθηκαν από τον τομέα κατασκευής βιομηχανικών προϊόντων( Snee & Hoerl, 2004). Ειδικά στον τομέα της παροχής φροντίδας υγείας, η συνεχής αύξηση του κόστους των αντίστοιχων υπηρεσιών καθιστά τις υπηρεσίες αυτές προσβάσιμες σε ποσοστό του πληθυσμού που διαρκώς μειώνεται. Κατά τον τρόπο αυτό, όλο και λιγότεροι αποκομίζουν όφελος από την εφαρμογή της σύγχρονης ιατρικής. Καθίσταται αναγκαία επομένως η αναζήτηση καινοτομιών που θα καταστήσουν την παραγωγή φροντίδας υγείας αποδοτικότερη. Η βελτιστοποίηση της λειτουργίας των 14

15 συστημάτων υγείας δεν καθιστά την φροντίδα υγείας απρόσωπη αλλά αποτελεί την βιώσιμη επιλογή για την παροχή των αντίστοιχων υπηρεσιών σύμφωνα με τα προαπαιτούμενα της μεγαλύτερης κατά το δυνατό κάλυψης του πληθυσμού και της εφαρμογής των αρχών της σύγχρονης ιατρικής. Η προσπάθεια για βελτιστοποίηση θα πρέπει να συνοδεύεται από τις αντίστοιχες καινοτομίες με σκοπό την αύξηση της αποδοτικότητας στην παροχή των αντίστοιχων υπηρεσιών. Στο σύγχρονο οικονομικό περιβάλλον, η καινοτομία αποτελεί περισσότερο αποτέλεσμα συστηματικών προσπαθειών και μεθόδων παρά στιγμιαίων επινοήσεων. Ως σημαντικότεροι εκπρόσωποι από το σύνολο των μεθόδων που διαθέτει η επιστήμη του μάνατζμεντ αναφέρονται η λιτή παραγωγή και η στρατηγική 6σ. Οι μέθοδοι αυτές διαθέτουν συμπληρωματικές δυνατότητες για την καθιέρωση καινοτομιών στο χώρο της υγείας (Koning, 2006). Συγκεκριμένα, συνδυάζονται οι λύσεις που προτείνει η στρατηγική 6σ σχετικά με την οργανωτική δομή και την διάγνωση των προβληματικών τομέων με τις βέλτιστες πρακτικές και την ανάλυση που προτείνει η λιτή παραγωγή. Το αναμενόμενο αποτέλεσμα είναι μία συστηματική διαδικασία για εφαρμογή καινοτομιών ώστε να προκύψουν τα αναμενόμενα οφέλη στην λειτουργία του συστήματος υγείας (Drucker, 1985). 4.Προσομοίωση. 4.1 Γενικά περί προσομοίωσης. Αρκετά διαδομένη είναι η πεποίθηση (σιδηρούν τρίγωνο, iron triangle) ότι στο χώρο της υγείας η ευρύτητα πρόσβασης, το κόστος και η ποιότητα είναι τόσο στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους ώστε η αύξηση του δείκτη επίδοσης του ενός επιφέρει αυτόματα μείωση του δείκτη επίδοσης των υπολοίπων (αρνητική συσχέτιση) (Roberts, 2011). Επομένως, αποτελεί πρόκληση για την εφαρμοζόμενη πολιτική σε ένα σύστημα υγείας η διάψευση της παραπάνω άποψης, με την ταυτόχρονη βελτίωση της ποιότητας, της προσβασιμότητας και της αποδοτικότητας. Ένα από τα σύγχρονα εργαλεία για την παραβίαση αυτού του συνεκτικού τριγώνου που παρεμποδίζει την παροχή περισσότερης και ποιοτικότερης υγείας είναι η προσομοίωση. Ως προσομοίωση ορίζεται η διαδικασία αφαίρεσης ενός τμήματος του πραγματικού περιβάλλοντος που μελετάται και η μετατροπή του σε μοντέλο αναπαράστασης σε εικονικό περιβάλλον. Ο σχεδιασμός του μοντέλου οφείλει να διατηρεί τις σημαντικές 15

16 για την μελέτη ιδιότητες του πραγματικού συστήματος, ώστε να το αναπαριστά πιστά (Robinson S., 2004). 4.2 Πλεονεκτήματα δυσχέρειες κατά την εφαρμογή της προσομοίωσης. Η εφαρμογή της προσομοίωσης ξεκίνησε από τον τομέα της βιομηχανικής παραγωγής και στη συνέχεια επεκτάθηκε και σε άλλους τομείς, μεταξύ των οποίων ο χώρος της υγείας. Η ευρεία αποδοχή της προσομοίωσης πέρα από τον αρχικό χώρο εφαρμογής της δεν αποτελεί τυχαίο γεγονός αλλά αποδίδεται σε συγκεκριμένα πλεονεκτήματα που την χαρακτηρίζουν (Roberts, 2011, Standridge,1999, Pitt, 1997). Αυτές είναι: Μεταβλητικότητα (Variability): Αφορά την δυνατότητα της προσομοίωσης να αναπαριστά τα στοιχεία των συστημάτων υγείας, τα οποία κατά κανόνα είναι μεταβλητά. Πολυπλοκότητα (Complexity): Η παροχή φροντίδας υγείας συνθέτει ένα εξαιρετικά πολύπλοκο σύστημα λόγω της συμμετοχής διαφορετικών οντοτήτων αλλά και λόγω της ανθρώπινης υπόστασης, η οποία καλείται να λάβει αποφάσεις με βάση διαφορετικά κριτήρια ανά περίπτωση. Η προσομοίωση δύναται να αναπαραστήσει ένα τέτοιο πολύπλοκο σύστημα ώστε τα αποτελέσματα να είναι ρεαλιστικά. Υποθέσεις (Assumptions): Η μετατροπή ενός πραγματικού συστήματος σε μοντέλο προσομοίωσης προϋποθέτει την υιοθέτηση ορισμένου αριθμού υποθέσεων. Ο αριθμός αυτός καθορίζεται από τον δημιουργό του μοντέλου. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει οι υποθέσεις να είναι τόσες ώστε να διευκολύνεται η δημιουργία του μοντέλου χωρίς να υποβαθμίζεται η ρεαλιστικότητά του. Ευκολία χρήσης (Ease of use): Με δεδομένη τη συμμετοχή των θεσμικών φορέων για την συγκέντρωση των δεδομένων που αφορούν το υπό μελέτη σύστημα, η δημιουργία του μοντέλου προσομοίωσης θεωρείται ελάχιστα απαιτητική διαδικασία, εφόσον πληρούται η προϋπόθεση της επαρκούς γνώσης της αντίστοιχης γλώσσας προγραμματισμού. 16

17 Εφαρμογή σεναρίων (What if scenario): Αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της προσομοίωσης δεδομένου ότι επιτρέπει την ανέξοδη διενέργεια πειραματισμών πάνω στην λειτουργία του υπο μελέτη συστήματος. Παρέχει την δυνατότητα μελέτης της επίδρασης διάφορων ιδεών διαφορετικών ανθρώπων και την εύρεση καινοτόμων λύσεων για την μεγιστοποίηση της απόδοσης ενός συστήματος. Οπτικές (Perspectives): Η χρήση της προσομοίωσης είναι εφικτό να συνδράμει στην ευρύτητα θεώρησης παρατήρησης της λειτουργίας ενός συστήματος από τους θεσμικούς φορείς, ώστε οι τελευταίοι να αντιλαμβάνονται πλέον τον τρόπο και τον βαθμό συσχέτισης των επιμέρους στοιχείων λειτουργίας όπως η ροή ασθενών, η χρήση των πόρων, η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών. Αποδοχή (Acceptance): Τα μοντέλα προσομοίωσης τυγχάνουν μεγάλης αναγνώρισης και αποδοχής λόγω του γεγονότος ότι παρέχουν αποτελέσματα απτά και κατανοητά, απαιτούν μικρό αριθμό υποθέσεων και προσφέρονται για διενέργεια πειραματισμών. Μοντέλο λιτής παραγωγής/6σ (Lean/SixSigma):Η προσομοίωση θεωρείται εργαλείο που υποβοηθά την εφαρμογή των αρχών της λιτής παραγωγής/6σ και δύναται να απεικονίσει την τελική κατάσταση του συστήματος σε σύγκριση με την αρχική. Παρά την συνεχώς αυξανόμενη εφαρμογή της προσομοίωσης στο χώρο της υγείας, εξακολουθούν να υφίστανται παράγοντες που καθιστούν δυσχερή την εφαρμογή αυτή (Roberts, 2011 ).Οι παράγοντες αυτοί είναι οι εξής: Ιατροκεντρικό μοντέλο λήψης αποφάσεων: Η ομαλή εφαρμογή της προσομοίωσης απαιτεί την συνεργασία όλων των επαγγελματικών ομάδων που δραστηριοποιούνται σε ένα σύστημα υγείας (ιατροί, νοσηλευτές, φαρμακοποιοί, κτλ). Το υφιστάμενο μοντέλο λήψης αποφάσεων όμως είναι δυνατό να υπονομεύσει την προσπάθεια αυτή γιατί αφενός υπάρχουν ομάδες λιγότερο ικανοποιημένες από την συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων, αφετέρου υπαρχούν ομάδες που θα προσπαθήσουν να διαφυλάξουν τα συμφέροντά τους. 17

18 Επίπεδο υποθέσεων/ παραδοχών: Τα μοντέλα προσομοίωσης αποσκοπούν να απεικονίσουν συστήματα υγείας τα οποία είναι κατά κύριο λόγο πολύπλοκα. Για λόγους κατασκευής και λειτουργικότητας του μοντέλου, επιλέγεται ένα επίπεδο παραδοχών ώστε η κατασκευή να γίνει απλούστερη αλλά όχι σε βάρος της ρεαλιστικότητας. Στο σημείο αυτό εμπλέκεται η προσωπική επιλογή του δημιουργού του μοντέλου, γεγονός που καθιστά το κάθε μοντέλο (που απεικονίζει το ίδιο σύστημα) εντελώς ξεχωριστό. Κατά προέκταση, η εφαρμογή και τα συμπεράσματα είναι πιθανό να διακυμαίνονται ανάλογα με την οπτική γωνία του δημιουργού. Στενή συσχέτιση του μοντέλου με το υπό μελέτη σύστημα: Αποτελεί λογική διαπίστωση ότι ένα μοντέλο προσομοίωσης που σχεδιάστηκε για να αναπαριστά ένα συγκεκριμένο σύστημα, δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε κανένα άλλο σύστημα. Κατά προέκταση, για την μελέτη ενός συστήματος αποτελεί μοναδική επιλογή η κατασκευή ενός μοντέλου από την αρχή. Πολλαπλοί στόχοι και αντικρουόμενες επιδιώξεις: Η παρουσία πολλαπλών τομέων, των οποίων η βελτίωση είναι επιθυμητή, δημιουργεί σύγχυση ως προς την επιλογή του σημαντικότερου τομέα. Επιπρόσθετα, οι διαφορετικές οπτικές γωνίες των θεσμικών φορέων έχει ως αποτέλεσμα η διαδικασία της προσομοίωσης να πελαγοδρομεί μεταξύ διαφορετικών επιδιώξεων. Εφαρμογή προσομοίωσης σε περιπτώσεις όπου δεν κρίνεται απαραίτητο: Η προσομοίωση αποτελεί πολύτιμο εργαλείο για την αναπαράσταση πολύπλοκων συστημάτων, συχνά όμως εφαρμόζεται σε περιπτώσεις προβλημάτων όπου επαρκεί μια απλή σειρά υπολογισμών. Κατά προέκταση, η χρήση προσομοίωσης όπου δεν υπάρχει ένδειξη, αποτελεί μια κοπιώδη προσπάθεια χωρίς ουσιαστικό όφελος. Εκπαίδευση των θεσμικών φορέων: Ειδικά στην περίπτωση του χώρου της υγείας κρίνεται αναγκαία η εμπλοκή των θεσμικών φορέων από τα αρχικά στάδια της μελέτης προσομοίωσης, δεδομένου ότι στην πλειοψηφία τους δεν έχουν προηγούμενη εμπειρία σχετικά με τη δραστηριότητα αυτή. Σε αντίθετη περίπτωση, εγκυμονείται ο κίνδυνος ελλιπούς κατανόησης των αποτελεσμάτων και των αντιστοίχων συστάσεων. Εγκυροποίηση μοντέλου: Ένα από τα δυσκολότερα στάδια της προσομοίωσης είναι η εγκυροποιήση του μοντέλου. Η τελευταία είναι ιδιαιτέρως σημαντική 18

19 σε περιπτώσεις συστημάτων υγείας, μιας και η συλλογή των δεδομένων του μοντέλου είναι τις περισσότερες φορές δύσκολη και το επίπεδο των παραδοχών είναι πιθανό να καταστήσει το μοντέλο ως μη έγκυρο. 4.3 Στάδια εφαρμογής. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαδικασία ανάπτυξης ενός μοντέλου προσομοίωσης. Η διαδικασία αυτή αποτελείται από μια αλληλουχία βημάτων(banks and Carson,1995, Roberts, 2011). Τα βήματα αυτά έχουν ως εξής: 1. Διατύπωση του προβλήματος: Έχοντας ολοκληρώσει την ανάλυση της παρούσας κατάστασης, διατυπώνεται το ζήτημα αποδοτικότητας γύρω από το οποίο θα επικεντρωθεί η προσομοίωση. 2. Καθορισμός στόχων: Εντοπίζονται οι προβληματικοί/ προς βελτίωση τομείς και καθορίζεται το επίπεδο βελτίωσής τους. 3. Κατασκευή μοντέλου: Για την κατασκευή του μοντέλου πρωταρχική κατεύθυνση είναι η διατήρηση του μοντέλου στην απλούστερη δυνατή μορφή του (Salt,1993). Σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι απαραίτητη η μίμηση του πραγματικού συστήματος στοιχείο προς στοιχείο αλλά μόνο η αναπαράσταση της κεντρικής λειτουργίας του (Banks, 1995). Εφόσον κριθεί απαραίτητο, επιπλέον στοιχεία είναι δυνατό να προστεθούν στην συνέχεια της κατασκευής του μοντέλου. 4. Συλλογή δεδομένων-καθορισμός παραδοχών: Το στάδιο αυτό περιλαμβάνει την συγκέντρωση δεδομένων της παρούσας κατάστασης και την στατιστική επεξεργασία αυτών ώστε να μπορούν να εισαχθούν στο μοντέλο προσομοίωσης. Οι παραδοχές που γίνονται αποδεκτές για λόγους απλούστευσης του μοντέλου είναι δυνατό να μεταβληθούν σε μεταγενέστερο σημείο, εάν κριθεί απαραίτητο. 5. Επαλήθευση μοντέλου: Αφορά τον έλεγχο για την τήρηση των προαπαιτούμενων χαρακτηριστικών καθώς και του επιθυμητού επιπέδου παραδοχών. Ελέγχεται επίσης η δομή του μοντέλου, η οποία οφείλει να ανταποκρίνεται στο διάγραμμα ροής του πραγματικού συστήματος. 19

20 6. Εγκυροποίηση μοντέλου: Πρόκειται για την ικανότητα του μοντέλου να αναπαραστήσει στον επιθυμητό βαθμό λεπτομέρειας το πραγματικό σύστημα και αποτελεί ουσιαστική δοκιμασία για την αποδοχή του μοντέλου και την χρησιμοποίησή του για περαιτέρω διερεύνηση σεναρίων. Σε πολλές περιπτώσεις το στάδιο αυτό παρακάμπτεται δεδομένου ότι είναι κοπιώδης η διενέργεια του. Ωστόσο, κρίνεται ως απαραίτητο δεδομένου ότι οι παρεμβάσεις που πρόκειται να επιβληθούν στην αρχική κατάσταση πρέπει να έχουν προκύψει από τα αποτελέσματα ενός έγκυρου μοντέλου. 7. Σχεδιασμός πειραματισμών: Στο στάδιο αυτό καθορίζονται οι ιδέεςκαινοτομίες που πρόκειται να δοκιμασθούν στο μοντέλο προσομοίωσης ώστε να αποκαλυφθεί η επίδρασή τους στη λειτουργία του εικονικού συστήματος. 8. Εφαρμογή προσομοίωσης καταμέτρηση αποτελεσμάτων: Πρόκειται για την διαδικασία όπου τα δεδομένα των σεναρίων εισάγονται στο μοντέλο, πραγματοποιείται ενεργοποίηση του τελευταίου και στη συνέχεια συγκεντρώνονται τα αποτελέσματα του κάθε σεναρίου ώστε να συγκριθούν μεταξύ τους και με τα δεδομένα της παρούσας κατάστασης. Το στάδιο αυτό είναι δυνατό να επαναληφθεί αρκετές φορές, ακόμη και κατά την δοκιμή ενός μόνο σεναρίου διότι η προσομοίωση είναι μια στοχαστική μελέτη και η ενεργοποίηση του μοντέλου είναι πιθανό να αποφέρει διαφορετικά αποτελέσματα κατά την επαναληπτική εκτέλεσή του (multiple model replications). 9. Εφαρμογή των μεταβολών στο πραγματικό σύστημα: Κατά το τελευταίο αυτό στάδιο, οι μεταβολές που κρίθηκαν ως ευνοικότερες υιοθετούνται από το πραγματικό σύστημα. Στη συνέχεια, η απόδοση του τελευταίου καταμετράται και συγκρίνεται σε σχέση με την αρχική κατάσταση και τις αναμενόμενες από την προσομοίωση τιμές. Σε πολλές περιπτώσεις προκύπτει η ανάγκη μεταβολής του επιπέδου παραδοχών ή τροποποίησης των αρχικά εισαχθέντων δεδομένων, γεγονός που συνεπάγεται την επανάληψη των αντίστοιχων βημάτων. 4.4 Κυρίαρχες τάσεις στο χώρο της υγείας. Στη συνέχεια θα γίνει μια περισσότερο εκτενής αναφορά στις δύο μεθόδους προσομοίωσης που εφαρμόζονται συχνότερα στο χώρο της υγείας και σχετίζονται με την παρούσα μελέτη. Οι μέθοδοι αυτές είναι η προσομοίωση διακριτών γεγονότων 20

21 (DES, Discrete Event Simulation) και η δυναμική συστημάτων (SD, System Dynamics). Ξεκινώντας από την προσομοίωση DES, είναι μια τεχνική που πρωτοεφαρμόστηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο την δεκαετία του 50 (Mustaffe, Katsaliaki 2012). Πρόκειται για στοχαστική προσέγγιση, ιδανική για συστήματα που περιλαμβάνουν ουρές αναμονής και κατά την οποία οι μεταβολές λαμβάνουν χώρα σε διακριτά χρονικά σημεία, με τις οντότητες να μετακινούνται στοχαστικά μέσα σε ένα δίκτυο που περιλαμβάνει ουρές αναμονής και δραστηριότητες, των οποίων η διάρκεια καθορίζεται από κατανομές πιθανοτήτων (Brailsford, 2010). Ο καταμερισμός του χρόνου είναι δυνατό να γίνεται σε ομοιόμορφα χρονικά διαστήματα (time slicing approach) ή σε χρονικά σημεία που συνοδεύονται από μεταβολή κατάστασης (next event approach) (Mustaffe, Katsaliaki 2012). Η προσομοίωση DES εφαρμόζεται κατά κύριο λογο σε επιχειρησιακό επίπεδο. Είναι εξ ορισμού μέθοδος στοχαστική, δηλαδή περιλαμβάνει τη διαχείριση οντοτήτων κατά τρόπο πιθανοκρατικό. Είναι ιδανική για περιπτώσεις προβλημάτων που αφορούν ανεπάρκεια πόρων και ποσότητα ζήτησης που διακυμαίνεται ακανόνιστα (Mustaffe, Katsaliaki 2012). Εξαιτίας της στοχαστικότητας της μεθόδου, είναι συνήθως απαραίτητη η πολλαπλή ενεργοποίηση του μοντέλου ώστε να προκύψουν αποτελέσματα στατιστικώς σημαντικά. Ειδική αναφορά αξίζει να γίνει στο στάδιο εγκυροποίησης του μοντέλου προσομοίωσης DES. Πρόκειται για διαδικασία κατά την οποία συγκρίνεται η συμπεριφορά του μοντέλου με αυτή του συστήματος. Η συχνότερη μέθοδος για εγκυροποίηση είναι διαμέσου γραφικών παραστάσεων των αποτελεσμάτων (Sargent, 1994). Στατιστικές μέθοδοι (διαστήματα εμπιστοσύνης, έλεγχος υποθέσεων ) χρησιμοποιούνται επίσης αλλά λιγότερο συχνά. Σε πολλές περιπτώσεις, λόγω του γεγονότος ότι το μοντέλο αποτελεί μια κατά προσέγγιση αναπαράσταση του πραγματικού συστήματος (με την αποδοχή των παραδοχών), οι έλεγχοι υποθέσεων αποτυγχάνουν (Law and Kelton, 1991). Παρά την αποτυχία στον έλεγχο των υποθέσεων, το μοντέλο είναι πιθανό να εξακολουθεί να είναι έγκυρο, ειδικά αν προορίζεται για σύγκριση μεταξύ εναλλακτικών σεναρίων και όχι για παραγωγή ποσοτικών συμπερασμάτων αποτελεσμάτων ( Lowery,1996). Ταυτόχρονα όμως είναι εφικτός ο μεταγενέστερος εμπλουτισμός του μοντέλου DES με επιπλέον δεδομένα ώστε να μπορεί να δίνει ακριβέστερα ποσοτικά αποτελέσματα και να 21

22 θεωρείται έγκυρο ακόμη και μετά από τη διενέργεια στατιστικών δοκιμασιών (Jaime, 2010). Εναλλακτική της προσομοίωσης DES είναι η δυναμική συστημάτων (SD), μέθοδος που χρησιμοποιείται ευρέως στο χώρο της υγείας. Πρόκειται για τεχνική που μπορεί να θεωρηθεί ότι βασίζεται στη γενική θεωρία συστημάτων (Bertalanffy, 1968), αν και στοιχεία της προέρχονται από τη δεκαετία του 50 με την δημοσίευση περί δυναμικής βιομηχανικών συστημάτων από τον Jay Forester (Industrial dynamics, Forester, 1960, 1961). Η πρωταρχική αρχή της SD είναι ότι η δομή ενός συστήματος καθορίζει την συμπεριφορά του και η αλλαγή σε ένα τμήμα του συστήματος επηρεάζει όλα τα υπόλοιπα αλληλοσυνδεόμενα τμήματα. Η προσομοίωση SD αποτελεί μια προσδιοριστική (deterministic) προσέγγιση και για το λόγο αυτό από αρκετούς δεν χαρακτηρίζεται ως προσομοίωση. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι δεν διαχειρίζεται οντότητες και δεν χρησιμοποιεί κατανομές πιθανοτήτων, ενώ ο χρόνος και οι πόροι είναι συνεχείς μεταβλητές (Brailford, 2008). Τα μοντέλα SD δεν απαιτούν πολλαπλή ενεργοποίηση όπως τα μοντέλα DES ενώ εκτελούνται ταχύτατα με σημαντικά μικρότερη υπολογιστική ισχύ, οι επιλογές λογισμικού όμως είναι σαφώς λιγότερες σε σχέση με τα μοντέλα DES. Εφαρμόζονται κατά κύριο λόγο σε στρατηγικό επίπεδο και αποτελούν εργαστήρια μάθησης (learning laboratories) και όχι εργαλεία βελτιστοποίησης (optimization tools), (Forrester, 1961). Ένα μοντέλο SD μπορεί να είναι εξαιρετικά πολύπλοκο, η πολυπλοκότητα αυτή όμως αφορά την δυναμική σχέση μεταξύ των τμημάτων του συστήματος και όχι τα λεπτομερή στοιχεία της λειτουργίας του. Η προσομοίωση SD αποτελείται από δύο διακριτά στοιχεία: το ποιοτικό και το ποσοτικό (Brailford, 2008). Το ποιοτικό απαρτίζεται από την κατασκευή διαγραμματών επιρροής (influence diagrams) ή αιτιολογικών κύκλων (causal loops). Οι παραστάσεις αυτές απεικονίζουν την συσχέτιση μεταξύ των στοιχείων του συστήματος και κατά προέκταση την υπό μελέτη κατάσταση. Μεταξύ δύο στοιχείων του συστήματος επικρατεί θετική ή αρνητική ρυθμιστική συσχέτιση: ένα σύστημα που παρουσιάζει περιττό αριθμό αρνητικών ρυθμιστικών συσχετίσεων καλείται ισορροπημένο (balanced) ενώ αν ο αριθμός αυτός είναι άρτιος τότε το σύστημα καλείται αυτοενισχυόμενο (reinforcing loop or vicious cycle). Ένα τέτοιο σύστημα τείνει διαρκώς σε μεταβολή της κατάστασής του σε σχέση με το ισορροπημένο που διατηρεί την κατάστασή του σταθερή. Σχετικά με το ποσοτικό στοιχείο της 22

23 προσομοίωσης SD, απαιτείται η μετατροπή του διαγράμματος επιρροής σε διάγραμμα ροής κατά επίπεδα (stock flow diagram). Το τελευταίο είναι δυνατό να παρομοιαστεί με δίκτυο δεξαμενών νερού οι οποίες συνδέονται με αγωγούς (το νερό είναι το αντίστοιχο των οντοτήτων στη DES, στην SD λαμβάνει συνεχή μορφή) (Brailford, 2008). Στην προσπάθεια σύγκρισης μεταξύ των δύο αυτών μεθόδων προσομοίωσης βοηθητικό ρόλο διαδραματίζει ο παρακάτω πίνακας ο οποίος παρουσιάζει τις διαφορές ανά τομέα ενδιαφέροντος: Πίνακας 1: Διαφορές προσομοίωσης DES SD (Lane, 2000). DES SD Προοπτική Αναλυτική με έμφαση στα λεπτομερή δεδομένα Ολιστική, με δυναμική πολυπλοκότητα Οντότητες Διακριτές οντότητες, με Ομογενείς οντότητες, συνεχής ροή διακριτά χαρακτηριστικά Δεδομένα Ποσοτικά,ογκώδη Μικρή ποσότητα Επίπεδο εφαρμογής Επιχειρησιακό Στρατηγικό, διαμόρφωση πολιτικής Στοιχεία μοντέλου Υλικά και άυλα (πληροφορίες) Υλικά και πληροφοριακοί σύνδεσμοι μεταξύ των τμημάτων Αναπαράσταση ανθρωπινου στοιχείου Ενεργούντες λήψη αποφάσεων Ενεργούντες εφαρμογή στρατηγικής/πολιτικής Αντίληψη από τρίτους Αδιαφάνεια μηχανισμού Διαφάνεια, εύκολη αντίληψη μηχανισμού. Αποτελέσματα Προβλέψεις, μετρήσεις απόδοσης, κριτήρια αποφάσεων Κατανοήση της επιδρασης της δομής στη συμπεριφορά του συστήματος, εντοπισμός καθοριστικών στοιχείων του συστήματων Πριν γίνει η ανάλυση του υπό μελέτη συστήματος από την παρούσα εργασία, σκόπιμο κρίνεται να σχολιαστεί το κατά πόσο είναι εφικτός ο συνδυασμός των δυο τεχνικών προσομοίωσης, της DES και της SD. Η ιδέα της ανάμειξης των δύο μεθόδων αποτελεί αντικείμενο ενδιαφέροντος για περισσότερο από μια δεκαετία, 23

24 ειδικά υπο το καθεστώς όπου τα όρια μεταξύ τακτικού και επιχειρησιακού επιπέδου είναι δυσδιάκριτα (Brailford, 2010). Βιβλιογραφικά αναφέρεται ότι υπάρχουν τρεις τεχνικές συνδυασμού της DES και της SD (Chahal και Eldabi, 2008). Η απλούστερη είναι η ιεραρχική μέθοδος κατά την οποία υπάρχουν δύο ξεχωριστά μοντέλα, τα οποία αποστέλουν δεδομένα και ποσοτικά συμπεράσματα με τρόπο αμφίδρομο. Η προσέγγιση αυτή χρησιμοποιήθηκε για να σχηματιστεί ένα μεικτό μοντέλο στα πλαίσια προσομοίωσης διεργασιών στο βιομηχανικό τομέα (Rabelo, 2003, Venkateswaran, 2005). Η δεύτερη μέθοδος καλείται περιβάλλον διεργασιών (process environment) και περιλαμβάνει δύο ξεχωριστά μοντέλα με το χαρακτηριστικό ότι το ένα (DES) ενσωματώνεται στο άλλο (SD), αποτελεί δηλαδή τμήμα του. Τέλος, υπάρχει η ιδεατή υβριδική μορφή στην οποία δεν διακρίνεται τμήμα DES ή SD και η οποία δεν έχει επιτευχθεί μέχρι στιγμής. Αυτή ακριβώς η μορφή θεωρείται ως η πλέον επιθυμητή μέθοδος προσομοίωσης καθότι συνδυάζει την ολιστική άποψη του υπό μελέτη συστήματος που προσφέρει η προσομοίωση SD, με την στοχαστικότητα της DES (Brailford, 2010). Μια πραγματικά υβριδική τεχνική θα διέθετε απόλυτα πλεονεκτήματα δεδομένου ότι στο μακροεπίπεδο θα απεικόνιζε τις οντότητες με ομοιογενή, συνεχή ροή, βασιζόμενο όχι σε μεγάλο όγκο δεδομένων, ενώ σε μικροεπίπεδο θα συμπεριελάμβανε τα χαρακτηριστικά της κάθε οντότητας στην αλληλεπίδραση μεταξύ τους και με το σύστημα. Για να επιτευχθεί ένας τέτοιος στόχος απαιτείται το αντίστοιχο λογισμικό προσομοίωσης αλλά και η φιλοσοφία/ μεθοδολογία για την κατασκευή του αντίστοιχου μοντέλου. Στην ερώτηση για το αν η προσομοίωση σήμερα προσεγγίζει αυτό το στόχο περισσότερο σε σχέση με 10 χρόνια νωρίτερα, η απάντηση είναι καταφατική αλλά εξακολουθεί να υφίσταται σημαντική διαδρομή μέχρι την επίτευξη του πραγματικού συνδυασμού των DES και SD (Brailford, 2010), ενώ υπάρχουν και οι απόψεις που ισχυρίζονται ότι δεν πρόκειται για εφικτό στόχο. Μια άλλη σχολή σκέψης υποστηρίζει ότι μεγαλύτερη σημασία δεν έχει η μέθοδος προσομοίωσης αλλά η διαδικασία στην οποία υποβάλλεται η αρμόδια ομάδα εργασίας για την διενέργεια της μελέτης. Η επιλογή μεθόδου δηλαδή αποτελεί απλώς έναυσμα για προβληματισμό μέσα στην ομάδα (Carlile, 2002), δίνοντας έτσι τη δυνατότητα στους συμμετέχοντες να αλληλεπιδράσουν. Στην πραγματικότητα όμως, η ακολουθούμενη τεχνική επικεντρώνει την λειτουργία του μοντέλου σε διαφορετικά στοιχεία του 24

25 πραγματικού συστήματος δευτερεύουσας σημασίας (Bayer et al, 2010). και επομένως η επιλογή της δεν μπορεί να είναι 4.5 Η εμπειρία από την εφαρμογή στο χώρο της υγείας. Βιβλιογραφικά η προσομοίωση έχει χρησιμοποιηθεί από πολλών ετών για την μελέτη και την βελτίωση συστημάτων υγείας. Αναφορές για την εφαρμογή της προσομοίωσης στην μελέτη επειγόντων και μη επειγόντων περιστατικών υπάρχουν από το 1962 (Roberts ; English, 1981). Η συχνότητα χρησιμοποίησης της προσομοίωσης ανήλθε σταθερά στην δεκαετία του 60 και του 70. Μέχρι το 1975 περισσότερες από 200 μελέτες προσομοίωσης είχαν δημοσιευτεί (Shuman ; Wolfe, 1992). Το 1981 δημοσιεύτηκε ανασκόπηση βιβλιογραφίας που περιελάμβανε 427 σχετικές δημοσιεύσεις (Roberts ; English, 1981). Η εφαρμογή της προσομοίωσης στο χώρο της υγείας συνέχισε να ανέρχεται ως προς τη συχνότητα κατά τις δεκαετίες του 80 και του 90. Το 2003 δημοσιεύτηκε βιβλιογραφική ανασκόπηση με 182 δημοσιεύσεις σχετικά με τη χρήση και την αξία της προσομοίωσης στη δημόσια υγεία (Fone, 2003). Σήμερα όλο και συχνότερη είναι η εφαρμογή της προσομοίωσης στο χώρο της υγείας ως αποτέλεσμα των πλεονεκτήματων που παρέχει. Τεκμήριο της τάσης αυτής είναι η προοδευτικά αυξανόμενη αρθρογραφία σχετικά με περιπτώσεις εφαρμογής των διαφόρων ειδών προσομοίωσης σε μονάδες ή συστήματα υγείας. Ως χαρακτηριστικό δείγμα της εμπειρίας από την εφαρμογή αυτή, θα αναφερθεί αριθμός περιπτώσεων μελέτης ζητημάτων υγειονομικού ενδιαφέροντος με την χρήση προσομοίωσης DES και SD. Σχετικά με την αρθρογραφία των περιπτώσεων προσομοίωσης DES, αυτονόητη είναι η δημοσίευση μεγαλύτερου αριθμού άρθρων, λόγω χρονικής διαφοράς στην έναρξη εφαρμογής της σε σχέση με την προσομοίωση SD. Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα εξής: Δημιουργία μοντέλου αναπαράστασης της μετακίνησης ασθενών μεταξύ διαφορετικών τμημάτων νοσοκομείου, με απώτερο στόχο την μείωση της διακύμανσης των ελεύθερων κλινών και την κατάρτιση ενός 25

26 αποτελεσματικότερου συστήματος προγραμματισμού εισαγωγών (Lowery J., 1996). Χρήση προσομοίωσης DES για την ελαχιστοποίηση του χρόνου αναμονής των ασθενών και την μεγιστοποίηση της χρήσης των πόρων (υλικοί, προσωπικό) στο αντικαρκινικό νοσηλευτικό ίδρυμα M.D. Anderson (Baesler, 2001). Μελέτη του χρόνου αναμονής στο τμήμα επειγόντων περιστατικών του νοσηλευτικού ιδρύματος Rush North Shore με στόχο την ελαχιστοποίηση του και την αύξηση της ικανοποίησης των ασθενών (Blasak R., 2003). Δημιουργία μοντέλου για την μελέτη σεναρίου επέκτασης του χώρου των επειγόντων περιστατικών και επίδρασής του στο χρόνο αναμονής (Samaha S.,2003). Μελέτη της συσχέτισης μεταξύ της ποσότητας των έμψυχων πόρων (ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού) και του χρόνου αναμονής σε τμήμα επειγόντων περιστατικών (Komashie A. 2005). Χρήση προσομοίωσης DES για την μελέτη σεναρίου σχετικά με την επίδραση της τοποθέτησης εξειδικευμένης ομάδας διαλογής (triage) στο χρόνο αναμονής ασθενών στα επείγοντα περιστατικά (Ruohonen T., 2006). Εξακρίβωση των σημείων που περιορίζουν το ρυθμό ροής ασθενών (bottlenecks) σε κλινική εξειδικευμένη στην αντιμετώπιση της κυστικής ίνωσης (Robinson S. 2011). Μελέτη σεναρίων για την αντιμετώπιση της δυναμικής στον επιπολασμό της νόσου της παχυσαρκίας από τα αντίστοιχα εξειδικευμένα ιατρικά κέντρα στο Ηνωμένο Βασίλειο (Tako A.,2010). Παρομοίως, μεγάλος αριθμός άρθρων έχει δημοσιευτεί σχετικά με μελέτες περιπτώσεων όπου χρησιμοποιήθηκε προσομοίωση SD. Οι περιπτώσεις αυτές σχετίζονταν περισσότερο με λήψη στρατηγικών αποφάσεων. Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα εξής: Μελέτη της δυναμικής εξάπλωσης της μόλυνσης με τον ιό HIV με τη χρήση μοντέλου SD (Dangerfield B., 1990). 26

27 Μελέτη της βιωσιμότητας της χρηματοδότησης της παροχής φροντίδας σε άτομα τρίτης ηλικίας αποκλειστικά από τον κρατικό προϋπολογισμό (Wolstenholme E.,1993). Αναπαράσταση της μετάδοσης και εξέλιξης της νόσου AIDS (Brailford S., 1998). Δημιουργία μοντέλου για την απεικόνιση της δυναμικής εξάπλωσης της λοίμωξης με χλαμύδια στο Ηνωμένο Βασίλειο (Townsbend J., 2000). Μελέτη της δυναμικής στην αύξηση του ποσοστού ατόμων τρίτης ηλικίας σε περιοχή του Ηνωμένου Βασιλείου, όπου ο βαθμός κοινωνικής πρόνοιας για αυτό το τμήμα του πληθυσμού υπερτερεί σημαντικά του μέσου όρου της χώρας (Desai M., 2008). 5.Περιγραφή συστήματος. 5.1 Εγκαταστάσεις. Η μελέτη περίπτωσης που ακολουθεί αφορά διεργασίες που λαμβάνουν χώρα σε πραγματική κλινική, την ουρολογική κλινική του 424 ΓΣΝΘ. Το 424 ΓΣΝΘ συγκροτήθηκε για πρώτη φορά το 1912 ως Γ Γενικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο και εγκαταστάθηκε στο Στρατόπεδο ΚΩΤΤΑ όπου λειτούργησε μέχρι τον Αύγουστο Τον Ιούλιο 1948 μετονομάσθηκε σε 424 ΓΣΝΘ. Στις 25 Αυγούστου 2007 μεταστάθμευσε στις νέες εγκαταστάσεις, όπου λειτουργεί έως σήμερα. Αποστολή του νοσοκομείου είναι η υγειονομική υποστήριξη του ένστολου προσωπικού που εντάσσεται στις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις και σώματα ασφαλείας αλλά και σε ευρύτερες στρατιωτικές συμμαχίες όπως το ΝΑΤΟ υπό συνθήκες ειρήνης ή πολέμου. Οι εγκαταστάσεις του 424 ΓΣΝΘ έχουν λειτουργική επιφάνεια τ.μ. με 2 ελικοδρόμια και 1200 θέσεις στάθμευσης οχημάτων. Επίσης διαθέτουν αυτοδύναμο υπόγειο Νοσοκομείο σχεδιασμένο να ανταποκριθεί σε συνθήκες συμβατικού, πυρηνικού και βιοχημικού πολέμου. Η ουρολογική κλινική που αποτελεί αντικείμενο της παρούσης μελέτης εντοπίζεται στον τέταρτο όροφο του νοσοκομείου, διαθέτει 5 θαλάμους ασθενών και 15 κλίνες. Η διάταξη των θαλάμων είναι κατά μήκος της αντίστοιχης πτέρυγας του νοσοκομείου ενώ στον ίδιο χώρο συνυπάρχουν 3 γραφεία ιατρικού προσωπικού, 2 εξεταστήρια και η στάση νοσηλευτών. Τμήμα της 27

28 ουρολογικής κλινικής είναι και τα εξωτερικά ιατρεία τα οποία είναι 3 ξεχωριστοί χώροι με τον αντίστοιχο εξοπλισμό και εντοπίζονται στο ισόγειο μαζί με τα εξωτερικά ιατρεία των υπόλοιπων ειδικοτήτων. Η λειτουργία των εξωτερικών ιατρείων είναι οργανωμένη με βάση εβδομαδιαίο πρόγραμμα (3 φορές την εβδομάδα) για συγκεκριμένη χρονική διάρκεια. Αναπόσπαστο με την λειτουργία της κλινικής είναι το τμήμα των χειρουργείων τα οποία διαθέτουν 8 χειρουργικές αίθουσες, εξυπηρετούν τις χειρουργικές κλινικές καθημερινά και προκειμένου για ουρολογικά περιστατικά, διαθέτουν 2 αίθουσες ανά εβδομάδα(μια για μικροεπεμβάσεις και μια για μείζονες επεμβάσεις). 5.2 Προσωπικό. Το προσωπικό της ουρολογικής κλινικής αποτελείται καταρχάς από το ιατρικό και το νοσηλευτικό προσωπικό. Το ιατρικό προσωπικό απαρτίζεται από τον διευθυντή της κλινικής και 3 επιμελητές. Κατά διαστήματα η κλινική διαθέτει και ειδικευόμενο ιατρό. Το νοσηλευτικό προσωπικό απαρτίζεται από 4 άτομα τα οποία ανήκουν σταθερά στο προσωπικό της κλινικής και από 2 επιπλέον άτομα τα οποία ανήκουν στο νοσηλευτικό προσωπικό που εξυπηρετεί και άλλες κλινικές του νοσοκομείου. Ένας νοσηλευτής διατίθεται επίσης ανά εξωτερικό ιατρείο τις ημέρες και ώρες λειτουργίας τους. 5.3 Πρόσβαση διακίνηση ασθενών. Αναφορικά με τους ασθενείς που έχουν την δυνατότητα πρόσβασης στην ουρολογική κλινική του 424 ΓΣΝΘ, σύμφωνα με τους ισχύοντες κανονισμούς, επιτρέπεται η εξέταση στα τακτικά και επείγοντα εξωτερικά ιατρεία του συνόλου του πληθυσμού. Περιορισμός υφίσταται μόνο για την νοσηλεία και κατά προέκταση διενέργεια επεμβατικών πράξεων, στις οποίες πρόσβαση έχει μόνο το προσωπικό των σωμάτων ασφαλείας και τα μέλη της οικογένειας αυτού. Κάθε ασθενής που πρόκειται να νοσηλευτεί, εισάγεται στην κλινική προγραμματισμένα ή μετά από εξέταση στο τμήμα επειγόντων περιστατικών του νοσοκομείου. Καθοριστικός είναι ο διαχωρισμός 28

29 των περιστατικών σε ογκολογικά και μη ογκολογικά λόγω της προτεραιότητας που λαμβάνουν τα πρώτα στη σειρά χειρουργικής αντιμετώπισης. Οι ογκολογικές καταστάσεις που καλύπτει η ουρολογική κλινική είναι όγκοι ουροδόχου κύστεως, προστάτη, νεφρού. Αναφορικά με τον τρόπο διακίνησης των ασθενών, η ροή των περιστατικών ξεκινά από τα εξωτερικά ιατρεία. Κατά την εξέταση των ασθένων διαπιστώνονται οι ιδιαιτερότητες του κάθε περιστατικού και αποφασίζεται αν υπάρχει ένδειξη χειρουργικής αντιμετώπισης ή αν υπάρχει δυνατότητα συντηρητικής αγωγής. Οι ασθενείς που αντιμετωπίζονται συντηρητικά αποχωρούν με οδηγίες για περιοδικό έλεγχο της κατάστασής τους. Αντίθετα, οι ασθενείς για τους οποίους υπάρχει ένδειξη χειρουργείου μπαίνουν στην λίστα αναμονής για την κάθε πάθηση ξεχωριστά, εφόσον η γενική κατάστασή τους επιτρέπει τη διενέργεια χειρουργικής επέμβασης. Με βάση αυτή τη λίστα αναμονής καθορίζεται το πρόγραμμα χειρουργείου κάθε Πέμπτης από την Παρασκευή της προηγούμενης εβδομάδας. Στην συνέχεια, οι ασθενείς ειδοποιούνται ώστε να εισαχθούν την Τρίτη προ της ημερομηνίας χειρουργείου. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι μικροεπεμβάσεις της Τρίτης δεν συνοδεύονται από εισαγωγή των ασθενών (οι τελευταίοι προσέρχονται και αποχωρούν την ίδια μέρα με το χειρουργείο τους). Επίσης, απόλυτη προτεραιότητα δίνεται στην λίστα των ογκολογικών περιστατικών με σκοπό την κατά το δυνατό προφύλαξη του ασθενούς από την εξέλιξη της νόσου, γεγονός που θα την καταστήσει με βεβαιότητα μη ιάσιμη. Σε εξαιρετικά σπάνιες περιπτώσεις είναι πιθανή η ενσωμάτωση ασθενούς εισαχθέντος από το τμήμα επειγόντων στο τακτικό πρόγραμμα χειρουργείου (οι ασθενείς αυτοί στην πλειοψηφία τους αντιμετωπίζονται συντηρητικά, ελάχιστα είναι τα περιστατικά που απαιτούν έκτακτο χειρουργείο). Σχηματικά, η λειτουργία της κλινικής ανά μέρα της εβδομάδας λαμβάνει την παρακάτω μορφή: 29

30 Σχήμα 1: Αναπαράσταση δραστηριοτήτων κλινικής ανά ημέρα εβδομάδας. Ανάλογη με την νόσο του ασθενούς είναι και η διάρκεια της μετεγχειρητικής του νοσηλείας. Αναμφίβολα, πάντα υπάρχει η πιθανότητα μετεγχειρητικών επιπλοκών και μάλιστα αυτή είναι μεγαλύτερη αναλογικά με την βαρύτητα του χειρουργείου, ωστόσο η παρατηρούμενη διάρκεια νοσηλείας είναι αρκετά σταθερή ανά είδος χειρουργικής επέμβασης, ενώ για πιο απλές παρεμβάσεις το χρονικό διάστημα είναι ουσιαστικά τυπικό. 5.4 Χειρουργική δραστηριότητα. Σχετικά με την χειρουργική δραστηριότητα της κλινικής, αυτή λαμβάνει χώρα σε τακτικό επίπεδο κάθε Τρίτη και Πέμπτη, με τις μικροεπεμβάσεις και τα μείζονα χειρουργεία αντίστοιχα. Μικροεπεμβάσεις στην ειδικότητα της ουρολογίας θεωρούνται οι επεμβάσεις λειτουργικής αποκατάστασης όπως περιτομές, διατομές βραχέος χαλινού, επεμβάσεις χειρουργικής εξαίρεσης εξωτερικών μορφωμάτων και ενδοσκοπικές παρεμβάσεις ελάσσονος βαρύτητας όπως τοποθέτηση/ αλλαγή ουρητηρικών καθετήρων. Αντίστοιχα, στα μείζονα χειρουργεία περιλαμβάνονται οι επεμβάσεις που απαιτούν την συνδρομή αναισθησιολόγου, με βαρύτητα που διακυμαίνεται από μικρή όπως η αποκατάσταση κιρσοκήλης έως και τα μεγάλα και 30

31 εργώδη χειρουργεία της ουρολογίας όπως κυστεκτομή και ριζική προστατεκτομή. Αυτονόητη είναι η διενέργεια χειρουργικών επεμβάσεων σε επείγον επίπεδο, με την συμμετοχή των εφημερευόντων ουρολόγων και αναισθησιολόγων για αντιμετώπιση περιστατικών όπου δεν επιτρέπεται η χρονοτριβή όπως μείζονες κακώσεις από εξωτερική βία. 5.5 Μελλοντικές εξελίξεις. Έχοντας περιγράψει το τμήμα της συνολικής λειτουργίας της κλινικής το οποίο συσχετίζεται με την παρούσα μελέτη, επόμενο βήμα είναι η αναφορά στις μελλοντικές εξελίξεις και κατευθύνσεις τις οποίες είναι επιθυμητό και επιδιωκόμενο να υιοθετήσει η κλινική. Σύμφωνα με τον προγραμματισμό για την ιατρική εκπαίδευση των στελεχών του στρατού ξηράς, το ιατρικό προσωπικό της κλινικής αναμένεται να αυξηθεί από 4 εξειδικευμένους ιατρούς σε 7 μέσα στα επόμενα 2 έτη. Πρόκειται ασφαλώς για σημαντική εξέλιξη για την αναδίπλωση περαιτέρω επιστημονικών δραστηριοτήτων της κλινικής μέσω της διαθεσιμότητας περισσότερων ανθρωπίνων πόρων. Παράλληλα, σημαντική είναι η επιδίωξη και η επιθυμία των τωρινών αλλά και μελλοντικών εξειδικευμένων ιατρών της κλινικής για εφαρμογή νέων χειρουργικών μεθόδων, οι οποίες μετά από μακροχρόνιες έρευνες έχουν αποδείξει την υπεροχή τους σε πολλαπλά επίπεδα έναντι των συμβατικών. Πέρα της ικανοποίησης απο την εισαγωγή και την μύηση στις νεώτερες εξελίξεις της ιατρικής επιστήμης, το ιατρικό προσωπικό αναγνωρίζει τα οφέλη του ασθενούς σχετικά με την πιθανότητα οριστικής αντιμετώπισης της κατάστασής του, την πιθανότητα επιπλοκών, το διεγχειρητικό και μετεγχειρητικό κίνδυνο. Ειδικά στην ειδικότητα της ουρολογίας, ενθουσιώδης είναι η εισαγωγή στην εφαρμογή των αρχών της λαπαροσκοπικής χειρουργικής, η οποία υπόσχεται ισάξια αποτελέσματα, με τρόπο ελάχιστα επεμβατικό (minimally invasive) και με μετεγχειρητική νοσηλεία συντομευμένη στο ελάχιστο δυνατό. Οι μελλοντικές εξελίξεις και εφαρμογές είναι δυνατό να προκαλούν θετικές αντιδράσεις και ανυπομονησία ως προς την εφαρμογή τους, απαραίτητη συνθήκη όμως για την εφαρμογή τους είναι η αύξηση της αποδοτικότητας των πόρων που θα καταναλωθούν για την υλοποίησή τους και σε σχέση με την παρούσα κατάσταση. 31

32 Επιδίωκεται δηλαδή όχι μόνο η αλλαγή της ιατρικής μεθοδολογίας προς το νεώτερο και πιο εξελιγμένο αλλά και η αύξηση της προσλαμβανόμενης από το ασθενή αξίας ώστε οι εφαρμοζόμενες μεταβολές να είναι διατηρήσιμες και να συμβάλλουν στην ταυτόχρονη βελτίωση της διαχείρισης του παράγοντα κόστος. 6. Συλλογή δεδομένων επεξεργασία. 6.1 Γενικά περί των δεδομένων της μελέτης. Έχοντας αναφέρει τα θεωρητικά περί της εφαρμογής της προσομοίωσης και αφού δόθηκε μια σύντομη περιγραφή της ουρολογικής κλινικής που αποτελεί αντικείμενο της παρούσας μελέτης περίπτωσης, επόμενο βήμα είναι η καταγραφή των δεδομένων και των διεργασιών που χαρακτηρίζουν την λειτουργία της. Τα δεδομένα αυτά αφορούν χρονικό διάστημα ίσο με ένα ημερολογιακό έτος (Μάρτιος 2012 Μάρτιος 2013). Πρόκειται για περίοδο κατά την οποία η λειτουργία της κλινικής υπήρξε αντιπροσωπευτική καθότι η ροή των περιστατικών και η αντιμετώπιση τους ήταν η προβλεπόμενη, χωρίς την επίδραση δυσχερειών που μπορούν να αναγκάσουν σε αναβολές, ακυρώσεις ή στην αναζήτηση εναλλακτικών επιλογών (π.χ. απώλεια εξοπλισμού λόγω φθοράς, έλλειψη προσωπικού ). Αρχικά, ουσιώδης είναι η διευκρίνιση ότι η ουρολογία είναι μια χειρουργική ειδικότητα, η οποία καλείται να αντιμετωπίσει τις χειρουργικές παθήσεις του ουρογεννητικού συστήματος. Με τον τρόπο αυτό γίνονται διακριτές οι αρμοδιότητες της σε σχέση με άλλες ειδικότητες που επίσης ασχολούνται με την ίδια ανατομική περιοχή (π.χ. νεφρολογία). Κατά προέκταση, συμπεραίνει κανείς ότι τα περιστατικά που νοσηλεύει μια ουρολογική κλινική είναι χειρουργικά ή δύνανται να εξελιχθούν σε χειρουργικά. Ειδικότερα, στην ουρολογική κλινική του 424 ΓΣΝΘ, οι ασθενείς που νοσηλεύονται είναι περιστατικά που πρόκειται να υποβληθούν σε προγραμματισμένο χειρουργείο ή περιστατικά που εισήχθησαν εκτάκτως προκειμένου να αντιμετωπισθούν χειρουργικά ή συντηρητικά. Η παρούσα μελέτη περίπτωσης θα συμπεριλάβει και τις δυο κατηγορίες ασθενών ώστε η απεικόνιση της λειτουργίας της κλινικής να είναι κατά το δυνατό ρεαλιστικότερη. 32

33 6.2 Οντότητες διάγραμμα ροής. Το χρονοδιάγραμμα της κίνησης των προγραμματισμένων περιστατικών αναφέρθηκε σε προηγούμενο σημείο της μελέτης. Σχηματικά, η κίνηση (διάγραμμα ροής) των ασθενών (οντότητες) μέσα στο σύνολο των διεργασιών της κλινικής (σύστημα) έχει ως εξής: Σχήμα 2: Διάγραμμα ροής (Flowchart). 6.3 Προσδιοριστικά στοιχεία. Είδη χειρουργείων Αναφορικά με τα χειρουργεία που διενεργούνται σε τακτική βάση από την κλινική, πρόκειται για επεμβάσεις που αντιμετωπίζουν ή αναστέλλουν την εξέλιξη των συχνότερων χειρουργικών παθήσεων της ουρολογίας. Η ύπαρξη αυτού του εύρους στην αντιμετώπιση ουρολογικών καταστάσεων έχει καθιερωθεί από δεκαετίας τουλάχιστον και δεν αναμένεται να μεταβληθεί, εκτός αν δυσμενείς οικονομικές 33

34 συγκυρίες ή οικονομοτεχνικές μελέτες επιβάλλουν ή προτείνουν τον περιορισμό ή επέκτασή του. Προγραμματισμός χειρουργείων. Σχετικά με την παρούσα μελέτη, είναι απόλυτα αναγκαίο να αποσαφηνιστεί ο τρόπος προγραμματισμού της διενέργειας αυτών των επεμβάσεων. Όπως έχει προαναφερθεί, οι μείζονες επεμβάσεις είναι αυτές που απαιτούν την συνδρομή αναισθησιολόγου και λαμβάνουν χώρα κάθε Πέμπτη. Για την συγκεκριμένη μέρα και με βάση το ωράριο του προσωπικού, την απώλεια χρόνου μεταξύ των διαφορετικών περιστατικών, τον απαιτούμενο χρόνο για εφαρμογή αναισθησίας κ.α. ο διαθέσιμος συνολικός χειρουργικός χρόνος έχει καθοριστεί στις 6 ώρες. Το πρόγραμμα χειρουργείου, που διαμορφώνεται αρκετές μέρες νωρίτερα, προβλέπει την διενέργεια επεμβάσεων που εκμεταλλεύονται στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό αυτό το χρονικό διάστημα των 6 ωρών. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονισθεί ότι τα ογκολογικά περιστατικά αντιμετωπίζονται με απόλυτη προτεραιότητα έναντι των μη ογκολογικών λόγω της δυσμενούς επίδρασης οποιασδήποτε χρονοτριβής στην πιθανότητα ίασης του ασθενούς. Διάρκεια χειρουργείων. Σχετικά με τον χρόνο που αναλογεί σε κάθε είδος χειρουργείου, αυτός καθορίζεται με βάση την εμπειρία της κλινικής και την αντίστοιχη ιατρική βιβλιογραφία (Campbell Walsh 2011), η οποία περιγράφει σε μεγάλο βαθμό τα βήματα και τους χρόνους κάθε επέμβασης. Η όλη διαδικασία διενεργείται από την διεύθυνση της κλινικής και η μέχρι τώρα εμπειρία έχει δείξει ότι τα χρονικά περιθώρια τηρούνται επαρκώς, χωρίς να αποκλείονται περιπτώσεις παράτασης της διάρκειας μιας επέμβασης λόγω δυσχερειών που προκύπτουν διεγχειρητικά (π.χ. εργώδες χειρουργείο λόγω προηγούμενης επέμβασης). 6.4 Στοχαστικά στοιχεία. Μετεγχειρητική νοσηλεία. Σχετικά με την μετεγχειρητική νοσηλεία, τα αριθμητικά δεδομένα προέρχονται από τα περιστατικά της ίδιας χρονικής περιόδου. Είναι αυτονόητο ότι η νοσηλεία 34

35 είναι δυνατό να επιμηκυνθεί αρκετά στα μεγαλύτερης βαρύτητας χειρουργεία (π.χ. κυστεκτομή ), ενώ μεγαλύτερη είναι και η διακύμανση σε αυτά τα χειρουργεία λόγω της μεγαλύτερης πιθανότητας μετεγχειρητικών συμβαμάτων (επιπλοκών). Αντίθετα, στα μικρότερης βαρύτητας χειρουργεία, η νοσηλεία είναι ουσιαστικά τυπική (μία μέρα) μιας και η απαραίτητη μετεγχειρητική φροντίδα είναι ελάχιστη καθώς και τα μετεγχειρητικα συμβάντα σπάνια και ελάσσονος σημασίας. Κατά την στατιστική επεξεργασία του αριθμού ημερών μετεγχειρητικής νοσηλείας για κάθε είδους χειρουργείο προέκυψε δυνατότητα προσαρμογής ορισμένων δειγμάτων σε κανονική κατανομή, για τις ανάγκες της προσομοίωσης όμως προτιμήθηκε η εμπειρική κατανομή, με τον καταμερισμό πιθανοτήτων στις πιθανές διακριτές τιμές. Μεσοδιαστήματα μεταξύ περιστατικών Στο πραγματικό σύστημα, το μεσοδιάστημα μεταξύ της εμφάνισης περιστατικών αποτελεί μέγεθος που εξαρτάται από το είδος νοσήματος και τα χαρακτηριστικά του πληθυσμού που εξυπηρετείται (επίδραση προστατευτικών, επιβαρυντικών παραγόντων, προδιάθεση κ.α). Εποχική διακύμανση δεν τεκμηριώνεται από τη βιβλιογραφία για κανένα από τα νοσήματα που συμπεριλαμβάνονται στην παρούσα μελέτη. Προκειμένου να αποδοθεί σε ικανοποιητικό βαθμό το μεσοδιάστημα μεταξύ διαδοχικών περιστατικών, επαρκής κρίνεται η χρήση εκθετικής κατανομής λόγω της καταλληλότητας της για περιγραφή γεγονότων που συμβαίνουν ανά περίπου τακτά χρονικά διαστήματα. 6.5 Σχηματική καταγραφή ανά είδος περιστατικού. Συνοπτικά, ο παρακάτω πίνακας περιγράφει τα χαρακτηριστικά κάθε χειρουργικής επέμβασης που θα ενσωματωθούν ως δεδομένα στην κατασκευή του μοντέλου προσομοίωσης. 35

36 Πίνακας 2: Χαρακτηριστικά (μεταβλητές) χειρουργικών επεμβάσεων. Χειρουργική επέμβαση Ριζική κυστεκτομή Ριζική νεφρεκτομή Νόσημα Χρόνος χειρουργείου (ώρες) Όγκος ουροδόχου 4,5 κύστης Όγκος νεφρού 2 Μετεγχειρητική νοσηλεία (μέρες) Περιστατικά (ανά έτος) Μετατροπή χειρουργείου σε λαπαροσκοπικό. Εμπειρική κατανομή 12 Όχι Εμπειρική κατανομή 8 Ναι Ριζική προστατεκτομή Ανοιχτή προστατεκτομή Πυελοπλαστική Αποκατάσταση κιρσοκήλης Αποκατάσταση υδροκήλης Πυελολιθοτομή Όγκος προστάτη 2 Καλοήθης υπερπλασία προστάτη Στένωση πυελοουρητηρικής συμβολής Κιρσοκήλη Υδροκήλη 1 2,5 Λιθίαση νεφρού 2 Εμπειρική κατανομή 10 Ναι Εμπειρική κατανομή 25 Όχι Εμπειρική κατανομή 10 Ναι 0, Όχι 0, Όχι Εμπειρική κατανομή 12 Ναι 6.6 Προέλευση δεδομένων. Το πρώτο βήμα για τη ρεαλιστική λειτουργία του μοντέλου είναι η επιλογή της κατάλληλης μεθόδου συλλογής δεδομένων και στην συνέχεια η προσαρμογή αυτών ώστε το μοντέλο να εξυπηρετεί την πραγματική ανάγκη- πρόβλημα για το οποίο κατασκευάστηκε. Στον παρακάτω πίνακα αναγράφονται οι κατηγορίες δεδομένων καθώς και η προέλευσή τους ή η μέθοδος συλλογής τους. 36

37 Πίνακας 3: Κατηγορίες δεδομένων προέλευση. Δεδομένα Χειρουργικός χρόνος Νοσηλεία ανά περίπτωση Αριθμός περιστατικών ανά περίπτωση Αριθμός νοσηλευομένων. Μεσοδιαστήματα μεταξύ εισερχόμενων περιστατικών ανά περίπτωση Μέθοδος/ προέλευση Καθορισμένη χρονική διάρκεια χειρουργικών επεμβάσεων με βάση την εμπειρία της κλινικής και την βιβλιογραφία, χρησιμοποίηση των πιθανολογούμενων τιμών για την κατάρτιση του προγράμματος χειρουργείου από την διεύθυνση της κλινικής. Καταμέτρηση της νοσηλείας όλων των περιστατικών κατά τη διάρκεια του έτους, διενέργεια τεστ Kolmogorov Smirnov και διαγράμματος Ρ -Ρ, δυνατότητα ταύτισης των περισσοτέρων κατανομών σε κανονική σε άλλοτε άλλο βαθμό (significance) σύμφωνα με Παράρτημα, επιλογή εισαγωγής δεδομένων στο μοντέλο με εμπειρική κατανομή. Καταγραφή των περιστατικών κατά την διάρκεια του έτους από το αρχείο της κλινικής. Δείγμα 60 ημερών με τυχαία παραγωγή αριθμών από 1 εως 365, καταγραφή της δύναμης της κλινικής στις αντίστοιχες μέρες. Αδυναμία ακριβούς εκτίμησης, αναγωγή του αριθμού περιστατικών του έτους στις 365 μέρες, επιλογή εκθετικής κατανομής λόγω της κατάλληλότητας της για περιγραφή γεγονότων που λαμβάνουν χώρα ανά περίπου τακτά χρονικά διαστήματα. 6.7 Παραδοχές. Σχετική με την μέθοδο συλλογής δεδομένων και επιλογής της μορφής για την εισαγωγή τους στο μοντέλο προσομοίωσης είναι η αναφορά στις παραδοχές. Οι τελευταίες, όπως προαναφέρθηκε, λαμβάνονται προκειμένου να απλουστευτεί η δημιουργία του μοντέλου, χωρίς όμως να επηρεάζεται η ρεαλιστικότητα του.στη συγκεκριμένη μελέτη περίπτωσης οι παραδοχές που ελήφθησαν υπόψη είναι οι εξής: Ο προγραμματισμός των χειρουργείων πραγματοποιείται με βάση τις τυπικές διάρκειες των χειρουργικών επεμβάσεων. Στις περιπτώσεις όπου η διάρκεια του προγράμματος χειρουργείων υπερβεί τον προβλεπόμενο χρόνο (μέγιστο 6 ώρες) λόγω δυσμενών συμβάντων ή συνθηκών 37

38 τότε το σύνολο των χειρουργείων του προγράμματος διενεργείται κανονικά σύμφωνα με την προκαθορισμένη σειρά. Σύμφωνα με τη σειρά προγραμματισμού, απόλυτη προτεραιότητα δίνεται στα ογκολογικά χειρουργεία. Από τα μη ογκολογικά, προτεραιότητα δίνεται στα χειρουργεία με την μεγαλύτερη χρονική διάρκεια κατά φθίνουσα τιμή. Η αναμονή μέχρι την εισαγωγή των τακτικών χειρουργείων δεν είναι καταγράψιμη (επηρεάζεται σημαντικά από την επιλογή του ασθενούς σχετικά με την ημερομηνία επέμβασης του και τον εκτεταμένο προεγχειρητικό έλεγχο που απαιτείται για ποσοστό ασθενών υψηλού διεγχειρητικού κινδύνου). Τα επείγοντα περιστατικά που συμπεριλαμβάνονται στην παρούσα μελέτη εισάγονται μόνο για νοσηλεία και συντηρητική αντιμετώπιση (στην πραγματικότητα ένα μικρό ποσοστό αυτών χειρουργείται εκτάκτως δηλαδή εκτός προγράμματος τακτικού χειρουργείου, επομένως δεν επηρεάζει την τακτική λειτουργία της κλινικής) Το σύνολο των επειγόντων περιστατικών μελετάται κατά τρόπο ομοιογενή και όχι κατά παθολογική κατάσταση διότι η παρούσα μελέτη στοχεύει στην απεικόνιση της τακτικής λειτουργίας της κλινικής σε συνδυασμό με την τακτική χειρουργική δραστηριότητα. Η επιρροή των επειγόντων περιστατικών στην τακτική λειτουργία της κλινικής περιορίζεται στην συμμετοχή τους στo συνολικό αριθμό ασθενών. Η εμφάνιση των περιστατικών καθορίστηκε να γίνεται με μεσοδιαστήματα που υπαγορεύονται από εκθετική κατανομή. Τα πραγματικά μεσοδιαστήματα δεν κρίθηκαν καταγράψιμα λόγω της συχνής αναβολής του χειρουργείου από τον ασθενή αλλά και την επιλογή από τον θεράποντα ιατρό για διάστημα αρχικής συντηρητικής αντιμετώπισης, μέχρι του χρονικού σημείου που κρίνεται ότι υπάρχει πραγματικά ένδειξη χειρουργικής επέμβασης. Σε πολλές περιπτώσεις ασθενών απαιτείται εκτεταμένος προεγχειρητικός έλεγχος, γεγονός που μετατοπίζει χρονικά την εισαγωγή και τη διενέργεια της χειρουργικής επέμβασης. Η διάρκεια νοσηλείας ανά νόσημα και περίπτωση βρέθηκε ότι πλησιάζει στις περισσότερες περιπτώσεις την κανονική κατανομή (τεστ Kolmogorov Smirnov, διάγραμμα Ρ Ρ σύμφωνα με το Παράρτημα). Ωστόσο ο βαθμός σημαντικότητας ποικίλλει σημαντικά ενώ η μη απόρριψη της μηδενικής υπόθεσης δεν συνεπάγεται την επαρκή ταύτιση της κατανομής των πραγματικών δεδομένων με την κανονική. Επίσης η επιλογή κανονικής κατανομής θα καθιστούσε πιθανές 38

39 συγκεκριμένες τιμές διάρκειας νοσηλείας οι οποίες είναι χαμηλές και ουσιαστικά δεν υφίστανται σύμφωνα με την εμπειρία της κλινικής αλλά και τη βιβλιογραφία. Για τους προηγούμενους λόγους επιλέγεται η εμπειρική κατανομή, η οποία παρέχει τιμές ίδιες και στις αντιστοιχες σχετικές συχνότητες με τις παρατηρούμενες. 6.8 Μελλοντική κατάσταση. Όλα τα παραπάνω χειρουργεία διενεργούνται υπό την μορφή ανοιχτής επέμβασης, μέθοδος που εφαρμόζεται και εξελίσσεται για αρκετά χρόνια. Όπως αναφέρθηκε νωρίτερα όμως, νέες χειρουργικές τεχνικές υπόσχονται παρόμοια θεραπευτικά αποτελέσματα για τον ασθενή, με προσπέλαση ελάχιστα επεμβατική και διάρκεια μετεγχειρητικής νοσηλείας σημαντικά μικρότερη. Στην παρούσα μελέτη περίπτωσης, τα εναλλακτικά σενάρια που θα εξεταστούν θα αφορούν την εφαρμογή της λαπαροσκοπικής χειρουργικής σε κάποια από τα είδη επεμβάσεων που ήδη πραγματοποιούνται. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι όλα τα παραπάνω χειρουργεία είναι δυνατό να πραγματοποιηθούν εφαρμόζοντας τις αρχές της λαπαροσκόπησης. Ωστόσο, η προσπάθεια βελτιστοποίησης των υπηρεσιών υγείας που παρέχονται από την κλινική και η αύξηση της απόδοσής της επιβάλλει την μετατροπή ορισμένων μόνο χειρουργείων σε λαπαροσκοπικά. Πρόκειται για τις επεμβάσεις εκείνες οι οποίες αποφέρουν το μεγαλύτερο όφελος σύμφωνα με την εμπειρία και την ιατρική βιβλιογραφία εφόσον διενεργηθούν λαπαροσκοπικά. Ασφαλώς, όλα τα παραπάνω αριθμητικά δεδομένα μεταβάλλονται ώστε τελικά να προκύπτει μια εντελώς διαφορετική κατάσταση σχετικά με τη χειρουργική δραστηριότητα της κλινικής. Αυτή η κατάσταση θα αποτελέσει περιεχόμενο κάποιων σεναρίων, τα οποία θα μελετηθούν ως προς την εφικτότητα και το όφελος που αποφέρουν. 7. Ανάπτυξη μοντέλου 7.1 Το λογισμικό προσομοίωσης Extend. Βασικό εργαλείο για την δημιουργία του μοντέλου που χρησιμοποιήθηκε στην παρούσα μελέτη είναι το λογισμικό προσομοίωσης Extend. Αναφέροντας κάποια ιστορικά στοιχεία, το Extend υπήρξε το πρώτο λογισμικό προσομοίωσης που 39

40 μετέφερε την δημιουργία μοντέλων στο οικιακό περιβάλλον (1988), παρέχοντας δυνατότητες που μέχρι τότε μόνο σε εκτεταμένα υπολογιστικά συστήματα (mainframe) ήταν διαθέσιμες. Εκτοτε, το Extend συνεχώς εξελίσσεται με την έκδοση όλο και πληρέστερων εκδόσεων. Στην παρούσα μελέτη χρησιμοποιήθηκε η έκτη έκδοση του λογισμικού (Extend v6). Η βασική δομή του Extend αποτελείται από εικονικά μπλόκ τα οποία είναι κατανεμημένα σε βιβλιοθήκες ανάλογα με την λειτουργία τους. Κάθε μπλοκ αναπαριστά έναν υπολογισμό ή μια διαδικασία και συνοδεύεται από ένα πλαίσιο διαλόγου το οποίο αποτελεί την πύλη εισόδου των δεδομένων για την λειτουργία του μπλοκ. Τα πλαίσια διαλόγου απεικονίζουν επίσης αποτελέσματα κατά την διάρκεια και μετά την λήξη της λειτουργίας του μοντέλου. Η ροή μεταξύ των μπλοκ αναπαρίσταται με την μορφή ευθειών γραμμών. Υπάρχουν δύο τύποι ροής: η ροή τιμων (values) και η ροή οντοτήτων (entities). Η διασύνδεση μεταξύ των μπλοκ πραγματοποιείται έτσι ώστε να μεταβιβάζονται μόνο τιμές ή μόνο οντότητες. Κάποια από τα χαρακτηριστικά που καθιστούν το Extend ως πολύτιμο εργαλείο στα χέρια ενός έμπειρου ή και άπειρου δημιουργού μοντέλου είναι τα εξής (David Crawl, 2002): Διαδραστικότητα: Παρέχεται η δυνατότητα ακόμη και κατά τη διάρκεια εκτέλεσης προσομοίωσης για μεταβολή των δεδομένων με εύκολο και απλό τρόπο (με τον τρόπο αυτό διευκολύνεται η εφαρμογή σεναρίων και η αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων του προβλήματος). Δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης στοιχείων του μοντέλου: Στο λογισμικό περιλαμβάνονται έτοιμα μπλοκ κατανεμημένα σε βιβλιοθήκες, με συγκεκριμένες λειτουργίες, τα οποία δύνανται να επαναχρησιμοποιηθούν κάθε φορά που απαιτείται ανάλογα με την κρίση του δημιουργού. Παρομοίως, συγκροτήματα με πολλαπλά μπλόκ καθώς και ιεραρχικά υποσύνολα του μοντέλου είναι δύνατο να αποθηκευτούν, να αντιγραφούν και να επαναχρησιμοποιηθούν όποτε είναι απαραίτητο. Δυνατότητα ιεράρχισης: Με την δημιουργία ιεραρχικών μπλόκ είναι εφικτή η αναπαράσταση πολλαπλών ιεραρχικών επιπέδων, παρομοίων με τα ιεραρχικά επίπεδα μιας επιχείρησης. 40

41 Διαφάνεια: Ο σχεδιασμός των μπλοκ διευκολύνει την αντίληψη εκ μέρους του παρατηρητή περί της δομής και της συμπεριφοράς του μοντέλου. Συνδεσιμότητα: Παρέχεται η δυνατότητα αλληλεπίδρασης του λογισμικού με άλλες εφαρμογές. Επεκτασιμότητα των βιβλιοθηκών μπλοκ: Παρέχεται η δυνατότητα ανάπτυξης νέων μπλοκ (εκτός αυτών που περιλαμβάνονται ήδη στο λογισμικό ) με την εφαρμογή στοιχειωδών γνώσεων προγραμματισμού. Υποστήριξη από τρίτους κατασκευαστές λογισμικού: Λόγω της ευρείας προτίμησης προς το συγκεκριμένο λογισμικό προσομοίωσης, το Extend υποστηρίζεται με συμπληρωματικές εφαρμογές/ προγράμματα από μεγάλο αριθμό κατασκευαστών λογισμικού. 7.2 Η πραγματική δομή σε εικονικό περιβάλλον. Ξεκινώντας με την περιγραφή της ανάπτυξης του μοντέλου, αξίζει να αναφερθεί ότι αυτό κατασκευάστηκε κατά στάδια και με σταδιακή προσθήκη στοιχείων που εκτιμήθηκαν ως συνεισφέροντα στη ρεαλιστικότητά του. Η αναπαράσταση της κλινικής πραγματοποιείται μόνο στο βαθμό που εξυπηρετεί το σκοπό της παρούσας μελέτης και αυτός είναι η ανάλυση της χειρουργικής δραστηριότητας της κλινικής και πιθανές μεταβολές που μπορούν να την καταστήσουν αποτελεσματικότερη. Δηλαδή δεν αντιπροσωπεύονται στο μοντέλο σημαντικές δραστηριότητες όπως τα εξωτερικά ιατρεία ενώ τα επείγοντα περιστατικά συμμετέχουν μόνο ως προς την κάλυψη των κλινών της κλινικής (15 κλίνες). Αρχικά το μοντέλο κατασκευάστηκε σε πλήρη μορφή χωρίς την τοποθέτηση των επιμέρους στοιχείων σε ιεραρχικά επίπεδα. Στη συνέχεια όμως κρίθηκε απαραίτητος ο διαχωρισμός του σε επιμέρους τμήματα έτσι ώστε να απεικονίζει άμεσα την ροή των περιστατικών και να καταδεικνύει την προέλευση του από το διάγραμμα ροής. Ο χειρισμός αυτός επιτεύχθηκε με την χρήση ιεραρχικών μπλοκ. Τα περιστατικά καταλήγουν στο τέλος του μοντέλου σε μπλοκ εξόδου (exit block ) το οποίο καταμετρά διαρκώς τον αριθμό ασθενών που διήλθαν από το μοντέλο. Επομένως η αρχική μορφή του μοντέλου κατά ιεραρχικά τμήματα είναι σύμφωνα με την εικόνα που ακολουθεί: 41

42 Σχήμα 3: Ιεραρχικά τμήματα μοντέλου προσομοίωσης. 7.3 Τμήμα εισαγωγής ασθενών. Αρχικό τμήμα στο μοντέλο είναι το τμήμα εισαγωγής ασθενών προς χειρουργείο. Αποτελεί την ομάδα ασθενών που σχετίζονται με την χειρουργική δραστηριότητα της κλινικής και επομένως με το αντικείμενο της παρούσας μελέτης. Η εμφάνιση των ασθενών (οντοτήτων) στο μοντέλο εξασφαλίζεται με την χρήση μπλοκ γεννήτριας περιστατικών (generator block) ανά περίπτωση νοσήματος. Κατά τον τρόπο αυτό υπαρχούν ισάριθμες με τα νοσήματα γεννήτριες περιστατικών. Τα μεσοδιαστήματα μεταξύ της εμφάνισης διαδοχικών περιστατικών από μια γεννήτρια υπαγορεύονται από εκθετική κατανομή η οποία είναι η πλέον χρησιμοποιούμενη για χρονικά διαστήματα μεταξύ διαδοχικών επαναλαμβανόμενων γεγονότων. Κάθε οντότητα αφου εμφανιστεί στο μοντέλο οφείλει να αποκτήσει συγκεκριμένη προτεραιότητα και ιδιότητες που θα καθορίσουν την διαχείριση της σε επόμενο τμήμα του μοντέλου. Οι ιδιότητες που αποδίδονται ξεχωριστά σε κάθε νόσημα είναι ο χειρουργικός χρόνος (διάρκεια χειρουργείου), η μετεγχειρητική νοσηλεία στις κλίνες της κλινικής και ο χρόνος αναβολής ως προς τη χειρουργική αντιμετώπιση. Η προτεραιότητα δίδεται ανάλογα με την κατηγορία νοσήματος. Στα ογκολογικά περιστατικά δίνεται η υψηλότερη προτεραιότητα χωρίς διάκριση μεταξύ ξεχωριστών νοσημάτων ενώ στα μη ογκολογικά δίνεται προτεραιότητα χαμηλότερη από των ογκολογικών και φθίνουσα ανά νόσημα σύμφωνα με την συσχέτιση των χειρουργικών τους χρόνων (τα νοσήματα με μεγαλύτερο χειρουργικό χρόνο λαμβάνουν μεγαλύτερη 42

43 προτεραιότητα, γεγονός που διαδραματίζει ρόλο στην κατάρτιση του εβδομαδιαίου χειρουργικού προγράμματος όπως θα φανεί αργότερα). Τόσο οι ιδιότητες όσο και η προτεραιότητα αντιστοιχίζονται στις οντότητες με τα ανάλογα μπλοκ ( Set attribute, Set priority). Ειδικά στην περίπτωση της μετεγχειρητικής νοσηλείας χρησιμοποιείται μπλοκ παραγωγής ακέραιων αριθμών (Rand Block) το οποίο συνδέεται με το μπλοκ απόκτησης ιδιότητας. Ο χειρισμός αυτός αποσκοπεί στην αντιστοίχιση διάρκειας μετεγχειρητικής νοσηλείας από πίνακα εμπειρικής κατανομής για τα νοσήματα των οποίων η νοσηλεία ποικίλλει. Σχετικά με το χρόνο αναβολής, όλα τα περιστατικά έχουν αρχικά μηδενική τιμή ως προς τη συγκεκριμένη ιδιότητα. Οι οντότητες αφού αποκτήσουν τις επιθυμητές ιδιότητες και προτεραιότητα εισέρχονται σε κοινή ροή και εξέρχονται κατά τον τρόπο αυτό από το πρώτο ιεραρχικό τμήμα των προγραμματισμένων ασθενών, έχοντας πρώτα καταμετρηθεί από το αντίστοιχο μπλοκ (countblock). Σημαντικό στοιχείο του τμήματος και του μοντέλου είναι το μπλόκ που ρυθμίζει την ροή του χρόνου στο μοντέλου (executive block) και αποτελεί αναπόσπαστο εξάρτημα σε οποιοδήποτε μοντέλο διακριτών γεγονότων. Σχηματικά, η ανατομική μονάδα του πρώτου ιεραρχικού τμήματος που απαρτίζεται από την γεννήτρια και τα μπλοκ ιδιοτήτων και προτεραιότητας έχει ως εξής: Σχήμα 4: Τμήμα εισαγωγής ασθενών. 43

44 7.4 Τμήμα εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού. Επόμενο τμήμα στο μοντέλο είναι το τμήμα εβδομαδιαίου προγραμματισμού χειρουργείων. Η ονομασία αυτού επιλέχθηκε λόγω του γεγονότος ότι δεν απεικονίζεται η χειρουργική διαδικασία αλλά η κατάταξη των ασθενών και η ενσωμάτωσή τους στο εβδομαδιαίο πρόγραμμα ή η αναβολή της επέμβασής τους. Πρόκειται για το απαιτητικότερο τμήμα του μοντέλου μιας και δεν περιλαμβάνει μόνο ροή οντοτήτων αλλά τη διαχείρισή τους με βάση λογικούς κανόνες και χρονοδιαγράμματα. Αρχικά είναι τοποθετημένο μπλοκ που συνδυάζει δύο ροές οντοτήτων σε μια (combine block). Το μπλοκ αυτό αναμειγνύει την ροή των νεοεισερχόμενων περιστατικών με αυτή των αναβληθέντων προκειμένου να υποβληθούν στη διαδικασία κατάρτισης του προγράμματος. Η ενιαία ροή καταλήγει σε μπλοκ που αναπαριστά σειρά με βάση προτεραιότητα (Queue, priority block). Η χρησιμότητα του συγκεκριμένου μπλοκ είναι αφενός να μην επιτρέπει την απώλεια οντοτήτων, αφετέρου να τις κατατάσσει σύμφωνα με την προτεραιότητα τους. Κατά τον τρόπο αυτό τα ογκολογικά περιστατικά μπαίνουν στην αρχή της σειράς ενώ έπονται τα μη ογκολογικά κατά φθίνουσα προτεραιότητα. Έχοντας κατατάξει τις οντότητες στην επιθυμητή σειρά, πραγματοποιείται η κατεύθυνσή τους προς τα επόμενα μπλοκ με σκοπό την είσοδό τους στο εβδομαδιαίο πρόγραμμα. Η κατεύθυνση αυτή είναι επιτρεπτή μόνο ορισμένη μέρα της εβδομάδος (την προηγούμενη του χειρουργείου) ενώ στις υπόλοιπες μέρες τα περιστατικά συσσωρεύονται στο Queue, priority block. Αυτό επιτυγχάνεται με την χρήση μπλοκ (Activity Service Block) το οποίο λειτουργεί ως βαλβιδικός μηχανισμός ο οποίος ανοιγοκλείνει με βάση χρονικό πρόγραμμα. Το τελευταίο παρέχεται από ανάλογο μπλοκ (Shift block) που συνδέεται σε αντίστοιχη υποδοχή του Activity Service Block. Στην συνέχεια της ροής των περιστατικών καθορίζεται ποιοι ασθενείς θα ενσωματωθούν στο εβδομαδιαίο πρόγραμμα. Κριτήριο για αυτή την απόφαση είναι η μη υπέρβαση του μέγιστου χειρουργικού χρόνου (6 ώρες) από το άθροισμα των χειρουργείων που θα διενεργηθούν (τα τελευταία είναι ήδη σε κατάταξη με σειρά προτεραιότητας). Στο μοντέλο ο χειρισμός αυτός επιτυγχάνεται με την ανάγνωση του χειρουργικού χρόνου των οντοτήτων από αντίστοιχο μπλοκ (Get attribute). Ανάγνωση διενεργείται και στα αναβληθέντα περιστατικά τα οποία εκτρέπονται της πορείας προς την κλινική. Τα αποτελέσματα της ανάγνωσης στα δυο σημεία του ιεραρχικού τμήματος αθροίζονται για κάθε σημείο ξεχωριστά με την χρήση ειδικού 44

45 μπλοκ (Accumulate block, το περιεχόμενο του οποίου μηδενίζεται με την χρήση χρονοδιαγράμματος από Shift block). Στη συνέχεια υπολογίζεται η διαφορά μεταξύ των δύο αθροισμάτων και χρησιμοποιείται ως κριτήριο απόφασης από αντίστοιχο μπλοκ (Decision block, εφόσον η διαφορά υπερβεί την τιμή 6, τα περιστατικά εκτρέπονται προς αναβολή επειδή δεν χωράνε στο πρόγραμμα, ειδάλλως κατευθύνονται προς την κλινική για μετεγχειρητική νοσηλεία). Τα αναβληθέντα περιστατικά αθροίζονται αρχικά σε σειρά (Queue FIFO block) και στη συνέχεια διαμέσου βαλβιδικού μηχανισμού που ανοίγει με χρονοδιάγραμμα (Activity service block, Shift Block) κατευθύνονται διαμέσου του combine block στην κατάταξη κατά προτεραιότητα μαζί με τα νεοεισερχόμενα περιστατικά (προηγείται η διέλευσή τους από το μπλοκ που αυξάνει το χρόνο αναβολής κατά μια εβδομάδα, change attribute block). Όλη η παραπάνω δομή λειτουργεί έτσι ώστε οι ασθενείς με φθίνουσα προτεραιότητα και συνολικό μέγιστο χειρουργικό χρόνο 6 ώρες να οδηγούνται στο χειρουργείο και μετά στην κλινική, ενώ κάποιοι από αυτούς αναβάλλονται αναγκαστικά και επανεισέρχονται στην κατάταξη με προτεραιότητα ώστε να διεκδικήσουν την είσοδό τους στο χειρουργείο την ερχόμενη εβδομάδα. Τα περιστατικά που κατευθύνονται προς την κλινική, διέρχονται από μπλοκ (get attribute) που καταγράφει την τιμή του χρόνου αναβολής και την αποστέλλει σε μπλοκ ιστογράμματος (histogram block). Σχηματικά η παραπάνω δομή στο περιβάλλον του μοντέλου έχει ως εξής: Σχήμα 5: Τμήμα εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού. 45

46 7.5 Τμήμα επειγόντων περιστατικών. Εξαιρετικά απλή είναι η δομή του ιεραρχικού τμήματος των επειγόντων περιστατικών. Οι οντότητες αυτές δεν καθοδηγούνται στη χειρουργική αίθουσα αλλά απευθείας στην κλινική για νοσηλεία. Η παραγωγή των περιστατικών διενεργείται από γεννήτρια οντοτήτων (generator block) με εκθετική κατανομή σχετικά με τα μεσοδιαστήματα μεταξύ διαδοχικών ασθενών. Τα περιστατικά στη συνέχεια αντιστοιχίζονται με ορισμένη τιμή νοσηλείας που υπαγορεύεται από τα ανάλογα μπλοκ (Set attribute, Rand block που ενσωματώνει πίνακα εμπειρικής κατανομής) και καταμετρώνται από ειδικό μπλοκ (countblock). Σχηματικά, η δομή του ιεραρχικού τμήματος των επειγόντων περιστατικών έχει ως εξής: Σχήμα 6: Τμήμα επειγόντων περιστατικών. 7.6 Τμήμα κλινικής. Επόμενο ιεραρχικό τμήμα στην περιγραφή του μοντέλου είναι το τμήμα κλινικής. Σε αυτή οδηγούνται τόσο οι ασθενείς που υποβλήθηκαν σε επέμβαση όσο και οι ασθενείς των επειγόντων περιστατικών. Το ιεραρχικό τμήμα ξεκινά με τις οντότητες να διέρχονται από μπλοκ σειράς κατά χρονική στιγμή άφιξης (Queue FIFO block). Η τοποθέτηση αυτού του μπλοκ αποσκοπεί στην αποφυγή απώλειας οντοτήτων σε περιπτώσεις σεναρίων όπου οι κλίνες δεν επαρκούν ενώ ταυτόχρονα καταμετρά την ποσότητα ασθενών που αναμένουν για νοσηλεία σε κλίνη (κατάσταση όπου όλες οι κλίνες είναι σε χρήση). Στη συνέχεια, τα περιστατικά οδηγούνται με πολύπλοκη διακλάδωση στις 15 κλίνες της κλινικής (κρίθηκε προτιμότερη η χρήση πολύπλοκης 46

47 διακλάδωσης σε σχέση με την τοποθέτηση μπλοκ πολλαπλών δραστηριοτήτων, multiple activity block, προκειμένου κατά την προσομοίωση να ελέγχεται οπτικά η πορεία κάθε οντότητας). Κάθε περιστατικό κατευθύνεται σε κλίνη που δεν φιλοξενεί ασθενή. Ο χειρισμός αυτός επιτυγχάνεται με συνδυασμό δύο μπλοκ με το ένα να λειτουργεί ως πύλη επιτρέποντας την κατάληψη κλίνης μόνο εφόσον έχει αποχωρήσει το προηγούμενο περιστατικό και το άλλο να αναπαριστά ουσιαστικά την παραμονή του ασθενούς στην κλίνη του μετεγχειρητικά (gate block, activity delay block τα οποία συνδέονται μεταξύ τους ώστε το πρώτο να επιτρέπει την είσοδο περιστατικού στο δεύτερο). Η διάρκεια μετεγχειρητικής νοσηλείας υπαγορεύεται από μπλοκ που αναγνωρίζει την τιμή της αντίστοιχης ιδιότητας για κάθε οντότητα ξεχωριστά (get attribute block). Οι ασθενείς, αφού παραμείνουν κλινήρεις για το χρονικό διάστημα που απαιτείται, λαμβάνουν εξιτήριο (εξέρχονται του μοντέλου, exit block, αφού καταγραφούν ως προς τον αριθμό τους και τις ιδιότητές τους από ειδικό μπλοκ, info block). Σχηματικά, το ιεραρχικό τμήμα της κλινικής έχει την παρακάτω μορφή: Σχήμα 7: Τμήμα κλινικής. 7.7 Τμήμα στατιστικής. Υποενότητα του ιεραρχικού τμήματος της κλινικής είναι το τμήμα στατιστικής. Το τελευταίο λαμβάνει δεδομένα από διάφορα σημεία του μοντέλου σε όλη τη διάρκεια μιας προσομοίωσης και τα επεξεργάζεται ώστε να προκύπτουν στατιστικά δεδομένα. Συγκεκριμένα, από όλες τις κλίνες της κλινικής λαμβάνεται η πληροφορία για το αν είναι κατειλημμένες ώστε να προκύπτουν στοιχεία σχετικά με τον αριθμό νοσηλευομένων διαχρονικά καθώς και στατιστικά στοιχεία σχετικά με αυτό. Η επεξεργασία αυτή επιτυγχάνεται με εξειδικευμένα μπλοκ τα οποία δύνανται να παρουσιάσουν τα αποτελέσματα και με τη μορφή γραφικών παραστάσεων (Plotter 47

48 block, histogram block, plotter worm block, mean and variance block). Στατιστικά δεδομένα σχετικά με όλα τα μπλοκ σειράς (Queue block) και μπλοκ δραστηριότητας (Activity block) παρουσιάζονται από ανάλογα μπλοκ (Queue stats block, Activity stats block). Το σύνολο της υποενότητας στατιστικής επεξεργασίας απεικονίζεται σχηματικά στο μοντέλο σύμφωνα με το παρακάτω σχήμα : Σχήμα 8: Τμήμα στατιστικής. 8.Επαλήθευση εγκυροποίηση συμπεράσματα. 8.1 Γενικά περί επαλήθευσης εγκυροποίησης. Έχοντας περιγράψει την μέθοδο κατασκευής του μοντέλου, επόμενο βήμα είναι η επαλήθευση (verification) και η εγκυροποίηση (validation) του μοντέλου. Πρόκειται για τις διαδικασίες που θα εξασφαλίσουν ότι το μοντέλο μπορεί να παράγει ασφαλή συμπεράσματα και ότι προσφέρεται για εφαρμογή σεναρίων εναλλακτικών της αρχικής κατάστασης. Πιο συγκεκριμένα, η επαλήθευση συνιστά μια εκτίμηση σχετικά με την λειτουργία της εικονικής αναπαράστασης του πραγματικού συστήματος που μελετάται. Τα γενικά κριτήρια που χρησιμοποιούνται για το σκοπό αυτό είναι η ορθότητα λειτουργίας (δηλαδή ο βαθμός στον οποίο λειτουργεί το μοντέλο χωρίς απώλεια δεδομένων ή/ και οντοτήτων) και η αξιοπιστία (δηλαδή ο βαθμός ακρίβειας με τον οποίο το μοντέλο εκτελεί τις διεργασίες που είναι ενσωματωμένες στο κώδικά του). Η διαφορά της επαλήθευσης σε σχέση με την εγκυροποίηση είναι ότι δεν εξετάζει τα δεδομένα που εισήχθησαν στο μοντέλο από το πραγματικό σύστημα καθώς και ότι δεν καταμετρά τον βαθμό που το μοντέλο εκπληρώνει τον σκοπό για τον οποίο κατασκευάστηκε παρά μόνο εξετάζει αποκλειστικά την λειτουργία του. 48

49 Στην περίπτωση του μοντέλου της παρούσας μελέτης, για την διενέργεια τόσο της επαλήθευσης όσο και της εγκυροποίησης, εφαρμόστηκε διαδικασία που περιλαμβάνει την εκτέλεση της προσομοίωσης για ορισμένο αριθμό (40 φορές) ώστε αφενός να διαφανεί η ομαλή λειτουργία του μοντέλου, αφετέρου να προκύψει δείγμα με ικανοποιητικό αριθμό παρατηρήσεων οι οποίες θα χρησιμοποιηθούν για την απόδειξη της εγκυρότητας των αποτελεσμάτων της προσομοίωσης. 8.2 Επαλήθευση. Σχετικά με την επαλήθευση του μοντέλου, οι διαπιστώσεις που καταγράφησαν μετά από την πολλαπλή ενεργοποίησή του είναι οι εξής: Με την προσθήκη αντίστοιχων μπλοκ σε κρίσιμα σημεία του κυκλώματος του μοντέλου (count block) αποδεικνύεται ότι σε καμία περίπτωση δεν παρατηρήθηκε απώλεια οντοτήτων και ότι όλες οι οντότητες που παρήχθησαν, κατέληξαν στο μπλοκ εξόδου (exit block) αφού διήλθαν από τις αντίστοιχες διεργασίες. Το λογισμικό Extend διαθέτει δυνατότητες ελέγχου σχετικά με απώλεια δεδομένων, λανθασμένη σύνδεση μεταξύ διαδοχικών μπλοκ, ύπαρξη σφαλμάτων/ κενών στην διαβίβαση ιδιοτήτων και αριθμητικών τιμών. Κατά την πολλαπλή ενεργοποίηση του μοντέλου δεν εμφανίστηκε μήνυμα σφάλματος σε καμία περίπτωση. Η δυνατότητα γραφικής απεικόνισης των οντοτήτων από το λογισμικό Extend παρείχε ακόμη ένα τεκμήριο για την ορθή κίνηση των ασθενών στο μοντέλο, αφού είναι εφικτή η ανάγνωση της κατεύθυνσής τους σε αργή κίνηση από την στιγμή που παράγονται από τα μπλοκ γεννήτριες (generator blocks) μέχρι την κατάληξή τους στο μπλοκ εξόδου. Κατά την πολλαπλή ενεργοποιήση της προσομοίωσης και με την ανάγνωση διαγραμμάτων αριθμού ασθενών σε σχέση με τον χρόνο, δεν παρατηρήθηκαν ακραίες τιμές ειδικά σε τομείς που κρίνονται ως σημαντικοί για την παρούσα μελέτη όπως ο αριθμός νοσηλευομένων, η αναμονή προς χειρουργείο και η αναμονή προς νοσηλεία. Με την διενέργεια πειραματισμών στο μοντέλο παρατηρήθηκαν αναμενόμενες μεταβολές στο εικονικό σύστημα. Συγκεκριμένα, μειώνοντας το διαθέσιμο χειρουργικό χρόνο ανά βδομάδα (ή αυξάνοντας τον απαιτούμενο χειρουργικό χρόνο για τα διάφορα είδη περιστατικών), παρατηρήθηκε συνεχώς αυξανόμενη 49

50 αναμονή ασθενών προς χειρουργείο. Επίσης, η αύξηση της μετεγχειρητικής νοσηλείας των περιστατικών είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση του αριθμού νοσηλευομένων ασθενών. Τέλος, σημαντικό τεκμήριο επαλήθευσης του μοντέλου είναι ότι η δομή του (ειδικά στην ιεραρχική μορφή) αποτελεί αντίγραφο της δομής του διαγράμματος ροής των οντοτήτων (ειδικά του τμήματος που αποτελεί αντικείμενο της μελέτης). 8.3 Εγκυροποίηση. Σχετικά με την απόδειξη της εγκυρότητας του μοντέλου, ορίζεται ως η διαδικασία κατά την οποία αποδεικνύεται ότι η συμπεριφορά του μοντέλου αποτελεί κατάλληλη αναπαράσταση του πραγματικού συστήματος, συνεκτιμώντας πάντα και τον αντικειμενικό σκοπό της προσομοίωσης σε ένα συγκεκριμένο ζήτημα. Σύμφωνα με βιβλιογραφικές πηγές, δεν υπήρξε και δεν πρόκειται να υπάρξει απόλυτα αντικειμενική και κοινώς αποδεκτή μέθοδος εγκυροποίησης ενός μοντέλου προσομοίωσης(mccarl, 1986). Τα κριτήρια αξιολόγησης της εγκυρότητας του μοντέλου επηρεάζονται σαφώς από το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα π.χ. η διενέργεια στατιστικών δοκιμασιών σε πληθυσμό ή η διερεύνηση της εξάπλωσης ενός φαινομένου απαιτούν την εκπλήρωση λιγότερο αυστηρών κριτηρίων σε σχέση με την εκτέλεση σεναρίων με σκοπό την λήψη επιχειρησιακών αποφάσεων. Η σημασία της εγκυροποίησης έγκειται στο να χαρακτηρίσει ως αποδεκτά αξιόπιστο το μοντέλο και όχι να τεκμηριώσει την απόλυτη ορθότητά του. Στην παρούσα μελέτη, σκοπός της προσομοίωσης όπως θα φανεί και από τα εναλλακτικά σενάρια που θα δοκιμαστούν, είναι η εξακρίβωση των συνθηκών υπό τις οποίες θα ήταν εφικτή η εφαρμογή νέων χειρουργικών τεχνικών (λαπαροσκοπικής χειρουργικής) αλλά και άλλων μεταβολών της λειτουργίας της κλινικής. Για την εγκυροποίηση του μοντέλου που θα χρησιμοποιηθεί, ως κρίσιμοι τομείς καθορίστηκαν η αναμονή των ασθενών προς χειρουργείο, η αναμονή προς νοσηλεία και ο αριθμός νοσηλευομένων ασθενών της κλινικής. Σε καθένα από αυτούς τους τομείς θα πραγματοποιηθεί σύγκριση των παραγόμενων από το μοντέλο αποτελεσμάτων με τα δεδομένα που έχουν ληφθεί από το πραγματικό σύστημα. 50

51 Αναμονή ασθενών προς χειρουργείο. Όπως αναφέρθηκε στην περιγραφή συστήματος, η αναμονή των ασθενών μέχρι την ημερομηνία εισαγωγής τους δεν είναι καταγράψιμη λόγω πολλαπλών παραγόντων που προκαλούν την αναγκαστική ή εκούσια (από τον ασθενή) χρονική μετατόπισή της. Ωστόσο, η άποψη τόσο του προσωπικού της κλινικής όσο και των ασθενών συγκλίνει στο ότι δεν παρατηρούνται ουσιαστικές χρονικές καθυστερήσεις ενώ τα ογκολογικά περιστατικά χειρουργούνται πάντοτε στον καταλληλότερο χρόνο που είναι ο χρόνος εμφάνισής τους. Επιθυμητή είναι επομένως η παραγωγή αποτελεσμάτων από το μοντέλο τα οποία να εναρμονίζονται με την παραπάνω άποψη. Η μελέτη αυτών διενεργήθηκε μετά από συλλογή τους κατά τη διάρκεια πολλαπλής ενεργοποίησης του μοντέλου. Μια χαρακτηριστική απεικόνιση αποτελεσμάτων από μια ενεργοποίηση προσομοίωσης, όπως αυτή αναπαρίσταται από το αντίστοιχο μπλοκ ιστογράμματος (histogram block) είναι η εξής (ο οριζόντιος άξονας απεικονίζει τον χρόνο αναβολής σε εβδομάδες, ενώ ο κάθετος τον αριθμό των ασθενών) : Σχήμα 9: Ιστόγραμμα αριθμού περιστατικών αριθμού εβδομάδων αναβολής. 51

52 Η συγκέντρωση των δεδομένων από την πολλαπλή εκτέλεση και η στατιστική επεξεργασία τους καταδεικνύει τα εξής αποτελέσματα (αριθμός περιστατικών ανά διάστημα αναβολής χειρουργείου στο σύνολο 30 ενεργοποίησεων του μοντέλου): Πίνακας 4: Αριθμός ασθενών ανά διάστημα αναβολής χειρουργείου. Από τον παραπάνω πίνακα προκύπτει ότι το 13% των περιστατικών αναβάλλονται για μια βδομάδα στο εικονικό περιβάλλον, ενώ λιγότερο από 4% για 2 ή 3 εβδομάδες. Σχηματικα ο παραπάνω πίνακας είναι δυνατό να απεικονιστεί από το παρακάτω κυκλικό διάγραμμα ποσοστών: Σχήμα 10: Κυκλικό διάγραμμα ποσοστών ανάλογα με χρονικό διάστημα αναβολής. 52

53 Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι τα αναβληθέντα περιστατικά είναι προτεραιότητας 4 και 5 όπως φαίνεται από μπλοκ που καταγράφει τις ιδιότητες των περιστατικών ακριβώς πριν οδηγηθούν στην έξοδο (info block). Το γεγονός αυτό συνεπάγεται ότι στο μοντέλο δεν παρατηρήθηκε αναβολή ογκολογικού περιστατικού (προτεραιότητα 1). Αναμονή προς νοσηλεία. Ο δεύτερος τομέας στον οποίο θα πραγματοποιηθεί σύγκριση του πραγματικού συστήματος με το εικονικό είναι η αναμονή προς νοσηλεία. Πρόκειται για χρονικό μέγεθος το οποίο φυσιολογικά, σε μια κλινική που λειτουργεί υπό τυπικές συνθήκες και με τους κατάλληλους πόρους, δεν υφίσταται (ισούται με μηδέν). Παρομοίως, στο πραγματικό σύστημα που μελετάται, ουδέποτε παρατηρήθηκε έλλειψη κλινών για ασθενείς που επρόκειται να νοσηλευτούν. Συγκρίνοντας το πραγματικό σύστημα με το εικονικό, προκύπτει ότι δεν υπάρχει κάποια ασυμφωνία, δεδομένου ότι κατά την πολλαπλή ενεργοποίηση του μοντέλου δεν παρατηρήθηκε συγκέντρωση περιστατικών στο αντίστοιχο μπλοκ (queue block) σε καμία περίπτωση. Το αποτέλεσμα αυτό καταγράφεται από το αντίστοιχο μπλοκ (queue stats). Μια αντιπροσωπευτική απεικόνιση είναι αυτή που ακολουθεί: Πίνακας 5: Αριθμητικά δεδομένα σχετικά με αναμονή προς νοσηλεία (Block 510). Αριθμός νοσηλευομένων. Ακόμη ένας τομέας που θα αποτελέσει κριτήριο της εγκυρότητας του μοντέλου είναι ο αριθμός νοσηλευομένων δηλαδή το πλήθος των κλινών που καταλαμβάνονται από περιστατικά (επείγοντα και τακτικά) σε διάφορες χρονικές στιγμές. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, είναι διαθέσιμα αριθμητικά δεδομένα τόσο από το πραγματικό σύστημα (δείγμα 60 τυχαίων ημερών κατά τη διάρκεια του έτους), όσο και από το εικονικό σύστημα (ενεργοποίηση προσομοίωσης 40 φορές, στατιστική επεξεργασία των μέσων όρων που προκύπτουν). Το γεγονός αυτό καθιστά εφικτή την τεκμηρίωση της εγκυρότητας δια ελέγχου στατιστικής υπόθεσης και δια γραφικής 53

54 παράστασης. Συγκεκριμένα, η διαδικασία ελέγχου υπόθεσης περιλαμβάνει αρχικά την στατιστική επεξεργασία των μέσων όρων από την πολλαπλή ενεργοποιήση του μοντέλου (η τελευταία κρίνεται αναγκαία λόγω της στοχαστικότητας του μοντέλου). Η επεξεργασία αυτή διενεργείται μέσω μη παραμετρικής μεθόδου (λόγω άγνωστης κατανομής του εικονικού πληθυσμού) και πιο ειδικά με το τεστ Kolmogorov Smirnov. Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι οι μέσοι όροι κατανέμονται σύμφωνα με την κανονική κατανομή Ν (3,065 ), όπως φαίνεται στον παρακάτω πίνακα: Πίνακας 6: Προσαρμογή εικονικών μέσων όρων σε κανονική κατανομή. Επόμενο βήμα είναι ο έλεγχος της υπόθεσης για το αν ο παραπάνω μέσος όρος μπορεί να ανήκει στην κατανομή που προκύπτει από το δείγμα του πραγματικού συστήματος (μηδενική υπόθεση είναι αυτή που υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει διαφορά στατιστικώς σημαντική μεταξύ εικονικού και πραγματικού συστήματος). Η διενέργεια του ελέγχου πραγματοποιείται με T-test για ένα δείγμα και δοσμένη τιμή σύγκρισης τον μέσο όρο του μοντέλου. Τα αποτελέσματα διακρίνονται στον παρακάτω πίνακα: 54

55 Πίνακας 7: Διενέργεια T test για τη σύγκριση εικονικού μέσου όρου με δείγμα. Από τον πίνακα προκύπτει ότι η μηδενική υπόθεση δεν μπορεί να απορριφθεί, οπότε δεν υπάρχει στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ του μέσου όρου από το μοντέλο και από το πραγματικό σύστημα. Η γραφική παράσταση των δεδομένων του δείγματος (ιστόγραμμα συχνοτήτων και καμπύλη κανονικής κατανομής) διακρίνεται στο παρακάτω σχήμα: 3,065 5 Σχήμα 11: Ραβδόγραμμα συχνοτήτων δείγματος. Η παραπάνω παράσταση καταδεικνύει την εγγύτητα του εικονικού μέσου όρου με τον μέσο όρο του δείγματος (κορυφή της καμπύλης κατανομής). 55

56 8.4 Συμπεράσματα. Μετά την πολλαπλή ενεργοποίηση του μοντέλου, την εγκυροποίησή και επαλήθευσή του, ακολουθεί η παρατήρηση των αριθμητικών αποτελεσμάτων προκειμένου να διεξαχθούν συμπεράσματα σχετικά με την λειτουργία του πραγματικού και του εικονικού συστήματος. Τα συμπεράσματα αυτά έχουν ως εξής: Το μοντέλο αναπαριστά ικανοποιητικά το πραγματικό σύστημα, παράγοντας αποτελέσματα παρόμοια με τα παρατηρούμενα δεδομένα. Ο εβδομαδιαίος χειρουργικός χρόνος των έξι ωρών είναι επαρκής για τον αριθμό και το είδος των περιστατικών (δεν παρατηρούνται σημαντικές αναβολές εξαιτίας της έλλειψης χειρουργικού χρόνου). Δεν παρατηρείται σημαντική αναμονή προς χειρουργείο (εμπειρικά στοιχεία του πραγματικού συστήματος, σχήμα 9 και 10, πίνακας 4 για το εικονικό σύστημα). Ο αριθμός νοσηλευομένων ασθενών διακυμαίνεται σε πολύ χαμηλα επίπεδα (δεν τίθεται θέμα επάρκειας κλινών, πίνακας 6 για εικονικό σύστημα, πίνακας 7 για πραγματικό περιβάλλον). Ο αριθμός κλινών κρίνεται υψηλός για τον αριθμό των νοσηλευόμενων ασθενών, γεγονός που δεν οφείλεται σε κάποιο σημείο επιβράδυνσης της ροής των περιστατικών (bottleneck) αλλά στο χαμηλό ρυθμό προσέλευσης εισαγωγής των. 9.Εναλλακτικά σενάρια. 9.1 Εναλλακτικό σενάριο Α. Όπως ανεφέρθηκε σε διάφορα σημεία της παρούσας μελέτης, αντικειμενικός σκοπός της τελευταίας είναι η εξακρίβωση των συνθηκών, κάτω από τις οποίες είναι εφικτή η εφαρμογή της λαπαροσκοπικής χειρουργικής κατά την χειρουργική δραστηριότητα της κλινικής που μελετάται. Με τον όρο συνθήκες υπονοείται η κατάσταση σχετικά με τους πόρους που απαιτούνται (χειρουργικές αίθουσες, προσωπικό, χρόνος). Προκειμένου να διερευνηθεί το παραπάνω σενάριο, είναι απαραίτητο να εφαρμοστεί μια διαδικασία που περιλαμβάνει μεταβολές στο αρχικό μοντέλο προσομοίωσης, 56

57 λόγω των διαφορετικών χαρακτηριστικών των λαπαροσκοπικών χειρουργείων. Αυτά τα διαφορετικά χαρακτηριστικά καθιστούν αναγκαία την εκτέλεση σεναρίων. Η διαδικασία εφαρμογής του σεναρίου περιλαμβάνει τα εξής βήματα: 1. Τροποποίηση των μεταβλητών εισαγωγή των δεδομένων που χαρακτηρίζουν τα λαπαροσκοπικά χειρουργεία: Όπως αναφέρθηκε σε προηγούμενη ενότητα, τα χειρουργεία που δύνανται να διενεργηθούν με την ανοιχτή ή την λαπαροσκοπική μέθοδο είναι η ριζική προστατεκτομή, η ριζική νεφρεκτομή, η πυελοπλαστική και η πυελολιθοτομή. Οι μεταβλητές που επηρεάζονται από την αλλαγή σε λαπαροσκοπική τεχνική είναι η διάρκεια χειρουργείου και η μετεγχειρητική νοσηλεία (γενικά στα λαπαροσκοπικά χειρουργεία ο απαιτούμενος χειρουργικός χρόνος αυξάνεται,λόγω της δυσχέρειας χειρισμών, ενώ η μετεγχειρητική νοσηλεία μειώνεται, λόγω της απουσίας εκτεταμένου χειρουργικού τραύματος). Συνεπώς, τα νέα αριθμητικά δεδομένα θα πρέπει να εισαχθούν στο λογισμικό προσομοίωσης, ώστε να αναπαρασταθεί η υποθετική κατάσταση. Λόγω της απουσίας εμπειρίας στην λαπαροσκοπική χειρουργική, αυτά τα αριθμητικά δεδομένα προέρχονται από βιβλιογραφικές αναφορές νοσηλευτικών κέντρων του εξωτερικού. Συνοπτικά, τα δεδομένα ανά είδος χειρουργείου παρουσιάζονται στον παρακάτω πίνακα. Πίνακας 8: Αριθμητικά δεδομένα λαπαροσκοπικών χειρουργείων. Ριζική Ριζική Πυελοπλαστική Πυελολιθοτομή νεφρεκτομή προστατεκτομή Χειρουργικός χρόνος 4 4,2 3,3 3 (ώρες, μ.ο) Μετεγχειρητική νοσηλεία (μέρες, μ.ο.) Βιβλιογραφική αναφορά Nazemi T. (2006) Hakimi A. (2007) Bove P. (2004) Arvind P. (2011) 57

58 2. Διατήρηση των υπολοίπων δεδομένων που εισήχθησαν αρχικά στο μοντέλο: Στο πρώτο εναλλακτικό σενάριο δεν θα υπάρξουν μεταβολές στο υπόλοιπα δεδομένα, ώστε να εξακριβωθεί η δυνατότητα απλής εφαρμογής της λαπαροσκοπικής χειρουργικής. 3. Πολλαπλή ενεργοποίηση προσομοίωσης: Το μοντέλο ενεργοποιείται για 30 φορές (λόγω της στοχαστικότητάς του), και στη συνέχεια συλλέγονται τα αριθμητικά αποτελέσματα που προκύπτουν. Σχετικά με τα αποτελέσματα, ως κρίσιμο μέγεθος χαρακτηρίζεται η αναμονή των ασθενών προς χειρουργείο. Η επιλογή του συγκεκριμένου αποτελέσματος ως κριτήριο για την εφικτότητα του σεναρίου αιτιολογείται από την πιθανότητα να μην επαρκεί ο συνολικός χειρουργικός χρόνος των έξι ωρών για την διενέργεια των χρονοβόρων λαπαροσκοπικών χειρουργείων, με αποτέλεσμα την παράταση του χρόνου αναμονής προς χειρουργείο. Το ενδεχόμενο αυτό, εφόσον συμβεί, θα απεικονιστεί και στο μπλοκ ουράς αναμονής πριν το τμήμα εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού, κατά την στιγμή της λήξης της προσομοίωσης. Έχοντας συλλέξει και επεξεργαστεί τα αριθμητικά αποτελέσματα, προκύπτουν τα εξής συμπεράσματα: Αναμονή ασθενών προς χειρουργείο. Σημαντικά επηρεασμένη, σε σχέση με την αρχική κατάσταση, εμφανίζεται η αναμονή των ασθενών προς χειρουργείο. Η διαπίστωση αυτή είναι αναμενόμενη λόγω των απαιτήσεων της λαπαροσκοπικής χειρουργικής σε χειρουργικό χρόνο. Ο συγκεντρωτικός πίνακας για μηδενικές αναβολές, αναβολές μίας, δύο και περισσότερο των δύο εβδομάδων έχει ως εξής: Πίνακας 9: Αριθμός περιστατικών ανά μέγεθος αναβολής. 58

59 Στο παραπάνω πίνακα διαφαίνεται ότι το 58% περίπου των περιστατικών δεν αναβάλλεται, το 15% αναβάλλεται για μια εβδομάδα, το 7% για δυο εβδομάδες και το 20% για περισσότερο των δυο εβδομάδων. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, όπως στην αρχική κατάσταση, στο εναλλακτικό σενάριο τα περιστατικά που αναβλήθηκαν δεν ήταν ογκολογικά (προτεραιότητα 1). Σχηματικά, ο παραπάνω πίνακας είναι δυνατό να απεικονιστεί από το παρακάτω κυκλικό διάγραμμα ποσοστών: Σχήμα 12: Κυκλικό διάγραμμα ποσοστών ανάλογα με χρονικό διάστημα αναβολής. Μπλοκ ουράς αναμονής προς χειρουργείο. Σε όλες τις ενεργοποιήσεις του μοντέλου δεν παρατηρήθηκε ουρά περιστατικών διαρκώς αυξανόμενη, ενώ στην λήξη της προσομοίωσης τα περιστατικά που είχαν εισαχθεί από τα μπλοκ γεννήτριες, είχαν διεκπεραιωθεί ως προς την χειρουργική τους αντιμετώπιση. Ως τελικό συμπέρασμα του εναλλακτικού σεναρίου Α προκύπτει το γεγονός ότι δύναται να πραγματοποιηθεί, επηρεάζοντας όμως σε σημαντικό ποσοστό το χρόνο αναμονής των ασθενών προς χειρουργείο. 59

60 9.2 Εναλλακτικό σενάριο Β. Όπως αναφέρθηκε σε προηγούμενο σημείο της παρούσας μελέτης, μέσα στην επόμενη διετία το ιατρικό προσωπικό αναμένεται να αυξηθεί από 4 σε 7 εξειδικευμένους ιατρούς. Το γεγονός αυτό καθιστά εφικτή την εφαρμογή ενός σεναρίου που περιλαμβάνει την χρησιμοποίηση ακόμη μιας χειρουργικής αίθουσας στην διάρκεια της ημέρας που λαμβάνουν χώρα τα μείζονα χειρουργεία. Με την μεταβολή αυτή επιδιώκεται η αναίρεση της επίδρασης της εφαρμογής της λαπαροσκοπικής χειρουργικής στο χρόνο αναμονής των ασθενών προς χειρουργείο. Όπως θα φανεί αργότερα, αυτό το εναλλακτικό σενάριο Β απαιτεί την τροποποίηση του μοντέλου σε σημαντικό βαθμό. Αναλυτικότερα, η εφαρμογή του εναλλακτικού σεναρίου Β θα πραγματοποιηθεί ακολουθώντας διαδικασία, η οποία περιλαμβάνει τα εξής βήματα: Διατήρηση των τροποποιημένων δεδομένων από το εναλλακτικό σενάριο Α (το εναλλακτικό σενάριο Β αποσκοπεί στην πιθανή βελτίωση των αποτελεσμάτων του σεναρίου Α). Τροποποίηση του τμήματος εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού. Πρόκειται για μείζονα μεταβολή, η οποία περιλαμβάνει την προσθήκη αρκετών νέων μπλοκ, ώστε οι οντότητες να διέρχονται από τον πρώτο έλεγχο (σχετικά με την δυνατότητα να χειρουργηθούν στην πρώτη αίθουσα), και στη συνέχεια από τον δεύτερο έλεγχο (σχετικά με την δυνατότητα να χειρουργηθούν στην δεύτερη αίθουσα). Στην περίπτωση που τα χρονικά περιθώρια των δυο αιθουσών εξαντληθούν, οι οντότητες οδηγούνται προς αναβολή και επαναπρογραμματισμό. Σημαντική προσθήκη αποτελεί και το κύκλωμα που στο τέλος κάθε εκτέλεσης προσομοίωσης απεικονίζει το βαθμό χρησιμοποίησης της δεύτερης αίθουσας κατά τη διάρκεια του εικονικού ημερολογιακού έτους. Η απεικόνιση αυτή επιτυγχάνεται με τον υπολογισμό του λόγου του αριθμού των ωρών που χρησιμοποιήθηκαν για χειρουργική αντιμετώπιση ασθενών προς τον αριθμό των ωρών που η δεύτερη αίθουσα ήταν διαθέσιμη κατά την διάρκεια του έτους. Συνολικά, το τμήμα εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού απεικονίζεται ως εξής (σε αναλυτική και ιεραρχική μορφή): 60

61 Σχήμα 13: Αναλυτική μορφή τμήματος εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού. Σχήμα 14: Ιεραρχική μορφή τμήματος εβδομαδιαίου χειρουργικού προγραμματισμού. 61

62 Πολλαπλή ενεργοποίηση προσομοίωσης(30 φορές) και στη συνέχεια καταγραφή των αριθμητικών αποτελεσμάτων που προκύπτουν. Όπως αναφέρθηκε νωρίτερα, το εναλλακτικό σενάριο Β αποσκοπεί στην αναίρεση της αρνητικής επίπτωσης του σεναρίου Α στο χρόνο αναμονής προς χειρουργείο. Μετά την πολλαπλή ενεργοποίηση, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι αυτή η αρνητική επίπτωση αναιρείται σε βαθμό που δεν υφίστανται πλέον σημαντικές αναβολές περιστατικών. Αναλυτικότερα, τα συγκεντρωτικά αποτελέσματα έχουν ως εξής. Πίνακας 10: Αριθμός περιστατικών ανά μέγεθος αναβολής Από τον παραπάνω πίνακα προκύπτει ότι περίπου το 6% των περιστατικών αναβάλλεται για μια βδομάδα, ενώ μεγαλύτερες αναβολές δεν υφίστανται. Η απεικόνιση των ποσοστών αυτών σε κυκλικό διάγραμμα έχει ως εξής: Σχήμα 15:Κυκλικό διάγραμμα ποσοστών ανάλογα με χρονικό διάστημα αναβολής. 62

63 Καθοριστικό ρόλο για την λήψη απόφασης περί καθιέρωσης της χρήσης δεύτερης χειρουργικής αίθουσας διαδραματίζει ο βαθμός χρησιμοποίησης της. Κατά την πολλαπλή ενεργοποίηση του μοντέλου, τα δεδομένα που προέκυψαν είναι τα εξής: Πίνακας 11: Βαθμός χρησιμοποίησης Β χειρουργικής αιθουσας. Από τον παραπάνω πίνακα προκύπτει ότι η δεύτερη χειρουργική αίθουσα χρησιμοποιήθηκε κατά μέσο όρο στο 20,28% του συνολικού χρόνου που ήταν διαθέσιμη κατά την διάρκεια του έτους. 9.3 Συμπεράσματα. Σχετικά με το εναλλακτικό σενάριο Α, η εφαρμογή του κρίνεται εφικτή, εφόσον η παράταση του χρόνου αναμονής προς χειρουργείο κριθεί ανεκτή από τη διεύθυνση της κλινικής (η εφικτότητα του σεναρίου οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον μικρό αριθμό των επεμβάσεων που θα μεταβληθούν ως προς την μέθοδο διενέργεια τους, γεγονός που μετριάζει την σημαντική αύξηση του απαιτούμενου χειρουργικού χρόνου). Αποδεικνύεται ότι με δεδομένη την εφαρμογή της λαπαροσκοπικής χειρουργικής, η καθιέρωση της χρησιμοποίησης δεύτερης αίθουσας αναμένεται να μειώσει το χρόνο αναμονής προς χειρουργείο σε επίπεδο κατώτερο σε σχέση ακομή και με την αρχική κατάσταση (όπου δεν διενεργούνταν λαπαροσκοπικά χειρουργεία). Η σύγκριση μεταξύ της αρχικής κατάστασης και των δύο εναλλακτικών σεναρίων μπορεί να πραγματοποιηθεί με το παρακάτω σχήμα (οι πρώτες τρεις στήλες αναπαριστούν τα χειρουργεία που λαμβάνουν χώρα χωρίς αναβολή στην αρχική και τις εναλλακτικές καταστάσεις, οι επόμενες τρεις τα χειρουργεία που έχουν αναβληθεί για μια βδομάδα, κ.ο.κ) 63

64 Σχήμα 16: Συγκριτικό ραβδόγραμμα περιστατικών ανά διάστημα αναβολής και ανά κατάσταση. Στο παρακάτω σχήμα απεικονίζεται με σαφή τρόπο η παράταση του χρόνου αναβολής κατά το εναλλακτικό σενάριο 1 (μείωση αριθμού χειρουργείων χωρίς αναβολή, αύξηση στους επιμέρους χρόνους αναβολής) και η επίδραση της προσθήκης δεύτερης χειρουργικής αίθουσας (αύξηση αριθμού χειρουργείων χωρίς αναβολή, μείωση στους επιμέρους χρόνους αναβολής). Ο χαμηλός βαθμός χρησιμοποίησης της δεύτερης αίθουσας θέτει ζήτημα αποδοτικότητας σε σχέση με το εναλλακτικό σενάριο Β και επιβάλλει την συνεκτίμηση του σε σχέση με την ύπαρξη αναγκών άλλων χειρουργικών κλινικών από τη διεύθυνση του νοσοκομείου. Μια ενδιάμεση λύση (όπως διάθεση δεύτερης αίθουσας ανά δεύτερη εβδομάδα), θα μπορούσε να συνδυάσει ένα ικανοποιητικό χρόνο αναμονής προς χειρουργείο με ένα βελτιωμένο βαθμό χρησιμοποίησης της δεύτερης αίθουσας. 64

65 10.Σύνοψη. Η παρούσα μελέτη διενεργήθηκε στα πλαίσια της προσπάθειας για παροχή ποιοτικότερης φροντίδας υγείας από την ουρολογική κλινική του 424 Γ.Σ.Ν.Θ. Η αναβάθμιση αυτή των παρεχόμενων υπηρεσιών δύναται να πραγματοποιηθεί με την εφαρμογή νέων χειρουργικών τεχνικών. Η μετάβαση από την καθιερωμένη χειρουργική μέθοδο στην λαπαροσκοπική χειρουργική αποτελεί το αντικείμενο της παρούσας μελέτης περίπτωσης. Οι μεταβολές συνίστανται στην απλή εφαρμογή των δεδομένων που συνοδεύουν τη διενέργεια συγκεκριμένων χειρουργείων με την λαπαροσκοπική μέθοδο και στην επιπρόσθετη λήψη μέτρων (προσθήκη δεύτερης χειρουργικής αίθουσας ανά εβδομάδα) για την αντιρρόπηση των αρνητικών επιπτώσεων από την αρχική εφαρμογή της νέας χειρουργικής τεχνικής. Στόχος της μελέτης ήταν να εξακριβώσει την εφικτότητα των παραπάνω μεταβολών (οι οποίες εκφράζονται ως εναλλακτικά σενάρια Α και Β), δεδομένου ότι τα λαπαροσκοπικά χειρουργεία δαπανούν περισσότερο χρόνο για τη διενέργειά τους, με πιθανή αρνητική επίπτωση στην παράταση του χρόνου αναβολής ορισμένου αριθμού χειρουργείων. Το εναλλακτικό σενάριο Β αποσκοπεί στο να μετριάσει την επίπτωση αυτή με την προσθήκη δεύτερης χειρουργικής αίθουσας, δημιουργώντας όμως ερωτηματικά σχετικά με την επίπτωση στην λειτουργία του χειρουργικού τομέα του νοσοκομείου. Η μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε είναι η προσομοίωση διακριτών γεγονότων (DES). Αρχικά, αναπαραστήθηκαν τα τμήματα της κλινικής που κρίθηκαν σημαντικά για την παρούσα μελέτη σε μοντέλο προσομοίωσης, το οποίο παράγει οντότητες (ασθενείς) και τις διακινεί σύμφωνα με την δομή και τα δεδομένα που ενσωματώνονται στον κώδικά του. Έχοντας ολοκληρώσει την κατασκευή του μοντέλου, ακολούθησαν οι διαδικασίες επαλήθευσης και εγκυροποίησης, ώστε να τεκμηριωθεί η ορθή λειτουργία και η πιστότητα της αναπαράστασης του πραγματικού συστήματος. Το μοντέλο έχοντας αποδείξει την καταλληλότητά του, χρησιμοποιήθηκε για την διεξαγωγή συμπερασμάτων και την πειραματική εφαρμογή των εναλλακτικών σεναρίων Α και Β. 65

66 Τα συμπεράσματα από την ενεργοποίηση της αρχικής μορφής του μοντέλου ταυτίζονται με τα παρατηρούμενα δεδομένα του πραγματικού συστήματος και συνίστανται στον χαμηλό χρόνο αναμονής προς χειρουργείο και το μικρό αριθμό νοσηλευομένων στην κλινική (γεγονός που αποδόθηκε στο χαμηλό ρυθμό εισαγωγών ασθενών και όχι στην παρουσία σημείου επιβράδυνσης της ροής των περιστατικών, bottleneck). Για τη διερεύνηση του εναλλακτικού σεναρίου Α, πραγματοποιήθηκε εισαγωγή νέων αριθμητικών δεδομένων στο μοντέλο και ακολούθησε η πολλαπλή ενεργοποίησή του. Τα αποτελέσματα που προέκυψαν συνίστανται στην σημαντική παράταση του χρόνου αναμονής προς χειρουργείο των περιστατικών ( με σημαντικό ποσοστό αυτών να αναβάλλεται για διάστημα μεγαλύτερο των τριών βδομάδων). Η παράταση αυτή δεν προκάλεσε την δημιουργία ουράς αναμονής συνεχώς αυξανόμενης, γεγονός που συνεπάγεται ότι το σενάριο είναι εφικτό διότι δεν υφίσταται διαρκής επιδείνωση της κατάστασης. Για την αντιρρόπηση της παράτασης του χρόνου αναμονής προς χειρουργείο (του εναλλακτικού σεναρίου Α), διερευνήθηκε το εναλλακτικό σενάριο Β, το οποίο περιλαμβάνει την χρησιμοποίηση δεύτερης χειρουργικής αίθουσας ανά εβδομάδα. Η πειραματική εφαρμογή του συγκεκριμένου σεναρίου περιλαμβάνει την τροποποίηση της δομής του αρχικού μοντέλου σε σημαντικό βαθμό. Τα αποτελέσματα από το εναλλακτικό σενάριο Β συνίστανται στην μείωση του χρόνου αναμονής προς χειρουργείο σε επίπεδα μικρότερα και από τα αντίστοιχα της αρχικής κατάστασης λειτουργίας της κλινικής. Ωστόσο, η εφαρμογή του συγκεκριμένου σεναρίου συνοδεύεται από το χαμηλό βαθμό χρησιμοποίησης της δεύτερης χειρουργικής αίθουσας, γεγονός που προκαλεί προβληματισμό σχετικά με την ορθότητα επιλογής του, δεδομένου ότι υπάρχουν και άλλες χειρουργικές κλινικές που χρησιμοποιούν τις χειρουργικές αίθουσες του νοσοκομείου. Έχοντας απεικονίσει την αρχική κατάσταση και τα εναλλακτικά σενάρια με τη βοήθεια της προσομοίωσης, εναπόκειται στη διοίκηση της κλινικής και του νοσοκομείου να επιλέξει το καταλληλότερο σενάριο, ώστε να διασφαλιστεί η υιοθέτηση της λαπαροσκοπικής χειρουργικής, με τις μικρότερες αρνητικές επιπτώσεις 66

67 στο χρόνο αναμονής των περιστατικών και στη λειτουργία των υπολοίπων τομέων του νοσοκομείου. 11.Βιβλιογραφία. Ελληνική βιβλιογραφία 1. Αλετράς Β., Ματσαγγάνης Μ. Νιάκας Δ., (2002). Οικονομική και χρηματοδοτική διαχείριση υπηρεσιών υγείας, τόμος Α, θέματα οικονομικής και χρηματοδοτικής διαχείρισης υπηρεσιών υγείας, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα. 2. Κυριόπουλος Γ. (2007) Τα οικονομικά της υγείας. Βασικές έννοιες, αρχές και μέθοδοι. Εκδ Παπαζήση, Αθήνα.. 3. Κυριόπουλος, Ι., Τσιάντου, Β. (2009) Η οικονομική κρίση και οι επιπτώσεις της στην υγεία και την ιατρική περίθαλψη, Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής Μανιαδάκης Ν. (2008). Τα οικονομικά της Υγείας από την οπτική του μάνατζερ, Κοινωνία και υγεία ΙV. 5. Ματσαγγάνης Μ. (2006) Τα οικονομικά της υγείας σε επανεξέταση. Εκδ Κριτική, Αθήνα. 6. Μηλιωνης Χ. (2011) Η άσκηση της Ιατρικής σε σχέση με τον περιορισμό της διαθεσιμότητας των οικονομικών πόρων, Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής Σίσκου Ο., Καϊτελίδου Δ., Θεοδώρου Μ., Λιαρόπουλος Λ., (2005) Οι δαπάνες Υγείας στην Ελλάδα. Το ελληνικό παράδοξο. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής. 8. Φιλαλήθης Α. (2002). Τα συστήματα υγείας στο μεταίχμιο:σκέψεις για τη διοίκηση και ανάπτυξη των υπηρεσιών υγείας στο ξεκίνημα του ΚΑ Αιώνα, 4o Πανελλήνιο Επιστημονικό Συνέδριο Management Υπηρεσιών Υγείας Χλέτσος Μ. (2007). Οικονομία και κοινωνία, Κύκλος διαλέξεων «Οικονομία και κοινωνία». 67

68 Ξενόγλωσση βιβλιογραφία 1. Andradottir S., Healy K. J. (1997) A generalized simulation system to support strategic resource planning in healthcare, Proceedings of the 1997 Winter Simulation Conference. 2. Berwick, D. & Nolan, T. (2008) The Triple Aim: Care, Health, And Cost, Health Affairs, Vol 27, Num 3, Baesler, F. Sepulveda, J. (2001). Multi- Objective Simulation Optimization for a Cancer Treatment Center, Proceedings of the 2001 Winter Simulation Conference. 4. Bayer S., Bolt T., Brailsford S.C. & Kapsali M. (2010). The social role of simulation models. Proceedings of the 2010 International System Dynamics Conference, Seoul, Korea. 5. Benneyan, J. C. (1997). An introduction to using computer simulation in healthcare: Patient wait case study. Journal of the Society for Health Systems Vol Bertalanffy, L. (1968). General System Theory: Foundations, Development, Applications. New York:George Braziller. 7. Blasak R., Armel W. (2003). The Use of Simulation to evaluate Hospital Operations between the Emergency Department and a Medical Telemetry Unit, Proceedings of the 2003 Winter Simulation Conference. 8. Brailsford, S. C. (1998) MSc dissertation, Faculty of Mathematical Studies, University of Southampton. 9. Brailsford, S. (2008). System Dynamics: What s in it for Healthcare Simulation Modelers, Proceedings of the 2008 Winter Simulation Conference. 10. Brailford, S. & Desai, S. (2010). Towards the Holy Grail: Combining System Dynamics and Discrete Event Simulation in Healthcare, Proceedings of the 2010 Winter Simulation Conference. 68

69 11. Brailsford, S. & Hilton, N. (2011). A Comparison of Discrete Event Simulation and System Dynamics for Modelling Healthcare Systems, School of Management University of Southampton, UK. 12. Burne, D. (2004). Enabling Good Health for all: A reflection process for a new EU Health Strategy 13. Carlile P. (2002). A pragmatic view of knowledge and boundaries: boundary objects in new product development, Organization Science Chahal, K. & Eldabi, T. (2008). Applicability of hybrid simulation to different modes of governance in UK healthcare. In Proceedings of the 2008 Winter. 15. Chassin MR. (1998) Is health care ready for Six Sigma quality? Milbank Q., Dangerfield, B.C. & C.A. Roberts, (1990) Modelling the epidemiological consequences of HIV infection and AIDS: a contribution from operational research, Journal of the Operational Research Society, De Koning, H. & De Mast, J. (2006). A rational reconstruction of Six Sigma s breakthrough cookbook, International Journal of Quality and Reliability Management, Vol Desai, M.S., Penn, M.L. Brailsford, S.C., Chipulu M. (2008) Modelling of Hampshire Adult Services gearing up for future demands. Health Care Management Science. 19. Drucker, P. F. (1985). Innovation and entrepreneurship: Practice and principles. New York: Harper and Row. 20. Duguay, C. (2007) Modeling and Improving Emergency Department Systems using Discrete Event Simulation, SIMULATION, Vol. 83, Issue Fine B. & Golden, B. (2009). Leading Lean: A Canadian Healthcare Leader s Guide, Healthcare Quarterly Vol.12 No Fone D., S. Hollinghurst, M. Temple, A. Round, N. Lester, A. Weightman, R. Roberts, E. Coyle, G. Bevan, S. Palmer. (2003). Systematic Review of the use 69

70 and value of computer simulation modelling in population health and healthcare delivery. Journal of Public Health Medicine, Vol Forrester J.W. (1961). Industrial Dynamics. MIT Press, Cambridge, MA 24. Jaime, J. & Möller, J. (2010) Discrete Event Simulation: The Preferred Technique for Health Economic Evaluations?, Value in Health, Vol 13, Kaplan, R. & Porter, M (2011). How to Solve The Cost Crisis In Health Care, Harvard Business Review, September Kim, C. & Spahlinger, D. (2006) Lean Health Care: What Can Hospitals Learn from a World-Class Automaker?, Journal of Hospital Medicine Vol 1 / May/June Koning, H. & Verver, J. (2006). Lean Six Sigma in Healthcare, Journal for Healthcare Quality, Vol. 28, Komashie, A., & A. Mousavi. (2005). Modeling emergency departments using discrete event simulation techniques. In Proceedings of the 2005 Winter Simulation Conference. 29. Krahl, D. (2002). The Extend simulation environment, Proceedings of the 2002 Winter Simulation Conference. 30. Krahl, D. (2003). Extend: An interactive simulation tool, Proceedings of the 2003 Winter Simulation Conference. 31. Lane D.C. (2000). You just don't understand me: Modes of failure and success in the discourse between system dynamics and discrete event simulation. LSE OR Dept Working Paper LSEOR 00-34, London School of Economics and Political Science. 32. Law, A. M., & W. D. Kelton. (1991). Simulation modeling and analysis. New York: McGraw-Hill,Inc. 33. Lowery J. (1994). Barriers to Implementing Simulation in Healthcare, Proceedings of the 1994 Winter Simulation Conference. 70

71 34. Lowery J. (1996). Design of Hospital Admissions Scheduling System Using Simulation, Proceedings of the 1996 Winter Simulation Conference. 35. Lowery, J. (1998). Getting started in Simulation in Healthcare, Proceedings of the 1998 Winter Simulation Conference. 36. McCarl B.A. (1986). Model validation: an overview with some emphasis on risk models. Rev. Market. agric. Econ., Mustafee, N. & Katsaliaki, K. (2012). Profiling Literature in Healthcare Simulation, SIMULATION, Vol. 86, Issue 8-9,. 38. Pitt M. (1997) A Generalised Simulation System to Support Strategic Resource Planning in Healthcare. 39. Rabelo L., Helal M., Jones A., Min J., Son Y.J. & Deshmukh A. (2003). A hybrid approach to manufacturing enterprise simulation, In Proceedings of 2003 Winter Simulation Conference. 40. Roberts, S. & England, W. (1981). Survey of the Application of Simulation to Healthcare, Simulation Series, Vol 10, CA: The Society for Computer Simulation. 41. Roberts, S. (2011). Tutorial on the Simulation of Health Systems, Proceedings of the 2011 Winter Simulation Conference. 42. Robinson S. (2005). Discrete-event simulation: from the pioneers to the present, what next?, Journal of the Operational Research Society, Robinson S. (2004), Conceptual Modelling for Simulation Part I: Definition and Requirements, Loughborough s Institutional Repository. 44. Robinson, S. & Radnor, Z. (2012) SimLean: Utilising simulation in the implementation of lean in healthcare, European Journal of Operational Research 219 (2012). 45. Ruohonen, T., P. Neittaanmäki, & J. Teittinen. (2006). Simulation model for improving the operation of the emergency department of special health care. In Proceedings of the 2006 Winter Simulation Conference. 71

72 46. Salt, J.D. (1993). Keynote address: simulation should be easy and fun. In Proceedings of the 1993 Winter Simulation Conference. 47. Samaha, S., W. S. Armel, & D. W. Starks. (2003). The use of simulation to reduce the length of stay in an emergency department. In Proceedings of the 2003 Winter Simulation Conference. 48. Sargent R (1994). Verifying and validating simulation models, Proceedings of 1994 Winter Simulation Conference. 49. Sargent R (2004) Validation and verification of simulation models, Proceedings of 1996 Winter Simulation Conference. 50. Shuman, L. J. & Wolfe, H. (1992) Introduction, Journal of the society for Health Systems, Vol Snee, R. D., & Hoerl, R. W. (2004). Six Sigma beyond the factory floor. Upper Saddle River, NJ: Pearson Education. 52. Standridge, C. (1999). A Tutorial on Simulation in Health Care: Applications and Issues, Proceedings of the 1999 Winter Simulation Conference. 53. Tako, A. & Kotiadis, K. (2010). A Participative Modelling Framework for Developing Conceptual Models in Healthcare Simulation Studies, Proceedings of the 2010 Winter Simulation Conference. 54. Townshend, J.R.P. & H.S. Turner. (2000). Analysing the effect of Chlamydia screening. Journal of the Operational Research Society, Venkateswaran J. and Son Y.J. (2005). Hybrid system dynamic-discrete event simulation-based architecture for hierarchical production planning, International Journal of Production Research, Wolstenholme, E.F. (1993) A case study in community care using systems thinking. Journal of the Operational Research Society, Womack, J.P & D.T. Jones. (2003). Lean Thinking: Banish Waste and Create Wealth in Your Corporation. New York, NY: Free Press. 72

73 58. Young, T. & Brailsford, S. (2004) Using industrial processes to improve patient care, BMJ Volume Zfeifel, P & Manning, W. (2000). Moral Hazard and Consumer Incentives in Health Care, Handbook of Health Economics, Volume 1, Ιατρική βιβλιογραφία 1. Bove P., Albert M, Koon-Ho R., Pinto P.,Jarrett T. & Kavoussi L. (2004). Laparoscopic management of ureteropelvic obstruction in patients with upper urinary anomalies, The Journal of Urology, Vol. 171, 77 79, January Campbell Walch (2011), Urology, 10th Edition, Saunders. 3. Hakimi A., Feder M., Ghavamian R. (2007) Minimally Invasive Approaches to Prostate Cancer:A Review of the Current Literature, Urology Journal Vol 4 No 3 Summer Ganpule A., Prashant J., Desai M. (2012). Laparoscopic and robot-assisted surgery in the management of urinary lithiasis, Arab Journal of Urology, Vol 10, Nazemi T., Galich A, Sterrett, S & Klingler D.(2006) Radical Nephrectomy Performed by Open, Laparoscopy with or without Hand-Assistance or Robotic Methods by the Same Surgeon Produces Comparable Perioperative Results, International Braz J Urol Vol. 32 (1): 15-22, January - February, Soares R., Romanelli P., Sandoval M., Salim M., Tavora J. (2005). Retroperitoneoscopy for Treatment of Renal and Ureteral Stones, International Braz J Urol Vol 31 (2),Mar-Apr 7. Yadav R., Kumar R., Hemal A. (2005) Laparoscopy in the management of stone disease of urinary tract, Journal of Minimal Access Surgery, 2005 October; 1(4):

74 12.Παράρτημα. Bladder Cancer 74

75 Prostate cancer 75

76 Kidney cancer 76

77 Benign Prostate Hyperplasia (BPH) 77

78 UPJ stenosis 78

79 Kidney Lithiasis 79

80 Emergency Inpatients 80

Η επίδραση των ΚΕΝ στους προϋπολογισμούς των Νοσοκομείων. Εισηγητής: Θωμάς Χ. Λάζαρης Οικονομολόγος Υγείας Διευθύνων Σύμβουλος της Εταιρείας

Η επίδραση των ΚΕΝ στους προϋπολογισμούς των Νοσοκομείων. Εισηγητής: Θωμάς Χ. Λάζαρης Οικονομολόγος Υγείας Διευθύνων Σύμβουλος της Εταιρείας Η επίδραση των ΚΕΝ στους προϋπολογισμούς των Νοσοκομείων Εισηγητής: Θωμάς Χ. Λάζαρης Οικονομολόγος Υγείας Διευθύνων Σύμβουλος της Εταιρείας 1 Δομή εισήγησης Η εργασία εντάσσεται στην θεματική ενότητα του

Διαβάστε περισσότερα

κώστας βεργίδης εισαγωγή στις βασικές έννοιες των επιχειρησιακών διεργασιών γραφείο 322 κτίριο Γ kvergidis@uom.gr 2310 891 637

κώστας βεργίδης εισαγωγή στις βασικές έννοιες των επιχειρησιακών διεργασιών γραφείο 322 κτίριο Γ kvergidis@uom.gr 2310 891 637 εισαγωγή στις βασικές έννοιες των επιχειρησιακών διεργασιών κώστας βεργίδης λέκτορας τμ. Εφαρμοσμένης Πληροφορικής γραφείο 322 κτίριο Γ kvergidis@uom.gr 2310 891 637 διαχείριση επιχειρηματικών διαδικασιών

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού: Θεωρητικό πλαίσιο για την κατανόηση των κοινών θεσμικών χαρακτηριστικών, αλλά και των θεσμικών

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Φτάνοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΣΤΟ BIZAGI ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΣΤΟ BIZAGI ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Ανάλυση - Προσομοίωση ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΣΤΟ BIZAGI ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ 1 Προσομοίωση Η προσομοίωση είναι μέθοδος μελέτης ενός συστήματος και εξοικείωσης με τα χαρακτηριστικά του με

Διαβάστε περισσότερα

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών»

«Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου 2014 «Συντονισμός του Σχεδιασμού και της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών» Αποτελεσματική Παρακολούθηση και Αξιολόγηση της Εφαρμογής Δημόσιων Πολιτικών Νίκος Παπαδάτος, Μέλος & τ. Πρόεδρος

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2: Έννοιες και Ορισμοί

Κεφάλαιο 2: Έννοιες και Ορισμοί ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΟΛΙΚΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Ε.ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ - 1 Κεφάλαιο 2: Έννοιες και Ορισμοί Η επιτυχία των επιχειρήσεων βασίζεται στην ικανοποίηση των απαιτήσεων των πελατών για: - Ποιοτικά και αξιόπιστα προϊόντα - Ποιοτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ Η νοσηλευτική διεργασία : Αποτελεί συστηματική μέθοδο που κατευθύνει τον νοσηλευτή και τον ασθενή στον αμοιβαίο: Προσδιορισμό των αναγκών για νοσηλευτική φροντίδα σχεδιασμό και εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

Σ ΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

Σ ΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Σ ΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μ ΑΪΟΥ 2002 2004 Δ ΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ Π ΕΡΙΛΗΨΗ: Η μελέτη αυτή έχει σκοπό να παρουσιάσει και να ερμηνεύσει τα ευρήματα που προέκυψαν από τη στατιστική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Ευρετήριο διαγραμμάτων-πινάκων... 15. Εισαγωγή... 19

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Ευρετήριο διαγραμμάτων-πινάκων... 15. Εισαγωγή... 19 YpiresYgeias04Dior_Layout 1 8/28/14 10:41 PM Page 9 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ευρετήριο διαγραμμάτων-πινάκων.......................... 15 Εισαγωγή............................................. 19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΘΕΩΡΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Εφαρμοσμένες ΛΥΣΕΙΣ για Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις Συμβουλευτικές Υπηρεσίες Εκπαιδευτικά Σεμινάρια Ανάπτυξη Πωλήσεων Ανδρόμαχος Δημητροκάλλης, MBA Management

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ, ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ

ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ, ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ, ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ Φ. ΚΑΛΥΒΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ Δ/ΝΣΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ Παιδίατρος- Ιατρός Δημόσιας Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΕΛΕΓΧΟΣ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΤΩΝ ΣΧΕ ΙΩΝ ΡΑΣΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΕΛΕΓΧΟΣ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΤΩΝ ΣΧΕ ΙΩΝ ΡΑΣΗΣ 241 9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΕΛΕΓΧΟΣ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΤΩΝ ΣΧΕ ΙΩΝ ΡΑΣΗΣ Η επιτυχής υλοποίηση του επιχειρησιακού σχεδιασµού στη βάση των σχεδίων δράσης που έχουν αναπτυχθεί, προϋποθέτει την ύπαρξη αποτελεσµατικής

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400 Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400.01 Δύο ημέρες 16 ώρες Επιλογή Στελεχών: Ξεχωρίζοντας τους Καλύτερους Με την ολοκλήρωση του σεμιναρίου οι συμμετέχοντες θα έχουν σχηματίσει ολοκληρωμένη αντίληψη όλων

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΙΣ ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ & ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ

Η ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΙΣ ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ & ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ & ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Η ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΙΣ ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ & ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ Ονοματεπώνυμο: Αικατερίνη Καρούτα Σειρά: 8 Επιβλέπων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013 ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 2013 Βασικές Νομοθετικές & Θεσμικές παρεμβάσεις (Οικονομική Διαχείριση) Θέμης Λιακόπουλος Σύμβουλος Επιχειρησιακής Ανάπτυξης OTS. Βασικές Νομοθετικές & Θεσμικές παρεμβάσεις (Οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

Διημερίδα για την Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας Eυαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας στην Ασφάλεια των Ασθενών

Διημερίδα για την Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας Eυαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας στην Ασφάλεια των Ασθενών Διημερίδα για την Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας Eυαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας στην Ασφάλεια των Ασθενών 1. Εισαγωγή Οι εξελίξεις και οι δεσμεύσεις στο θέμα της Ασφάλειας των Ασθενών έχουν αυξηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 MACROWEB Προβλήματα Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 Παραδείγματα Προβλημάτων. Πως ορίζεται η έννοια πρόβλημα; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται η κατανόηση ενός προβλήματος; Τι εννοούμε λέγοντας χώρο ενός προβλήματος;

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 2.

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 2. Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΕΙΑ: ΝΙΚΟΑΟ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΟΓΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΗ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΤΩΝ 2 Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων Ομάδα Α Ερωτήσεις ωστού

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΕΣ ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΕΣ ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Ι - ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ....................................17 1.1 Προβλέψεις - Τεχνικές προβλέψεων και διοίκηση................................17 1.2 Τεχνικές προβλέψεων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Αναδημοσίευση από τις παρουσιάσεις Α) Η ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΜΕΘΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ T SWOT ANALYSIS - Μάθημα: Πολεοδομική και Οικιστική Ανάπτυξη και Πολιτική Β) Βαγής Σαμαθρακής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΟΤ ΕΝ ISO 9000 και 9001

ΕΛΟΤ ΕΝ ISO 9000 και 9001 Εκδήλωση για την Παγκόσμια Ημέρα Προτύπων «Νέες εκδόσεις προτύπων διαχείρισης ποιότητας και περιβάλλοντος» Νέες εκδόσεις προτύπων για διαχείριση της ποιότητας ΕΛΟΤ ΕΝ ISO 9000 και 9001 Τετάρτη 14 Οκτωβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας.

Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας. 7 ο ΜΑΘΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας. Προσδοκώμενα αποτελέσματα Όταν θα έχετε ολοκληρώσει τη μελέτη αυτού του κεφαλαίου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: ΒΛ4ΞΘ-ΞΚΨ ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΟΤΙΚΟΤΗΤΑΣ. Αθήνα, 28-3-2013 Αρ. Γ.Π. οικ.

ΑΔΑ: ΒΛ4ΞΘ-ΞΚΨ ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΟΤΙΚΟΤΗΤΑΣ. Αθήνα, 28-3-2013 Αρ. Γ.Π. οικ. ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΟΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Ταχ. Δ/νση : Αριστοτέλους 17 Ταχ. Κώδικας : 101 87 Πληροφορίες : Κ. Βουρλιώτου Αθ. Λύτρα Αικ. Δαμίγου Τηλέφωνο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ ΖΗΡΙΔΗ ΠΡΟΣ ΤΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ ΖΗΡΙΔΗ ΠΡΟΣ ΤΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ ΖΗΡΙΔΗ ΠΡΟΣ ΤΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΟΡΟΣΗΜΑ 1998 - Πιστοποίηση κατά ISO 9001 2002 Εγκαίνια νέων «οικολογικών» εγκαταστάσεων στα Σπάτα Αττικής 2003 - Πιστοποίηση Committed to Excellence του

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

1. Εκπαίδευση για την Εξυπηρέτηση Πελάτη (Customer Service Training) (Μικρός Οργανισμός)

1. Εκπαίδευση για την Εξυπηρέτηση Πελάτη (Customer Service Training) (Μικρός Οργανισμός) 1. Εκπαίδευση για την Εξυπηρέτηση Πελάτη (Customer Service Training) (Μικρός Οργανισμός) Περιγραφή Βραβείου Βραβεύονται συγκεκριμένες δράσεις ή προγράμματα που επιδρούν στη σκέψη, το χαρακτήρα και τη συμπεριφορά

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Τι είναι το PeLe; Το PeLe είναι ένα διαδικτυακό περιβάλλον που ενθαρρύνει την αξιολόγηση στο πλαίσιο της ομότιμης συνεργατικής μάθησης και

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία.

Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία. Εκπαιδευτική Μονάδα 8.1: Επαγγελματικοί ρόλοι και προφίλ για την παρακολούθηση και την εποπτεία. Η παρακολούθηση ενός project κινητικότητας. Η διαδικασία παρακολούθησης ενός διακρατικού project κινητικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Operations Management Διοίκηση Λειτουργιών

Operations Management Διοίκηση Λειτουργιών Operations Management Διοίκηση Λειτουργιών Διδάσκων: Δρ. Χρήστος Ε. Γεωργίου xgr@otenet.gr 3 η εβδομάδα μαθημάτων 1 Το περιεχόμενο της σημερινής ημέρας Συστήµατα προγραµµατισµού, ελέγχου και διαχείρισης

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας Περιεχομένων

Πίνακας Περιεχομένων Πίνακας Περιεχομένων Πρόλογος...13 Πρόλογος του Συγγραφέα...15 Κεφάλαιο 1: Βασικές Έννοιες της Διοίκησης - Διαχείρισης Έργου...19 1.1 Λειτουργία, Έργο, Πρόγραμμα...19 1.2 Οι Εμπλεκόμενοι στο Έργο...21

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Ι. ΓΙΑΝΝΑΤΣΗΣ

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Ι. ΓΙΑΝΝΑΤΣΗΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΜΕΤΡΗΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ι. ΓΙΑΝΝΑΤΣΗΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Η Μέτρηση Εργασίας (Work Measurement ή Time Study) έχει ως αντικείμενο τον προσδιορισμό του χρόνου που απαιτείται από ένα ειδικευμένο

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα Πρόλογος 5ης αναθεωρημένης έκδοσης ΚΕΦΆΛΆΙΟ 1 Ο ρόλος της επιχειρησιακής έρευνας στη λήψη αποφάσεων ΚΕΦΆΛΆΙΟ 2.

Περιεχόμενα Πρόλογος 5ης αναθεωρημένης έκδοσης ΚΕΦΆΛΆΙΟ 1 Ο ρόλος της επιχειρησιακής έρευνας στη λήψη αποφάσεων ΚΕΦΆΛΆΙΟ 2. Περιεχόμενα Πρόλογος 5ης αναθεωρημένης έκδοσης... 11 Λίγα λόγια για βιβλίο... 11 Σε ποιους απευθύνεται... 12 Τι αλλάζει στην 5η αναθεωρημένη έκδοση... 12 Το βιβλίο ως διδακτικό εγχειρίδιο... 14 Ευχαριστίες...

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΜΣ «ΤΟΠΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΜΣ «ΤΟΠΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΜΣ «ΤΟΠΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

2 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 2 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστό) ή µε Λ (λάθος) καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT MANAGEMENT ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΣΩΣΤΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΕΚΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΗΛΟΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT 1.ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ

ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Στόχος Βασικές έννοιες για την ποιότητα και τα συστήματα ποιότητας Έννοια της ποιότητας και των συστημάτων ποιότητας Τεκμηρίωση ενός

Διαβάστε περισσότερα

Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ. (Power of a Test) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21

Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ. (Power of a Test) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21 Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ (Power of a Test) Όπως είδαμε προηγουμένως, στον Στατιστικό Έλεγχο Υποθέσεων, ορίζουμε δύο είδη πιθανών λαθών (κινδύνων) που μπορεί να συμβούν όταν παίρνουμε αποφάσεις

Διαβάστε περισσότερα

1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως;

1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως; 1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως; Η ιδιωτική ασφάλιση βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, διεκδικώντας ισχυρότερη θέση στο χρηματοπιστωτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΙΝΕΣ ΓΕΦΥΡΕΣ Ενώνουμε τη φωνή μας για το νερό!

ΥΔΑΤΙΝΕΣ ΓΕΦΥΡΕΣ Ενώνουμε τη φωνή μας για το νερό! ΥΔΑΤΙΝΕΣ ΓΕΦΥΡΕΣ Ενώνουμε τη φωνή μας για το νερό! Βιώσιμη διαχείριση αστικού νερού: Βασικές αρχές & καλές πρακτικές σε θέματα επικοινωνίας, διαβούλευσης, εκπαίδευσης Νερό: δημόσιο αγαθό, μοναδικός φυσικός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστό) ή µε Λ (λάθος) καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις. 1. Ένα ιδιωτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ Ι

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ Ι 2014/2015 ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ Ι ΤΟ ΠΛΗΡΕΣ ΦΑΣΜΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΡΙΣΚΟΥ / ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΣΥΝΟΧΗΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΩΝ ΕΜΠΟΔΙΑ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Σύστηµα Αξιολόγησης Κινδύνων Στα πλαίσια της πρακτικής εφαρµογής της ιαδικασίας Εποπτικής Εξέτασης και Αξιολόγησης (SREP), όπως προκύπτει από την οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης 1. Ο κλάδος της περιγραφικής Στατιστικής: α. Ασχολείται με την επεξεργασία των δεδομένων και την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου «Προσαρμογή της εθνικής νομοθεσίας στις διατάξεις της Οδηγίας 2011/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 9 ης Μαρτίου 2011 περί εφαρμογής των δικαιωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΩΝ ΠΟΡΩΝ

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ERP Τι Είναι - Χαρακτηριστικά Οφέλη από την Εφαρµογή τους 2. Μεθοδολογική Προσέγγιση Επιλογής & Υλοποίησης Συστηµάτων ERP

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ

ΠΡΟΤΥΠΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗ 3 ης ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ (ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ) Δ/ΝΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΠΑΡΟΧΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Βασικές έννοιες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Βασικές έννοιες ΕΙΣΑΓΩΓΗ Βασικές έννοιες Σε ένα ερωτηματολόγιο έχουμε ένα σύνολο ερωτήσεων. Μπορούμε να πούμε ότι σε κάθε ερώτηση αντιστοιχεί μία μεταβλητή. Αν θεωρήσουμε μια ερώτηση, τα άτομα δίνουν κάποιες απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

www.interamerican.gr Ασφάλεια Υγείας Πιο απλά και πιο προσιτά από ποτέ!

www.interamerican.gr Ασφάλεια Υγείας Πιο απλά και πιο προσιτά από ποτέ! www.interamerican.gr Ασφάλεια Υγείας Πιο απλά και πιο προσιτά από ποτέ! Τα νέα δεδομένα στην υγεία Η Ελλάδα έχει το υψηλότερο ποσοστό ιδιωτικών δαπανών υγείας στην Ευρώπη (41%). Πάνω από 2 εκατομμύρια

Διαβάστε περισσότερα

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Πληθυσμός Δείγμα Δείγμα Δείγμα Ο ρόλος της Οικονομετρίας Οικονομική Θεωρία Διατύπωση της

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Χαλκίδας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων

ΤΕΙ Χαλκίδας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων ΤΕΙ Χαλκίδας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Επιχειρησιακή Έρευνα Τυπικό Εξάμηνο: Δ Αλέξιος Πρελορέντζος Εισαγωγή Ορισμός 1 Η συστηματική εφαρμογή ποσοτικών μεθόδων, τεχνικών

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000.

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Το σύστημα ISO9000 Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Με τις αλλαγές δόθηκε έμφαση στην εφαρμογή της πολιτικής της ποιότητας και σε πιο πλήρεις διορθωτικές ενέργειες. Σε όλο τον κόσμο,

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγήτρια: Κατερίνα Γρυμπογιάννη, Επικεφαλής Επιθεωρήτρια της TUV Rheinland Α.Ε. 1 13/7/2012 ΗΜΕΡΙΔΑ: ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ

Εισηγήτρια: Κατερίνα Γρυμπογιάννη, Επικεφαλής Επιθεωρήτρια της TUV Rheinland Α.Ε. 1 13/7/2012 ΗΜΕΡΙΔΑ: ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ Εφαρμογή Συστημάτων Διαχείρισης Ποιότητας στις υπηρεσίες Υγείας: Προϋπόθεση για την ανάπτυξη και την βελτίωση των παρεχομένων υπηρεσιών. (ISO 9001 ISO 22000 ISO 14001 ISO 27001 ISO 50001 OHSAS 18001) Σχετικές

Διαβάστε περισσότερα

www.interamerican.gr Ασφάλεια Υγείας Πιο απλά και πιο προσιτά από ποτέ!

www.interamerican.gr Ασφάλεια Υγείας Πιο απλά και πιο προσιτά από ποτέ! www.interamerican.gr Ασφάλεια Υγείας Πιο απλά και πιο προσιτά από ποτέ! H INTERAMERICAN, το 2013, κατέβαλε 58,1 εκατομμύρια ευρώ για αποζημιώσεις ατομικών ασφαλίσεων υγείας, σε 193.500 περιπτώσεις Απαραίτητη

Διαβάστε περισσότερα

ΆΣΚΗΣΗ 1 Η διάμεσος τιμή της ηλικίας των Ελλήνων το 1990 ήταν 30 έτη. Το 2001, η διάμεσος τιμή ήταν 33,1 (Πηγή:Ε.Σ.Υ.Ε.).

ΆΣΚΗΣΗ 1 Η διάμεσος τιμή της ηλικίας των Ελλήνων το 1990 ήταν 30 έτη. Το 2001, η διάμεσος τιμή ήταν 33,1 (Πηγή:Ε.Σ.Υ.Ε.). ΛΥΜΕΝΕΣ ΣΚΗΣΕΙΣ ΆΣΚΗΣΗ 1 Η διάμεσος τιμή της ηλικίας των Ελλήνων το 1990 ήταν 30 έτη. Το 2001, η διάμεσος τιμή ήταν 33,1 (Πηγή:Ε.Σ.Υ.Ε.). a. Τι μπορεί να συνέβη όταν η διάμεσος αυξήθηκε; Το γεγονός ότι

Διαβάστε περισσότερα

Τα Οικονομικά. 6.1 Θεωρητικό πλαίσιο

Τα Οικονομικά. 6.1 Θεωρητικό πλαίσιο 6 Τα Οικονομικά 6.1 Θεωρητικό πλαίσιο Τα οικονομικά του Δημόσιου Τομέα ρυθμίζονται από τον Κρατικό Προϋπολογισμό κάθε έτους, στον οποίο προβλέπονται τα έσοδα από την φορολογία και υπολογίζονται τα ποσά

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική Βιομηχανία & Νέα Οικονομία: Διαχείριση Γνώσης για την παραγωγή Υπηρεσιών Προστιθέμενης Αξίας

Ελληνική Βιομηχανία & Νέα Οικονομία: Διαχείριση Γνώσης για την παραγωγή Υπηρεσιών Προστιθέμενης Αξίας Ελληνική Βιομηχανία & Νέα Οικονομία: Διαχείριση για την παραγωγή Υπηρεσιών Προστιθέμενης Αξίας Ευγενία Βασιλακάκη Αρχειονόμος/ Βιβλιοθηκονόμος- MSc Information Science DBS Εταιρεία Πληροφορικής mscevasilak@yahoo.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ. Περιβαλλοντική ρβ Ευθύνη και

ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ. Περιβαλλοντική ρβ Ευθύνη και Περιβαλλοντική ρβ Ευθύνη και Ασφαλιστική Αγορά Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας 30 Ιουνίου 2010 / Αθήνα Μαρία Φαράντου Νομικός Σύμβουλος Ε.Α.Ε.Ε. Ε Ε Οδηγία 2004/35/ΕΚ & Π.Δ. 148/2009 ΕΝΩΣΗ «Σκοπός»: η προστασία

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπικός Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας: Ασθενοκεντρική Προσέγγιση, Βελτίωση της. Επικ. Καθηγήτρια Φλώρα Μαλαματένιου

Προσωπικός Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας: Ασθενοκεντρική Προσέγγιση, Βελτίωση της. Επικ. Καθηγήτρια Φλώρα Μαλαματένιου Προσωπικός Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας: Ασθενοκεντρική Προσέγγιση, Βελτίωση της Ποιότητας και Περιστολή της Δαπάνης Επικ. Καθηγήτρια Φλώρα Μαλαματένιου Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας Χειρόγραφος Ιατρικός

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΡΟΟΙΜΙΟ Η Στρατηγική της Περιφέρειας Πελοποννήσου για την ολοκληρωμένη διαχείριση των στερεών αποβλήτων στοχεύει αφενός στην υλοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από την ένταξη της επιστημονικής γνώσης στη διαδικασία ανάπτυξης προϊόντων. Η έρευνα ενσωματώνεται

Διαβάστε περισσότερα

7. Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟΥ

7. Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟΥ 7. Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟΥ Για να αναπτυχθούν οι βασικές έννοιες της δυναμικής του εργοστασίου εισάγουμε εδώ ορισμένους όρους πέραν αυτών που έχουν ήδη αναφερθεί σε προηγούμενα Κεφάλαια π.χ. είδος,

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Εισαγωγή στη Συστημική Προσέγγιση Η συστημική προσέγγιση είναι ο τρόπος σκέψης ή η οπτική γωνία

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Επιχειρηματικότητας ΙΙ

Στοιχεία Επιχειρηματικότητας ΙΙ Στοιχεία Επιχειρηματικότητας ΙΙ Νικόλαος Μυλωνίδης Απρίλιος 2007 1 Η έννοια του Επιχειρηματία Αναλαμβάνει δράση Συνδυάζει καινοτομικά και δημιουργικά τους συντελεστές της παραγωγής Παράγει προϊόντα και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙ Η ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ

ΚΑΙ Η ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ «ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΠΡΑΞΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» 21 22 22 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2005 1η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

www.tuvaustriahellas.gr 1

www.tuvaustriahellas.gr 1 1 ΕΝ 15224 & ΟΙ 8 ΑΡΧΕΣ ΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΙΔΙΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ISO 9001:2008 ΑΡΧΗ 1: Εστίαση στον πελάτη ΑΡΧΗ 2: Ισχυρή διοίκηση - ηγεσία ΑΡΧΗ 3: Ενεργής συμμετοχή εργαζομένων ΑΡΧΗ 4: «Διεργασιακή»

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7 Παράδοση την Στιγμή που Χρειάζεται (Just-in-Time) και Ευέλικτη Αλυσίδα Εφοδιασμού

Κεφάλαιο 7 Παράδοση την Στιγμή που Χρειάζεται (Just-in-Time) και Ευέλικτη Αλυσίδα Εφοδιασμού Κεφάλαιο 7 Παράδοση την Στιγμή που Χρειάζεται (Just-in-Time) και Ευέλικτη Αλυσίδα Εφοδιασμού ΣΤΟΧΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ανάπτυξη τρόπου χρησιμοποίησης φιλοσοφίας του Just-in-time εισαγωγή έννοιας της ευέλικτης αλυσίδας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚ Ι Ο Κ Ο Ε ΠΙ Π Τ Ι Ε Τ Λ Ε ΕΙΟ Ι Ο Ε Θ Ε Ν Θ ΙΚ Ι Η Κ Σ Η Α Μ

ΓΕΝΙΚ Ι Ο Κ Ο Ε ΠΙ Π Τ Ι Ε Τ Λ Ε ΕΙΟ Ι Ο Ε Θ Ε Ν Θ ΙΚ Ι Η Κ Σ Η Α Μ ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΜΥΝΑΣ ΚΛΑΔΟΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ & ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΜΥΝΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ Σεμινάριο ΔΙΑΚΛΑΔΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ -ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ - ΣΤΟΧΟΘΕΣΙΑΣ Θέμα: «Τεχνικές Διαχείρισης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ BUSINESS PLAN

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ BUSINESS PLAN ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ BUSINESS PLAN Business Plan (Γραπτή Τελική Εταιρική Αναφορά) Το business plan (γραπτή αναφορά) είναι η ολοκληρωμένη και αναλυτική αποτύπωση της επιχειρηματικής σας ιδέας με τρόπο που να

Διαβάστε περισσότερα

Αρμόδιες υπηρεσίες, τεχνικές και μέσα υλοποίησης παρεμβάσεων του Σχεδίου Δράσης

Αρμόδιες υπηρεσίες, τεχνικές και μέσα υλοποίησης παρεμβάσεων του Σχεδίου Δράσης Αρμόδιες υπηρεσίες, τεχνικές και μέσα υλοποίησης παρεμβάσεων του Σχεδίου Δράσης Α. ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ Α.1. ΕΘΝΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΑΡΜΟΔΙΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΜΕΣΑ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ / ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός Μάρκετινγκ Γυμναστηρίων. Ονοματεπώνυμο: Μαστρογιάννης Παύλος Σειρά: 7 η Επιβλέπων Καθηγητής: Κριεμάδης Θάνος

Σχεδιασμός Μάρκετινγκ Γυμναστηρίων. Ονοματεπώνυμο: Μαστρογιάννης Παύλος Σειρά: 7 η Επιβλέπων Καθηγητής: Κριεμάδης Θάνος Σχεδιασμός Μάρκετινγκ Γυμναστηρίων Ονοματεπώνυμο: Μαστρογιάννης Παύλος Σειρά: 7 η Επιβλέπων Καθηγητής: Κριεμάδης Θάνος Δεκέμβριος 2011 Εισαγωγή Σκοπός έρευνας: αν τα γυμναστήρια στην Αττική εφαρμόζουν

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικοί στόχοι για το Ευρωπαϊκό Σύστημα Τυποποίησης* μέχρι το 2020

Στρατηγικοί στόχοι για το Ευρωπαϊκό Σύστημα Τυποποίησης* μέχρι το 2020 Στρατηγικοί στόχοι για το Ευρωπαϊκό Σύστημα Τυποποίησης* μέχρι το 2020 Η Ευρωπαϊκή τυποποίηση θα αποτελέσει ουσιαστικό παράγοντα για την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης σε παγκόσμιο επίπεδο, την ανάπτυξη,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΣ -ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΗΝ ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ PUBMED ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΑΠΟΔΟΣΗ, ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ

ΜΕΘΟΔΟΣ -ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΗΝ ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ PUBMED ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΑΠΟΔΟΣΗ, ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΛΛΙΑΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Λοχαγός, Νοσηλεύτρια Ψυχικής Υγείας M.Sc Πληροφορική Υγεία Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Διοίκησης Μονάδων Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος xi 1 Αντικείμενα των Πιθανοτήτων και της Στατιστικής 1 1.1 Πιθανοτικά Πρότυπα και Αντικείμενο των Πιθανοτήτων, 1 1.2 Αντικείμενο της Στατιστικής, 3 1.3 Ο Ρόλος των Πιθανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΑΞΙΟΛΟΓΗΤΗ Α. Σ

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΑΞΙΟΛΟΓΗΤΗ Α. Σ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΑΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΧΕΠΑ, ΑΠΘ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΕ ΤΗ ΛΗΞΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικό Σχεδιασµό Πληροφοριακών Συστηµάτων

Στρατηγικό Σχεδιασµό Πληροφοριακών Συστηµάτων Μέθοδοι και Τεχνικές για τον Στρατηγικό Σχεδιασµό Πληροφοριακών Συστηµάτων (SISP) Στρατηγική και Διοίκηση Πληροφοριακών Συστηµάτων Μάθηµα 2 No 1 Δοµή της Παρουσίασης l 1. Εισαγωγή l 2. Μεθοδολογία SISP

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΤΗΣ ΕΞΥΠΝΗΣ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ (SMART SPECIALIZATION)

ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΤΗΣ ΕΞΥΠΝΗΣ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ (SMART SPECIALIZATION) ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΤΗΣ ΕΞΥΠΝΗΣ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ (SMART SPECIALIZATION) Κοκκινοπλίτης Κωνσταντίνος Kokkinoplitis Konstantinos is Expert to DG Regio, European Commission in Innovation

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία του Έργου. Διαχείριση Έργου Κύκλος Ζωής. Μαρίνα Α.Τσιρώνη Πολιτικός Μηχανικός, MSc ΕΔΑ Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας.

Θεωρία του Έργου. Διαχείριση Έργου Κύκλος Ζωής. Μαρίνα Α.Τσιρώνη Πολιτικός Μηχανικός, MSc ΕΔΑ Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Θεωρία του Έργου Διαχείριση Έργου Κύκλος Ζωής Μαρίνα Α.Τσιρώνη Πολιτικός Μηχανικός, MSc ΕΔΑ Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας Οκτώβριος 2009 Διαχείριση του Έργου (Project Management) Ορισμοί Κάθε μιά όχι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ I ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ I ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ I ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Λέκτορας Ι. Γιαννατσής Καθηγητής Π. Φωτήλας ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Οικονομική Επιστήμη: Η κοινωνική επιστήμη που ερευνά την οικονομική δραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ Σκοπός του έργου Σκοπός του έργου είναι: 1. η δημιουργία μιας on line εφαρμογής διαχείρισης ενός επιστημονικού λεξικού κοινωνικών όρων 2. η παραγωγή ενός ικανοποιητικού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ / ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ, ΦΤΩΧΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ / ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ, ΦΤΩΧΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΣΕΕ ΤΟΜΕΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ / ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι)

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι) Εισαγωγή Το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει ολοκληρωμένα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στους κλάδους του Ηλεκτρολόγου Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

Case 12: Προγραμματισμός Παραγωγής της «Tires CO» ΣΕΝΑΡΙΟ (1)

Case 12: Προγραμματισμός Παραγωγής της «Tires CO» ΣΕΝΑΡΙΟ (1) Case 12: Προγραμματισμός Παραγωγής της «Tires CO» ΣΕΝΑΡΙΟ (1) Ένα πολυσταδιακό πρόβλημα που αφορά στον τριμηνιαίο προγραμματισμό για μία βιομηχανική επιχείρηση παραγωγής ελαστικών (οχημάτων) Γενικός προγραμματισμός

Διαβάστε περισσότερα

ALTIUS BUSINESS CONSULTANTS

ALTIUS BUSINESS CONSULTANTS ALTIUS BUSINESS CONSULTANTS COMPANY PROFILE Η εταιρεία B.C. ALTIUS Σύμβουλοι Επιχειρήσεων είναι μια ιδιωτική εταιρεία που δραστηριοποιείται στο χώρο της παροχής εξειδικευμένων συμβουλευτικών υπηρεσιών.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ Ενότητα 5η: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο του μαθήματος

Περιεχόμενο του μαθήματος ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Απαιτήσεις Λογισμικού Περιπτώσεις χρήσης Δρ Βαγγελιώ Καβακλή Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας Πανεπιστήμιο Αιγαίου Εαρινό Εξάμηνο 2012-2013 1 Περιεχόμενο του μαθήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα