ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣHΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣHΣ 1974-2011"

Transcript

1 Δημήτριος Γ. Σιούφας ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣHΣ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣHΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥΣ ΑΘΗΝΑ 2012

2

3 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Γ. ΣΙΟΥΦΑΣ ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗΣ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥΣ 2012

4 2

5 Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 9 Διάρθρωση Κυβερνητικών Σχημάτων Η εξέλιξη των Υπουργείων Οι συνέπειες των συνεχών αλλαγών Γενικοί και Ειδικοί Γραμματείς Οι μεγάλες ανατροπές του 2010 και του Διάρθρωση και αρμοδιότητες Δημόσιου Τομέα Επικάλυψη αρμοδιοτήτων Υπουργείων και φορέων του Δημόσιου Απλούστευση διαδικασιών και άρση συναρμοδιοτήτων Φορείς του Δημοσίου και ευρύτερου Δημόσιου Τομέα Κατάργηση-Συγχώνευση Φορέων Ανεξάρτητοι φορείς Περιφερειακή και Τοπική Αυτοδιοίκηση και Δημοτικές Επιχειρήσεις Οι παθογένειες της αποκέντρωσης «Καποδίστριας» και αλλαγές του 3463/ Οι δημοτικές επιχειρήσεις Ο «Καλλικράτης» ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Αναγκαίες θεσμικές μεταρρυθμίσεις Προτάσεις για σύγχρονη και σταθερή Κυβερνητική Δομή Δέκα προτάσεις για τη διασφάλιση της πολιτικής σταθερότητας, της διαφάνειας και της αποτελεσματικότητας στο δημόσιο βίο και το δημόσιο τομέα α. Η τετραετής θητεία Βουλής-Κυβερνήσεων β. Ενισχυμένες αρμοδιότητες για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας γ. Προεδρικά Διατάγματα και αποφάσεις δ. Περιορισμός της πολυνομίας ε. Ανανέωση στους Οργανισμούς Υπουργείων και Φορέων στ. Λογοδοσία υπουργών ζ. Αλλαγές στη Δικαιοσύνη η. Έλεγχος περιουσίας-εισοδημάτων βουλευτών θ. Η λειτουργία και τα οικονομικά των κομμάτων ι. Πρόταση για κρατικούς υπαλλήλους και επαναφοράς του κωλύματος εντοπιότητας

6 Πίνακας 1 (Διάταγμα «Περί του σχηματισμού των Γραμματειών» (ΦΕΚ 13/ ) Πίνακας 2 (Κυβερνητική δομή ) Πίνακας 3 (Κυβερνητική δομή ) Πίνακας 4 (Ανάλυση κυβερνητικών σχημάτων ) Πίνακας 5 (Απεικόνιση κυβερνητικής δομής κατά το χρόνο διορισμού των Κυβερνήσεων) Πίνακας 6 (Αριθμός θέσεων Γενικών Γραμματέων σε διάφορες κυβερνήσεις, κατά το διάστημα από το 1974 έως το 2009) Πίνακας 7 (Ελεγχόμενοι και εποπτευόμενοι φορείς κατά Υπουργείο) Πίνακας 8 (Ελεγχόμενοι και εποπτευόμενοι φορείς ανά κατηγορία και Υπουργείο) Πίνακας 9 (Τα Υπουργεία με το σύνολο των εποπτευόμενων φορέων τους, σε φθίνουσα κατάταξη) Πίνακας 10 (Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις με τον «Καποδίστρια») 84 Πίνακας 11 (Όρια αποκεντρωμένων διοικήσεων) Πίνακας 12 (Περιφέρειες «Καλλικράτη») Πίνακας 13 (Οι 325 δήμοι του «Καλλικράτη» που αντιστοιχούν σε κάθε Περιφέρεια) Πίνακας 14 (Ο αριθμός των Δήμων εντός των ορίων της εκάστοτε Περιφέρειας και το ποσοστό επί του συνόλου που αντιπροσωπεύει) Πίνακας 15 (Η κατανομή των νέων Δήμων του «Καλλικράτη» ανά Περιφέρεια σε γράφημα) Πίνακας 16 (Καταργηθέντες φορείς ανά Υπουργείο) Πίνακας 17 (Δημόσιοι Λειτουργοί του στενού και ευρύτερου δημόσιου τομέα) Πίνακας 18 (Απογραφέντες Δημόσιοι Υπάλληλοι κατά ηλικία) Πίνακας 19 (Απογραφέντες Δημόσιοι Υπάλληλοι ανά κατηγορία εκπαίδευσης) Πίνακας 20 (Απογραφέντες ανά σχέση εργασίας της κύριας απασχόλησης) Πίνακας 21 (Απογραφέντες ανά φύλο) ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α Οι Κυβερνήσεις από το 1974 έως και το Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή (από έως ) Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή (από έως ) Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή (από έως ) Κυβέρνηση Γεωργίου Ι. Ράλλη (από έως )

7 - Κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου (από έως ) Κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου (από έως ) Κυβέρνηση Τζαννή Τζαννετάκη (από έως ) Κυβέρνηση Ιωάννη Γρίβα (Υπηρεσιακή) (από έως ) Κυβέρνηση Ξενοφώντος Ζολώτα (από έως ) Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Μητσοτάκη (από έως ) Κυβέρνηση Ανδρέα Γ. Παπανδρέου (από έως ) Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Σημίτη (από έως ) Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Σημίτη (από έως ) Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Σημίτη (από έως ) Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Α. Καραμανλή (από μέχρι ) Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Α. Καραμανλή (από μέχρι ) Κυβέρνηση Γεωργίου Α. Παπανδρέου (από μέχρι σήμερα) ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β Εξέλιξη Γενικών και Ειδικών Γραμματειών από το 1974 έως και το ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ Επιστολή για το «Πόθεν Έσχες» ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Δ Μητρώο Φορέων της Ελληνικής Διοίκησης ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ε Φορείς προταθέντες για κατάργηση ή συγχώνευση ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΣΤ Πρωθυπουργοί, Υπουργοί, Υφυπουργοί ΠΗΓΕΣ

8 Πληροφορίες για την εξέλιξη της Αυτοδιοικητικής Δομής μπορείτε να βρείτε στον ιστότοπο Η Εξέλιξη της Αυτοδιοικητικής Δομής ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΝΑΤΟΛ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ... 3 ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΔΡΑΜΑΣ ΕΒΡΟΥ ΘΑΣΟΥ ΚΑΒΑΛΑΣ ΞΑΝΘΗΣ ΡΟΔΟΠΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΤΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΑΤΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΙΚΑΡΙΑΣ ΛΕΣΒΟΥ ΛΗΜΝΟΥ ΣΑΜΟΥ ΧΙΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ ΑΧΑΪΑΣ ΗΛΕΙΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΚΟΖΑΝΗΣ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΗΠΕΙΡΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΑΡΤΑΣ ΘΕΣΠΡΩΤΙΑΣ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΠΡΕΒΕΖΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΚΑΡΔΙΤΣΑΣ ΛΑΡΙΣΑΣ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ΣΠΟΡΑΔΩΝ ΤΡΙΚΑΛΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΖΑΚΥΝΘΟΥ

9 - ΙΘΑΚΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΗΜΑΘΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΙΛΚΙΣ ΠΕΛΛΑΣ ΠΙΕΡΙΑΣ ΣΕΡΡΩΝ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΡΗΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ ΧΑΝΙΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΤΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΑΝΔΡΟΥ ΘΗΡΑΣ ΚΑΛΥΜΝΟΥ ΚΑΡΠΑΘΟΥ ΚΕΑΣ - ΚΥΘΝΟΥ ΚΩ ΜΗΛΟΥ ΜΥΚΟΝΟΥ ΝΑΞΟΥ ΠΑΡΟΥ ΡΟΔΟΥ ΤΗΝΟΥ ΣΥΡΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΑΡΓΟΛΙΔΟΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ ΛΑΚΩΝΙΑΣ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ - ΒΟΙΩΤΙΑΣ ΕΥΒΟΙΑΣ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ ΦΘΙΩΤΙΔΑΣ ΦΩΚΙΔΑΣ

10 8

11 Πρόλογος Στο τέλος της πρώτης δεκαετίας, του 21ου αιώνα, σχεδόν ολόκληρος ο κόσμος συγκλονίζεται από μια παγκόσμια οικονομική λαίλαπα. Χώρες με χρόνιες παθογένειες, υπέρογκα χρέη και νοσηρές κρατικές δομές δέχονται τις πιο έντονες πιέσεις. Ανάμεσά τους και η Πατρίδα μας, η Ελλάδα. Το ερώτημα «που βρισκόμαστε, που πάμε και πώς να πάμε», απαιτούσε επιτακτικά, όσο ποτέ στο παρελθόν, έμπρακτες και αποτελεσματικές απαντήσεις. Απαιτούνταν, πλέον, ριζικές διαρθρωτικές αλλαγές, ρήξεις και τομές παντού. Στο κράτος, πρώτ απ όλα. Το μεγάλο ασθενή του τόπου μας. Αλλά και στην οικονομία. Όπως επίσης και στους θεσμούς. Χρειαζόμασταν ένα οδικό χάρτη που να μας πάει με σίγουρα και στέρεα βήματα στο μέλλον. Χρειαζόταν να δούμε, πρώτ απ όλα, τις αδυναμίες μας και να τις καλύψουμε. Τα λάθη μας και να τα διορθώσουμε. Τις δυνατότητές μας και να τις αξιοποιήσουμε. Τα πράγματα έπαιρναν μια νέα τροπή, όταν τον Απρίλιο του 2010, μετά από αμφιλεγόμενες μεθοδεύσεις της κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου, η Ελλάδα έφτανε σε κρίση δανεισμού και κατέφευγε στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα για να καλύψει τις δανειακές της ανάγκες. Η τεχνητή και σκόπιμη διόγκωση του ελλείμματος του 2009, ο διασυρμός της Χώρας ως «αναξιόπιστης» και «διεφθαρμένης», ο παραλληλισμός της οικονομίας από τα πλέον επίσημα χείλη με «Τιτανικό» που βουλιάζει, η άρνηση της κυβέρνησης να καλύψει τις δανειακές ανάγκες της χώρας, τους μήνες που τα επιτόκια παρέμεναν χαμηλά, εξέθεσαν την ελληνική οικονομία και την κατέστησαν έρμαιο των διεθνών κερδοσκόπων. Μέσα από αυτές τις μεθοδεύσεις, η κυβέρνηση προχώρησε στην εφαρμογή μιας απόφασης που όπως αποκαλύφθηκε από τον αρμόδιο υφυπουργό και το Γενικό Διευθυντή του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου- είχε ληφθεί από την πρώτη στιγμή της ανόδου του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Κατέφυγε αρχικά στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και στη συνέχεια στην Ε.Ε., με τελικό αποτέλεσμα μια σύμβαση δανεισμού της χώρας με ιδιαίτερα επαχθείς όρους. Εξασφάλισε ένα σημαντικό δάνειο, αλλά ανέλαβε σκληρές υποχρεώσεις, υποθηκεύοντας, όπως η ίδια αναγνώρισε, ένα κομμάτι της εθνικής μας κυριαρχίας. Βέβαιο είναι ότι η πίεση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης είχε διογκώσει χρόνια οικονομικά προβλήματα και είχε αναδείξει παγιωμένες αγκυλώσεις και διαρθρωτικές αδυναμίες. Τα αίτια, ωστόσο, ήταν πολλά και βαθειά ριζωμένα στην οικονομία, στην κοινωνία, στους θε- 9

12 σμούς, στον κρατικό μηχανισμό. Ορισμένα από αυτά αφορούσαν στο Δημόσιο Τομέα. Στην Κεντρική Διοίκηση, την Τοπική Αυτοδιοίκηση, αλλά και τον ευρύτερο Δημόσιο Τομέα. Στους οργανισμούς και τις επιχειρήσεις που υπάγονταν σ αυτόν. Στις κρατικές δομές, γενικότερα, αλλά και στην κυβερνητική δομή ειδικότερα. Στο μεγάλο αριθμό υπαλλήλων, το πολυποίκιλο μισθολογικό καθεστώς τους, την πολυνομία, τη γραφειοκρατία, την ανάπτυξη φαινομένων διαφθοράς. Ανάλογα ζητήματα είχαν προκύψει και στο χώρο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Όπως επίσης και σε σχέση με τους υπεράριθμους φορείς του Δημοσίου. Αφορούσαν τον πολυκερματισμό τους, την αδιαφανή λειτουργία τους, τη σπατάλη δημόσιων πόρων. Στη μελέτη που ακολουθεί εξετάζονται τα πιο δυσπρόσιτα για τους πολίτες θεσμικά και λειτουργικά προβλήματα κατά τη νεότερη πολιτική ιστορία του Τόπου. Ζητήματα που είναι απαραίτητο να επιλυθούν άμεσα για να μπορέσει η Χώρα μας να σταθεί στα πόδια της και να προχωρήσει, με πιο στέρεα και σίγουρα βήματα, στη Νέα Εποχή. Το βιβλίο αυτό αποτελεί, κατά βάση, μια συλλογή και επεξεργασία μελετών και στοιχείων, πολλά από τα οποία είναι διαθέσιμα στο ευρύ κοινό διάσπαρτα μέσω του διαδικτύου. Επιχειρείται μια συστηματική κατηγοριοποίησή τους, που επιτρέπει να εξαχθούν τα αναγκαία συμπεράσματα και να προωθηθεί η αυτονόητη πολιτική για την αντιμετώπιση και την επίλυσή τους. Για τους λόγους αυτούς, η μελέτη αποτελεί μια πρόκληση. Σκοπός της είναι να σχηματισθεί η συνολική εικόνα, να συνειδητοποιηθεί η προβληματική πραγματικότητα, να καταγραφούν λανθασμένες επιλογές του παρελθόντος και να φωτισθούν οι δυνατότητες στις πολιτικές επιλογές για το μέλλον. Πιο συγκεκριμένα επιδιώκεται: Πρώτον: Η καταγραφή σημαντικών παραμέτρων και γενεσιουργών αιτιών των πιο κρίσιμων προβλημάτων, όπως η δομή των μεταπολιτευτικών Κυβερνήσεων και οι επιπτώσεις που προκάλεσε ο τρόπος της συγκρότησης και της λειτουργίας τους. Δεύτερον: Η ανάδειξη χρόνιων παθογενειών και αγκυλώσεων στην οργάνωση του Κράτους και ο εντοπισμός επιβεβλημένων και αναγκαίων λύσεων. Και Τρίτον: Η ανάπτυξη, μέσα από συγκεκριμένες προτάσεις μίας εθνικής συζήτησης, ώστε να οδηγηθούμε μέσα από το μέγιστο δυνατό βαθμό συνεννόησης σε θεσμικές μεταρρυθμίσεις, που να εγγυώνται καλύτερα αποτελέσματα για τους πολίτες και τη Χώρα. Τα αποτελέσματα της έρευνας που ακολουθεί είναι σημαντικά. 10

13 Έχουμε έναν αριθμό υπουργείων, ο οποίος μεταβάλλεται συχνά είτε αυξάνοντας τον αριθμό των Υπουργείων, είτε μειώνοντας αυτόν περισσότερους υπουργούς και υφυπουργούς και ακόμη πιο πολλούς γενικούς και ειδικούς γραμματείς. Πέρα από το κόστος συντήρησης ενός διευρυμένου μηχανισμού, το σημαντικότερο είναι ότι αυτός προσθέτει σε γραφειοκρατία και δυσκολία στην παρακολούθηση των θεμάτων και τη λήψη των αναγκαίων αποφάσεων. Εκτός από τα κυβερνητικά σχήματα που εξετάστηκαν, δόθηκε έμφαση στα ζητήματα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και των φορέων του Δημοσίου, από την εξέταση των οποίων προκύπτουν πολύτιμα συμπεράσματα. Καταγράφονται επίσης, εκτός από τις κυβερνητικές δομές και τις μεταβολές τους, όλα τα πρόσωπα που διετέλεσαν πρωθυπουργοί, υπουργοί και υφυπουργοί από τη Μεταπολίτευση μέχρι και τον Αύγουστο του Δεν περιλαμβάνεται η Κυβέρνηση του κ. Παπαδήμου. Ο αριθμός τους είναι εντυπωσιακός και φτάνει τους 553. Τα ονόματά τους, μαζί με σύντομα βιογραφικά στοιχεία, μας οδηγούν σε διαπιστώσεις ουσίας για την κοινωνική, επαγγελματική και επιστημονική ταυτότητά τους. Στη μελέτη εντάσσονται ιδιαίτερα χρήσιμα ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ στα οποία καταγράφονται: A Η σύνθεση των κυβερνήσεων που συγκροτήθηκαν κατά την ίδια περίοδο. B Η εξέλιξη των γενικών και ειδικών γραμματέων. Γ Η πρόταση για την τροποποίηση του «Πόθεν Έσχες». Δ Οι φορείς της Διοίκησης. Ε Οι φορείς που προτάθηκαν για κατάργηση ή συγχώνευση, καθώς και των συγχωνευθέντων και καταργηθέντων σε πρώτη φάση. Και ΣΤ Σύντομα βιογραφικά των Πρωθυπουργών, των υπουργών και των υφυπουργών από το 1974 έως το Για την ευχερέστερη κατανόηση των ζητημάτων που αναπτύσσονται δημοσιεύονται, επίσης, παραστατικοί πίνακες που αφορούν στα κυβερνητικά σχήματα, την εξέλιξη του αριθμού των γενικών και ειδικών γραμματέων, τους φορείς του Δημοσίου, την Αυτοδιοίκηση και την κατανομή των Δήμων του «Καλλικράτη», την απογραφή των δημοσίων υπαλλήλων. Πρόκειται για στοιχεία που μπορούν να βοηθήσουν στη γνώση του παρελθόντος, την κατανόηση του παρόντος και το σχεδιασμό ενός καλύτερου μέλλοντος. Το μέλλον, άλλωστε, είναι τώρα. Πριν καλά-καλά το σκεφτείς, αυτό σε προσπερνά. Γι αυτό, στο πλαίσιο αντιμετώπισης του συνόλου των προβλημάτων που έχουμε μπροστά μας, οφείλουμε να αποφασίζουμε ταχύτατα, κερδίζοντας χρόνο. 11

14 Οφείλουμε να δράσουμε άμεσα και με γενναιότητα αναγνωρίζοντας, πρώτ απ όλα, τα λάθη που κάναμε. Γιατί τίποτε δεν αλλάζει προς το καλύτερο αν δεν υπάρξει πρωτύτερα σωστή διάγνωση και σωστή αγωγή. Γιατί τίποτε δεν κερδίζεται χωρίς τις αναγκαίες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Γιατί μόνον έτσι σε τελική ανάλυση- θα μπορέσει η Πατρίδα μας να σταθεί ξανά στα πόδια της και να τραβήξει μπροστά για τη νέα εποχή. Δεν μπορεί να ρίπτεται στην πυρά όλη η μεταπολιτευτική περίοδος για ό,τι συμβαίνει σήμερα στην Πατρίδα μας. Είναι μόνο κατά ένα μέρος δημιουργός της κρίσης. Πολλαπλής κρίσης. Οφείλουμε, ταυτόχρονα, να αναγνωρίζουμε και να τιμούμε όσα πετύχαμε στα χρόνια που πέρασαν: Την καθιέρωση του πιο δημοκρατικού Συντάγματος που γνώρισε ποτέ ο Τόπος μας και κατά συνέπεια της περισσότερης Δημοκρατίας και τις πρωτόγνωρες ελευθερίες που έφερε στον Τόπο μας. Την οριστική λύση του Πολιτειακού Ζητήματος. Την ένταξή μας στην ΕΟΚ και μετέπειτα στην ΟΝΕ. Τη στήριξη της ένταξης της Κύπρου στην ευρωπαϊκή οικογένεια και την ΟΝΕ. Τη διασφάλιση της πιο μακράς περιόδου πολιτικής σταθερότητας στη νεότερη ιστορία μας. Τη σημαντική βελτίωση του βιοτικού επιπέδου και τη σύγκλιση προς τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Οφείλουμε, προπάντων, να μη λησμονούμε ότι η Ελλάδα είναι ανάμεσα στις 25 πιο ανεπτυγμένες χώρες του κόσμου. Είναι χώρα με άφθονο φυσικό πλούτο, τεράστια συγκριτικά πλεονεκτήματα, ισχυρή γεωπολιτική θέση. Η Ελλάδα είναι η χώρα του Πολιτισμού και της Ιστορίας. Έχει δυνατότητες. Μπορεί να διασφαλίσει μια νέα προοπτική. Μπορεί να ξαναγεννήσει τη χαμένη ελπίδα. Φτάνει να μη χάσουμε την εθνική μας αυτοπεποίθηση. Φτάνει να έχουμε πίστη στο σκοπό και θέληση για αγώνα. Αυτές οι κατακτήσεις είναι και οι δυνάμεις ανατροπής των μειονεκτημάτων της μεταπολίτευσης. Σε αυτό το σκοπό, για την Ελλάδα που θέλουμε και μπορούμε, μικρή συμβολή είναι και η μελέτη που ακολουθεί. Νοέμβριος 2011 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Γ. ΣΙΟΥΦΑΣ πρώην Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων Βουλευτής Επικρατείας Ν.Δ. * Τα στοιχεία που περιλαμβάνονται είναι πολλά. Το ενδεχόμενο λάθους ανθρώπινο. Την ευθύνη για τα ενδεχόμενα λάθη φέρει ο συγγραφέας. Την επισήμανση των τυχόν λαθών έχουν οι αναγνώστες μου. Η διόρθωση θα γίνει σε νέα έκδοση. 12

15 Διάρθρωση Κυβερνητικών Σχημάτων Ο Δημόσιος Τομέας αναπτύσσεται και λειτουργεί κατά τομείς, καθένας από τους οποίους εντάσσεται στην ευθύνη συγκεκριμένου Υπουργείου. Το Υπουργείο είναι η βασική κυβερνητική μονάδα. Πολλές φορές, ωστόσο, για τον ίδιο τομέα είναι συναρμόδια περισσότερα του ενός Υπουργεία. Χαρακτηριστικά παραδείγματα εντοπίζονται στα προβλήματα του κέντρου των Αθηνών, τα αυθαίρετα κτίσματα και τους νέους πολεοδομικούς σχεδιασμούς, τις επενδύσεις σε ενέργεια και πολλές άλλες περιπτώσεις. Δημιουργείται, έτσι, μια κατάσταση αλληλοεπικαλύψεων και συναρμοδιοτήτων, που μειώνει την αποτελεσματικότητα, αυξάνει τη σύγχυση, προσθέτει προβλήματα. Έτσι, ακόμα και η διάθεση για αποτελεσματική δράση ενός υπουργού ή Υπουργείου μειώνεται ή ακυρώνεται από την ανάγκη αποτελεσματικού συντονισμού, καλής διϋπουργικής συνεργασίας ή περιορισμένης τμηματικής αρμοδιότητας. Σε αυτά οφείλουμε να προσθέσουμε τα προβλήματα από τους συχνούς ανασχηματισμούς και τη συνακόλουθη ρευστότητα και αβεβαιότητα. Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο από τη συχνή μεταβολή στη δομή των κυβερνητικών σχημάτων. Πολλές φορές, μάλιστα, η δημιουργία ή κατάργηση Υπουργείων και ιδίως η προσθήκη θέσεων υπουργών, υπουργών αναπληρωτών, υφυπουργών, γενικών και ειδικών γραμματέων, καθορίζεται από τις αξιώσεις του πολιτικού δυναμικού του Κόμματος που κυβερνά και όχι τις πραγματικές ανάγκες διακυβέρνησης. Η δομή των κυβερνητικών σχημάτων αποκαλύπτει σημαντικές πληροφορίες για την αντίληψη περί διακυβέρνησης. Η παρακολούθηση της εξέλιξής της, κατά τις τέσσερις πρώτες δεκαετίες της Μεταπολίτευσης, οδηγεί σε κρίσιμα και χρήσιμα συμπεράσματα. Μια σύντομη ματιά στην ιστορία του θεσμού θα βοηθήσει ακόμη περισσότερο. Το πρώτο νομικό πλαίσιο περί Υπουργικού Συμβουλίου εκδόθηκε τον Ιανουάριο του Δημιουργήθηκαν επτά «Γραμματείες», οι οποίες ωστόσο στη γερμανική μετάφραση, στο ίδιο Φύλλο της Εφημερίδας της Κυβέρνησης, αποδίδονται ως «Ministerien», δηλαδή «Υπουργεία». Οι επικεφαλής των γραμματειών ονομάσθηκαν «γραμματείς επικρατείας». Ο όρος «υπουργός» καθιερώθηκε με το Σύνταγμα του 1844, που ψηφίστηκε μετά την Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου Διάταγμα «Περί του σχηματισμού των Γραμματειών» (ΦΕΚ 13/ ), Πίνακας 1 στη σελ Σύνταγμα του 1844, Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων, ψηφιοποιημένο κείμενο στην ιστοσελίδα: 13

16 Συνεπώς, το πρώτο Υπουργικό Συμβούλιο συγκροτείτο από επτά γραμματείς επικρατείας και ο αριθμός αυτός έμεινε σταθερός επί 77 χρόνια. Οι επτά γραμματείες (Υπουργεία) ήταν οι εξής: 1. Βασιλικού Οίκου και Εξωτερικών 2. Δικαιοσύνης 3. Εσωτερικών 4. Εκκλησιαστικών και Δημόσιας Εκπαίδευσης 5. Οικονομικών 6. Στρατιωτικών 7. Ναυτικών Οι υφυπουργοί και οι υπουργοί άνευ χαρτοφυλακίου πρωτοεμφανίσθηκαν το Το πρώτο υπουργείο που απέκτησε υφυπουργό ήταν το Υπουργείο Στρατιωτικών. Όγδοο Υπουργείο προστέθηκε το 1910 από τον Ελευθέριο Βενιζέλο και ήταν το ενιαίο Υπουργείο Γεωργίας, Εμπορίου και Βιομηχανίας. 4 Επτά χρόνια αργότερα (το 1917) θεσμοθετήθηκε το Υπουργείο Επισιτισμού και Αυταρκείας. 5 Το 1924 καθιερώθηκε το Υπουργείο Εννόμου Τάξεως. 6 Από τα μέσα του 19ου αιώνα οι προσθαφαιρέσεις Υπουργείων και οι αλλαγές ονομασίας εμφανίζονται συχνά, ενώ τα τελευταία χρόνια συναντώνται σχεδόν σε κάθε κυβέρνηση. 7 Από το σχηματισμό της πρώτης κυβέρνησης της Μεταπολίτευσης (Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας) του Κωνσταντίνου Καραμανλή μέχρι το 2010 είχαν ορκιστεί συνολικά 17 κυβερνήσεις. 8 Μόνο, όμως, οι 12 από αυτές είχαν διάρκεια μεγαλύτερη των 5 μηνών. 9 3 Νόμοι 1116 & 1117/1918 (ΦΕΚ 4 Α / ) 4 Νόμος 3724/1910 (ΦΕΚ 159 Α / ) 5 Ν.Δ. (ΦΕΚ 24 Α / ) 6 Ν.Δ. (ΦΕΚ 68 Α / ) 7 Εφημερίδα Έθνος, 8/9/ Περισσότερες πληροφορίες για την εξέλιξη των υπουργείων βρίσκονται στο σχετικό κεφάλαιο, σελ Οι δώδεκα αυτές κυβερνήσεις απεικονίζονται στο Παράρτημα Α. Δεν απεικονίζονται οι Κυβερνήσεις του Τζαννή Τζαννετάκη, του Ιωάννη Γρίβα και του Ξενοφώντος Ζολώτα, καθώς και οι θητείες ως Πρωθυπουργών του Γεωργίου Ράλλη από έως και του Κώστα Σημίτη από έως που ήταν συνέχεια προηγουμένων Κυβερνήσεων. 14

17 Οι κυβερνήσεις αυτές περιλάμβαναν, κατά μέσο όρο, 19 υπουργούς και 20 υφυπουργούς, ενώ το συνολικό κυβερνητικό σχήμα (μαζί με τους υπουργούς αναπληρωτές) έφτανε τους 40. Δηλαδή, κατά μέσο όρο, περίπου το 13% των βουλευτών μετείχαν στην εκάστοτε κυβέρνηση. Πλην της κυβέρνησης Κώστα Καραμανλή, το 2004, όλα τα κυβερνητικά σχήματα είχαν την τάση να διευρύνονται στη διάρκεια της κυβερνητικής θητείας. Στο διάστημα διορίστηκαν σε θέσεις υπουργών, υφυπουργών ή αναπληρωτών 553 πρόσωπα, βουλευτές ή εξωκοινοβουλευτικοί. Κατά μέσο όρο, διορίζονταν περίπου 70 ανά κυβέρνηση, με τις κυβερνήσεις Ανδρέα Παπανδρέου της περιόδου να αριθμούν συνολικά 178 πρόσωπα. Συνολικά είχαμε αλλαγές προσώπων, αρκετά από τα οποία μετακινούνταν σε διαφορετικές θέσεις. 10 Ο αριθμός των μελών της κυβέρνησης διαχρονικά δεν υπήρξε σταθερός. Αρχίζοντας από 10 υπουργούς της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας του 1974, το κυβερνητικό σχήμα συνέχισε να διευρύνεται για να φτάσει τους 21 υπουργούς το 1977, το 1981 και το Στη συνέχεια, ο αριθμός των υπουργών μειώνεται σταδιακά μέχρι τους 15 υπουργούς της κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου το Η αύξηση του αριθμού των μελών της κυβέρνησης, τα τελευταία χρόνια, οφείλεται και στο θεσμό των υπουργών αναπληρωτών, που εφαρμόστηκε, για πρώτη φορά, το 1985 στην κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου και διατηρείται έως σήμερα, ιδιαίτερα όμως αυξημένος το Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αλλά και διακυμάνσεις, παρουσιάζει ο αριθμός των υπουργών αναπληρωτών, αλλά και των υφυπουργών. Αρχικά και μέχρι την κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου, το 1993, ο συνολικός αριθμός τους υπήρξε περίπου ίσος και μικρότερος του αριθμού των υπουργών, για να αυξηθεί στη συνέχεια σημαντικά μέχρι τους 31 της κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου μετά τον ανασχηματισμό του Σεπτεμβρίου του Σύντομα βιογραφικά των πρωθυπουργών, των υπουργών και των υφυπουργών από το 1974 μέχρι το 2011 (Παράρτημα ΣΤ ). 11 Ανάλυση των Κυβερνητικών Σχημάτων στον Πίνακα 4, σελίδα Απεικόνιση των εξελίξεων στην Κυβερνητική Δομή στον Πίνακα 5, σελίδα

18 Κατά την περίοδο της Μεταπολίτευσης ελάχιστα Υπουργεία διατήρησαν την αρχική μορφή τους, γεγονός που καταδεικνύει μια σημαντική παθογένεια του Ελληνικού κυβερνητικού συστήματος. Στα πλέον πολύπαθα Υπουργεία ανήκουν το Υπουργείο Ανάπτυξης, το Υπουργείο Εσωτερικών, το Υπουργείο Εργασίας (ιδιαιτέρως με την ενσωμάτωση της Κοινωνικής Ασφάλισης), το Υπουργείο Οικονομίας- Οικονομικών και το ΥΠΕΧΩΔΕ Αναλυτικό σχεδιάγραμμα των κυβερνητικών μεταβολών κατά τη διάρκεια των κυβερνήσεων της Μεταπολίτευσης, , στον Πίνακα 2, σελίδα 74. Το σχεδιάγραμμα αυτό καταδεικνύει με παραστατικό τρόπο το πλήθος των αλλαγών στην κυβερνητική δομή. Σε αυτό μπορεί να βρει κανείς όλο το εύρος των αλλαγών. Καταργήσεις, συγχωνεύσεις, αποσχίσεις και ομαδοποιήσεις. Οι αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν στον πρώτο χρόνο της διακυβέρνησης της χώρας από τον Γ. Παπανδρέου, δηλαδή από τον Οκτώβριο του 2009 έως τον Ιούνιο του 2011, απεικονίζονται στον Πίνακα 3, σελίδα

19 Η εξέλιξη των Υπουργείων Πολύ συνοπτικά η μετεξέλιξη των Υπουργείων ήταν η ακόλουθη. 14 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ: Αρχικώς ήταν και Προγραμματισμού. 15 Μετονομάσθηκε σε Εθνικής Οικονομίας. Στη συνέχεια, το 1984, υπήχθη σε αυτό και το Υπουργείο Οικονομικών και ονομάσθηκε Οικονομίας και Οικονομικών. Στην Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου (2009) ονομάσθηκε Υπουργείο Οικονομικών. Ως Υπουργείο Οικονομίας ονομάσθηκε για λίγο ωστόσο καιρό το έως τότε Υπουργείο Ανάπτυξης. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ: Αρχικώς ιδρύθηκε ως Υπουργείο Γεωργίας, Εμπορίου και Βιομηχανίας. 16 Μετονομάσθηκε σε Βιομηχανίας και Ενέργειας, στη συνέχεια σε Ενέργειας και Φυσικών Πόρων, μετά σε Έρευνας και Τεχνολογίας, αργότερα σε Βιομηχανίας, Ενέργειας, Τεχνολογίας και Εμπορίου. Στη συνέχεια μετονομάσθηκε απλώς σε Ανάπτυξης. Το 2009 μετονομάστηκε σε Υπουργείο Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας, για να μετονομαστεί στη συνέχεια σε Υπουργείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας και μετά τον ανασχηματισμό του Ιουνίου του 2011 σε Υπουργείο Ανάπτυξης, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ 17 : Από ετών συγχωνεύθηκε με το παλαιό Υπουργείο Προεδρίας Κυβερνήσεως και μετονομάσθηκε σε Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης. Το 2009 μετονομάσθηκε σε Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης και μετά τον ανασχηματισμό του Ιουνίου του 2011 διχοτομήθηκε σε Υπουργείο Εσωτερικών και Υπουργείο Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 18 : Μετονομάσθηκε σε Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, μετά σε Απασχόλησης και Κοινωνικής Προστασίας και κατόπιν σε Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ 19 : Μετονομάσθηκε σε Υγείας, Πρόνοιας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, στη συνέχεια σε Υγείας και Πρόνοιας και κατόπιν σε Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, στο οποίο εντάχθηκαν και οι αρμοδιότητες για θέματα Διατροφής και Άθλησης. 14 Εφημερίδα Εστία, 16 Σεπτεμβρίου Α.Ν. 718/1945 (ΦΕΚ 298 Α / ) 16 Νόμος 3724/1910 (ΦΕΚ 159 Α / ) 17 Διάταγμα «Περί του σχηματισμού των Γραμματειών» (ΦΕΚ 13/ ) 18 Α.Ν. (ΦΕΚ 465 Α / ) 19 Ν.Δ. 1/1968 (ΦΕΚ 270 Α / ) 17

20 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΕΡΓΩΝ 20 : Αρχικώς συγχωνεύθηκε με το Υπουργείο Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος (ΥΧΟΠ) και μετονομάσθηκε σε Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων (ΥΠΕΧΩΔΕ). Το 2009 τα δημόσια έργα υπήχθησαν στο Μεταφορών, το οποίο μετονομάστηκε σε Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων και το περιβάλλον και η χωροταξία στο Υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΣΥΓΚΟΙΝΩΝΙΩΝ 21 : Μετονομάσθηκε σε Μεταφορών και Επικοινωνιών και το 2009 σε Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ & ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ 22 : Μετονομάσθηκε το 2009 σε Παιδείας, δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΤΑΞΗΣ: Αρχικώς ονομάσθηκε Υπουργείο Εννόμου Τάξεως. 23 Το 2007 συγχωνεύθηκε με το Υπουργείο Εσωτερικών. Το 2009 έγινε πάλι αυτόνομο και μετονομάσθηκε σε Προστασίας του Πολίτη. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ 24 : Μετονομάσθηκε σε Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΓΕΩΡΓΙΑΣ 25 : Μετονομάσθηκε σε Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 26 : Μετονομάσθηκε σε Πολιτισμού και το 2010 σε Πολιτισμού και Τουρισμού. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ: Υπήρχε στο παρελθόν ως αυτόνομο υπουργείο 27, στη συνέχεια υπήχθη άλλοτε στο Οικονομίας και άλλοτε στο Ανάπτυξης, μετά ανασυστάθηκε ως Υπουργείο Τουριστικής Ανάπτυξης και το 2009 καταργήθηκε. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΜΠΟΡΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ 28 : Μετονομάσθηκε σε Εμπορικής Ναυτιλίας, Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, το 2009 καταργήθηκε, το 2010 επανήλθε ως Υπουργείο Θαλασσίων Υποθέ- 20 Α.Ν. 1671/1951 (ΦΕΚ 33/ ) 21 Νόμος 276/1914 (ΦΕΚ 156 Α / ) 22 Διάταγμα «Περί του σχηματισμού των Γραμματειών» (ΦΕΚ 13/ ) 23 Ν.Δ. (ΦΕΚ 68 Α / ) 24 Διάταγμα «Περί του σχηματισμού των Γραμματειών» (ΦΕΚ 13/ ) 25 Νόμος 3724/1910 (ΦΕΚ 159 Α / ) 26 Ν.Δ. 957/1971 (ΦΕΚ 166 Α / ) 27 Νόμος 1835/1989 (ΦΕΚ 76 Α / ) 28 Διάταγμα «Περί του σχηματισμού των Γραμματειών» (ΦΕΚ 13/ ) 18

21 σεων, Νήσων και Αλιείας 29, με αφαίρεση ορισμένων αρμοδιοτήτων που υπήχθησαν στο Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη (Λιμενικό) και, μετά από 9 μήνες, καταργήθηκε και ενσωματώθηκε στο Υπουργείο Ανάπτυξης, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ 29 : Μετονομάσθηκε σε Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής και το 2009 καταργήθηκε. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ 30 : Μετονομάσθηκε σε Μακεδονίας - Θράκης 31 και το 2009 καταργήθηκε. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟ- ΝΙΚΗΣ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ 32 : Προήλθε από το διαχωρισμό του Υπουργείου Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης μετά τον ανασχηματισμό του Ιουνίου του Νόμος 1558/1985 (ΦΕΚ 137 Α / ) - Π.Δ. 96/2010 (ΦΕΚ 170 Α / Νόμος 3200/1955 (ΦΕΚ 97 Α / ) 31 Υ.Α. Υ 704/1988 (ΦΕΚ 575 Β / ) 32 Π.Δ. 67/2011 (ΦΕΚ 147 Α / ) 19

22 Οι συνέπειες των συνεχών αλλαγών Οι απαιτήσεις που μπορεί να δημιουργούν οι παγκόσμιες και ιδίως οι ευρωπαϊκές εξελίξεις, τα προβλήματα και οι δυνατότητες που μπορεί να εμφανίζονται σ ένα τόπο με το πέρασμα των χρόνων, είναι φυσικό να οδηγούν στην ανάγκη αναδόμησης του κυβερνητικού σχήματος. Αυτό, όμως, δεν συμβαίνει συχνά και δεν απαιτεί παρά μόνον περιορισμένες αλλαγές. Δυστυχώς, στον τόπο μας παρατηρήθηκε το ακριβώς αντίθετο. Τα Υπουργεία συχνά προσαρμόζονται στα πρόσωπα ή τις ανάγκες του κόμματος και λιγότερο στα προβλήματα των καιρών. Δίχως να αμφισβητείται η αναγκαιότητα αλλαγών σε επίπεδο διακυβέρνησης, το πλήθος των μεταβολών δημιουργεί συνήθως πολύ περισσότερα προβλήματα σε διοικητικό, υπηρεσιακό και διαχειριστικό επίπεδο από αυτά που καλείται να επιλύσει, προκαλώντας παράλληλα αύξηση των κέντρων κόστους της κυβέρνησης. Διαμέσου των δεκαετιών, από τις αλλεπάλληλες συγχωνεύσεις και διαιρέσεις τομέων έχουν δημιουργηθεί Υπουργεία με κατεσπαρμένες υπηρεσίες, αλληλοεπικάλυψη, αλλά και σύγχυση αρμοδιοτήτων. Αποτέλεσμα της κατάστασης αυτής είναι η εδραίωση της γραφειοκρατίας, οι καθυστερήσεις στη λήψη και την οριστικοποίηση αποφάσεων και, πολλές φορές, ο παραγκωνισμός σημαντικών θεμάτων και το «γαϊτανάκι» στην ανάληψη ευθυνών. Η κατάσταση επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο όταν οι αρμοδιότητες της Κεντρικής Διοίκησης συμπλέκονται και μάλιστα με τρόπο ασαφή- με εκείνες της Αυτοδιοίκησης. Υπάρχουν αρμοδιότητες που διεκδικούνται από περισσότερα κέντρα εξουσίας, αλλά και αρμοδιότητες που, σε κρίσιμες περιστάσεις, δεν αναλαμβάνονται από κανένα σε μια προσπάθεια αποστασιοποίησης από συγκεκριμένες ευθύνες. Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται κατά τις συχνές αναδομήσεις του κυβερνητικού σχήματος, καθώς με τη μετακίνηση αρμοδιοτήτων ανά τα Υπουργεία μεταφέρονται και οι αρμοδιότητες εποπτείας των Οργανισμών και Φορέων του Δημοσίου, με αποτέλεσμα οι εποπτεύουσες δημόσιες υπηρεσίες να αδυνατούν να ασκήσουν το έργο τους. 33 Κραυγαλέο παράδειγμα προβληματικότητας αποτέλεσε η Κυβερνητική αναδόμηση του Σεπτεμβρίου του Δημιουργήθηκε, τότε, ένα πολυπληθές, πολυώνυμο και πολυδαίδαλο κυβερνητικό σχήμα, 33 Για τα προβλήματα των Δημοσίων Οργανισμών και Φορέων ακολουθεί εκτενής αναφορά στο κεφάλαιο «Φορείς του Δημόσιου και ευρύτερου Δημόσιου Τομέα» 20

23 που πέρασε πολύς καιρός για να μπορέσει να λειτουργήσει στοιχειωδώς και σίγουρα δεν μπόρεσε να λειτουργήσει επαρκώς στη συνέχεια. Διένειμε σε πολλαπλούς αποδέκτες τις αρμοδιότητες των συγχωνευθέντων Υπουργείων και προκάλεσε δυσλειτουργίες, αύξηση της γραφειοκρατίας, δυσκολίες συντονισμού και παρακολούθησης συναφών αντικειμένων από διαφορετικά Υπουργεία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε ο διαχωρισμός σε τρία Υπουργεία των αρμοδιοτήτων των παλαιών Υπουργείων Ανάπτυξης και Εμπορικής Ναυτιλίας, Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής. Επισημαίνεται ακόμη ότι καταργήθηκαν παραδοσιακά με εθνική σημασία- Υπουργεία, όπως το Υπουργείο Αιγαίου και το Υπουργείο Μακεδονίας-Θράκης, που λειτουργούσαν ως συγκροτημένες δομές από το 1985 και το 1974 αντίστοιχα. Ο ανασχηματισμός του Ιουνίου του 2011 προσπάθησε να διορθώσει ορισμένες από αυτές τις βιαστικές και λαθεμένες κατευθύνσεις, πιστοποίησε το αδιέξοδο της αλλαγής για την αλλαγή, αλλά και τη νοοτροπία σπατάλης. Έγινε, επίσης, προφανές ότι η συγχώνευση 2 ή 3 Υπουργείων όταν συνοδεύεται από πολλαπλάσια αύξηση των γραφείων γενικών και ειδικών γραμματέων επιφέρει τελικά αύξηση, αντί μείωση του κόστους λειτουργίας της κυβέρνησης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η προσθήκη ειδικού γραμματέα στο Υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής στο νόμο για την προστασία δασών και δασικών εκτάσεων του Νομού Αττικής. Σύμφωνα με την έκθεση του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους η σύσταση της Ειδικής Γραμματείας, σε συνδυασμό με τη στελέχωση της αντίστοιχης εποπτευόμενης υπηρεσίας είχε ως συνέπεια πρόσθετο ετήσιο κόστος στον κρατικό προϋπολογισμό περίπου ευρώ. Γίνεται, έτσι, πρόδηλο ότι η μείωση του αριθμού των Υπουργείων όταν συνοδεύεται από αύξηση των Γενικών και Ειδικών Γραμματειών επιφέρει αντίθετα από τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα, τόσο στην καταπολέμηση της γραφειοκρατίας, όσο και στην περιστολή των κρατικών δαπανών. Η γραφειοκρατία κορυφής κοστίζει πάντα. Μείζον ζήτημα είχε δημιουργηθεί και σε σχέση με τη στελέχωση των υπηρεσιών και των φορέων που εποπτεύονται από διαφορετικά Υπουργεία. Παρατηρήθηκε έτσι το φαινόμενο, αφενός να πλεονάζουν δημόσιοι υπάλληλοι και αφετέρου να απουσιάζουν υπάλληλοι σε κρίσιμες για τη λειτουργία του Δημοσίου θέσεις. Από τη μια είχαμε περισσότερους υπαλλήλους από όσους αντικειμενικά χρειαζόταν το Δημόσιο και από την άλλη δεν είχαμε τους υπαλλήλους που ήταν απολύτως απαραίτητοι. Αποτέλεσμα της κατάστασης αυτής ήταν, επίσης, η δημιουργία πολλών «ταχυτήτων» σ ό,τι αφορά την εξέλιξη και τις αποδοχές των δημοσίων υπαλλήλων. Υπήρχαν υπάλληλοι που ενώ ασχολούνταν με το ίδιο αντικείμενο, πολλές φορές έπαιρναν διαφορετικού τύπου επιδόματα και μισθολογικά συμπληρώματα, λόγω του γεγονότος ότι 21

24 υπηρετούσαν σε διαφορετικό φορέα. Συχνή, επίσης, ήταν η πρακτική που ακολουθήθηκε από την πολιτική ηγεσία διαφόρων Υπουργείων να χορηγούνται πρόσθετα επιδόματα στους υπαλλήλους του Υπουργείου τους ως ένδειξη καλής θέλησης ή ως κίνητρο παραγωγικότητας, με αποτέλεσμα να διατηρούνται οι διαχωρισμοί των υπαλλήλων σε πολλά μισθολογικά επίπεδα. Γενναία παρέμβαση να σταματήσει αυτή η πρακτική υπήρξε η κατάργηση των ειδικών λογαριασμών που υπήρχαν στα Υπουργεία από την Κυβέρνηση του Κώστα Καραμανλή και η απόφαση για ενιαία αρχή πληρωμών όλων των υπαλλήλων. Δυστυχώς η καθιέρωση του λεγόμενου ενιαίου μισθολογίου χρησιμοποιήθηκε περισσότερο για ισοπεδωτικές και οριζόντιες περικοπές μισθών παρά για εξυγίανση του προυπάρχοντος συστήματος. 22

25 Γενικοί και Ειδικοί Γραμματείς Για την υποστήριξη του κυβερνητικού έργου από πολύ νωρίς προβλέφθηκε η δυνατότητα διορισμού γενικών, αργότερα και ειδικών, γραμματέων, για την εποπτεία μεγάλων θεματικών πεδίων κάθε υπουργείου. Οι γενικοί και οι ειδικοί γραμματείς είναι πολιτικά πρόσωπα. Ανήκουν στην πολιτική ηγεσία του Υπουργείου, έπονται ιεραρχικά του υπουργού και του υφυπουργού και προΐστανται των υπηρεσιών του Υπουργείου. Πρόκειται, δηλαδή, για μια σημαντική ιεραρχική βαθμίδα, με στόχο την αποτελεσματική διοίκηση των υπηρεσιών των Υπουργείων, που αποσυμφορεί το έργο των υπουργών, ώστε να μπορούν απερίσπαστα να ασχολούνται με τον πολιτικό σχεδιασμό, τη λήψη αποφάσεων και την επιτελική εποπτεία για την εφαρμογή τους. Ως εκ τούτου, οι γενικοί γραμματείς είναι συνήθως πρόσωπα της επιλογής και της απολύτου εμπιστοσύνης των υπουργών ή και του ίδιου του Πρωθυπουργού, ο οποίος συνυπογράφει το διορισμό τους. Αρχικά, υπήρχε ένας γενικός γραμματέας ανά Υπουργείο. Συνολικά, κατά τις δυο πρώτες Κυβερνήσεις του Κωνσταντίου Καραμανλή, του 1974 και του 1977, υπήρχαν 21 θέσεις γενικών γραμματέων, ανάμεσα στους οποίους και ο γενικός γραμματέας της Προεδρίας της Δημοκρατίας. Στο πλαίσιο των γενικότερων νομοθετικών ρυθμίσεων που έλαβαν χώρα από την πρώτη στιγμή της Μεταπολίτευσης, κρίθηκε σκόπιμη η κωδικοποίηση της νομοθεσίας για τη δομή της κεντρικής κυβέρνησης και των οργάνων της, η οποία ετέθη σε εφαρμογή με την ψήφιση του σχετικού νόμου το Μεταξύ των ρυθμίσεων του νόμου αυτού περιλαμβάνονται και οι διατάξεις που διέπουν το θεσμό των γενικών γραμματέων Υπουργείων, ο διορισμός και η παύση των οποίων γινόταν με Προεδρικό Διάταγμα, ύστερα από πρόταση του Πρωθυπουργού και του κατά περίπτωση αρμόδιου υπουργού. 35 Σε κάθε Υπουργείο, εκτός του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, συστάθηκε θέση μετακλητού γενικού γραμματέα. Ταυτόχρονα, δημιουργήθηκαν θέσεις γενικών γραμματέων στις Γενικές Γραμματείες Τύπου & Πληροφοριών και Αθλητισμού. Ειδικά για το Υπουργείο Εξωτερικών ορίστηκε πως ο γενικός του γραμματέας πρέπει να προέρχεται από 34 Ν. 400/1976 (ΦΕΚ 203/Α/ ). 35 Βλέπε άρθρο 25 του Ν. 400/

26 το Διπλωματικό Κλάδο και ειδικότερα να είναι εν ενεργεία διπλωματικός υπάλληλος, με το βαθμό του Πρέσβη. 36 Μετά την πρώτη κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου, κατά το διάστημα , διαπιστώθηκε η ανάγκη αναθεώρησης του ισχύοντος νόμου, ο οποίος διευρύνθηκε και εμπλουτίστηκε με τις αρμοδιότητες περισσοτέρων κυβερνητικών οργάνων. 37 Ειδικά για τους γενικούς γραμματείς, ο νόμος του 1985 εισήγαγε σημαντικές καινοτομίες. Αναγνωρίστηκε, κατ αρχήν, η δυσκολία διορισμού και παύσεώς τους μέσω Προεδρικών Διαταγμάτων και τροποποιήθηκε η σχετική διάταξη, έτσι ώστε να διορίζονται και να παύονται με κοινή απόφαση του Πρωθυπουργού και του κατά περίπτωση αρμοδίου υπουργού. Προεδρικά Διατάγματα χρειάζονται σε περίπτωση σύστασης νέων, κατάργησης ή μεταφοράς γενικών γραμματειών. Παράλληλα, έγινε μια σημαντική διεύρυνση του αριθμού των γενικών γραμματέων, καθώς σε οχτώ (8) Υπουργεία προστέθηκαν 12 νέες θέσεις γενικών γραμματέων. Έτσι στην κυβέρνηση του 1985 ο αριθμός των γενικών γραμματέων έφτασε τους Με τον ίδιο νόμο (άρθρο 28), με απόφαση του αρμόδιου υπουργού, συστάθηκαν θέσεις ειδικών γραμματέων σε ενιαίους διοικητικούς τομείς. Ήταν μια καινοτομία, σύμφωνα με την οποία περισσότερες από μία συναφείς υπηρεσίες κάθε Υπουργείου συγκροτούνται σε ενιαίο διοικητικό τομέα, του οποίου προΐσταται ειδικός γραμματέας. Ο ειδικός γραμματέας προΐσταται των υπηρεσιών του τομέα του, συντονίζει τη λειτουργία τους και είναι υπεύθυνος για την ποιότητα και την αποδοτικότητα του έργου τους. Ο διορισμός και η παύση τους γίνεται επίσης με κοινή απόφαση του Πρωθυπουργού και του αρμοδίου υπουργού. 39 Από την εφαρμογή του το 1985 μέχρι και το 2005, ο νόμος αυτός υπέστη μεγάλο αριθμό τροποποιήσεων, που κατέστησαν δύσκολη την παρακολούθηση της κυβερνητικής δομής. Για το λόγο αυτό, χρει- 36 Για την υποστήριξη του θεσμού της Προεδρίας της Δημοκρατίας δημιουργήθηκε θέση Γενικού Γραμματέα με το Ν. 161/1975 (ΦΕΚ195/Α/ ). 37 Έτσι προέκυψε ο Ν. 1558/1985, που τέθηκε σε ισχύ με τη δημοσίευσή του στο ΦΕΚ 137/Α/ , δηλαδή με την ορκωμοσία της δεύτερης Κυβέρνησης Ανδρέα Παπανδρέου. 38 Ενδεικτικά, ο αριθμός των θέσεων Γενικών Γραμματέων όπως διαμορφώθηκαν από το 1974 έως το 2011 παρουσιάζονται στον Πίνακα 6, σελίδα Μπορεί, βέβαια, για πρώτη φορά να θεσμοθετήθηκαν με νόμο οι θέσεις Γενικών Γραμματέων, ωστόσο αντίστοιχες θέσεις προβλέπονταν στους οργανισμούς των Υπουργείων (εδ. 5 α. 28 Ν. 1558/1985). 24

27 άστηκε μεγάλη προσπάθεια, ώστε οι διατάξεις για την κυβέρνηση και τα κυβερνητικά όργανα να κωδικοποιηθούν σε ένα θεσμικό κείμενο, κάτι που έγινε πράξη με Προεδρικό Διάταγμα το Οι θέσεις των ειδικών γραμματέων πρόσθεσαν ακόμη μια, πολιτικά ελεγχόμενη, ιεραρχική βαθμίδα στη διοικητική διάρθρωση των Υπουργείων, περιπλέκοντας πολλές φορές το διοικητικό τοπίο των Υπουργείων και διευρύνοντας περαιτέρω τον αριθμό των μετακλητών υπαλλήλων. Ιστορικά, καθώς οι γενικοί και οι ειδικοί γραμματείς διορίζονται και παύονται με κοινές Πρωθυπουργικές και Υπουργικές Αποφάσεις, παρουσιάζονται σημαντικές δυσκολίες στην παρακολούθηση του αριθμού τους κατά τα διάφορα κυβερνητικά σχήματα της Μεταπολίτευσης. Για το λόγο αυτό, η έρευνά μας περιορίζεται στην πρώτη ( ) και την τελευταία ( ) χρονική περίοδο της Μεταπολίτευσης, από τις οποίες ωστόσο μπορούν να αντληθούν πολύτιμα συμπεράσματα. 41 Παρατηρώντας τα τελευταία κυβερνητικά σχήματα, από το 2004 μέχρι και το 2011, και κάνοντας τη σύγκριση με την πρώτη δεκαετία της Μεταπολίτευσης, εύκολα συμπεραίνουμε μια εντυπωσιακή αύξηση του αριθμού των γενικών και ειδικών γραμματέων, από 21 (το 1974) σε 80 (το 2011) που αντιστοιχεί σε ποσοστό 381%. Μπορούμε, λοιπόν, να συμπεράνουμε πως και τα λειτουργικά έξοδα αυξήθηκαν τουλάχιστον κατά το ίδιο ποσοστό. Φυσικά, τα πραγματικά λειτουργικά έξοδα είναι κατά πολύ περισσότερα, καθώς κάθε θέση ειδικού ή γενικού γραμματέα υποστηρίζεται διοικητικά από ένα ολόκληρο γραφείο με μετακλητούς ή αποσπασμένους υπαλλήλους, ανεβάζοντας σημαντικά το λειτουργικό κόστος κάθε οργανισμού σε σημείο που είναι πλέον σχεδόν αδύνατο να υπολογιστεί με ακρίβεια. Αν θέλουμε να δώσουμε, πάντως, μια ιδέα για το κόστος αυτής της διοικητικής βαθμίδας, μπορούμε να κοστολογήσουμε κάθε θέση γραμματέα με περίπου 2,5 εκατ. ευρώ το χρόνο. Ως αποτέλεσμα, ο Προϋπολογισμός του 2011 επιβαρύνεται με περίπου 80 x 2,5 εκατ. = 200 εκατ. ευρώ για τη λειτουργία των γενικών και ειδικών γραμματειών Υπουργείων, καθώς και των υποστηρικτικών υπηρεσιών που δημιουργούνται για τη λειτουργία των γραφείων τους. Μεγάλη αύξηση των ειδικών και γενικών γραμματειών υπήρξε στα δύο πρώτα χρόνια της κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου ( ) όταν δημιουργήθηκαν άλλες 9 Γενικές και Ειδικές Γραμματείες: 40 Βλέπε Π.Δ. 63/2005 (ΦΕΚ 98/Α/ ). 41 Η εξέλιξη των Γενικών και Ειδικών Γραμματέων από το 1974 έως και το 2011 στο Παράρτημα Β, σελ

28 η Γενική Γραμματεία Μεταναστευτικής Πολιτικής στο Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης (ΦΕΚ 15Α / ), η Ειδική Γραμματεία Επιθεώρησης Περιβάλλοντος και Ενέργειας στο Υ.ΠΕ.Κ.Α. (ΦΕΚ 17Α / ), η Γενική Γραμματεία Τουρισμού στο Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού (ΦΕΚ 35Α / ), η Γενική Γραμματεία Διαφάνειας και Ανθρώπινων Δικαιωμάτων στο Υπουργείο Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρώπινων Δικαιωμάτων (ΦΕΚ 169Α / ), η Γενική Γραμματεία Στρατηγικών Επενδύσεων αρχικά στο Υπουργείο Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας και στη συνέχεια στον Υπουργό Επικρατείας (ΦΕΚ 190Α / ), η Γενική Γραμματεία Πρωθυπουργού (ΦΕΚ 5Α / ), η Ειδική Γραμματεία της Επιχειρησιακής Μονάδας Ανάπτυξης του Υπουργείου Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας με έδρα τη Θεσσαλονίκη (ΦΕΚ 16Α / ), η Γενική Γραμματεία Δημόσιας Περιουσίας στο Υπουργείο Οικονομικών (στο νόμο «Αναμόρφωση πλαισίου λειτουργίας Ταμείου Παρακαταθηκών και Δανείων, Οργανισμού Διαχείρισης Δημόσιου Χρέους, Δημόσιων Επιχειρήσεων και Οργανισμών, σύσταση Γενικής Γραμματείας Δημόσιας Περιουσίας και άλλες διατάξεις»), η Γενική Γραμματεία Τοπικής Αυτοδιοίκησης στο Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης (στο νόμο «Για την ηλεκτρονική Διακυβέρνηση και λοιπές διατάξεις) Στο Παράρτημα Β παρουσιάζονται Πίνακες που δείχνουν την εξέλιξη και το συνολικό αριθμό των θέσεων γενικών και ειδικών γραμματέων, μαζί με τις εκάστοτε αρμοδιότητές τους. 26

29 Οι μεγάλες ανατροπές του 2010 και του 2011 Όπως ήδη έχει επισημανθεί, μία από τις μεγαλύτερες παθογένειες του Ελληνικού κράτους από τη Μεταπολίτευση και μετά είναι η μη ύπαρξη συνέχειας στη δομή και λειτουργία του κράτους όταν αλλάζουν οι κυβερνήσεις. Από το 2009, η κυβέρνηση του Γεωργίου Α. Παπανδρέου απέδειξε ότι μπορεί να μην υπάρχει σχεδιασμός και συνέχεια ούτε στη διάρκεια μίας σύντομης περιόδου ενός έτους! Μέσα στο 2010 και προτού συμπληρωθεί ένας χρόνος διακυβέρνησης υπήρξαν πρωτόγνωρης έκτασης μεταφορές Γενικών Γραμματειών, διευθύνσεων, αρμοδιοτήτων, εποπτευόμενων φορέων και οργανισμών. Ενδεικτικά αναφέρονται: 1 ον : Η Γενική Γραμματεία Μακεδονίας-Θράκης, μετά τη λανθασμένη κατάργηση του ομώνυμου Υπουργείου, μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στο Υπουργείο Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας, που μετονομάστηκε στη συνέχεια σε Υπουργείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, για να γίνει, τον Ιούνιο του 2011, Υπουργείο Ανάπτυξης, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας. 2 ον : Η Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, μετά την επίσης λανθασμένη κατάργηση του ομώνυμου Υπουργείου, μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων στο νέο Υπουργείο Θαλασσίων Υποθέσεων, Νήσων και Αλιείας. 3 ον : Η Γενική Γραμματεία Ναυτιλιακής Πολιτικής, μετονομάσθηκε σε Λιμένων και Λιμενικής Πολιτικής, αφού αρχικά μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη στο Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας, στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο Υπουργείο Θαλασσίων Υποθέσεων, Νήσων και Αλιείας. 4 ον : Η Γενική Διεύθυνση Αλιείας, μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων στο Υπουργείο Θαλασσίων Υποθέσεων, Νήσων και Αλιείας. 5 ον : Η Γενική Γραμματεία Ναυτιλίας και Ασφάλειας Ναυσιπλοΐας, μετονομάστηκε σε Ασφάλειας Ναυσιπλοΐας και μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη στο Υπουργείο Θαλασσίων Υποθέσεων, Νήσων και Αλιείας. 6 ον : Το Λιμενικό Σώμα, η Λιμενική Αστυνομία και η Γενική Γραμματεία Λιμένων και Λιμενικής Πολιτικής πλέον, ένα μέρος των αρμοδιοτήτων μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη στο Υπουργείο Θαλασσίων Υποθέσεων, Νήσων και Αλιείας. 27

30 7 ον : Η Γενική Γραμματεία Ενημέρωσης και η Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας με τα εποπτευόμενα νομικά πρόσωπα και φορείς, μεταφέρθηκε από το Γραφείο του Πρωθυπουργού στο Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. 8 ον : Η Γενική Γραμματεία Ισότητας των Φύλων, αφού μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών στο Υπουργείο Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στη συνέχεια επέστρεψε στο Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. 9 ον : Διευθύνσεις της Γενικής Γραμματείας Αθλητισμού μεταφέρθηκαν από το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού στο Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, όπως και η εποπτεία του πολύπαθου ΕΦΕΤ από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. 10 ον : Μέρος των αρμοδιοτήτων της Διεύθυνσης Εποπτείας ΜΜΕ μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στο Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού. 11 ον : Από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης μεταφέρθηκαν στο Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης οι αρμοδιότητες συντονισμού και λειτουργίας της διϋπουργικής Επιτροπής παρακολούθησης της μεταναστευτικής πολιτικής, καθώς και η εποπτεία της Εθνικής Επιτροπής για την κοινωνική ένταξη των μεταναστών. 12 ον : Η Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Παιδείας και Δια Βίου Μάθησης στο Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης. 13 ον : Η Γενική Γραμματεία Καταναλωτή μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Ανάπτυξης στο Υπουργείο Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας για να μεταφερθεί στη συνέχεια στο Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης. Η Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας μεταφέρθηκε στο Υπουργείο Παιδείας από το ΥΠΑΝ. Ένα από τα κρίσιμα ερωτήματα που γεννήθηκαν μετά τις αποφάσεις αυτές αφορούσε στο Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης που, εκ του αντικειμένου του, επιφορτίστηκε με δύο καυτά ζητήματα: τα εργασιακά και την κοινωνική ασφάλιση. Ταυτόχρονα, μεταφέρθηκαν εκεί ο σχεδιασμός της μεταναστευτικής πολιτικής και της κοινωνικής ένταξης των μεταναστών στην ελληνική κοινωνία (περιλαμβανομένου και του συντονισμού της Εθνικής Επιτροπής για την κοινωνική ένταξη των μεταναστών), τα ζητήματα της Νέας Γενιάς, η ανάπτυξη στρατηγικής και πολιτικών που ικανοποιούν κοινωνικές ανάγκες, ιδίως στον τομέα αξιοποίησης του ανθρώπινου δυναμικού, καθώς και τα πολύ σημαντικά ζητήματα του καταναλωτή. Κατά τις αλλαγές αυτές παραβιάστηκε κατάφορα η βασική αρχή σύμφωνα με την οποία τα Υπουργεία και οι αρμοδιότητές τους δεν 28

31 μπορεί να διαμορφώνονται ούτε κατ απαίτηση των επίδοξων υπουργών, ούτε για να βρεθούν αρμοδιότητες στους πολυάριθμους υπουργούς αναπληρωτές και υφυπουργούς, ούτε προκειμένου να ικανοποιούνται εσωκομματικές σκοπιμότητες και ισορροπίες. Προς επιβεβαίωση των ανωτέρω, σημειώνεται ότι μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια διακυβέρνησης υπό το Γεώργιο Παπανδρέου έγιναν τρεις αλλαγές αρμοδιοτήτων. Η πρώτη κατά τη συγκρότηση της κυβέρνησης στις 7 Οκτωβρίου 2009, η δεύτερη κατά τον πρώτο ανασχηματισμό (στις 7 Σεπτεμβρίου 2010), και η τρίτη μετά το δεύτερο ανασχηματισμό (της 17ης Ιουνίου 2011) ύστερα από την έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος 65 της 27ης Ιουνίου 2011, όπου μεταξύ άλλων: 1 ον : Το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης διασπάστηκε σε δύο Υπουργεία: το Εσωτερικών και το Διοικητικής Μεταρρύθμισης και το Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης με αποτέλεσμα: Η Γενική Γραμματεία Ισότητας των Φύλων μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στο νέο Υπουργείο Εσωτερικών. Η Γενική Γραμματεία Πληθυσμού και Κοινωνικής Συνοχής μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στο νέο Υπουργείο Εσωτερικών. Η εποπτεία του Κέντρου Ερευνών για θέματα Ισότητας καθώς και η εποπτεία όλων των υπηρεσιών, φορέων ή νομικών προσώπων των ανωτέρω Γενικών Γραμματειών μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στο νέο Υπουργείο Εσωτερικών. Οι αρμοδιότητες και οι υπηρεσίες που ανήκαν στο Υπουργείο Προεδρίας της Κυβερνήσεως κατά τη συγχώνευσή του με το Υπουργείο Εσωτερικών (Π.Δ. 373/1995), καθώς και οι αρμοδιότητες που αφορούν τα ΚΕΠ μεταφέρθηκαν από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στο Υπουργείο Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. Η Ειδική Υπηρεσία Στρατηγικού Σχεδιασμού και Εφαρμογής Προγραμμάτων μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στο Υπουργείο Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. Η Ειδική Γραμματεία Διοικητικής Μεταρρύθμισης μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στο Υπουργείο Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. Οι αρμοδιότητες επί του Εθνικού Τυπογραφείου, του Σώματος Επιθεωρητών Ελεγκτών Δημόσιας Διοίκησης, καθώς και επί του 29

32 Γενικού Επιθεωρητή Δημόσιας Διοίκησης μεταφέρθηκαν από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στο Υπουργείο Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. Η εποπτεία του Εθνικού Κέντρου Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης (ΕΚΔΔΑ), της Κοινωνίας της Πληροφορίας Α.Ε. καθώς και του Παρατηρητηρίου για την Ψηφιακή Ελλάδα μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης στο Υπουργείο Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. Οι Ανεξάρτητες Αρχές Συνήγορος του Πολίτη και Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού πλέον υπάγονται στον Υπουργό Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης. 2 ον : Το Υπουργείο Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας και το Υπουργείο Θαλασσίων Υποθέσεων (που συστάθηκε με το Π.Δ. 96/2010 ΦΕΚ 170 Α / άρα είχε χρόνο ζωής μόλις 9 μηνών!) συγχωνεύτηκαν στο Υπουργείο Ανάπτυξης, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας με αποτέλεσμα όλες οι Υπηρεσίες, κεντρικές, περιφερειακές, Γενικές Γραμματείες, Ειδικές Γραμματείες, εποπτευόμενοι φορείς να μεταφέρονται και να υπάγονται στο νέο Υπουργείο. 3 ον : Η Γενική Γραμματεία Ενημέρωσης και η Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας, καθώς και τα νομικά πρόσωπα και οι φορείς που υπάγονταν σε αυτές, εννιά μήνες μετά από τη μεταφορά τους στο Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης και το Υπουργείο Πολιτισμού, από το γραφείο του Πρωθυπουργού επέστρεψαν στην εποπτεία του Πρωθυπουργού. 4 ον : Ως ένα ακόμα αποτυχημένο πείραμα η Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, αφού περιπλανήθηκε επί 9 μήνες από το Υπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων στο Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης επέστρεψε ξανά στο Υπουργείο Παιδείας. Οι αλλαγές αυτές δείχνουν ξεκάθαρα ότι τα κυβερνητικά σχήματα υπό την Πρωθυπουργία του Γεωργίου Παπανδρέου, τα Υπουργεία και οι αρμοδιότητες τους, διαμορφώνονταν κατ απαίτηση των πολυάριθμων υπουργών, υπουργών αναπληρωτών και υφυπουργών, προκειμένου να ικανοποιούνται εσωκομματικές σκοπιμότητες και ισορροπίες, με κοντόφθαλμη ή και καθόλου λογική, χωρίς να αναλογίζεται κανείς τις καταστροφικές συνέπειες, τόσο στα δημόσια οικονομικά, όσο και στην αποτελεσματικότητα της κρατικής λειτουργίας, σε μια εποχή που απαιτεί γρήγορες και σωστές πολιτικές αποφάσεις και κυρίως όχι πισωγυρίσματα και καθυστερήσεις. 30

33 Διάρθρωση και αρμοδιότητες Δημόσιου Τομέα Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ελληνική Δημόσια Διοίκηση, είναι ο αριθμός, οι αρμοδιότητες, αλλά και το άμεσο και έμμεσο κόστος λειτουργίας των διαφόρων φορέων του Δημόσιου Τομέα. Είναι τόσο δαιδαλώδες και ομιχλώδες το τοπίο που έχει διαμορφωθεί, με ευθύνη όλων των κυβερνήσεων από τη Μεταπολίτευση και ύστερα, που ακόμη και η προσπάθεια καταγραφής τους είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Το Υπουργείο Εσωτερικών από το 2000 καταγράφει τους φορείς του Δημόσιου Τομέα. Η καταγραφή περιλαμβάνει μόνο τον τίτλο τους και αφορά στις ανεξάρτητες αποκεντρωμένες Υπηρεσίες του Δημοσίου και τους φορείς του ευρύτερου Δημόσιου τομέα (Α.Ε., Ε.Π.Ε., Ν.Π.Δ.Δ., Ν.Π.Ι.Δ., Ινστιτούτα, κ.λπ.). Το 2008, έγινε μια σημαντική προσπάθεια επικαιροποίησης της καταγραφής αυτής από την οποία, για λόγους απλούστευσης, εξαιρέθηκαν οι 890 φορείς που απλά εποπτεύονται από τα Υπουργεία, όπως Επιμελητήρια, Σύλλογοι Ιατρικοί, Δικηγορικοί, εφέδρων αξιωματικών κ.λπ. Σημειώνουμε ότι, παρόλο που οι φορείς αυτοί δεν επιχορηγούνται απευθείας και τακτικά από το Ελληνικό Δημόσιο, στην πραγματικότητα αποτελούν αποδέκτες εκτάκτων αμέσων ή εμμέσων επιχορηγήσεων και μάλιστα από διαφόρους δημόσιους φορείς. Μετά από την εξαίρεση αυτή η τελευταία καταγραφή κατέληξε στην εντυπωσιακό αριθμό των φορέων που κατανέμονται ως ακολούθως 43 : Ανώνυμες Εταιρίες: Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου: Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου: Άλλες περιπτώσεις: Στους ανωτέρω φορείς περιλαμβάνονται οι 72 ΔΕΚΟ και εισηγμένες εταιρίες στις οποίες το Δημόσιο είναι βασικός μέτοχος και παρακολουθούνται από το Υπουργείο Οικονομίας. Παράλληλα, υπάρχουν και 23 Ανώνυμες Εταιρείες που ανήκαν στην αρμοδιότητα του τέως Ο.Α.Ε. και βρίσκονται υπό εκκαθάριση για χρόνια, καθώς και τέσσερις εταιρίες στη μετοχική σύνθεση των οποίων μετέχει το Κράτος. 43 Η καταγραφή των φορέων που ολοκληρώθηκε το 2009 παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αναλυτική απεικόνιση στον Πίνακα 7, σελίδα

34 Απλά και μόνο από την αρχική καταγραφή των φορέων γίνεται αντιληπτό το μέγεθος των προβλημάτων που δημιουργούνται σε διοικητικό, υπηρεσιακό και διαχειριστικό επίπεδο κάθε φορά που η εκάστοτε κυβέρνηση διαφοροποιεί τη δομή των Υπουργείων και των αρμοδιοτήτων τους, αφού με τη μετακίνηση αρμοδιοτήτων ανά τα Υπουργεία μεταφέρονται και οι αρμοδιότητες εποπτείας των ανωτέρω φορέων του Δημοσίου, οπότε οι εποπτεύουσες δημόσιες υπηρεσίες αδυνατούν να ασκήσουν το έργο τους. Με δεδομένο ότι οι φορείς αυτοί έχουν χωριστές διοικήσεις και πολυμελή διοικητικά συμβούλια, με μέσο όρο 8 μέλη, υπολογίζεται ότι συνολικά οι φορείς έχουν περίπου μέλη διοικητικών συμβουλίων. Πολλοί από τους φορείς αυτούς έχουν άμεση οικονομική και διοικητική εξάρτηση από τα εποπτεύοντα Υπουργεία, ενώ άλλοι απλά εποπτεύονται (ή ακόμα καλύτερα η αγορά όπου δραστηριοποιούνται εποπτεύεται από τα Υπουργεία) και έχουν τακτική οικονομική επιχορήγηση. Υπογραμμίζεται ότι στους φορείς που καταγράφονται από το Υπουργείο Εσωτερικών δεν περιλαμβάνονται οι φορείς του Δημόσιου και Ιδιωτικού τομέα που επιχορηγούνται κατά καιρούς από το Υπουργείο Οικονομικών. Πιο συγκεκριμένα, τουλάχιστον, φορείς εισπράττουν επιχορηγήσεις από το Υπουργείο Οικονομίας, όπως εκατοντάδες δημοτικές επιχειρήσεις, διαδημοτικές επιχειρήσεις, φορείς πρόνοιας (μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα), και αθλητικοί φορείς (στάδια, ομοσπονδίες). Τα στοιχεία αυτά είναι ενδεικτικά των σοβαρών παθογενειών και της μεγάλης διαρροής πόρων προς χιλιάδες φορείς, χωρίς έλεγχο και κυρίως χωρίς ανταποδοτικότητα για τον πολίτη. 44 Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι πολλοί από τους φορείς, πέραν του οικονομικού κόστους που έχει η λειτουργία τους, έχουν το ίδιο ή παρόμοιο αντικείμενο. Και αυτό συμβαίνει κυρίως σε θέματα εκπαίδευσης, πολιτισμού, πρόνοιας, έρευνας και τεχνολογίας. Αλλ όχι μόνον. 44 Αναλυτικά τα πορίσματα της καταγραφής του 2010 παρουσιάζονται στο Παράρτημα Δ, σελίδα

35 Επικάλυψη αρμοδιοτήτων Υπουργείων και φορέων του Δημόσιου Μια από τις επώδυνες διαχρονικές παθογένειες της Δημόσιας Διοίκησης, η οποία έχει προσβάλει τα τελευταία 25 και πλέον χρόνια όλα τα επίπεδά της, είναι η σύγχυση που επικρατεί σ ό,τι αφορά τις αρμοδιότητες καθενός από τους εμπλεκομένους στη διεκπεραίωση των διοικητικών υποθέσεων φορείς, είτε αυτοί ανήκουν στην Κεντρική Διοίκηση, είτε ανήκουν στην αποκεντρωμένη ή την Τοπική Αυτοδιοίκηση. Ανάλογη είναι και η κατάσταση που επικρατεί στο εσωτερικό των φορέων του δημόσιου τομέα: Κάθε έγγραφο και κάθε πράξη, έως ότου τεθεί σε ισχύ, πρέπει να περάσει από ολόκληρη την υπαλληλική ιεραρχία, από τον εισηγητή έως τον γενικό γραμματέα, στην καλύτερη περίπτωση, ή τον υπουργό και τον υφυπουργό, στη χειρότερη. Και όλα αυτά τα συναρμόδια όργανα, προφανώς, πριν θέσουν την υπογραφή τους, χρειάζονται χρόνο για να μελετήσουν και να ενημερωθούν για το θέμα. Χρόνος που είναι σε βάρος του πολίτη, της οικονομίας και της επιχειρηματικότητας. Υπάρχει πρόβλημα συναρμοδιότητας φορέων και Υπουργείων, πρόβλημα επικάλυψης αρμοδιοτήτων και πρόβλημα ασάφειας αρμοδιοτήτων. Με αποτέλεσμα, για άλλα ζητήματα να διεκδικούν αρμοδιότητα περισσότεροι του ενός φορείς και για άλλα να δηλώνουν αναρμόδιοι όλοι οι συναρμόδιοι. Πρόκειται για παθογένεια που αποτελεί βασική αιτία καθυστερήσεων στη λήψη αποφάσεων, αναποτελεσματικής διαχείρισης των προβλημάτων και ταλαιπωρίας των πολιτών. Παθογένεια που απεικονίζει τον υδροκεφαλισμό του κράτους και το τεράστιο εύρος της κρατικής παρέμβασης σε όλο το πεδίο της κοινωνικής και οικονομικής ζωής. Το πρόβλημα συνδέεται άρρηκτα με την πολυνομία και τη θέσπιση πολλών και, αρκετές φορές, αντικρουόμενων μεταξύ τους νομοθετικών ρυθμίσεων, οι οποίες προσθέτουν όργανα που συμπράττουν στην έκδοση μιας διοικητικής πράξης. Η σύμπραξη, πάντως, πλειάδας συναρμόδιων φορέων, όπως απέδειξε η εμπειρία, δεν εγγυάται την ποιότητα του αποτελέσματος. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι το κράτος δεν έχει καταφέρει ακόμη να αποκτήσει επιτελικό χαρακτήρα, είχε ως συνέπεια ένα μεγάλο μέρος της καθημερινότητας να έχει εγκλωβιστεί στα «γρανάζια» των συναρμόδιων Υπουργείων. 33

36 Η αλληλεπικάλυψη αρμοδιοτήτων οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, και στην προσπάθεια των στελεχών των διαφόρων Υπουργείων να αποκτήσουν πρόσβαση και «λόγο» επί θεμάτων που ξεπερνούν τον σκληρό πυρήνα των αρμοδιοτήτων τους, στο πλαίσιο μιας νοοτροπίας συγκεντρωτισμού και κακώς εννοούμενης θεσμικής ενίσχυσης του φορέα στον οποίο υπηρετούν. Δυστυχώς, οι πολιτικές ηγεσίες των Υπουργείων συχνά υπέκυπταν στις «πιέσεις» αυτού του είδους και προωθούσαν αποσπασματικές ρυθμίσεις, με τις οποίες θεμελίωναν περαιτέρω συναρμοδιότητες και επέκτειναν το πεδίο δράσης τους. Εντάσσεται, δηλαδή, τελικά και αυτό το πρόβλημα στο ευρύτερο ζήτημα της έλλειψης αποτελεσματικού κεντρικού συντονισμού που έλαβε εκρηκτικές διαστάσεις στη δεκαετία του '80 μέσα από την εδραίωση διοικητικής πολυαρχίας, μέσα από τη δημιουργία υπουργείων «φέουδων» που δεν λειτουργούσαν αποκλειστικά με γνώμονα τη διευκόλυνση του πολίτη. Όπως ξεκάθαρα αποδεικνύεται, όσο μεγάλωνε και διευρυνόταν το κράτος χωρίς σχέδιο και οργάνωση, με μαζικές προσλήψεις και σύσταση δομών και φορέων αμφίβολης σκοπιμότητας, τα πράγματα χειροτέρευαν. Γιατί αυτοί οι φορείς έπρεπε να αποκτήσουν λόγο ύπαρξης για να δικαιολογήσουν το ρόλο και τη λειτουργία τους. Και, ως εκ τούτου, αποκτούσαν συναρμοδιότητες και διεκδικούσαν σταδιακά ενεργητική σύμπραξη και συναπόφαση. Αυτή η σύγχυση επέφερε και σημαντική διάχυση της ευθύνης σε περισσότερα όργανα, με αποτέλεσμα να προκύπτουν αντιφάσεις, να υπάρχουν παλινωδίες, να εντείνονται οι δυσλειτουργίες, να ευνοούνται φαινόμενα κακοδιοίκησης. Στο πλαίσιο αυτό αναδείχθηκαν και περιπτώσεις που τα συναρμόδια όργανα, εκμεταλλευόμενα και τις συχνές ασάφειες του θεσμικού πλαισίου, αρνούνταν την αρμοδιότητά τους, σε μια προσπάθεια να μεταθέσουν αλλού το πρόβλημα. Η διαχείριση των στερεών αποβλήτων είναι από τα θέματα που ανήκουν σε αυτή την κατηγορία, καθώς συμπλέκονται, χωρίς ξεκάθαρους ρόλους, ευθύνες και υποχρεώσεις, το Υπουργείο Εσωτερικών, το Υπουργείο Περιβάλλοντος, η κρατική Περιφέρεια και η Τοπική Αυτοδιοίκηση. Δυστυχώς, όμως, οι εκτεταμένες και ασαφείς συναρμοδιότητες, πέρα από τη γραφειοκρατία, την καθυστέρηση της εξυπηρέτησης του πολίτη και την καταταλαιπώρησή του, συνδέονται άρρηκτα και με το πρόβλημα της διαφθοράς. Είναι, άλλωστε, εύκολο να κατανοήσει κανείς ότι η εμπλοκή πολλών φορέων στην πορεία μιας και της αυτής διοικητικής υπόθεσης, καθένας από τους οποίους βλέπει το ζήτημα και από διαφορετική, συνήθως, σκοπιά, και η προσωπική επαφή του πολίτη μαζί τους, αφήνει, περιθώρια «συναλλαγής». Η προώθηση της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης, των εφαρμογών 34

37 της πληροφορικής και των νέων τεχνολογιών θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιμετώπιση πολλών από τα ζητήματα αυτά. Η αλήθεια, ωστόσο, είναι ότι μπήκε σε εφαρμογή με αργούς ρυθμούς και αποσπασματικά. Οι απλές και σαφείς διαδικασίες που διεκπεραιώνονται με τη σύμπραξη και τη συναρμοδιότητα μόνο των απολύτως αναγκαίων οργάνων συμβάλλουν ουσιαστικά στην εδραίωση της διαφάνειας και την καταπολέμηση της διαφθοράς και επιδρούν θετικά στην ενίσχυση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας. 35

38 Απλούστευση διαδικασιών και άρση συναρμοδιοτήτων Από τις πρώτες πρωτοβουλίες της Κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας μετά το 2004 ήταν η δρομολόγηση λύσεων για την απλούστευση των διαδικασιών και το δραστικό περιορισμό των συναρμοδιοτήτων. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι στο πρώτο πολυνομοσχέδιο που κατατέθηκε από την Κυβέρνηση Κώστα Καραμανλή (ν. 3242/2005 ΦΕΚ Α 102) υπήρξε ρητή πρόβλεψη για τον περιορισμό ή την κατάργηση συναρμοδιοτήτων Υπουργών που προβλέπονταν από την κείμενη νομοθεσία, για την έκδοση διοικητικών πράξεων, ατομικών ή κανονιστικών (άρθρο 9). Για το σκοπό αυτό εκδόθηκαν τρία Προεδρικά Διατάγματα, με τα οποία περιορίστηκε η συναρμοδιότητα Υπουργείων στην έκδοση διοικητικών πράξεων σε 31 περιπτώσεις που αφορούν την καθημερινότητα του πολίτη. 45 Συστήθηκε η Κεντρική Επιτροπή Απλούστευσης Διαδικασιών στη Γενική Γραμματεία Δημόσιας Διοίκησης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης του Υπουργείου Εσωτερικών, αποστολή της οποίας ήταν η απλούστευση των νομοθετικών και διοικητικών διαδικασιών, που δημιουργούν πρόσθετα οικονομικά, διοικητικά και κοινωνικά βάρη στους πολίτες και τις επιχειρήσεις, ο σχεδιασμός και η εφαρμογή πρόσφορων πολιτικών για τον σκοπό αυτόν, αλλά και η προώθηση κατάλληλων προγραμμάτων επιμόρφωσης των στελεχών της διοίκησης. Η ευρεία σύνθεση της Επιτροπής εκείνης, με τη συμμετοχή, πέραν των αρμόδιων οργάνων και ειδικών επιστημόνων, εκπροσώπων του Συνηγόρου του Πολίτη, του Σώματος Επιθεωρητών Ελεγκτών Δημόσιας Διοίκησης και των αρμόδιων φορέων, διασφάλισε την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση σειράς ζητημάτων. Ωστόσο, η προσπάθεια εκείνη δεν είχε συνέχεια από τις επόμενες κυβερνήσεις, παρά το γεγονός ότι το «ξετύλιγμα» του κουβαριού των αρμοδιοτήτων αποτελεί βασικό στόχο των περισσότερων επιχειρησιακών προγραμμάτων διοικητικής μεταρρύθμισης που εκπονήθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες. Η κυβέρνηση Κώστα Καραμανλή, προωθώντας την περαιτέρω απλούστευση και επιτάχυνση των συναλλαγών, καθιέρωσε τον κανόνα των τριών υπογραφών το πολύ για κάθε πράξη της διοίκησης, αναγνωρίζοντας ελάχιστες εξαιρέσεις που δικαιολογούνται από τη 45 Είναι τα Προεδρικά Διατάγματα 216/2006 ΦΕΚ Α 218, 92/2006 ΦΕΚ Α 95, 104/2005 ΦΕΚ Α

39 φύση ορισμένων ειδικών κατηγοριών υποθέσεων. Αυτό σημαίνει ότι, προκειμένου να εκδοθεί μια διοικητική πράξη, μια εγκύκλιος κ.λπ., ο ανώτατος αριθμός υπογραφών της διοικητικής ιεραρχίας κάθε φορέα δεν μπορεί να ξεπερνάει τις τρείς, εκτός από τις ρητά μνημονευόμενες εξαιρέσεις. Στη συνέχεια, ωστόσο, ο κανόνας αυτός εγκαταλείφθηκε. Η δυσμενής οικονομική συγκυρία που ακολούθησε κατέστησε ακόμη πιο επιτακτική την άμεση προώθηση ριζικών μεταρρυθμίσεων στο δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα. Κυρίως για τη συρρίκνωσή του μέσα από την κατάργηση και τη συγχώνευση φορέων και οργανισμών, η ύπαρξη των οποίων μόνον σύγχυση και κόστος συνεπάγεται. Αλλά και για την οριστική αντιμετώπιση του προβλήματος της επικάλυψης των αρμοδιοτήτων. Άλλωστε, η επίτευξη του στόχου για επιτελικό κράτος και αποκέντρωση αρμοδιοτήτων προϋποθέτει, αφενός το ξεκαθάρισμα και τη δραστική μείωση των συναρμοδιοτήτων και, αφετέρου, την αποσυγκέντρωση, τόσο σε επίπεδο σχεδιασμού όσο και σε επίπεδο εφαρμογής, ιδίως προς φορείς περιφερειακούς και τοπικούς. Επισημαίνεται ότι πολλές από τις αρμοδιότητες που προβλέπονται από την κείμενη νομοθεσία είναι παρωχημένες και χρειάζονται εκσυγχρονισμό και εξορθολογισμό, ενώ η πραγματικότητα έχει δημιουργήσει κενά τα οποία πρέπει να καλυφθούν με τον εντοπισμό και τη νομιμοποίηση του αρμόδιου οργάνου. Αυτός ο μετασχηματισμός μπορεί και τη γραφειοκρατία και την κακοδιοίκηση να καταπολεμήσει αποτελεσματικά και την ποιότητα των υπηρεσιών που παρέχονται στον πολίτη να αναβαθμίσει ουσιαστικά. Σημειώνεται ακόμη ότι, στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ, δημιουργήθηκε και εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση, Ειδικό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα με τον τίτλο «Διοικητική Μεταρρύθμιση». Στόχος ήταν η καταπολέμηση της γραφειοκρατίας και της αδιαφάνειας και η απλούστευση των διαδικασιών στον ευρύτερο δημόσιο τομέα. Ως τα μέσα του 2009, είχε ολοκληρωθεί ο οριζόντιος σχεδιασμός εκτέλεσης του προγράμματος και είχαν εγκριθεί, από πλευράς Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα «Έργα Σημαίες», δηλαδή οι κυριότεροι άξονες, πάνω στους οποίους θα έπρεπε να στηριχθεί η αποτελεσματική προώθηση και ολοκλήρωση του προγράμματος. Δυστυχώς, μετά τον Οκτώβριο του 2009, η εκτέλεση του προγράμματος περιήλθε σε τέλμα, με συνέπεια τις μεγάλες καθυστερήσεις ως προς την εκτέλεση αυτή, αλλά και τη δημιουργία σοβαρών κινδύνων απώλειας πολύτιμων ευρωπαϊκών πόρων στον αγώνα για την αντιμετώπισης της μάστιγας της γραφειοκρατίας. Θα αναφερθώ σε τρείς από τις πολλές πρωτοβουλίες απλούστευσης διαδικασιών κατά τη θητεία μου στο Υπουργείο Ανάπτυξης: 1. Την τροποποίηση της νομοθεσίας σύμφωνα με την οποία, όταν 37

40 μεταβιβαζόταν μια επιχείρηση, είτε λόγω πώλησης ή γονικής παροχής, όφειλε ο νέος φορέας να λάβει εξ υπαρχής άδειες εγκατάστασης και λειτουργίας στο όνομά του. Επρόκειτο για μια επώδυνη, χρονοβόρα και οικονομικά επιβαρυντική διαδικασία. Με το άρθρο 11 του ν. 3325/2005 θεσμοθετήθηκε η απαλλαγή του νέου φορέα από την εις το όνομά του έκδοση των αδειών εγκατάστασης και λειτουργίας και συνέχιση ισχύος των αδειών αυτών στο όνομά του. 2. Με κοινή Υπουργική Απόφαση των υπουργών Ανάπτυξης και Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης, καθιερώθηκε για πρώτη φορά ότι η παρέλευση απράκτων 65 ημερών από την αδειοδοτούσα αρχή της χορήγησης αδείας από το Δήμο ή την Κοινότητα, καταστημάτων υγειονομικού ενδιαφέροντος, τεκμαίρεται η χορήγησή της. Αυτή υπήρξε μια μεγάλη ανατροπή στο χώρο των αδειοδοτήσεων και έδειχνε το δρόμο σεβασμού στον πολίτη, στην επιχείρηση. Από εκεί και πέρα ήταν εσωτερικό θέμα της Αυτοδιοίκησης να ελέγξει τα όργανά της, γιατί δεν ενήργησαν μέσα στις 65 ημέρες. 3. Με κοινή Υπουργική Απόφαση των υπουργών Ανάπτυξης, Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης, και Δημόσιας Τάξης καθιερώθηκε η αυτόματη και άμεση χορήγηση του πιστοποιητικού πυροπροστασίας μετά την υποβολή υπεύθυνης δήλωσης της επιχείρησης και του μηχανικού μελετητή ότι έχουν εγκατασταθεί στην επιχείρηση τα μέσα και τα μέτρα πυροπροστασίας που προβλέπονται από την εγκεκριμένη μελέτη, και μέσα σε 2 μήνες να γίνει ο σχετικός έλεγχος. Αυτό που συνέβαινε πριν την απόφαση αυτή ήταν ότι μια επιχείρηση δεν μπορούσε να ξεκινήσει τη λειτουργία της αν δεν έκανε πρώτα έλεγχο η Πυροσβεστική Υπηρεσία ώστε μετά να εκδώσει το σχετικό πιστοποιητικό. Δεν χρειάζεται να σημειώσω το τι γινότανε με αυτή τη διαδικασία. Μπορεί να το φανταστεί κανείς. Αναφέρομαι σε αυτές τις περιπτώσεις για να σημειώσω πόσα περιθώρια υπάρχουν για απλούστευση των διαδικασιών και καταπολέμηση του τέρατος της γραφειοκρατίας που αποτελεί το μεγαλύτερο φρένο για την ανάπτυξη της υγιούς επιχειρηματικότητας στην Πατρίδα μας. Τώρα είναι η ώρα αυτό το φρένο να απεμπλακεί. 38

41 Φορείς του Δημοσίου και ευρύτερου Δημόσιου Τομέα Η κατάσταση που επικρατεί στους κρατικούς φορείς είναι πραγματικά χαώδης, 46 καθώς πολλοί από αυτούς έχουν αλληλοκαλυπτόμενες αρμοδιότητες ή και «σκιώδεις» και ανεφάρμοστες. Αυξάνουν τη γραφειοκρατία και έχουν τεράστιο κόστος λειτουργίας, πέραν των μισθοδοσιών του προσωπικού τους (κόστος διοικητικών συμβουλίων, ενοίκια, προμήθειες, ρεύμα, τηλέφωνα, φύλαξη, διοικητικά έξοδα κ.λπ.). Σε πολλές περιπτώσεις δημιουργήθηκαν οργανισμοί, ένας ή δύο ή τρεις, οι οποίοι έκαναν στην πραγματικότητα την ίδια δουλειά ή ο ένας από αυτούς είχε πολύ μικρό αντικείμενο το οποίο δεν δικαιολογούσε την ύπαρξή του. Μια σύντομη ματιά στους Πίνακες με τους Φορείς που παρουσιάζονται στο Παράρτημα Δ κάνει εύκολα κατανοητή τη δυσκολία που αντιμετωπίζει όποιος θελήσει να τους καταγράψει. Και αυτό, διότι η διοικητική πραγματικότητα διαρκώς μεταβάλλεται. Οι τελευταίες μεγάλες αλλαγές στην κυβερνητική δομή, το 2010 και το 2011, από τον πρωθυπουργό Γεώργιο Α. Παπανδρέου προκάλεσαν αλυσιδωτές αντιδράσεις στην εποπτεία και διαχείριση δεκάδων φορέων. Από τις συνενώσεις και διασπάσεις Υπουργείων οι φορείς επηρεάζονται άμεσα ή έμμεσα με αποτέλεσμα να προκύπτουν πολλές συναρμοδιότητες, κάτι που δυσχεραίνει τη λειτουργία τους και αποτελεί σημείο τριβής μεταξύ των Υπουργείων. Είναι αυτονόητος και, επομένως, απόλυτα απαραίτητος ο σαφής διαχωρισμός αρμοδιοτήτων μεταξύ των Υπουργείων, τουλάχιστον όσον αφορά στους εποπτευόμενους φορείς. Υπογραμμίζεται ότι ως φορείς, στην παρούσα ανάλυση, δεν νοούνται οι κάθε είδους Δημόσιες Υπηρεσίες που υπάγονται στο νομικό πρόσωπο του Δημοσίου και εκπροσωπούνται από αυτό, όπως: Δημόσιες Αρχές της νομοθετικής λειτουργίας του Κράτους. - Υπηρεσίες της Βουλής των Ελλήνων Φορείς αρμοδιότητας της Βουλής των Ελλήνων - Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία (Ν.Π.Ι.Δ.) - Ταμείο Αρωγής Υπαλλήλων Βουλής (Ν.Π.Δ.Δ.) 46 Ένας κατά το δυνατό πλήρης κατάλογος των φορέων παρουσιάζεται στο Παράρτημα Δ. Ο κατάλογος αυτός καταρτίζεται και επικαιροποιείται τακτικά από το Υπουργείο Εσωτερικών και περιλαμβάνει μια συστηματική και αναλυτική καταγραφή όλων των δομών που υπάγονται στον δημόσιο τομέα, αλλά και των δημόσιων νομικών προσώπων που εξαιρέθηκαν με ειδικές διατάξεις. Η τελευταία έκδοσή του επικυρώθηκε τον Απρίλιο του

42 Δημόσιες Αρχές της δικαστικής λειτουργίας του Κράτους. 1. Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο 2. Συμβούλιο της Επικρατείας 3. Ελεγκτικό Συνέδριο 4. Πολιτικά και Ποινικά Δικαστήρια - Άρειος Πάγος - Εφετεία (15) - Πρωτοδικεία (63) - Ειρηνοδικεία (301) - Πταισματοδικεία (41) 5. Εισαγγελίες - Εισαγγελία Αρείου Πάγου - Εισαγγελίες Εφετών (15) - Εισαγγελίες Πρωτοδικών (63) 6. Γενική Επιτροπεία της Επικρατείας των Τακτικών Διοικητικών Δικαστηρίων 7. Τακτικά Διοικητικά Δικαστήρια - Διοικητικά Εφετεία (9) - Διοικητικά Πρωτοδικεία (30) Υπουργεία, με τις Γενικές Γραμματείες, τις Ειδικές Γραμματείες και τους διοικητικούς τομείς, τις Περιφερειακές υπηρεσίες, τις ειδικές αποκεντρωμένες υπηρεσίες, τις υπηρεσίες Εξωτερικού και τις αυτοτελείς δημόσιες υπηρεσίες τους. Περιφέρειες (ενιαίες αποκεντρωμένες μονάδες διοίκησης του Κράτους). Οι ΟΤΑ Α και Β βαθμού. Πιο συγκεκριμένα, εξετάζονται ως φορείς: Τα Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου. Τα Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου, δημόσιου και μη, χαρακτήρα και σκοπού. Οι Ανώνυμες Εταιρείες, εντός και εκτός δημοσίου τομέα. Τα διάφορα Σώματα Ελέγχου. Η παραπάνω ομαδοποίηση γίνεται για λόγους καλύτερης εποπτείας και παρακολούθησης. Η πραγματικότητα στους εν λόγω φορείς, όπως διαφαίνεται και στα αντίστοιχα Παραρτήματα, είναι εξαιρετικά πολύπλοκη, καθώς καλύπτουν πρακτικά όλο το φάσμα των εταιρικών μορφών Βλέπε Πίνακες 8 και 9 (σελίδες 81 και 83 αντίστοιχα) με σχετικές παρατηρήσεις, που απεικονίζουν με λεπτομέρεια την υπηρεσιακή και περιφερειακή διάρθρωση των διαφόρων Υπουργείων. 40

43 Ο συνολικός αριθμός των φορέων που εποπτεύονται από τα Υπουργεία προσεγγίζει τις και είναι ελαφρά διαφορετικός από τον αριθμό που πιστοποίησε αντίστοιχη έρευνά μας στα στοιχεία του Αυτό μπορεί να εξηγηθεί, καθώς οι επιχειρήσεις αλλάζουν και εξελίσσονται μέσα στο χρόνο. Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων εμφανίζεται να έχει τους περισσότερους εποπτευόμενους φορείς, σχεδόν το 27% του συνόλου. Σε αυτούς περιλαμβάνονται και οι 460 τοπικοί οργανισμοί εγγείων βελτιώσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της πολυδιάσπασης και της δυσκολίας ελέγχου των εποπτευόμενων φορέων από τις υπηρεσίες των αρμόδιων Υπουργείων αποτελεί το εποπτευόμενο από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε.) που έχει 51 ερευνητικές μονάδες (Ινστιτούτα Αγροτικής Έρευνας και Σταθμούς Γεωργικής Έρευνας) υπό την εποπτεία του σε όλη την Ελλάδα. Μεγάλο αριθμό φορέων εποπτεύουν το Υπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων, καθώς και το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, με 288 και 285 φορείς αντίστοιχα (15,8% και 15,6% του συνόλου). Πρόκειται για ευρύτατες δομές εκπαίδευσης και πρόνοιας, με κεντρική ή αποκεντρωμένη δομή, που στόχο έχουν την παροχή ολοκληρωμένων υπηρεσιών προς κάθε πολίτη της χώρας. Μερικοί από τους σημαντικότερους οργανισμούς κοινής ωφέλειας εποπτεύονται από τα Υπουργεία Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων και Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής. Πρόκειται για τους φορείς που ελέγχουν τις δημόσιες υποδομές της χώρας και περιλαμβάνουν συνολικά 243 επιχειρήσεις, δηλαδή το 13,3% του συνόλου, η σημασία των οποίων είναι ιδιαίτερη για την απρόσκοπτη λειτουργία της οικονομίας. Από την εμπειρία μου, τόσο στην εποπτεία ΔΕΚΟ, ως υπουργός, όσο και από τη συμμετοχή μου στην Επιτροπή του άρθρου 49 Α της Βουλής, η οποία ακροάται τους προτεινόμενους από την Κυβέρνηση προέδρους, διευθύνοντες συμβούλους, διοικητές των ΔΕΚΟ και των φορέων Κοινωνικής Ασφάλισης, θεωρώ ότι η θέση του προέδρου και του διευθύνοντος συμβούλου πρέπει να ανατίθεται σε ένα πρόσωπο. Είναι δεκάδες τα παραδείγματα δυσλειτουργιών που έχουν δημιουργηθεί από την ανάθεση των ευθυνών του προέδρου και του διευθύνοντος συμβούλου σε διαφορετικά πρόσωπα. 41

44 Κατάργηση-Συγχώνευση Φορέων Στο πλαίσιο της προσπάθειας εξοικονόμησης πόρων, αλλά κυρίως εξορθολογισμού της λειτουργίας του Δημοσίου, στις 26 Μαΐου του 2009, η Διϋπουργική Οικονομική Επιτροπή, υπό την προεδρία του τότε Πρωθυπουργού Κώστα Καραμανλή, ενέκρινε την κατάργηση και τη συγχώνευση 255 φορέων και οργανισμών του Δημοσίου, του ευρύτερου δημοσίου τομέα, από 620 φορείς οι οποίοι εξετάστηκαν σε πρώτο στάδιο. Και αυτό δείχνει, τη βούληση την οποία είχε η τότε κυβέρνηση να εξορθολογήσει ουσιαστικά τη λειτουργία αυτού του τμήματος του Δημοσίου. Η ολοκλήρωση της κατάργησης και της συγχώνευσης αυτών των φορέων απαιτούσε διάστημα περίπου τεσσάρων μηνών, ενώ παράλληλα θα συνεχιζόταν η μελέτη για την κατάργηση ή συγχώνευση πολλών άλλων φορέων. Η διαδικασία αυτή στην πραγματικότητα εντασσόταν σε μία αναγκαία, όσο ποτέ άλλοτε, συνεχή προσπάθεια για εξορθολογισμό της λειτουργίας του Δημοσίου. Είναι ενδεικτικό ότι με την απόφαση εκείνη καταργούνταν περίπου 255 Διοικητικά Συμβούλια, τα οποία απαρτίζονταν από περίπου άτομα. Την εποπτεία αυτής της εργασίας είχε η τότε Γενική Γραμματεία της Κυβέρνησης, η οποία συνεργάστηκε με όλα τα Υπουργεία, τα οποία υπέβαλαν συγκεκριμένες προτάσεις. 48 Η υλοποίηση ενός τόσο φιλόδοξου, αλλά αναγκαίου σχεδίου, απαιτούσε συντονισμένες ενέργειες αφού ανάλογα με το φορέα για τον οποίο γινόταν λόγος, απαιτούνταν διάφορα βήματα και μερικές φορές νομοθετική ή κανονιστική ρύθμιση. Αξίζει να σημειωθεί ότι το σχέδιο εκείνο αφορούσε συγχωνεύσεις και καταργήσεις φορέων οι οποίες δεν θα έθιγαν τους εργαζομένους. Αντιθέτως, λαμβανόταν πρόνοια να ενταχθούν οι εκεί εργαζόμενοι σε άλλους φορείς του Δημοσίου, ώστε να προσφέρουν πολύ περισσότερα στη λειτουργία του δημόσιου τομέα και τους πολίτες, χωρίς οποιαδήποτε δυσμενή μεταβολή σε συνθήκες εργασίας ή οποιαδήποτε απώλεια δικαιώματος οποιουδήποτε υπαλλήλου ή, εν γένει, εργαζομένου Στο Παράρτημα Δ, σελίδα 217 κ.επ., εμφανίζονται όλοι οι Οργανισμοί και Φορείς που εξετάστηκαν. 49 Οι φορείς που προτάθηκαν για κατάργηση ή συγχώνευση παρουσιάζονται στο Παράρτημα Ε, σελίδα

45 Το σχέδιο εκείνο υιοθετήθηκε, σ ένα βαθμό, από την επόμενη κυβέρνηση. Στις 30 Νοεμβρίου 2010, ψηφίστηκε από τη Βουλή των Ελλήνων το νομοσχέδιο του Υπουργείου Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης περί κατάργησης και συγχώνευσης υπηρεσιών, οργανισμών και φορέων του Δημοσίου, με το οποίο μπήκε σε εφαρμογή μικρό μέρος του προηγούμενου σχεδίου Βλέπε Πίνακα 16, σελίδα

46 Ανεξάρτητοι φορείς Πέρα από τους φορείς που ανήκουν στην αρμοδιότητα των διαφόρων Υπουργείων υπάρχουν πολύ περισσότεροι φορείς που διαδραματίζουν μικρό ή μεγαλύτερο ρόλο. Στους τελευταίους συγκαταλέγονται και οι 18 ανεξάρτητες διοικητικές αρχές, συνταγματικά κατοχυρωμένες ή μη, οι οποίες είναι: 1. Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα Συνήγορος του Πολίτη Επιτροπή Ανταγωνισμού 7. Εθνική Επιτροπή Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων 8. Εθνική Επιτροπή Ηλεκτρονικών Μέσων Επικοινωνίας 9. Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας 10. Εθνική Αναλογιστική Αρχή 11. Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Τυχερών Παιχνιδιών 12. Συνήγορος του Καταναλωτή 13. Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής 14. Εθνικό Συμβούλιο Δημόσιας Υγείας 15. Αρχή Διασφάλισης της Ποιότητας στην Ανώτατη Εκπαίδευση 16. Εθνική Αρχή Καταπολέμησης της Νομιμοποίησης Εσόδων από Εγκληματικές Δραστηριότητες 17. Επιτροπή Διερεύνησης Ατυχημάτων και Ασφάλειας Πτήσεων 18. Ελληνική Στατιστική Αρχή 51 Συνταγματικά Κατοχυρωμένη Ανεξάρτητη Διοικητική Αρχή 44

47 Περιφερειακή και Τοπική Αυτοδιοίκηση και Δημοτικές Επιχειρήσεις Οι παθογένειες της αποκέντρωσης Οι παθογένειες της Αυτοδιοίκησης πρώτου και δεύτερου βαθμού υπήρξαν σημαντικές αιτίες για τη σπατάλη δημοσίων πόρων, ενώ συνδέθηκαν με φαινόμενα διοικητικών αρρυθμιών, σπατάλης και διαφθοράς. Αποδυνάμωσαν καίρια την αποτελεσματική διοίκηση των τοπικών υποθέσεων και υπέθαλψαν το σφιχτό εναγκαλισμό με την κεντρική διοίκηση. Υπονόμευσαν τη βασική αποστολή της Αυτοδιοίκησης, την αντιμετώπιση των τοπικών προβλημάτων, την αξιοποίηση των τοπικών πλεονεκτημάτων, την προώθηση της περιφερειακής ανάπτυξης, τη βελτίωση της καθημερινότητας των τοπικών κοινωνιών. Πάγια βασικά προβλήματα είναι: Η απουσία συστηματικών και σε βάθος ελέγχων. Η ύπαρξη διοικητικών δομών, οι οποίες απέχουν πολύ από τη σύγχρονη διοικητική πραγματικότητα. Η μεγάλη ασάφεια και οι αλληλοεπικαλύψεις σε ό,τι αφορά τις αρμοδιότητές τους, γεγονός που υπονομεύει την αποτελεσματικότητά τους. Η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού, ικανού να συμβάλει στην απορρόφηση των κοινοτικών πόρων και την υλοποίηση κοινοτικών προγραμμάτων προς όφελος των τοπικών κοινωνιών. Ο κατακερματισμός των ΟΤΑ που δεν επέτρεπε στους μικρότερους να αντεπεξέλθουν σε καίριες πτυχές της αποστολής τους, όπως είναι η χάραξη και εφαρμογή αναπτυξιακής πολιτικής. Η απουσία ασφαλιστικών δικλείδων και επαρκών ελέγχων που να διασφαλίζουν τη χρηστή διοίκηση και το σεβασμό των πόρων τους οποίους διαχειρίζονται. Επισημαίνεται ότι, σύμφωνα με στοιχεία που έδωσε στη δημοσιότητα το Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης, από τους υπαλλήλους που εργάζονταν στις καταργηθείσες Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις, οι κατείχαν θέση τμηματάρχη ή διευθυντή, δηλαδή σε καθέναν αντιστοιχούσαν 2,8 υπάλληλοι. Επίσης, υπήρχε Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση, η οποία διέθετε 218 μόνιμους υπαλλήλους, από τους οποίους οι 121 (δηλαδή το 55,5% του συνόλου των εργαζομένων) κατείχαν θέσεις προϊσταμένων, ενώ σε αρκετές Νομαρχίες υπήρχαν τμήματα ή διευθύνσεις χωρίς προσωπικό. Εστία προβλημάτων αποτέλεσαν, στο μεταξύ, και οι δημοτικές επιχειρήσεις, οι οποίες, από τα μέσα της δεκαετίας του '90, φορτώ- 45

48 νονταν με πλεονάζον προσωπικό και επιδίδονταν σε άσκοπες και ανεξέλεγκτες δαπάνες, με αποτέλεσμα να βουλιάξουν στην κυριολεξία τα οικονομικά των αντίστοιχων ΟΤΑ. Λειτουργώντας, λόγω της εξαίρεσης από το δημόσιο λογιστικό, κατά το δοκούν, μετεξελίχθηκαν σε προπύργια παραγοντισμού και αδιαφάνειας. Σε αρκετές, μάλιστα, περιπτώσεις, όπως, άλλωστε, καταδεικνύουν και οι ετήσιες εκθέσεις του ΑΣΕΠ, αλλά και του Συνηγόρου του Πολίτη, «έπνιξαν» την Τοπική Αυτοδιοίκηση ανάμεσα στη γραφειοκρατία, την αυθαιρεσία και τις πολιτικές σκοπιμότητες τοπικιστικού χαρακτήρα. Επιπλέον η αρχή της εγγύτητας προς τον πολίτη, που χαρακτηρίζει την τοπική Αυτοδιοίκηση, πολλές φορές λειτούργησε αρνητικά. Η αμεσότητα στις σχέσεις τοπικών αρχόντων και πολιτών καθιστά, πολλές φορές, δυσχερέστερη τη λήψη επιβεβλημένων μέτρων και αποφάσεων, π.χ. λειτουργία Χ.Υ.Τ.Α. στους χώρους που προβλέπει ο περιφερειακός σχεδιασμός, εκτέλεση μεγάλων έργων, κατασκευές. Στο μεταξύ, οι πρώην Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις υπέστησαν πραγματική αποψίλωση αρμοδιοτήτων, με ειδικές και αποσπασματικού χαρακτήρα νομοθετικές πρωτοβουλίες από τα Υπουργεία. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την απουσία σταθερών και δυναμικών πόρων ως το , τους στέρησε τη δυνατότητα ουσιαστικής παρέμβασης στις τοπικές υποθέσεις και τις οδήγησε στην περιθωριοποίηση. Οι αρμοδιότητες που αφαιρέθηκαν με τον τρόπο αυτόν από τις Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις μεταβιβάσθηκαν, είτε στις κρατικές περιφέρειες, είτε σε νέες περιφερειακές δομές που δημιούργησαν τα Υπουργεία. Το γεγονός αυτό επέτεινε τις εγγενείς ερμηνευτικές δυσχέρειες που αφορούσαν το θεσμικό πλαίσιο των αρμοδιοτήτων οι οποίες είχαν μεταβιβασθεί από τις κρατικές Νομαρχίες στις Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις. 53 Δυσχέρειες, τις οποίες δεν κατάφερε να άρει ούτε η συνταγματική αναθεώρηση του 2001, η οποία βελτίωσε σημαντικά το άρθρο 102 Συντ., καθιερώνοντας αφενός το τεκμήριο αρμοδιότητας των ΟΤΑ σε ό,τι αφορά τις τοπικές υποθέσεις, και αφετέρου την εξουσιοδότηση του κοινού νομοθέτη για ανάθεση αρμοδιοτήτων, που συνιστούν συνταγματική αποστολή του Κράτους, σε όργανα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Υπενθυμίζεται ότι έως την ψήφιση του Ν. 3345/2005, η καταβολή των βοηθημάτων υγειονομικής περίθαλψης και επιδομάτων κοινωνικής πρόνοιας βάρυνε τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση. Με το πλαίσιο 52 Οπότε ψηφίστηκε ο Ν. 3345/ Ν. 2218/1994, ΦΕΚ 90 Α, Π.Δ.36/1995 ΦΕΚ Α

49 χρηματοδότησης που καθιερώθηκε τότε, αποδεσμεύθηκαν οι πόροι των ΟΤΑ δεύτερου βαθμού από την καταβολή των εν λόγω βοηθημάτων και επιδομάτων, τα οποία ανέρχονταν, κατά μέσο όρο, στο υπέρογκο ποσοστό του 79% των εσόδων τους, με ανοδικές τάσεις κάθε έτος, και απέκτησαν, για πρώτη φορά, σταθερούς και θεσμοθετημένους πόρους. 54 Οι ΟΤΑ α βαθμού απέκτησαν νέα προοπτική μετά την ψήφιση του Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων (Ν. 3463/2006), ο οποίος εισήγαγε θεσμούς τοπικής δημοκρατίας, όπως είναι το τοπικό δημοψήφισμα και ο δημόσιος απολογισμός πεπραγμένων των τοπικών αρχών. Καθιέρωσε, επίσης, την υποχρεωτική εκπόνηση 4ετών επιχειρησιακών προγραμμάτων και την εξυγίανση των δημοτικών επιχειρήσεων, με τη λύση και εκκαθάριση ή τη συγχώνευση όσων δεν ήταν βιώσιμες. Θεσμοθέτησε, παράλληλα, τη δημιουργία Μητρώου Επιχειρήσεων ΟΤΑ, για να μπει μια τάξη στο άναρχο τοπίο που είχε δημιουργηθεί. Στο μεταξύ, με την εφαρμογή, από τον Ιούλιο του 2005, του προληπτικού ελέγχου νομιμότητας των δαπανών τους, έγιναν σημαντικά βήματα προς την κατεύθυνση της εμπέδωσης της διαφάνειας και της χρηστής διοίκησης των οικονομικών τους. Ένα ακόμη πρόβλημα καθημερινότητας για τις τοπικές κοινωνίες συνιστούσαν οι λεγόμενες μεταφερόμενες αρμοδιότητες των ΟΤΑ. Πρόκειται για αρμοδιότητες της Κεντρικής Διοίκησης που μεταβιβάσθηκαν στους ΟΤΑ, χωρίς συμμεταβίβαση και των ανάλογων πόρων. Όπως επίσης και για τις αρμοδιότητες που ανατέθηκαν στους ΟΤΑ, χωρίς μελέτη για την οικονομική τους κάλυψη, όπως, για παράδειγμα, η δημοτική αστυνομία και οι σχολικοί φύλακες. Σοβαρά προβλήματα προέκυψαν και με κοινωνικά προγράμματα που βασίζονταν προσωρινά σε ευρωπαϊκά προγράμματα, τα οποία ξεκίνησαν σε πολλούς μεγάλους Δήμους, από το 1997, χωρίς σταθερό προσωπικό και επαρκείς οικονομικούς πόρους. Τέτοια προγράμματα ήταν το Πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι», τα «Κέντρα Ημερήσιας Φροντίδας Ηλικιωμένων (ΚΗΦΗ), τα Κέντρα Δημιουργικής Απασχόλησης Παιδιών (ΚΔΑΠ) και τα Κέντρα Δημιουργικής Απασχόλησης για Παιδιά με Αναπηρία (ΚΔΑΠ ΜΕΑ). Με το π.δ. 164/2004 οι δομές αυτές, που είχαν τεράστια σημασία για τον πολίτη, απέκτησαν σταθερό προσωπικό, διασφαλίσθηκε η χρηματοδότησή τους μέσα από το ΕΣΠΑ ως το 2013, ενώ υπήρχε μελέτη να ενταχθούν στους οργανισμούς των Δήμων και των Κοινοτήτων ως αυτοτελείς υπηρεσίες. 54 Στον Πίνακα 10, σελίδα 84, απεικονίζεται το σύνολο των Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων, πριν αυτές καταργηθούν με τον Καλλικράτη. 47

50 «Καποδίστριας» και αλλαγές του 3463/2006 Βασικό στοιχείο του Ν. 3463/2006 ήταν η αναγνώριση της ανάγκης συνένωσης και η θέσπιση της δυνατότητας για εκούσιες συνενώσεις των ΟΤΑ, με απόδοση προτεραιότητας στη βούληση των τοπικών κοινωνιών. Λίγο αργότερα ( ), το αρμόδιο Υπουργείο Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης επεξεργάσθηκε, σε συνεργασία με την ΚΕΔΚΕ, την ΕΝΑΕ και το Ινστιτούτο Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ολοκληρωμένο σχέδιο Διοικητικής Μεταρρύθμισης. Πρώτιστο μέλημα ήταν η λειτουργική και εξορθολογισμένη διοικητική διαίρεση, με σεβασμό στις ιστορικές ή άλλες κρίσιμες ιδιομορφίες τοπικού χαρακτήρα. Κύρια παραδοχή ήταν ότι η νέα διοικητική δομή της Χώρας δεν μπορεί παρά να προκύψει ύστερα από ευρύ διάλογο με τα συλλογικά όργανα εκπροσώπησης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Στόχος ήταν να μην επαναληφθούν τα λάθη που έγιναν στο πλαίσιο του «Καποδίστρια», όπου οι συνενώσεις προωθήθηκαν χωρίς προηγούμενη οικονομική εξασφάλιση, με πλήρη παραγνώριση των τοπικών ιδιομορφιών. Απαραίτητη προϋπόθεση, προκειμένου να πετύχουν οι σχετικές διαδικασίες και να είναι βιώσιμες οι νέες δομές, κρίθηκε η ουσιαστική υποστήριξή τους από τις υπηρεσίες της αποκεντρωμένης και της Κεντρικής Διοίκησης, ιδίως οικονομικά και λειτουργικά. Παράλληλα, έμφαση δόθηκε στο ζήτημα της διαφάνειας, με την καθιέρωση, από τον Ιούλιο του 2005 (Ν. 3345/2005), του προληπτικού ελέγχου των δαπανών των ΟΤΑ α βαθμού από το Ελεγκτικό Συνέδριο. Βασικός σκοπός ήταν να φθάσουμε σε μια σύγχρονη, μακρόπνοη διοικητική δομή, με ουσιαστικά αποκεντρωμένο χαρακτήρα. Μια δομή λειτουργική και αποτελεσματική, η οποία να μπορεί ν ανταποκριθεί στις ανάγκες του πολίτη και να του παρέχει το επίπεδο των υπηρεσιών που δικαιούται να απαλαύει. Η εφαρμογή του σχεδιασμού αυτού ανεστάλη προσωρινά εξαιτίας της διεθνούς οικονομικής κρίσης. Αποφασίσθηκε ότι, χωρίς τη δημιουργία επαρκών οικονομικών αντηρίδων, το οικοδόμημα της Διοικητικής Μεταρρύθμισης δεν θα έχει την απαιτούμενη σταθερότητα και βιωσιμότητα. Θα έπρεπε να επέλθει έστω μερική αναστροφή της εξαιρετικά δυσμενούς οικονομικής κατάστασης. Είχε προηγηθεί όπως προαναφέρθηκε- το Πρόγραμμα «Ι. Καποδίστριας» (Ν. 2503/1997), το οποίο οδήγησε στην υποχρεωτική 48

51 συγχώνευση των Δήμων και των Κοινοτήτων της Χώρας, που, από 5.775, μειώθηκαν σε Δεν υπήρξε, ωστόσο, η αναγκαία υποστήριξη του προγράμματος, ούτε σε επίπεδο πόρων (το αναπτυξιακό πρόγραμμα ΕΠΤΑ που διαμορφώθηκε για τον σκοπό αυτόν διέθεσε τελικά λιγότερο από 1,7 δισ. ευρώ για 7 χρόνια και μάλιστα χωρίς συγκεκριμένα και αντικειμενικά κριτήρια κατανομής), ούτε σε επίπεδο εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού και υποδομών ηλεκτρονικής διακυβέρνησης. Άλλωστε, σε πολλές περιπτώσεις οι συνενώσεις εκείνες δεν υπαγορεύθηκαν, κατά κύριο λόγο, από κριτήρια αναπτυξιακά, γεωγραφικά, οικονομικά, κοινωνικά κ.λπ., αλλά από πολιτικές σκοπιμότητες, με αποτέλεσμα να χαθεί μια ευκαιρία για ισόρροπη βιώσιμη ανάπτυξη και ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής. Από την άλλη πλευρά, οι λεγόμενες κρατικές περιφέρειες, τόσο λόγω του θεσμικού πλαισίου που τις διείπε (από τον Ν. 1622/1985), όσο και λόγω της πάγιας και διαχρονικής τακτικής της κεντρικής εξουσίας να τις ελέγχει και να τις χρησιμοποιεί, προωθώντας επιλεκτικές χρηματοδοτήσεις των ΟΤΑ, ιδίως σε προεκλογικές περιόδους, εξελίχθηκαν σε «βραχίονα» του Κράτους. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αναλωθούν σε μικροκομματική πολιτική και να μην μπορέσουν να συμβάλουν ικανοποιητικά, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, στην προώθηση της περιφερειακής ανάπτυξης και ιδίως την απορρόφηση των πόρων από τα Κ.Π.Σ. Η εμπειρία εκείνη κατέδειξε, επίσης, την ανάγκη επανεξέτασης του τρόπου επιλογής των γενικών γραμματέων των κρατικών περιφερειών, ώστε να δοθεί τέλος στις πρακτικές που ακολουθούνταν ως τότε. 49

52 Οι δημοτικές επιχειρήσεις Πέρα από τους φορείς, ο ρόλος των οποίων περιγράφεται σαφώς στο Σύνταγμα της Χώρας και στους νόμους ίδρυσής τους, δημιουργήθηκαν εκατοντάδες δημοτικές επιχειρήσεις διαφορετικών τύπων και σκοπών. Πολιτιστικές, μορφωτικές, αθλητικές, τρίτης ηλικίας, επενδυτικές, κατασκευαστικές και κάθε άλλης φιλοδοξίας ή πρόθεσης. Ο αριθμός τους έφτανε, στις αρχές του 2010, περίπου στις Είχε, όμως, αρχίσει να μειώνεται. 55 Ο Δημοτικός Κώδικας του 2006 άλλαξε τα δεδομένα στην Αυτοδιοίκηση, επιβάλλοντας αυστηρότερους κανόνες διαχείρισης και λειτουργίας των δημοτικών επιχειρήσεων. Στις νέες συνθήκες είχαν, ήδη, προσαρμοστεί περί τις 400 επιχειρήσεις, ενώ από το 2007 έως το 2008 έκλεισαν περίπου 700 ζημιογόνες δημοτικές επιχειρήσεις. Μετά την εφαρμογή του «Καλλικράτη», κάθε Δήμος θα μπορεί να διαθέτει μία μόνο κοινωφελή επιχείρηση, μια δημοτική επιχείρηση ύδρευσης και αποχέτευσης (Δ.Ε.Υ.Α.), μια επιχείρηση με ειδικό σκοπό τη λειτουργία ραδιοφωνικού ή τηλεοπτικού σταθμού, μια ανώνυμη εταιρία, και να διατηρήσει τις υφιστάμενες αστικές εταιρίες μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. 56 Σε αυτά θα πρέπει να προστεθεί και ένας Φορέας Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων (ΦΟΣΔΑ), καθώς και τουλάχιστον 2 ΝΠΔΔ και 1 ΝΠΙΔ για διοίκηση και διαχείριση ζώνης λιμένα. Συνεπώς, παρά τους επιβαλλόμενους περιορισμούς των εποπτευόμενων από τους Δήμους νομικών προσώπων, ο συνολικός αριθμός τους θα μπορούσε να είναι σημαντικά μικρότερος αν είχε επιχειρηθεί μια πιο δραστική μεταρρύθμιση. 55 Σύμφωνα με στοιχεία της Καθημερινής από την ΚΕΔΚΕ (φύλλο ) 56 Άρθρο 107 Ν. 3852/

53 Ο «Καλλικράτης» Η ανάγκη διοικητικής μεταρρύθμισης, όπως προβλήθηκε και προετοιμάσθηκε από την κυβέρνηση Κώστα Καραμανλή, αναγνωρίστηκε στη συνέχεια και από την κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου που προέκυψε από τις εκλογές του Με μια ωστόσο διαφορά: Ότι, ενώ η πρώτη έκρινε σκόπιμη την προσωρινή αναβολή του εγχειρήματος εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, η δεύτερη αποφάσισε την επίσπευσή της για τους ίδιους ακριβώς λόγους. Ενώ, δηλαδή, η πρώτη θεώρησε αναγκαία την εξασφάλιση των απαραίτητων πόρων, η δεύτερη βιάστηκε προκειμένου να περικόψει πόρους. Ενέταξε τελικά το εγχείρημα της διοικητικής μεταρρύθμισης στις υποχρεώσεις του Μνημονίου, γεγονός που επιφύλασσε σοβαρά προβλήματα στο ξεκίνημα της εφαρμογής της. Γεγονός, πάντως, είναι ότι ο νόμος 3852/2010, με τον οποίο θεσμοθετείτο η «νέα Αρχιτεκτονική της Αυτοδιοίκησης και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης» (Πρόγραμμα «Καλλικράτης»), υιοθετούσε βασικές αρχές όπως είχαν καθορισθεί από την προηγούμενη κυβέρνηση και έκανε ορισμένα βήματα προς την κατεύθυνση του περιορισμού των εστιών τοπικής διαφθοράς, της εντατικοποίησης των ελέγχων και της αναμόρφωσης των αρμοδιοτήτων, αλλά και της εσωτερικής οργάνωσης και λειτουργίας των δομών της περιφερειακής διοίκησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης, και της μείωσης του αριθμού των ΟΤΑ. Δεν κατάφερε, ωστόσο, να ξεφύγει από την παραδοσιακή θεώρηση του συγκεντρωτικού κεντρικού κράτους. Επιπλέον όμως: Προχωρούσε στην κατάργηση των Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων και τη σύσταση των περιφερειών ως β βαθμού Τοπικής Αυτοδιοίκησης, χωρίς επιχειρησιακό πρόγραμμα εφαρμογής και χωρίς τους απαιτούμενους πόρους. Επέβαλλε εκούσιες και αναγκαστικές μετατάξεις προσωπικού με βάση μια συγκεχυμένη και αποσπασματική ανακατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της κεντρικής διοίκησης, της αποκεντρωμένης διοίκησης και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, χωρίς να έχει διαμορφώσει τους νέους οργανισμούς των ΟΤΑ και των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων. Βασική αδυναμία του εγχειρήματος αποτέλεσε, επίσης, το γεγονός ότι δεν διασφάλιζε αντιστοιχία πόρων και αρμοδιοτήτων. Η κεντρική διοίκηση παραχωρούσε σειρά αρμοδιοτήτων στους ΟΤΑ α και β βαθμού, χωρίς να έχει προηγουμένως κοστολογήσει τις αρμοδιότητες αυτές, ώστε να διαμορφώσει τις αναγκαίες οικονομικές προϋποθέσεις για τη δυνατότητα άσκησής τους από τους ΟΤΑ. Δημιουργούσε, έτσι, σοβαρούς κινδύνους απορρύθμισης των περιφερειακών και τοπικών διοικητικών δομών. Αλλά και, περαιτέρω, ενώ από τη μια πλευρά προχώρησε σε μείωση του αριθμού των αιρετών, από την άλλη πλευρά, ίδρυσε νέες 51

54 επιτροπές και συλλογικά όργανα, αμφίβολης χρησιμότητας και σκοπιμότητας, που περιέπλεκαν τη λειτουργία των ΟΤΑ (Επιτροπές Ποιότητας Ζωής, Επιτροπές Διαβούλευσης, Συμπαραστάτης του δημότη και της Επιχείρησης κ.λπ.). Βασικό μειονέκτημα του προγράμματος «Καλλικράτης» αποτελούσε το γεγονός ότι εξακολουθούσε να αντιμετωπίζει την Τοπική και Περιφερειακή Αυτοδιοίκηση ως επικουρικό διοικητικό μοχλό και ως υποδεέστερη διοικητική βαθμίδα, παρά τις σαφείς συνταγματικές επιταγές για την κατοχύρωση της αποστολής τους. Η αντίληψη αυτή αποτυπώνεται και στο γεγονός ότι το πρόγραμμα δεν προχώρησε σε φορολογική αποκέντρωση προς τους ΟΤΑ και, γενικότερα, δεν διασφαλίζει την οικονομική τους αυτοτέλεια. Από την άλλη πλευρά, στους τομείς εκείνους όπου έγιναν τα μεγαλύτερα βήματα αποκέντρωσης αρμοδιοτήτων, ο συγκεντρωτισμός και η επιφυλακτικότητα εκδηλώθηκαν με διαφορετικό τρόπο: Οι σημαντικότερες αρμοδιότητες, όπως είναι ο αναπτυξιακός προγραμματισμός και η προώθηση της περιφερειακής ανάπτυξης, η αρμοδιότητα κατασκευής και συντήρησης του οδικού δικτύου και εκτέλεσης έργων σε επίπεδο περιφέρειας, δόθηκαν στους ΟΤΑ β βαθμού όχι αμέσως, αλλά από Περαιτέρω, σειρά κομβικών αρμοδιοτήτων, όπως, για παράδειγμα, η αρμοδιότητα για τις Δημόσιες Υγειονομικές Περιφέρειες, αφενός αφέθηκε στην έκδοση εκτελεστικών Προεδρικών Διαταγμάτων γεγονός που έθετε την αποκέντρωση υπό αίρεσηαφετέρου επιφυλάχθηκαν χωρίς σαφή κατανομή μεταξύ τους στους Δήμους και τις Περιφέρειες, οπότε η κεντρική διοίκηση αναδείχθηκε εκ των πραγμάτων σε διαιτητή. Προϋπόθεση για την επιτυχία της διοικητικής μεταρρύθμισης, πέρα από την ουσιαστική αποκέντρωση των αρμοδιοτήτων, που θα επιτρέψει στο κράτος να είναι πραγματικά επιτελικό, είναι η στενή και αγαστή συνεργασία όλων των επιπέδων διοίκησης. Μια τέτοια συνεργασία είναι εφικτή μόνο αν προηγουμένως έχουν πλήρως αποσαφηνισθεί οι ρόλοι, τόσο μεταξύ της Κεντρικής Διοίκησης και των ΟΤΑ, όσο και μεταξύ των δύο βαθμών της Τοπικής Αυτοδιοικήσης. Όταν, δηλαδή, οι αρμοδιότητες είναι οριοθετημένες με σαφήνεια, οπότε και οι ευθύνες μπορούν να αποδίδονται ευχερέστερα Στους Πίνακες 11, 12, 13, 14, 15 (σελίδες 85 έως 92) παρουσιάζονται οι επτά Αποκεντρωμένες Διοικήσεις, και οι 13 Περιφέρειες του «Καλλικράτη», καθώς και η κατανομή των Δήμων ανά Περιφέρεια. 52

55 Π Ρ Ο Τ Α Σ Ε Ι Σ 53

56 Αναγκαίες θεσμικές μεταρρυθμίσεις Τα προβλήματα, οι παθογένειες και τα νοσηρά φαινόμενα που αναπτύχθηκαν στο Δημόσιο και ευρύτερο Δημόσιο Τομέα, αποτέλεσαν μια από τις βασικές αιτίες της δημοσιονομικής εκτροπής και αναδείχθηκαν στο μέγιστο βαθμό κατά το ξέσπασμα της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Προέκυψε, έτσι, ως επιτακτική αναγκαιότητα ο περιορισμός και η εξυγίανση του Δημοσίου, η αύξηση της παραγωγικότητας και της αποτελεσματικότητάς του, η μείωση της γραφειοκρατίας και ιδίως η περιστολή των κρατικών δαπανών. Αναδείχθηκε έτσι ως επιτακτική η ανάγκη για ριζικές αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, με συγκεκριμένους στόχους. Με βάση την ιστορική εμπειρία και τις ανάγκες του μέλλοντος αναπτύσσονται, στη συνέχεια, συγκεκριμένες προτάσεις που αφορούν: Πρώτον: Στη διατήρηση μιας σταθερής κυβερνητικής δομής για τουλάχιστον χρόνια. Δεύτερον: Τη μετατροπή των Υπουργείων και των κεντρικών υπηρεσιών σε επιτελικά όργανα. Τρίτον: Στην εμπέδωση της διαφάνειας στο δημόσιο βίο και το δημόσιο τομέα. Και Τέταρτον: Στην οριστική αντιμετώπιση ζητημάτων που αφορούν στους δημόσιους υπαλλήλους και τη μισθοδοσία τους. Μεταρρυθμίσεις και αλλαγές όπως οι πιο πάνω μπορεί να συμβάλουν αποτελεσματικά στην προσπάθεια να αντιμετωπιστούν ριζικά προβληματικές καταστάσεις, αδυναμίες και χρόνιες παθογένειες του πολιτικού συστήματος, του δημόσιου και ευρύτερου δημόσιου τομέα. Όπως, άλλωστε, ελέχθη και από τον Πρόεδρο των Η.Π.Α. Μπάρακ Ομπάμα, «επειδή ο κόσμος έχει αλλάξει πρέπει να αλλάξουμε μαζί του». Και αυτό ισχύει, πρώτα απ όλα, για το κράτος και το πολιτικό σύστημα. 54

57 Προτάσεις για σύγχρονη και σταθερή Κυβερνητική Δομή Η δημιουργία πρόσθετων Υπουργείων, η κατάργηση και επανασύστασή τους, η μεταφορά αρμοδιοτήτων και τομέων ευθύνης από το ένα στο άλλο, ακόμη και η απλή μετονομασία τους συνεπάγονται τεράστιο οικονομικό κόστος. Προκαλούν αδρανοποίηση, σύγχυση, καθυστερήσεις. Ανάλογες, μικρότερης έκτασης, επιπτώσεις προκαλεί η προσθήκη υπουργών, αναπληρωτών και υφυπουργών. Όπως, επίσης, και η προσθήκη γενικών και ειδικών γραμματέων. Παρά την καθολική αναγνώριση της αυτονόητης αυτής διαπίστωσης, η πραγματικότητα παραμένει ακριβώς αντίθετη. Χρειάζεται, λοιπόν, πρώτα από όλα, να συμφωνηθεί και να θεσμοθετηθεί μια σταθερή κυβερνητική δομή για τουλάχιστον 10 με 15 χρόνια. 58 Αυτό προϋποθέτει ουσιαστική συνεργασία μεταξύ των κοινοβουλευτικών κομμάτων (ιδίως αυτών, που κατά κανόνα εναλλάσσονται στη διακυβέρνηση), ώστε να εξασφαλιστεί η απαραίτητη συναίνεση γι αυτό το εθνικής σημασίας βήμα προς την κυβερνητική αποτελεσματικότητα. Είναι κατ αρχήν επιβεβλημένο να προωθηθούν συγχωνεύσεις Υπουργείων με σκοπό τη δημιουργία ενός μικρότερου και περισσότερο ευέλικτου σχήματος για την προώθηση του κυβερνητικού έργου. Η ύπαρξη ή μη αντιπροέδρου είναι ζήτημα του εκάστοτε Πρωθυπουργού, ενώ ο θεσμός των υπουργών αναπληρωτών μόνον κατ εξαίρεση μπορεί να εισάγεται, καθώς δεν προσφέρει τίποτα το ουσιαστικό στη διοίκηση του εκάστοτε τομέα. Αντίθετα, αυξάνει την πολυπλοκότητα και τη σύγχυση στη χάραξη και την εφαρμογή συγκροτημένης πολιτικής. Σημειώνεται ότι ο όρος «αναπληρωτής υπουργός» είναι απόλυτα λανθασμένος, καθώς δεν συνιστά θεσμική διάκριση. Πρόκειται για υπουργό που μετέχει ισότιμα στο Υπουργικό Συμβούλιο και όχι για αναπληρωτή του υπουργού. Με ιδιαίτερη προσοχή είναι ανάγκη να αντιμετωπιστεί και το θέμα της ύπαρξης υφυπουργών. Ο θεσμός του υφυπουργού, ένας ανά υπουργείο, ακόμα και όταν δεν διαθέτουν νομοθετική πρωτοβουλία, είναι σημαντικός, αρκεί να υπάρχει σωστή συνεργασία και κατάλληλη εξουσιοδότηση αρμοδιοτήτων, ώστε να διευκολύνουν και να επιταχύνουν το κυβερνητικό έργο. 58 Για την αναγκαιότητα μιας νέας κυβερνητικής δομής και ενός σύγχρονου δημόσιου τομέα, μίλησα και στη Βουλή στις 22 Δεκεμβρίου 2009 κατά τη συζήτηση του Προϋπολογισμού του

58 Ταυτόχρονα, ο θεσμός του ειδικού γραμματέα δεν θεωρείται ότι προσέφερε σημαντικά στη λειτουργία του κράτους, και γι αυτό προτείνεται η κατάργησή του. Στο πνεύμα της προτεινόμενης ευρύτερης διοικητικής αναδιάρθρωσης, είναι απαραίτητο να μειωθεί αποφασιστικά ο αριθμός των γενικών και των ειδικών γραμματέων. Άλλωστε, σε όλα τα υπουργεία υπάρχει και η υπηρεσιακή βαθμίδα του γενικού διευθυντή, που είναι ανάγκη να αναβαθμιστεί σημαντικά, ώστε να αναλάβει αρκετές από τις αρμοδιότητες των θέσεων ειδικών και γενικών γραμματέων. Το ζητούμενο είναι η επίτευξη μιας δομής λειτουργικής, δυναμικής, αποτελεσματικής που θα περιλαμβάνει περιορισμένο αριθμό Υπουργείων, με πολύ λιγότερους γενικούς γραμματείς. Μια μελέτη τόσο των ισχυόντων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όσο και της ελληνικής πραγματικότητας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι μπορούμε να καταλήξουμε σε ένα σχήμα το οποίο να περιλαμβάνει δεκαοκτώ Υπουργεία και περίπου σαράντα γενικούς γραμματείς. Για τη λειτουργία, πάντως, ενός τέτοιου σχήματος απαιτείται η ύπαρξη ενός ισχυρού πρωθυπουργικού γραφείου στο πρότυπο της Καγκελαρίας στη Γερμανίας, της 10 Downing Street στην Αγγλία ή του Oval Office των ΗΠΑ, που θα αναλάβει το συντονισμό του υπουργικού έργου. Το προτεινόμενο κυβερνητικό σχήμα: 1. Υπουργείο Εσωτερικών 2. Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας 3. Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας 4. Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων 5. Υπουργείο Εξωτερικών 6. Υπουργείο Εθνικής Άμυνας 7. Υπουργείο Περιβάλλοντος & Χωροταξίας 8. Υπουργείο Εθνικής Παιδείας & Θρησκευμάτων 9. Υπουργείο Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων 10. Υπουργείο Απασχόλησης 11. Υπουργείο Υγείας, Κοινωνικών Ασφαλίσεων και Κοινωνικής Αλληλεγγύης 12. Υπουργείο Δημόσιας Τάξης 13. Υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας 14. Υπουργείο Τουριστικής Ανάπτυξης 15. Υπουργείο Δικαιοσύνης 16. Υπουργείο Πολιτισμού 17. Υπουργείο Ενέργειας και Φυσικών Πόρων 18. Υπουργείο Επικρατείας 56

59 Στα παραπάνω Υπουργεία θα μπορούσαν να τοποθετηθούν περίπου 41 γενικοί γραμματείς, ως παρακάτω: Υπουργείο Γενικοί Γραμματείς Υπουργείο Εσωτερικών 3 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Εσωτερικών, Διοικητικής Μεταρρύθμισης & Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Μεταναστευτικής Πολιτικής Ισότητας Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας 4 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Επενδύσεων, Βιομηχανίας & Ανάπτυξης Εμπορίου & Καταναλωτή Ανταγωνιστικότητας (Ε.Σ.Π.Α.) Αποκρατικοποιήσεων Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας 5 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Οικονομικών Δημοσιονομικής Πολιτικής (Γ.Λ.Κ.) Φορολογικών, Τελωνιακών Θεμάτων Πληροφοριακών Συστημάτων Υ.Π.Ε.Ε. (Σ.Δ.Ο.Ε.) Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων 1 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικού Γραμματέα: Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων Υπουργείο Εξωτερικών 3 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Εξωτερικών Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων Απόδημου Ελληνισμού Υπουργείο Εθνικής Άμυνας Υπουργείο Περιβάλλοντος & Χωροταξίας 2 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Περιβάλλοντος και Χωροταξίας Δασών 57

60 Υπουργείο Γενικοί Γραμματείς Υπουργείο Εθνικής Παιδείας & Θρησκευμάτων 4 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Παιδείας Νέας Γενιάς & Δια Βίου Μάθησης Έρευνας και Τεχνολογίας Θρησκευμάτων Υπουργείο Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων 3 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Δημοσίων Έργων Μεταφορών Επικοινωνιών Υπουργείο Απασχόλησης 1 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Απασχόλησης Υπουργείο Υγείας, Κοινωνικών Ασφαλίσεων και Κοινωνικής Αλληλεγγύης 3 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Δημόσιας Υγείας Πρόνοιας Κοινωνικών Ασφαλίσεων Υπουργείο Δημόσιας Τάξης 2 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Δημόσιας Τάξης Πολιτικής Προστασίας Υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας 2 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Ναυτιλίας Λιμένων και Λιμενικής Πολιτικής Υπουργείο Τουριστικής Ανάπτυξης 1 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικού Γραμματέα: Τουριστικής Ανάπτυξης Υπουργείο Δικαιοσύνης 1 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικού Γραμματέα: Δικαιοσύνης 58

61 Υπουργείο Γενικοί Γραμματείς Υπουργείο Πολιτισμού 2 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Πολιτισμού Αθλητισμού Υπουργείο Ενέργειας και Φυσικών Πόρων 2 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Ενέργειας Φυσικών Πόρων Υπουργείο Επικρατείας, Μακεδονίας-Θράκης και Αιγαίου 2 Τομέας αρμοδιοτήτων Γενικών Γραμματειών: Μακεδονίας-Θράκης Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής Σύνολο 41 Το παραπάνω προτεινόμενο σχήμα με τα 35 μέλη, 18 υπουργούς και 17 υφυπουργούς (το Υπουργείο Επικρατείας, Μακεδονίας-Θράκης και Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, δεν θα διαθέτει υφυπουργό) και περίπου 40 γενικούς γραμματείς, εάν αντιπαρατεθεί με την κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου των 49 μελών και των 80 γενικών και ειδικών γραμματέων των Κυβερνήσεων του 2009 και 2010, είναι προφανές πόσα μπορεί να προσφέρει, τόσο στην περιστολή του διοικητικού κόστους, όσο και στη μείωση των γραφειοκρατικών αγκυλώσεων και των εμπλεκόμενων συναρμοδιοτήτων που ταλαιπωρούν τη δημόσια διοίκηση. Αρκεί να παραμείνει σταθερό για, τουλάχιστον, 10 χρόνια, εξασφαλίζοντας σειρά συνεργειών για το Δημόσιο, αλλά και σταθερότητα στις συναλλαγές των πολιτών με το Δημόσιο. Όπως είναι φυσικό, μια ξαφνική συνένωση γενικών και ειδικών γραμματειών και οι συνακόλουθες αλλαγές στις δομές, τους εποπτεύοντες οργανισμούς και τα διοικητικά τους στελέχη, θα δημιουργούσαν σημαντικά προβλήματα. Για αυτό το λόγο πρέπει να μελετηθούν με κάθε λεπτομέρεια, να προετοιμαστούν στον απόλυτο βαθμό και ενδεχομένως να εφαρμοστούν σταδιακά με βάση συγκεκριμένα επιχειρησιακά προγράμματα υλοποίησης, έτσι ώστε να αποφευχθούν παραλυτικά φαινόμενα που θα εξέθεταν το εγχείρημα και θα προκαλούσαν σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις, στην πρώτη φάση της εφαρμογής του. 59

62 Αξίζει να υπογραμμισθεί ότι η μείωση του πολιτικού διοικητικού προσωπικού αυξάνει αυτόματα τις ευθύνες της δημόσιας διοίκησης. Όπου υπήρχαν τρεις και τέσσερις υπουργοί και υφυπουργοί και πέντε γενικοί και ειδικοί γραμματείς, θα υπάρχει πλέον μόνο ένας υπουργός και ένας υφυπουργός με δύο, κατά μέσο όρο, γενικούς γραμματείς. Έτσι, προσωπικό των υψηλότερων βαθμίδων υπάλληλοι, όπως οι διευθυντές και γενικοί διευθυντές, θα αναλάβουν αυξημένες συμβουλευτικές και εκτελεστικές ευθύνες, εγκαταλείποντας την, πολλές φορές, παθητική στάση που περιορίζεται στην εκτέλεση οδηγιών ή τη μεταφορά τους στα χαμηλότερα υπηρεσιακά επίπεδα. Αυξάνει, όμως, κατακόρυφα, και τις απαιτήσεις προς την Κυβέρνηση και τον ίδιο τον Πρωθυπουργό, ο οποίος πρέπει να επιλέξει τους ικανότερους βουλευτές ή εξωκοινοβουλευτικούς για κάθε υπουργική θέση. Είναι γι αυτό ανάγκη, όσοι επιλέγονται σε ένα τόσο ολιγομελές και ενισχυμένων αρμοδιοτήτων κυβερνητικό σχήμα, να έχουν την ικανότητα να ηγηθούν πολύπλοκων και πολυάριθμων οργανισμών, όπως τα Υπουργεία, εποπτεύοντας τη διαχείριση δισεκατομμυρίων, σε πολλές περιπτώσεις, ευρώ. Ίσως είναι πλέον καιρός για ακόμη πιο ριζοσπαστική πρωτοβουλία, που θα επιτρέψει στους πολίτες να γνωρίζουν, όχι μόνο τον πρωθυπουργό, αλλά και το κυβερνητικό σχήμα που θα κυβερνήσει τη χώρα σε περίπτωση εκλογής ενός κόμματος. Για το λόγο αυτό, η δημοσιοποίηση, ήδη από την προεκλογική περίοδο, από κάθε κόμμα των προσώπων που θα καλύψουν τις βασικές θέσεις του κυβερνητικού σχήματος, μπορεί να αποτελέσει μια σοβαρή πρόκληση για τα κόμματα και τις ηγεσίες τους. 60

63 Δέκα προτάσεις για τη διασφάλιση της πολιτικής σταθερότητας, της διαφάνειας και της αποτελεσματικότητας στο δημόσιο βίο και το δημόσιο τομέα Ένα από τα μεγάλα προβλήματα που ταλανίζουν και βυθίζουν τη χώρα στο τέλμα, στα ελλείμματα και τα χρέη, αφορά στα φαινόμενα διαφθοράς και αδιαφάνειας που εκτείνονται τόσο στο δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα, όσο και στο δημόσιο βίο. Βεβαίως, η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί πολυεπίπεδη δράση. Απαιτούνται, όμως, και νομοθετικές πρωτοβουλίες, όπως επίσης και συνταγματικές τροποποιήσεις, που δεν μπορεί να αναβάλλονται διαρκώς. Και αυτές θα μπορούσαν να ενταχθούν σε εννέα ενότητες. Α. Η τετραετής θητεία Βουλής-Κυβερνήσεων Η σταθερότητα και η προβλεψιμότητα της λειτουργίας των θεσμών αποτελεί θεμέλιο λίθο μιας δημοκρατικής πολιτείας. Η πολιτειακή μηχανή δεν μπορεί να αποσυναρμολογείται κατά περίπτωση και κατά βούληση από κανένα. Ούτε και από εκλεγμένους εκπροσώπους του λαού. Και αυτό συμβαίνει συχνά με την πρόωρη διάλυση της Βουλής. Όταν καλείται ο λαός να εκλέξει τους αντιπροσώπους του, αποφασίζει με την πεποίθηση ότι έχουν συγκεκριμένη θητεία. Τέσσερα χρόνια. Όμως στο μεταπολιτευτικό πολιτικό βίο μόνο τρείς φορές ( , , ) έγινε σεβαστή η θέληση και η εντολή του λαού. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις η Βουλή διαλύθηκε με διάφορες προφάσεις νωρίτερα. Οι κυβερνήσεις που το αποφάσισαν και προκήρυξαν πρόωρες εκλογές είχαν, σχεδόν πάντα, επαρκή κοινοβουλευτική πλειοψηφία και, σχεδόν πάντα, ο λόγος που επικαλέσθηκαν για τη διάλυση της Βουλής ήταν ψευδεπίγραφος. Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην Ελλάδα, χώρες με μακρά δημοκρατική και κοινοβουλευτική παράδοση τηρούν τους κανόνες που επιβάλλουν συγκεκριμένη θητεία για τα νομοθετικά τους Σώματα. Στην Ευρώπη η Νορβηγία, η Γερμανία και η Σουηδία έχουν αυστηρότατους κανόνες και προϋποθέσεις για πρόωρες εκλογές, και τους έχουν ενεργοποιήσει σπανιότατα. Η πρόωρη διάλυση της Βουλής είναι μοναρχικό κατάλοιπο από τις εποχές που, αν το Κοινοβούλιο δεν ήταν αρεστό στον μονάρχη, εκείνος οδηγούσε σε νέες εκλογές, με την ελπίδα ότι το νέο θα είναι 61

64 πιο συνεργάσιμο. Στη μεταπολιτευτική Ελλάδα, η πρόωρη διάλυση της Βουλής λαμβάνει χώρα με την επίκληση του άρθρου 41 παρ. 2 του Συντάγματος, με βάση το οποίο παρέχεται στην Κυβέρνηση σχετική δυνατότητα να επικαλεσθεί σπουδαίο εθνικό λόγο. Στη νέα συνταγματική μεταρρύθμιση πρέπει να προβλέψουμε κανόνες και να προωθήσουμε αλλαγές που να διασφαλίζουν την προβλεπόμενη διάρκεια της θητείας της Βουλής. Παραμένω σταθερός υποστηρικτής της Βουλής των 300 αντιπροσώπων του Λαού. Σημειώνω ότι Βουλή 200 Βουλευτών θα οδηγεί αν οδηγεί σε οριακή πλειοψηφία και συνεπώς σε αδύναμες Κυβερνήσεις. Τα μικρά κόμματα θα έχουν πολύ μικρό αριθμό Βουλευτών. Και ακόμη θα έχουμε Νομούς χωρίς Βουλευτές και συνεπώς μη εκπροσώπησή τους στη Βουλή. Αν επικρατήσει άλλη πρόταση και μπορούν να αρθούν συνταγματικά εμπόδια, ένα δεύτερο νομοθετικό σώμα θα βελτίωνε σημαντικά τη νομοθετική λειτουργία ελέγχοντας και συμπληρώνοντας. Θα μπορούσαμε να έχουμε Βουλή 200 Βουλευτών και Γερουσία 100 μελών. Εκλεγόμενες με διαφορετικό εκλογικό σύστημα, ώστε να υπάρχει κυβερνώσα πλειοψηφία στη Βουλή, και ελέγχουσα και συναινούσα αναλογικότητα στη Γερουσία. Έτσι ώστε να θεμελιώσουμε ένα νέο σοβαρό τρόπο λειτουργίας της δημοκρατικής πολιτείας με σημεία ελέγχων και ισορροπιών. Η εμπειρία από τη νεότερη πολιτική ιστορία, μας οδηγεί σ ένα ξεκάθαρο συμπέρασμα: Είναι ανάγκη να διασφαλίσουμε σταθερότητα των κυβερνήσεων, να αποκλείσουμε τη δυνατότητα πρόωρης διάλυσης της Βουλής για προσχηματικούς λόγους, να εμπεδώσουμε κλίμα πολιτικής σταθερότητας. Ούτε η Αντιπολίτευση να ζητά εκλογές από την επομένη των εκλογών, ούτε ο εκάστοτε πρωθυπουργός να εκβιάζει τη Βουλή, απειλώντας με πρόωρη διάλυσή της, ούτε βέβαια να έχει τη δυνατότητα διάλυσης. Η εμπειρία του πρόσφατου παρελθόντος επιβάλλει, επίσης, να αφαιρεθεί η δυνατότητα καταστρατήγησης του Συντάγματος και διάλυσης ή απειλής διάλυσης της Βουλής (με ευθύνη της αντιπολίτευσης) για την εξυπηρέτηση κομματικών σκοπιμοτήτων. Ένας ευρύτατος δημόσιος διάλογος μπορεί και πρέπει να οδηγήσει σε στέρεες λύσεις. Πάντως σε περίπτωση πρόωρης διάλυσης της Βουλής και προσφυγής σε εκλογές, η θητεία της νέας Κυβέρνησης θα είναι για τον απομείναντα χρόνο της προώρως πριν την τετραετία διαλυθείσας Βουλής. Η πρόβλεψη αυτή θα οδηγούσε σε αυστηρό περιορισμό της χρήσης από τον εκάστοτε πρωθυπουργό της δυνατότητας να διαλύει πρόωρα τη Βουλή και θα οδηγούσε σε πολιτική σταθερότητα. 62

65 Β. Ενισχυμένες αρμοδιότητες για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Αναγκαία, επίσης, είναι η ενίσχυση των ρυθμιστικών αρμοδιοτήτων του Προέδρου της Δημοκρατίας στο πλαίσιο της γενικότερης λογικής που ίσχυε προ της Αναθεώρησης του Συντάγματος του 1986, με κάποιες διορθώσεις, ώστε να υπάρξει ένα αποτελεσματικό θεσμικό αντίβαρο στις υπερεξουσίες που έχει αποκτήσει η εκτελεστική εξουσία και οι οποίες έχουν οδηγήσει, τα τελευταία χρόνια, σε θεσμικές ακρότητες, χωρίς δυνατότητα θεσμικών φραγμών. Η αρμοδιότητα που είχε π.χ. ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ως προς την κύρωση των νόμων μπορεί να είχε καταργηθεί ως αναχρονιστική και μη συνάδουσα προς κοινοβουλευτικό πολίτευμα, ωστόσο οι σύγχρονες συνθήκες που διαμορφώθηκαν στην εποχή του Μνημονίου και οι συστηματικές παραβιάσεις του Συντάγματος, με την επίκληση δεσμεύσεων που δεν έχουν αναληφθεί με τη συνταγματικώς ενδεδειγμένη διαδικασία (άρθρο 28 του Συντάγματος) κατέδειξε το θεσμικό έλλειμμα που δημιουργήθηκε από την αποστράγγιση του Προέδρου της Δημοκρατίας από ουσιαστικές αρμοδιότητες. Ωστόσο, προ του 1986, στις αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας συγκαταλεγόταν και η παύση της Κυβέρνησης και η διάλυση της Βουλής, αρμοδιότητες που, αν και δεν ασκήθηκαν ποτέ, πάντως συνιστούσαν αναμφισβήτητα υπερεξουσίες. Από την άλλη πλευρά, το υφιστάμενο πρότυπο είναι τόσο ακραία πρωθυπουργοκεντρικό, ώστε ο πρωθυπουργός αναγορεύεται στην ουσία σε παντοδύναμο άρχοντα. Αν γινόταν δεκτή η άποψη περί άμεσης εκλογής του Προέδρου της Δημοκρατίας, αναγκαστικά, λόγω της ευρείας λαϊκής νομιμοποίησης που θα είχε τότε, θα έπρεπε να εξοπλιστεί και με ενισχυμένες αρμοδιότητες. Ίσως όχι ακριβώς όσες είχε προ του 1986, αλλά οπωσδήποτε πολύ περισσότερες απ ό,τι τώρα. Και αυτή η ενδυνάμωση θα διασφάλιζε το αναγκαίο θεσμικό αντίβαρο στην υπερβολική συγκέντρωση εξουσιών στο πρόσωπο του Πρωθυπουργού. Εξεταστέα βεβαίως και η πρόταση, το Πολίτευμα να μετατραπεί σε Προεδρική Δημοκρατία. Κάτι τέτοιο, ωστόσο, θα απαιτούσε συντακτική συνέλευση και δημοψήφισμα. Γ. Προεδρικά Διατάγματα και αποφάσεις Στα προβλήματα της νομοθετικής διαδικασίας που απαντώνται τα τελευταία χρόνια, προεξάρχουσα θέση καταλαμβάνει η εξάρτηση της εφαρμογής τους από πλειάδα Προεδρικών Διαταγμάτων και Υπουργικών Αποφάσεων, οι οποίες, άλλοτε προωθούνται και άλλοτε όχι. Η παραπομπή σε εκτελεστικές κανονιστικές πράξεις είναι συνήθης τακτική, όταν υπάρχει δέσμευση για την προώθηση κάποιου νομοθετήματος, η συγκεκριμενοποίηση του οποίου από το αρμόδιο υπουργείο 63

66 δεν είναι έτοιμη. Το αποτέλεσμα, όμως, είναι να παραμένουν πολλά νομοθετήματα μετέωρα, λόγω καθυστέρησης ή αδυναμίας έκδοσης των οικείων εκτελεστικών πράξεων. Για την αντιμετώπιση του φαινομένου αυτού προτείνεται καταρχήν να προβλεφθεί νομοθετικά ή στο πλαίσιο της επικείμενης συνταγματικής αναθεώρησης η ύπαρξη εύλογου χρονικού διαστήματος (π.χ. 6 μηνών), εντός του οποίου να απαιτείται η έκδοση των υποχρεωτικών εκτελεστικών πράξεων. Βέβαια, κυρώσεις σε περίπτωση υπέρβασης δεν μπορούν να θεσπιστούν, ωστόσο θα βοηθούσε, με ανάλογη τροποποίηση του Κανονισμού της Βουλής, να καλείται ο αρμόδιος Υπουργός στην αρμόδια Διαρκή Επιτροπή της Βουλής και να ενημερώνει για την πορεία της εκτέλεσης των νομοθετημάτων του Υπουργείου του. Προς την κατεύθυνση αυτή θα βοηθούσε να συνοδεύεται κάθε νομοσχέδιο που κατατίθεται στη Βουλή από κατάλογο των υποχρεωτικών για την εφαρμογή του εκτελεστικών πράξεων και να προβλέπεται, δίπλα από κάθε μια, ο λόγος για τον οποίο το συγκεκριμένο ζήτημα δεν ρυθμίζεται αμέσως. Έτσι, θα διευκολύνεται και το ελεγκτικό έργο της οικείας Διαρκούς Επιτροπής κατά την παρακολούθηση της εφαρμογής των νομοθετικών πρωτοβουλιών κάθε Υπουργού. Δ. Περιορισμός της πολυνομίας To πρόβλημα της πολυνομίας και των εγκατεσπαρμένων διατάξεων νόμων, προεδρικών διαταγμάτων και υπουργικών αποφάσεων, οι οποίες, ελλείψει εναρμόνισης και κωδικοποίησής τους, είναι συχνά αντιφατικές, συνιστά μια από τις βασικές αιτίες της γραφειοκρατίας, της διαφθοράς και της ύπαρξης αυξημένων διοικητικών βαρών, υπεύθυνων για τη μειωμένη ανταγωνιστικότητα και παραγωγικότητα στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα. Για το πρόβλημα αυτό έχουν κατά καιρούς εξαγγελθεί διάφορα μέτρα, τα οποία είτε ήταν αναποτελεσματικά είτε το συνηθέστερο- ήταν ευχολόγια. Σημαντική είναι η προσπάθεια που γίνεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλαίσιο της ενίσχυσης πολιτικών και πρακτικών καλής νομοθέτησης (better regulation) στα κράτη μέλη. Ωστόσο, οι προσπάθειες αυτές πρέπει να ενταθούν και να συστηματοποιηθούν, για να έχουν απτά αποτελέσματα. Είναι βασικό να συσταθεί μια ειδική επιτροπή, η οποία θα επικεντρωθεί στο συγκεκριμένο έργο, και τα μέλη της θα είναι πλήρους και αποκλειστικής απασχόλησης. Βάση της επιτροπής θα μπορούσε να είναι η Κεντρική Επιτροπή Κωδικοποίησης της Γενικής Γραμματείας της Κυβέρνησης, η οποία θα συντονίζει και θα δίνει κατευθύνσεις σε ειδικές και μόνιμες νομοπαρασκευαστικές επιτροπές που θα συγκροτούνται σε κάθε υπουργείο, με τη συμμετοχή ανώτατων δικαστικών λειτουργών, νομικών συμβούλων του κράτους, εκπροσώπων των δικηγορικών συλλόγων της χώρας και 64

67 εμπειρογνωμόνων της ημεδαπής ή ακόμη και της αλλοδαπής. Οι επιτροπές αυτές θα ασχολούνται τόσο με την κωδικοποίηση των ήδη υφιστάμενων νόμων και κανονιστικών πράξεων, όσο και με τον νομοτεχνικό έλεγχο των νέων, προτεινόμενων ρυθμίσεων, ώστε να σταματήσει το φαινόμενο και να αναβαθμισθεί ποιοτικά το νομοθετικό έργο. Απαραίτητο κρίνεται να τεθούν αυστηρά χρονοδιαγράμματα για κάθε υπουργείο, τα οποία θα πρέπει να τηρηθούν με την επιβολή κυρώσεων, ενδεχομένως και σε βάρος του προϋπολογισμού τους. Αν το πιο πάνω έργο κριθεί ότι δεν μπορεί να το αναλάβει ο Γενικός Γραμματέας της Κυβέρνησης, μπορεί να το αναλάβει η Βουλή των Ελλήνων. Ε. Ανανέωση στους Οργανισμούς Υπουργείων και Φορέων Απαραίτητη προϋπόθεση για την αναδιοργάνωση της Δημόσιας Διοίκησης είναι ο ριζικός εκσυγχρονισμός των οργανισμών των Υπουργείων και των λοιπών φορέων του Δημοσίου. Σημειώνεται ότι οι περισσότεροι οργανισμοί είναι ξεπερασμένοι και δεν ανταποκρίνονται στις νέες διοικητικές ανάγκες. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι πολλοί από αυτούς δεν παρακολούθησαν τις διοικητικές εξελίξεις που συντελέσθηκαν από τη θέση τους σε ισχύ, με αποτέλεσμα να αναφέρονται σε διοικητικές μονάδες που δεν υπάρχουν πια ή να μην ρυθμίζουν την ύπαρξη άλλων που έχουν στο μεταξύ συσταθεί. Αυτό, βέβαια, συνδέεται και με την έλλειψη άρτιας κωδικοποίησης της νομοθεσίας και, ιδίως, με το γεγονός ότι νομοθετικές παρεμβάσεις με τις οποίες τροποποιούνται οι οργανισμοί δεν αναφέρονται στον τροποποιούμενο οργανισμό, αλλά εισάγονται ως αυτοτελείς ρυθμίσεις. Το αποτέλεσμα είναι ο εφαρμοστής του δικαίου να μην μπορεί να βγάλει άκρη με το τι ισχύει και τι δεν ισχύει και στον τομέα των οργανισμών λειτουργίας. Άλλες φορές πάλι, αναγκαίες οργανωτικές μεταρρυθμίσεις στους οργανισμούς δεν προχώρησαν, λόγω των προσκομμάτων που προέβαλαν συνδικαλιστικά ή άλλα συμφέροντα που επιδιώκουν την ύπαρξη επαρκών θέσεων προϊσταμένων για να εξυπηρετηθούν όσο το δυνατόν περισσότεροι ή την πρόβλεψη μειωμένων προσόντων για να προωθηθούν παλαιότεροι υπάλληλοι που ενδέχεται να μην διαθέτουν π.χ. μεγάλη εξειδίκευση. Αυτή η πρακτική συνεπάγεται, φυσικά, και μεγαλύτερο λειτουργικό κόστος, εξαιτίας της καταβολής επιδομάτων ευθύνης σε περισσότερα πρόσωπα ή της διατήρησης τμημάτων και διευθύνσεων που δεν είναι αναγκαίες ή που λειτουργούν ως «ψυγεία» για όσους δεν πρόσκεινται πολιτικά στην εκάστοτε κυβέρνηση. Για την αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτείται συντονισμένη εργασία και όχι αποσπασματικές αλλαγές, από μια ομάδα διοικητικών 65

68 επιστημόνων, συμβούλων επικρατείας, νομικών συμβούλων του Κράτους, η οποία θα εργασθεί καταρχήν κεντρικά, ώστε να διαμορφώσει πρότυπους οργανισμούς. Χρήσιμη θα ήταν στο στάδιο αυτό και η συμβολή ημεδαπών και αλλοδαπών εμπειρογνωμόνων, π.χ. του ΟΟΣΑ, οι οποίοι έχουν βαθιά γνώση επιτυχημένων διοικητικών προτύπων σε ευρωπαϊκό ή διεθνές επίπεδο. Το Υπουργείο Εσωτερικών της προηγούμενης Κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας είχε συνάψει Μνημόνιο Συνεργασίας με τον ΟΟΣΑ, ώστε να υπάρξει τεχνογνωσία και υποστήριξη στο τιτάνιο αυτό έργο της Διοικητικής Μεταρρύθμισης. Εν συνεχεία, θα ήταν σκόπιμη τυχόν προσαρμογή των πρότυπων οργανισμών στις ιδιαιτερότητες κάθε Υπουργείου ή άλλου φορέα, π.χ. άλλες ανάγκες έχει το Υπουργείο Ναυτιλίας ή το Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη και άλλες το Υπουργείο Παιδείας. Το βασικότερο απ όλα, όμως, είναι να καταλήξουμε όσον αφορά τις υπηρεσίες και τις αρμοδιότητες που ανήκουν σε κάθε υπουργείο και να σταματήσει το απαράδεκτο φαινόμενο που παρατηρείται, κάθε νέα Κυβέρνηση να αλλάζει τις ονομασίες και τις αρμοδιότητες των υπουργείων, δημιουργώντας τεράστια διοικητικά προβλήματα και ταλαιπωρώντας περαιτέρω τους πολίτες. ΣΤ. Λογοδοσία υπουργών Η ατιμωρησία υπουργών για παράνομες πράξεις και παραλείψεις κατά την εκτέλεση των καθηκόντων τους αποτελεί βασική αιτία στην έξαρση της διαφθοράς, αλλά και τη διάρρηξη της σχέσης εμπιστοσύνης ανάμεσα στον πολίτη και την πολιτική. Για να μπει τέλος στην κατάσταση αυτή απαιτείται η ριζική τροποποίηση του άρθρου 86 του Συντάγματος. Ιδίως μάλιστα της παραγράφου 1 που προβλέπει ότι «μόνον η Βουλή έχει την αρμοδιότητα να ασκεί δίωξη κατά όσων διατελούν ή διετέλεσαν μέλη της κυβέρνησης ή υφυπουργοί για ποινικά αδικήματα που τέλεσαν κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων τους». Όπως επίσης και της παραγράφου 2 που προβλέπει προθεσμία για την άσκηση δίωξης κατά των αδικημάτων αυτών μέχρι το τέλος «της δεύτερης τακτικής συνόδου της βουλευτικής περιόδου που αρχίζει μετά την τέλεση του αδικήματος». Ανάλογη προσαρμογή είναι βεβαίως ανάγκη να γίνει και στις υπόλοιπες παραγράφους, έτσι ώστε αφενός η αντιμετώπιση αδικημάτων κατά την άσκηση των καθηκόντων των υπουργών και υφυπουργών να καταστεί αυστηρότερη και αφετέρου να απεξαρτηθεί η παραγραφή από τις εκλογές και να προσαρμοστεί στα γενικώς ισχύοντα. Επιπλέον, η άσκηση δίωξης να ανήκει μεν στη Βουλή, όπως συμβαίνει σε πολλές χώρες της Ευρώπης, αλλά να αντιμετωπισθεί με επάρκεια το θέμα της παραπομπής, καθώς αυτό εξαρτά σε μεγάλο 66

69 βαθμό τις σχετικές αποφάσεις από τους συσχετισμούς της δύναμης των κομμάτων στο Κοινοβούλιο. Οι πρόσφατες αλλαγές του νόμου περί ευθύνης υπουργών, κάτω από το σημερινό συνταγματικό πλαίσιο, ελάχιστα μπορούν να συνεισφέρουν, πάντως είναι χρήσιμες. Ριζική αλλαγή του νόμου αυτού μπορεί να επέλθει μόνον μετά την αναγκαία ριζική τροποποίηση του άρθρου 86, έτσι ώστε να εμπεδωθεί καθεστώς απόλυτης διαφάνειας και να εδραιωθεί μία σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτών και πολιτικών. Ζ. Αλλαγές στη Δικαιοσύνη Οι αλλαγές που προτάθηκαν κατά την τελευταία συνταγματική αναθεώρηση από την πλειοψηφία της Ν.Δ., αλλά απορρίφθηκαν από το ΠΑΣΟΚ είναι ανάγκη να υιοθετηθούν και να προωθηθούν κατά την επόμενη αναθεώρηση. Οι αλλαγές αυτές αφορούσαν: Πρώτον, τον περιορισμό της διακριτικής ευχέρειας των Κυβερνήσεων στην επιλογή του Προέδρου και των Αντιπροέδρων των Ανωτάτων Δικαστηρίων. Ο Πρόεδρος να επιλέγεται από τους Αντιπροέδρους, και αυτοί από τους αρχαιότερους συμβούλους. Δεύτερον, την ίδρυση ειδικών τμημάτων στο Συμβούλιο της Επικρατείας και το Ελεγκτικό Συνέδριο, ώστε να διασφαλιστεί αποτελεσματικότερος έλεγχος στις συμβάσεις που συνάπτει το Δημόσιο. Τρίτον, τη μετατροπή του Ανώτατου Ειδικού Δικαστηρίου σε Συνταγματικό Δικαστήριο, το οποίο να αναλάβει τον έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων, χωρίς να θίγεται ο πυρήνας του ισχύοντος διάχυτου ελέγχου. Τέταρτον, την καθιέρωση με την ανάθεσή τους στο Συνταγματικό Δικαστήριο- αυστηρών και αποτελεσματικών ελέγχων σ ό,τι αφορά το λεγόμενο «πολιτικό χρήμα», τις λειτουργικές δαπάνες των κομμάτων, τα προεκλογικά έξοδα των υποψηφίων για το βουλευτικό αξίωμα, το «πόθεν έσχες» των βουλευτών και των μελών της Κυβέρνησης. Η. Έλεγχος περιουσίας-εισοδημάτων βουλευτών Επιτακτικά αναγκαία είναι και η ρύθμιση του «πόθεν έσχες» των βουλευτών, κατά τρόπο που να ανταποκρίνεται στον πραγματικό σκοπό του θεσμού. Για την αλλαγή αυτή, το 2009, ως Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων, σε συνεργασία με τον τότε Γ Αντιπρόεδρο της Βουλής κ. Αναστάσιο Νεράντζη, είχαμε καταθέσει συγκεκριμένες προτάσεις ως βάση διαλόγου για την επίτευξη του βέλτιστου αποτελέσματος. Τα βασικά τους σημεία προέβλεπαν: Ο εκλεγόμενος, για πρώτη φορά, βουλευτής να υποχρεούται, εντός της νόμιμης προθεσμίας, σε υποβολή λεπτομερούς καταλόγου της 67

70 κινητής και ακίνητης περιουσίας του, προσδιορίζοντας αναλυτικά καθένα από τα στοιχεία της, καθώς και τους τίτλους και την πηγή προελεύσεως του εισοδήματος κτήσεως καθενός από αυτά. Σε ό,τι αφορά τον έλεγχο των δηλώσεων, προτείνεται να διατηρηθεί μεν η παρούσα Επιτροπή, με συμμετοχή των αρχαιοτέρων βουλευτών καθενός από τα εκπροσωπούμενα στη Βουλή κόμματα, αλλά ν αυξηθεί ο αριθμός των ανωτάτων δικαστικών λειτουργών που μετέχουν σ αυτήν, κατά τρόπο ώστε αυτοί να έχουν την πλειοψηφία. Μετά την αρχική αυτή δήλωση λεπτομερούς περιουσιακής κατάστασης, ο υπόχρεος δεν θα υποβάλλει (και μάλιστα κάθε χρόνο όπως τώρα) νέα, παρά μόνο εάν και εφόσον αυξομειωθεί καθ οιονδήποτε τρόπο και για οποιονδήποτε λόγο η δηλωθείσα αρχική περιουσιακή του κατάσταση. Θα αρκείται σε μόνη υποβολή καταστάσεως των πάσης φύσεως εισοδημάτων του. Η παράβαση της τελευταίας αυτής υποχρέωσης πρέπει να επισύρει εξαιρετικά αυστηρές κυρώσεις, ποινικές και αστικές (π.χ. ο παραβάτης να υποχρεούται σε καταβολή μέχρι του τετραπλασίου της αντικειμενικής αξίας του αποκρυβέντος ακινήτου ή του ποσού του τίτλου). Σ αυτή την περίπτωση, σε δημοσιότητα θα υπόκειται μόνο η δήλωση περί μεταβολής, όχι δε, εκ νέου, και η αρχική. Να υπάρχει στο έντυπο της δήλωσης ειδικό ερώτημα, εάν τυχόν ο υπόχρεος συμμετέχει σε «εξωχώριες» (off shore) επιχειρήσεις ή διατηρεί λογαριασμό στην αλλοδαπή, με λεπτομερή προσδιορισμό εκάστου τούτων. Να τροποποιηθεί η κείμενη βασική νομοθεσία, κατά τρόπο ώστε να επεκταθούν, και επί των συζύγων των βουλευτών, οι απαγορεύσεις που ισχύουν για εκείνους, περί συνάψεων χρηματιστηριακών συναλλαγών (άρθρο 7 παρ. 1) και συμμετοχής σε εξωχώριες εταιρείες (άρθρο 7 παρ. 2 του Ν. 3213/2003). Σε περίπτωση επανεκλογής, μετά μακρά ή βραxεία απουσία από τη Βουλή, ο υπόχρεος ασφαλώς και θα περιλάβει στη νέα δήλωσή του και όλα τα περιουσιακά στοιχεία τα οποία απέκτησε κατά το διάστημα που δεν είχε τη βουλευτική ιδιότητα, καθώς και τις τυχόν μεταβολές των παλαιών. Επειδή η απόλυτη επαπειλή επιβολής κυρώσεων για παραβάσεις του νόμου αυτού (ακόμη και εξ αμελείας) οδηγούσε, μέχρι τώρα, στην πλήρη ατιμωρησία, προτείνεται να θεσπιστούν ποινικές κυρώσεις μόνο σε βάρος εκείνου που παραλείπει να υποβάλει εντελώς ή υποβάλει εν γνώσει του ανακριβή στοιχεία, που επηρεάζουν ουσιωδώς το περιεχόμενο της δήλωσης. 68

71 Να καταστούν εξαιρετικά αυστηρές οι κυρώσεις, για τη μη υποβολή δήλωσης. Να θεσπισθεί ότι, τόσο η φορολογική δήλωση, όσο και η δήλωση περιουσιακής καταστάσεως του υποχρέου θα αφορούν το αυτό διάστημα, από 1ης Ιανουαρίου, μέχρι 31ης Δεκεμβρίου του προηγουμένου έτους. 59 Θ. Η λειτουργία και τα οικονομικά των κομμάτων Τα νέα δεδομένα και η ανάγκη ενίσχυσης της εμπιστοσύνης των πολιτών προς την πολιτική επιβάλλουν, επίσης, την τροποποίηση του άρθρου 29 του Συντάγματος και την ψήφιση εκτελεστικού νόμου για τη λειτουργία και τα οικονομικά των κομμάτων. Η θέσπιση νομοθετικής ρύθμισης για κανόνες λειτουργίας των κομμάτων θα αποτελέσει ουσιαστική πρόοδο αναγέννησης του πολιτικού μας συστήματος, αλλά και σημείο αφετηρίας για την αποκατάσταση της σχέσης εμπιστοσύνης πολίτη και πολιτικής. Στο πλαίσιο αυτό είναι ανάγκη να προβλεφθούν τολμηρές ρυθμίσεις για τη χρηματοδότηση των κομμάτων, που πρέπει να γίνεται και από τον Κρατικό Προϋπολογισμό, αλλά όχι μόνον από αυτόν. Πάντοτε βέβαια με αυστηρές δικλείδες διασφάλισης της διαφάνειας. Είναι, άλλωστε, προφανές ότι περιορίζοντας τη χρηματοδότηση των κομμάτων αποκλειστικά και μόνον στον κρατικό προϋπολογισμό, δημιουργούμε κρατικοδίαιτα κόμματα, απομακρύνουμε ακόμη πιο πολύ τον πολίτη από τα κοινά και αδρανοποιούμε τη συμμετοχή του στο πολιτικό γίγνεσθαι. Ο πολίτης πρέπει να μπορεί να συνεισφέρει στα οικονομικά του κόμματος στις αρχές του οποίου πιστεύει. Το ποσόν που δίδει, έως και ένα ορισμένο ύψος, να περιλαμβάνεται ως δωρεά στη φορολογική του δήλωση, όπως συμβαίνει στις Η.Π.Α. και αλλού. Ι. Πρόταση για κρατικούς υπαλλήλους και επαναφοράς του κωλύματος εντοπιότητας Είναι γεγονός ότι ακριβή στοιχεία για τον αριθμό των δημοσίων λειτουργών του στενού και του ευρύτερου δημόσιου τομέα ουδέποτε υπήρχαν στα 35 πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Βέβαιο, πάντως, είναι ότι ο αριθμός τους, στη δεκαετία , ήταν αυξητικός με 59 Οι προτάσεις αυτές αναπτύσσονταν αναλυτικά σε επιστολή που απέστειλα σε συνεργασία με τον Αντιπρόεδρο της Βουλής κ. Αν. Νεράντζη προς όλους τους βουλευτές στις 27 Αυγούστου του Το πλήρες περιεχόμενο της επιστολής δημοσιεύεται στο Παράρτημα Γ, σελίδα

72 μέσο ετήσιο ποσοστό αύξησης 1,9%. Αριθμός που, σε καμία περίπτωση δεν δικαιολογείται, ιδίως μετά τη χρήση της πληροφορικής και του διαδικτύου που, αντικειμενικά, θα έπρεπε να επιφέρει σημαντική εξοικονόμηση ανθρώπινου δυναμικού. 60 Ιδιαίτερα μεγάλη ήταν η αύξηση του προσωπικού σε Δήμους, Κοινότητες και Δημοτικές Επιχειρήσεις (από σε ) και στις Επιχειρήσεις που ελέγχονται από το Δημόσιο (από σε ). Η δημιουργία της Ενιαίας Αρχής Πληρωμών που εξαγγέλθηκε από την κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας και προωθήθηκε από την κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ, με την απογραφή των δημοσίων υπαλλήλων, ήταν το πρώτο βήμα στη σωστή κατεύθυνση. Πέραν της απογραφής στο στενό δημόσιο τομέα των υπαλλήλων (Αύγουστος 2010), απαιτείται επέκτασή της στους ΟΤΑ και στα λοιπά ν.π.δ.δ., ώστε να αποτυπωθεί πλήρως η ανθρωπογεωγραφία του στενού και ευρύτερου δημόσιου τομέα. Από την πρώτη φάση της απογραφής των υπαλλήλων και μετά από επεξεργασία των δεδομένων προκύπτουν χρήσιμα συμπεράσματα ως προς την ηλικία, την εκπαίδευση, το φύλο και την εργασιακή σχέση των υπαλλήλων, τα οποία μπορούν να βοηθήσουν στην αξιοποίηση και καλύτερη διαχείριση ανθρώπινων πόρων στο δημόσιο τομέα. 61 Μετά την Ενιαία Αρχή Πληρωμών και το Ενιαίο Μισθολόγιο, ήλθε η σειρά για την κατάργηση των διακρίσεων στους υπαλλήλους κάθε Υπουργείου και την καθιέρωση του θεσμού των κρατικών υπαλλήλων, ανεξάρτητα από το Υπουργείο στο οποίο υπηρετούν. Αυτό, με την επίλυση των προβλημάτων που σχετίζονται με τις μετατάξεις τους, τα Ασφαλιστικά Ταμεία και άλλα, θα οδηγούσε πράγματι σε μια νέα εποχή τη Δημόσια Διοίκηση της Χώρας. Για την επιτυχία ενός τέτοιου σχεδίου εξαιρετικά σημαντική είναι η λεπτομερής παρουσίασή του στους πολίτες, αλλά πολύ περισσότερο στους δημόσιους λειτουργούς, τους οποίους και αφορά άμεσα. Είναι αδιαμφισβήτητο πως οι περισσότεροι συμπολίτες μας είναι δύσπιστοι απέναντι σε κάθε αλλαγή, ακόμη και αν αυτή είναι προς το καλύτερο. Και βέβαια έχουν δίκιο, αφού επί δεκαετίες παρακολουθούσαν προγράμματα και εξαγγελίες να μένουν στα χαρτιά. 60 Σύμφωνα με το οικονομικό δελτίο της Alpha Bank (τεύχος 111/Φεβρουάριος 2010), βλέπε Πίνακα 17, σελίδα Ενδεικτικά, τα στοιχεία που αφορούν την ηλικιακή κατανομή, την κατηγορία εκπαίδευσης, το φύλο και την εργασιακή σχέση των υπαλλήλων του στενού δημόσιου τομέα στους Πίνακες 18, 19, 20,

73 Το σύνολο του πολιτικού συστήματος της χώρας είναι απαραίτητο να εργαστεί για να εμπνεύσει πολίτες και εργαζομένους στο δημόσιο τομέα ότι τα οφέλη από τη μεταμόρφωση ολόκληρης της δομής της κεντρικής κυβέρνησης θα είναι πολλαπλάσια και θα έχουν αντίκτυπο στη βελτίωση της καθημερινότητάς τους. Μεταξύ άλλων κρίνεται σκόπιμη η τροποποίηση της παρ. 1 του άρθρου 80 του Συντάγματος, ώστε «μισθός και κάθε είδους αποδοχές, σύνταξη ή χορηγία ούτε εγγράφονται στον προϋπολογισμό του Κράτους ούτε παρέχονται, ούτε επεκτείνονται σε πρόσωπα ή κατηγορίες προσώπων πέραν των όσων προβλέπονται ρητά στη σχετική διάταξη με πράξη οποιουδήποτε κρατικού οργάνου, παρά μόνον με τυπικό νόμο». 62 Η αναγκαιότητα της τροποποίησης αυτής έχει αποδειχθεί σε βάθος χρόνου, αφού «επιχειρεί να θέσει φραγμό στην εξουδετέρωση του προϋπολογισμού μέσω δικαστικών αποφάσεων κυρίως ή άλλων πρακτικών της διοίκησης που εξοβελίζουν τα όρια του προϋπολογισμού και ουσιαστικά μπορούν να ανατρέψουν τις δημοσιονομικές προβλέψεις που η ίδια η Βουλή κάνει». 63 Μείζονος σημασίας για τη βελτίωση του δυναμικού του δημόσιου τομέα είναι η ψήφιση νομοθετικής ρύθμισης που να καθιστά σαφή τη δυνατότητα της Πολιτείας να εντάσσει στην υπαλληλική ιεραρχία, για την κάλυψη οργανικών θέσεων, το εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό με σχέση εργασίας ιδιωτικού δικαίου, έτσι ώστε να εμπλουτιστεί ο δημόσιος τομέας, να βελτιωθεί η απόδοσή του και να αναβαθμιστούν οι υπηρεσίες του προς όλους τους πολίτες. Η μεταρρύθμιση αυτή έγινε νόμος του Κράτους το Σεπτέμβριο του 2009 (Ν. 3801/ ΦΕΚ Α αρ. 163) και εξειδικεύτηκε με το Π.Δ. αριθ. 19, ΦΕΚ Α τεύχος 51/ ). Ακόμη κρισιμότερη και επιτακτικότερη είναι η ρητή καθιέρωση της προσωπικής ευθύνης των υπαλλήλων για παράνομη υπαίτια συμπεριφορά, κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, που συνεπάγεται βλάβη της περιουσίας του Δημοσίου, έτσι ώστε να μπει οριστικά τέλος 62 Την πρόταση αυτή είχε καταθέσει στην Αναθεώρηση του 2001 ο Γενικός Εισηγητής του ΠΑΣΟΚ κ. Ε. Βενιζέλος. Την πρόταση αυτή, στην ψηφοφορία της 6ης Απριλίου του 2001, την είχα καταψηφίσει τόσο εγώ όσο και οι περισσότεροι Βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας. Αναγνωρίζω ότι ήταν λάθος μου. Λάθος όλων μας. 63 Ομιλία Ε. Βενιζέλου στη Συζήτηση επί των αναθεωρητέων διατάξεων του Συντάγματος στην Ολομέλεια της Βουλής στις 14 Μαρτίου

74 στις πρακτικές της διάχυσης και της μετάθεσης ευθυνών. 64 Γεγονός επίσης είναι ότι η κατάργηση του κωλύματος της εντοπιότητας έβλαψε τη δημόσια διοίκηση και την αποτελεσματικότητά της, δημιούργησε τεράστιες δυσλειτουργίες και εξέθρεψε φαινόμενα πελατειακών σχέσεων και αδιαφάνειας. Προτείνεται, ύστερα από σοβαρή μελέτη και διάλογο η επαναφορά του κωλύματος εντοπιότητας, ιδιαίτερα για περιπτώσεις υψηλόβαθμων υπαλλήλων, προϊσταμένων τμημάτων, διευθυντών, γενικών διευθυντών, όπως και για περιπτώσεις ακόμη και πιο χαμηλόβαθμων υπαλλήλων που έχουν εκτελεστική και αποφασιστική αρμοδιότητα. 64 Οι δύο προτάσεις τόσο για την αξιοποίηση των υπαλλήλων με σχέση εργασίας ιδιωτικού δικαίου, όσο και η καθιέρωση της προσωπικής ευθύνης των υπαλλήλων αποτελούσαν μέρος των προτάσεων που κατέθεσε η Ν.Δ. στην Αναθεώρηση του , αλλά απορρίφθηκαν από το ΠΑΣΟΚ. 72

75 Πίνακας 1 Διάταγμα «Περί του σχηματισμού των Γραμματειών» (ΦΕΚ 13/ ) 73

76 Πίνακ Κυβερνητική δο

77 ας 2 μή *

78 Πίνακ Κυβερνητική δο

79 ας 3 μή *

80 Στον πίνακα 3 καταγράφεται η δομή της κεντρικής κυβέρνησης κατά την πρωθυπουργία του Γεωργίου Α. Παπανδρέου, όπου παρατηρούνται τα εξής: α) φαινόμενα συγκεντρωτισμού: συγχώνευση αρμοδιοτήτων μέσω ενοποίησης και κατάργησης ολόκληρων υπουργείων β) φαινόμενα κατάτμησης: διαχωρισμός και ανακατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ των υπουργείων. Η ταυτόχρονη ύπαρξη αυτών των τάσεων μέσα σε μια κυβέρνηση μόλις ενός έτους δείχνει τη σύγχυση που επικρατεί στο ανώτατο επίπεδο διοίκησης. Σύγχυση, η οποία απαγορεύει έστω και τον στοιχειώδη πολιτικό σχεδιασμό, που αναλώνει χρόνο και πόρους από την αποτελεσματική λειτουργία του συστήματος και που, εν τέλει, βλάπτει τον πολίτη και την εικόνα της χώρας στο εσωτερικό και το εξωτερικό. * Τα στοιχεία αντλήθηκαν από τη Γενική Γραμματεία της Κυβέρνησης. Πιο συγκριμένα, απεικονίζεται κάθε στιγμή η εκάστοτε κυβερνητική σύνθεση. Όπως εύκολα μπορεί να παρατηρηθεί, σπάνια η κυβερνητική δομή διατηρεί μακρόχρονη σταθερότητα. Τα διαγράμματα αυτά υποστηρίζουν τα επιχειρήματα για μια σταθερή κυβερνητική δομή σε βάθος τουλάχιστον δεκαετίας. Μια σύγχρονη δομή που θα συμφωνηθεί από τα κόμματα της Βουλής των Ελλήνων και θα καθιερωθεί στη συνείδηση και τη λειτουργία των κρατικών υπηρεσιών, αλλά και των ίδιων των πολιτικών. 76

81 Πίνακας 4 Ανάλυση κυβερνητικών σχημάτων Καταγράφεται ο αριθμός των μελών των Κυβερνήσεων στην ορκωμοσία και στην παραίτησή τους (στήλες 6 & 8) Πρωθυπουργία Ορκωμοσία Αριθ. Υπουργών Αριθ. Υφυπουργών Αναπληρωτές Μέλη Κυβέρνησης (Ορκωμοσία) Διαφοροποίηση Υπουργείων ανά Κυβέρνηση Μέλη Κυβέρνησης (Παραίτηση) ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ Γ. ΚΩΝ/ΝΟΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ Γ. ΚΩΝ/ΝΟΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ Γ. ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΣΗΜΙΤΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΗΜΙΤΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΚΩΣΤΑ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΚΩΣΤΑ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ Από τον Πίνακα, προκύπτει ένα μέσο κυβερνητικό σχήμα περίπου 40 υπουργών και υφυπουργών. Από την άλλη μεριά, από τα παραπάνω στοιχεία έχουμε έναν μέσο όρο 33 μελών κυβέρνησης (553 / 17). Αυτό σημαίνει ότι σε διάφορες κυβερνήσεις επαναχρησιμοποιούνται ίδια πρόσωπα και μάλιστα σε βαθμό περίπου 18%. 77

82 Πίνακας 5 Απεικόνιση κυβερνητικής δομής κατά το χρόνο διορισμού των Κυβερνήσεων Αριθμός Υπουργών Αριθμός Υφυπουργών Μέλη Κυβέρνησης Στον Πίνακα αντικατοπτρίζονται οι διακυμάνσεις στη δομή του κυβερνητικού σχήματος. Οι πιο σταθερές δομές υπήρξαν στις περιόδους και

83 Πίνακας 6 Αριθμός θέσεων Γενικών Γραμματέων σε διάφορες κυβερνήσεις, κατά το διάστημα από το 1974 έως το 2011 Κυβέρνηση Αριθμός Ειδικών και Γενικών Γραμματέων

84 Α/Α Πίνακας 7 Ελεγχόμενοι και εποπτευόμενοι φορείς κατά Υπουργείο (στοιχεία ) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ Κύριοι Φορείς Εισηγμένες και ΔΕΚΟ Φορείς τυπικά Εποπτευόμενοι 1. ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΜΥΝΑΣ 50 2 Συνδ. Εφέδρων ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Επιμελητήρια ΠΕΧΩΔΕ ΥΓΕΙΑΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥ- ΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ & ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝ. ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΕΜΠΟΡΙΚΗΣ ΝΑΥΤΙ- ΛΙΑΣ, ΑΙΓΑΙΟΥ & ΝΗ- ΣΙΩΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ Γ.Γ. ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ & ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ Σύλλογοι Φαρμα/κοί, Οδοντ/κοί, Ιατρικοί 166 ΓΕΟΒ 10 ΤΕΟΒ 460 Σύλλογοι Δικηγ/κοί, 80 Συμβολ/κοί, Δικαστ/κοί κλπ Αθλητικές 50 Ομοσπονδίες Ισραηλιτικές Κοινότητες

85 Πίνακας 8 Ελεγχόμενοι και εποπτευόμενοι φορείς ανά κατηγορία και Υπουργείο ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ* ΝΠΔΔ ΝΠΙΔ ΑΕ ΣΕ ΣΥΝΟΛΟ Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρ. Διακυβέρνησης Οικονομικών Εξωτερικών Εθνικής Άμυνας Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Προστασίας του Πολίτη Πολιτισμού και Τουρισμού ΣΥΝΟΛΑ ΣΗΜ.: ΝΠΔΔ: Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου, ΝΠΙΔ: Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου, AE: Ανώνυμες Εταιρείες, ΣΕ: Σώματα Επιθεώρησης & Ελέγχου ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: 1. Ο μεγάλος αριθμός ΝΠΙΔ στο Yπουργείο Εσωτερικών περιλαμβάνει τις εποπτευόμενες ΤΕΔΚ, μια για κάθε νομό, και τα 13 περιφερειακά ταμεία ανάπτυξης. 81

86 2. Ως σώματα ελέγχου καταγράφονται στο Yπουργείο Οικονομικών το σώμα επιθεωρητών τυχερών παιχνιδιών. Η υπηρεσία ειδικών ελέγχων δεν καταγράφεται, ως υπηρεσιακή δομή. Η Τράπεζα της Ελλάδος είναι νομικό πρόσωπο «διφυούς χαρακτήρα» και δεν καταγράφεται. 3. Υπουργείο Εξωτερικών: Οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις είναι ΝΠΙΔ και δεν αποτελούν φορείς της δημόσιας διοίκησης 4. Το Yπουργείο Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας διαθέτει μεγάλο αριθμό εποπτευόμενων φορέων ΝΠΔΔ (111), διότι σε αυτόν περιλαμβάνονται 59 εμπορικά, βιοτεχνικά, βιομηχανικά επιμελητήρια και 37 λιμενικά ταμεία. 5. Στο Yπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής η υπηρεσία επιθεωρητών περιβάλλοντος δεν καταγράφεται. 6. Μετά τη μεταφορά της εποπτείας της έρευνας στο Yπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων, αυτό εποπτεύει ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό φορέων. Στα ΝΠΔΔ περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων 47 δημόσιες βιβλιοθήκες, 22 ΑΕΙ και 15 ΤΕΙ. Στα ΝΠΙΔ περιλαμβάνονται 58 φοιτητικές & μαθητικές εστίες, 29 οργανισμοί παιδικών και εφηβικών βιβλιοθηκών, 11 Κέντρα Τεχνολογικής Έρευνας, 18 Ερευνητικά Πανεπιστημιακά Ινστιτούτα και 16 εταιρίες αξιοποίησης/διαχειρισης της περιουσίας ΑΕΙ και ΤΕΙ. 7. Στο Yπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, οι 14 φορείς κύριας ασφάλισης (ΝΠΔΔ), 9 φορείς επικουρικής ασφάλισης (ΝΠΙΔ), 4 φορείς ασφάλισης ασθενείας(νπιδ), 8 φορείς ασφάλισης πρόνοιας (ΝΠΙΔ) και 54 ταμεία αλληλοβοήθειας. 8. Ο μεγάλος αριθμών ΝΠΔΔ του Yπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης περιλαμβάνει μεταξύ άλλων 131 Νοσοκομεία του ΕΣΥΚΑ, 7 πανεπιστημιακά νοσοκομεία, 10 ειδικά νοσοκομεία ειδικού καθεστώτος και 88 μονάδες κοινωνικής φροντίδας. 9. Στα ΝΠΙΔ του Yπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων περιλαμβάνονται και 460 τοπικοί οργανισμοί εγγείων βελτιώσεων, που τελούν υπό τη συντρέχουσα εποπτεία υπουργού και εκάστοτε νομάρχη. 10. Στο Yπουργείο Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων περιλαμβάνονται ως εποπτευόμενοι φορείς 63 δικηγορικοί σύλλογοι και 63 εταιρίες προστασίας ανηλίκων, 9 συμβολαιογραφικοί σύλλογοι και 8 σύλλογοι δικαστικών επιμελητών. 82

87 Πίνακας 9 Τα Υπουργεία με το σύνολο των εποπτευόμενων φορέων τους, σε φθίνουσα κατάταξη ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΣΥΝΟΛΟ % του ΣΥΝΟΛΟΥ Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων ,9 Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ,8 Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης ,6 Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας και Ναυτιλίας Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης 155 8, , ,9 94 5,2 Πολιτισμού και Τουρισμού 91 5 Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων 52 2,9 Οικονομικών 36 2 Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής 36 2 Εθνικής Άμυνας 27 1,5 Εξωτερικών 5 0,3 Προστασίας του Πολίτη 4 0,2 ΣΥΝΟΛΑ

88 Πίνακας 10 Οι Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις μέχρι την κατάργησή τους ΥΠΕΡΝΟΜΑΡΧΙΕΣ 1. ΥΠΕΡΝΟΜΑΡΧΙΑ ΑΘΗΝΩΝ - ΠΕΙΡΑΙΩΣ 2. ΥΠΕΡΝΟΜΑΡΧΙΑ ΕΒΡΟΥ - ΡΟΔΟΠΗΣ 3. ΥΠΕΡΝΟΜΑΡΧΙΑ ΔΡΑΜΑΣ - ΚΑΒΑΛΑΣ - ΞΑΝΘΗΣ ΝΟΜΑΡΧΙΕΣ 1. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΑΘΗΝΩΝ 28. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΚΙΛΚΙΣ 2. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ 29. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΚΟΖΑΝΗΣ 3. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΑΝΑΤ. ΑΤΤΙΚΗΣ 30. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ 4. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΑΡΓΟΛΙΔΑΣ 31. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΚΥΚΛΑΔΩΝ 5. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΑΡΚΑΔΙΑΣ 32. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΛΑΚΩΝΙΑΣ 6. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΑΡΤΑΣ 33. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΛΑΡΙΣΑΣ 7. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΑΧΑΙΑΣ 34. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΛΑΣΙΘΙΟΥ 8. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΒΟΙΩΤΙΑΣ 35. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΛΕΣΒΟΥ 9. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΓΡΕΒΕΝΩΝ 36. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΛΕΥΚΑΔΑΣ 10. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΔΡΑΜΑΣ 37. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ 11. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ 38. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ 12. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΥ 39. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΞΑΝΘΗΣ 13. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΕΒΡΟΥ 40. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΠΕΙΡΑΙΩΣ 14. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΕΥΒΟΙΑΣ 41. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΠΕΛΛΑΣ 15. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ 42. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΠΙΕΡΙΑΣ 16. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ 43. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΠΡΕΒΕΖΑΣ 17. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΗΛΕΙΑΣ 44. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΡΕΘΥΜΝΗΣ 18. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΗΜΑΘΙΑΣ 45. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΡΟΔΟΠΗΣ 19. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ 46. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΣΑΜΟΥ 20. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΘΕΣΠΡΩΤΙΑΣ 47. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΣΕΡΡΩΝ 21. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 48. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΤΡΙΚΑΛΩΝ 22. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 49. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΦΘΙΩΤΙΔΑΣ 23. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΚΑΒΑΛΑΣ 50. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΦΛΩΡΙΝΑΣ 24. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΚΑΡΔΙΤΣΑΣ 51. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΦΩΚΙΔΑΣ 25. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ 52. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ 26. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΚΕΡΚΥΡΑΣ 53. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΧΑΝΙΩΝ 27. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ 54. ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΧΙΟΥ 84

89 Πίνακας 11 Όρια αποκεντρωμένων διοικήσεων* α/α Αποκεντρωμένη Διοίκηση Έδρα Περιλαμβάνει 1. Αττικής Αθήνα Περιφέρεια Αττικής Θεσσαλίας - Στερεάς Ελλάδας Λάρισα Ηπείρου - Δυτικής Μακεδονίας Ιωάννινα Πελοποννήσου, Δυτικής Ελλάδας και Ιονίου Πάτρα 5. Αιγαίου Πειραιά Περιφέρειες Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας Περιφέρειες Ηπείρου και Δυτικής Μακεδονίας Περιφέρειες Πελοποννήσου, Δυτικής Ελλάδας και Ιονίου Περιφέρειες Βορείου Αιγαίου και Νοτίου Αιγαίου 6. Κρήτης Ηράκλειο Περιφέρειες Κρήτης 7. Μακεδονίας - Θράκης Θεσσαλονίκη Περιφέρειες Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης και Κεντρικής Μακεδονίας * Σε κάθε αποκεντρωμένη διοίκηση προΐσταται Γενικός Γραμματέας. 85

90 Πίνακας 12 Περιφέρειες «Καλλικράτη» α/α Περιφέρεια Έδρα Περιλαμβάνει Ανατολικής Μακεδονίας & Θράκης Κεντρικής Μακεδονίας Δυτικής Μακεδονίας Κομοτηνή Θεσ/νίκη Κοζάνη 4. Ηπείρου Ιωάννινα 5. Θεσσαλίας Λάρισα 6. Ιονίου Κέρκυρα 7. Δυτικής Ελλάδας Πάτρα 8. Στερεάς Ελλάδας Λαμία Νομούς Δράμας, Έβρου, Καβάλας, Ξάνθης και Ροδόπης Νομούς Ημαθίας, Θεσσαλονίκης, Κιλκίς, Πιερίας, Πέλλας, Σερρών και Χαλκιδικής Νομούς Γρεβενών, Καστοριάς, Κοζάνης και Φλώρινας Νομούς Άρτας, Θεσπρωτίας, Ιωαννίνων και Πρεβέζης Νομούς Καρδίτσας, Λάρισας, Μαγνησίας και Τρικάλων Νομούς Ζακύνθου, Κέρκυρας, Κεφαλληνίας και Λευκάδας Νομούς Αιτωλοακαρνανίας, Αχαΐας και Ηλείας Νομούς Βοιωτίας, Ευβοίας, Ευρυτανίας, Φθιώτιδος και Φωκίδος 9. Αττικής Αθήνα Νομός Αττικής 10. Πελοποννήσου Τρίπολη Νομούς Αργολίδος, Αρκαδίας, Κορινθίας, Λακωνίας και Μεσσηνίας 11. Βορείου Αιγαίου Μυτιλήνη Νομούς Λέσβου, Σάμου και Χίου 12. Νοτίου Αιγαίου Ερμούπολη 13. Κρήτης Ηράκλειο Νομούς Κυκλάδων και Δωδεκανήσου Νομούς Ηρακλείου, Λασιθίου, Ρεθύμνου και Χανίων 86

91 Πίνακας 13 Οι 325 δήμοι του «Καλλικράτη» που αντιστοιχούν σε κάθε Περιφέρεια α/α Περιφέρεια Δήμοι Ανατολικής Μακεδονίας & Θράκης (22) Κεντρικής Μακεδονίας (38) Δυτικής Μακεδονίας (12) Ηπείρου (18) Δράμας Προσοτσάνης Παρανεστίου Δοξάτου Κάτω Νευροκοπίου Αλεξανδρούπολης Ορεστιάδας Διδυμότειχου Σουφλίου Σαμοθράκης Καβάλας Νέστου Θάσου Παγγαίου Ξάνθης Μύκης Αβδήρων Τοπείρου Κομοτηνής Ιάσμου Μαρωνείας- Σαπών Αρριανών Βέροιας Αλεξάνδρειας Νάουσας Θεσσαλονίκης Κορδελιού - Νεάπολης - Ευόσμου Συκεών Παύλου Μελά Αμπελοκήπων - Πυλαίας - Μενεμένης Χορτιάτη Χαλκηδόνος Δέλτα Ωραιοκάστρου Λαγκαδά Θερμαϊκού Θέρμης Βόλβης Καλαμαριάς Κιλκίς Παιονίας Δίου - Ολύμπου Πύδνας Κατερίνης Έδεσσας Αλμωπίας Σκύδρας Αρχαίας Πέλλας Σιντικής Βισαλτίας Εμμανουήλ Παππά Αμφίπολης Νέας Ζίχνης Ηρακλείας Σερρών Πολυγύρου Σιθωνίας Κασσάνδρας Καλλικράτειας - Μουδανιών Αριστοτέλη Δεσκάτης Γρεβενών Καστοριάς Ορεστίδος Νεστορίου Κοζάνης Βοΐου Εορδαίας Βελβεντού - Σερβίων Φλώρινας Αμυνταίου Πρεσπών Αρταίων Νικολάου Σκουφά Γεωργίου Καραϊσκάκη Κεντρικών Τζουμέρκων Ηγουμενίτσας Φιλιατών Σουλίου Ιωαννιτών Ζαγορίου Κόνιτσας Πωγωνίου Βορείων Τζουμέρκων Μετσόβου Δωδώνης Ζίτσας Πρέβεζας Πάργας Ζηρού 87

92 α/α Περιφέρεια Δήμοι Θεσσαλίας (25) Ιονίου (7) Δυτικής Ελλάδας (19) Στερεάς Ελλάδας (25) Αργιθέας Λίμνης Πλαστήρα Παλαμά Σοφάδων Καρδίτσας Μουζακίου Ελασσόνας Φαρσάλων Αγιάς Τεμπών Τυρνάβου Λαρισαίων Κιλελέρ Βόλου Ρήγα Φεραίου Ζαγοράς - Μουρεσίου Αλμυρού Νοτίου Πηλίου Αλοννήσου Σκιάθου Σκοπέλου Πύλης Φαρκαδόνας Τρικκαίων Καλαμπάκας Ζακύνθου Κέρκυρας Παξών Κεφαλονιάς Ιθάκης Λευκάδας Μεγανησίου Αγρινίου Άκτιου - Βόνιτσας Ξηρομέρου Ναυπακτίας Αμφιλοχίας Ιεράς Πόλης Μεσολογγίου Θέρμου Πατρέων Ερυμάνθου Δυτικής Αχαΐας Καλαβρύτων Αιγιαλείας Ζαχάρως Ανδρίτσαινας Πύργου Αμαλιάδας Αρχαίας Ολυμπίας Κυλλήνης Πηνειού Τανάγρας Θηβαίων Αλιάρτου Ορχομενού Λεβαδέων Διστόμου - Αράχοβας Χαλκιδέων Διρφύων - Μεσσαπίων Ερέτριας Καρύστου Ιστιαίας - Αιδηψού Μαντουδίου - Λίμνης Κύμης - Αλιβερίου Σκύρου Καρπενησίου Αγράφων Αμφίκλειας - Ελάτειας Λοκρών Δομοκού Μώλου-Αγίου Κωνσταντίνου Στυλίδας Λαμιέων Μακρακώμης Δελφών Δωρίδος 88

93 α/α Περιφέρεια Δήμοι Αττικής (66) Πελοποννήσου (26) Φιλαδελφείας Χαλκηδόνος Κηφισιάς Παπάγου - Χολαργού Πεντέλης Δάφνης - Υμηττού Μοσχάτου - Ταύρου Ελληνικού - Αργυρούπολης Φιλοθέης - Ψυχικού Λυκόβρυσης - Πεύκης Αγ. Αναργύρων - Καματερού Αθηναίων Βύρωνος Καλλιθέας Καισαριανής Ηρακλείου Ηλιουπόλεως Ζωγράφου Γαλατσίου Βριλησσίων Αμαρουσίου Αλίμου Αιγάλεω Ιλίου Αγ. Δημητρίου Αγ. Παρασκευής Αγ. Βαρβάρας Γλυφάδας Πετρουπόλεως Χαλανδρίου Χαϊδαρίου Περιστερίου Παλ. Φαλήρου Σαρωνικού Νέας Ιωνίας Μεταμορφώσεως Νέας Σμύρνης Κερατσινίου - Νίκαιας - Αγίου Ασπροπύργου Δραπετσώνας Ιωάννη Ρέντη Τροιζηνίας Κυθήρων Σαλαμίνας Αγκιστρίου Πειραιώς Περάματος Κορυδαλλού Αίγινας Σπετσών Πόρου Ύδρας Ωρωπού Μαραθώνος Ραφήνας - Πικερμίου Διονύσου Αχαρνών Παλλήνης Παιανίας Σπάτων - Αρτέμιδος Λαυρεωτικής Φυλής Βάρης - Βούλας Μαρκόπουλου Κρωπίας - Βουλιαγμένης Μεσογαίας Ελευσίνας Μάνδρας - Ειδυλλίας Μεγαρέων Ναυπλιέων Ερμιονίδας Επιδαύρου Άργους - Μυκηνών Τρίπολης Λεωνιδίου Γορτυνίας Μεγαλόπολης Βόρειας Κυνουρίας Κορινθίων Σικυωνίων Ξυλοκάστρου - Ευρωστίνης Βέλου - Βόχας Λουτρακίου - Αγ. Θεοδώρων Νεμέας Σπάρτης Ανατ. Μάνης Ευρώτα Μονεμβασιάς Ελαφονήσου Καλαμάτας Μεσσήνης Πύλου - Νέστορος Τριφυλλίας Οιχαλίας Δυτικής Μάνης 89

94 α/α Περιφέρεια Δήμοι Βορείου Αιγαίου (9) Νοτίου Αιγαίου (34) Λέσβου Λήμνου Αγ. Ευστρατίου Σάμου Ικαρίας Φούρνων Κορσεών Χίου Οινουσσών Ψαρών Σύρου - Ερμούπολης Άνδρου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων Θήρας Τήνου Κιμώλου Φολεγάνδρου Ανάφης Σικίνου Αντιπάρου Μυκόνου Κέας Σερίφου Κύθνου Σίφνου Αμοργού Ιητών Μήλου Πάρου Ρόδου Κω Καρπάθου Αγαθονησίου Νισύρου Πάτμου Καλύμνιων Λειψών Λέρου Κάσου Μεγίστης Σύμης Τήλου Χάλκης Αστυπάλαιας Ηρακλείου Μαλεβιζίου Αρχανών - Αστερουσίων 13. Κρήτης (24) Φαιστού Γόρτυνας Χερσονήσου Μινώα Πεδιάδας Βιάννου Μιραμπέλου Σητείας Ιεράπετρας Οροπέδιου Λασιθίου Ρεθύμνης Μυλοποτάμου Αμαρίου Αγίου Βασιλείου Ανωγείων Χανίων Αποκορώνου Πλατανιά Κισσάμου Κανδάνου - Σελίνου Γαύδου Σφακίων 90

95 Πίνακας 14 Ο αριθμός των Δήμων κάθε Περιφέρειας και το ποσοστό που αντιπροσωπεύει α/α Περιφέρεια Αριθμός Δήμων Ποσοστό 1. Αττικής % 2. Κεντρικής Μακεδονίας % 3. Νοτίου Αιγαίου % 4. Πελοποννήσου % 5. Θεσσαλίας % 6. Στερεάς Ελλάδας % 7. Κρήτης % 8. Ανατολικής Μακεδονίας & Θράκης % 9. Δυτικής Ελλάδας % 10. Ηπείρου % 11. Δυτικής Μακεδονίας % 12. Βορείου Αιγαίου % 13. Ιονίου % Σύνολα % 91

96 Πίνακας 15 Η κατανομή των νέων Δήμων του «Καλλικράτη» ανά Περιφέρεια σε γράφημα ν ω μ ή Δ ς ό μ ιθ ρ Α

97 Πίνακας 16 Με νόμο του 2010 καταργούνται οι ακόλουθοι φορείς ανά Υπουργείο: 1. Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Μουσείο και Βιβλιοθήκη του Εθνικού Τυπογραφείου, ν.π.ι.δ. Ινστιτούτο Μεταναστευτικής Πολιτικής (ΙΜΕΠΟ) ν.π.ι.δ. 2. Υπουργείο Οικονομικών Εθνικό Ταμείο Κοινωνικής Συνοχής (ΕΤΑΚΣ) ν.π.δ.δ. Ειδικό Ταμείο Αντιμετώπισης Έκτακτων Αναγκών (ΕΤΑΕΑ) ν.π.δ.δ. 3. Υπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων Εθνική Ακαδημία Γραμμάτων και Επιστημών (ΕΑΓΕ) ν.π.δ.δ. Ιόνιος Ακαδημία ν.π.ι.δ. 4. Υπουργείο Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων Διεθνής Ικάριος Αεραθλητική Ακαδημία ν.π.δ.δ. 5. Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης Εθνικό Κέντρο Ερευνών Υγείας (ΕΚΕΥ) ν.π.δ.δ. Ινστιτούτο Έρευνας και Ελέγχου Ποιότητας Υπηρεσιών Υγείας (ΙΕΕΠΥΥ), αυτοτελής οργανική μονάδα Κέντρο Κληρονομικών Νόσων Αίματος (ΚΚΝΑ) ν.π.ι.δ. Ινστιτούτο Κοινωνικής Δημογραφίας και Έρευνας (ΙΚΔΕ) ν.π.ι.δ. Εθνικό Παρατηρητήριο Ατόμων με αναπηρίες (ΕΠΑ ΑμεΑ) ν.π.δ.δ. 6. Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων Τοπικά Κέντρα Αγροτικής Ανάπτυξης, 51 υπηρεσιακές μονάδες Εθνική Επιτροπή Γάλακτος Ελλάδας ν.π.ι.δ. 7. Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη Επιστημονικό και Ερευνητικό Κέντρο Πολιτικής Προστασίας (ΕΕΚΕΠΠ) ν.π.ι.δ. 93

98 Επίσης, τίθενται σε καθεστώς λύσης και εκκαθάρισης οι ακόλουθες ανώνυμες εταιρίες: Δημόσια Επιχείρηση Πολεοδομίας και Στέγασης (ΔΕΠΟΣ ΑΕ) Ιχθυοκαλλιεργητικό Κέντρο Αχελώου ΑΕ (ΙΧΘΥΚΑ ΑΕ) Αγρογή ΑΕ Παράλληλα, συγχωνεύονται τα ακόλουθα ν.π.δ.δ. και ν.π.ι.δ., καθώς και ΑΕ: Το Ινστιτούτο Κοινωνικής Προστασίας και Αλληλεγγύης (ΙΚΠΑ) με το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης (ΕΚΚΑ), Η Σχολή Επιμόρφωσης Υπαλλήλων Υπουργείου Οικονομικών (ΣΕΥΥΟ) με το ΕΚΔΔΑ, Το Μουσείο Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης με το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, Οι ανώνυμες εταιρίες Ελληνικό Κέντρο Αργυροχρυσοχοΐας (ΕΛΚΑ), Ελληνικό Κέντρο Αργιλλομάζης (ΕΛΚΕΑ), ΚΕΚ ΕΛΚΕΔΕ ΕΠΕ και Κέντρο Ελληνικής Γούνας συγχωνεύονται μέσω απορρόφησης στο ΕΛΚΕΔΕ Κέντρο Τεχνολογίας και Σχεδιασμού ΑΕ, Η Εταιρία Διανομής Αερίου (ΕΔΑ ΑΕ) και η Δημόσια Επιχείρηση Αερίου (ΔΕΠΑ ΑΕ) συγχωνεύονται με απορρόφηση της πρώτης από τη δεύτερη. 94

99 Πίνακας 17 Δημόσιοι Λειτουργοί του στενού και ευρύτερου δημόσιου τομέα Δημόσια Υπηρεσία* ΝΠΔΔ ή ΝΠΙΔ ή Δημ. Οργ/σμός Δήμος, Κοιν/τα, Δημ. Επιχ/ση ΔΕΚΟ Κρατική Τράπεζα Επιχ. Ελεγχ/νες από το Δημόσιο Κληρικοί Σύνολο Μέση ετήσια μεταβολή 3,30% 0,50% 5,40% -4,50% -5,10% 15,90% -1,00% 1,90% * Περιλαμβάνεται ο στενός δημόσιος τομέας και το προσωπικό των Ενόπλων Δυνάμεων (Πηγή Alpha Bank, Οικονομικό Δελτίο τεύχος 111 Φεβ. 2010) 95

100 Πίνακας 18 Απογραφέντες Δημόσιοι Υπάλληλοι κατά ηλικία Ηλικία Αριθμός Υπαλλήλων Ποσοστό % > % % % % % < % Η ηλικιακή κατανομή των υπαλλήλων του στενού δημόσιου τομέα Απογραφέντες Δημόσιοι Υπάλληλοι κατά ηλικία 27% 11% 1% 6% 22% > % <20 Το 62% του συνόλου των υπαλλήλων είναι ηλικίας άνω των 40 ( ). 96

101 Πίνακας 19 Απογραφέντες Δημόσιοι Υπάλληλοι ανά κατηγορία εκπαίδευσης Βαθμίδα Εκπαίδευσης Αριθμός Υπαλλήλων Ποσοστό % Π.Ε % Δ.Ε % ΕΙΔΙΚΩΝ ΘΕΣΕΩΝ % Υ.Ε % Τ.Ε % ΑΝΕΥ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ % ΔΕ ΣΥΜΠΛΗΡΩΘΗΚΕ 142 0% Κατηγορίες εκπαίδευσης των υπαλλήλων του στενού δημόσιου τομέα Απογραφέντες Δημόσιοι Υπάλληλοι ανά κατηγορία εκπαίδευσης ΔΕ ΣΥΜΠΛΗΡΩΘΗΚΕ 142 ΑΝΕΥ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ Τ.Ε. Υ.Ε. ΕΙΔΙΚΩΝ ΘΕΣΕΩΝ Δ.Ε Π.Ε Το 48% του συνόλου των υπαλλήλων είναι κάτοχοι πτυχίων Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΠΕ - ΤΕ) ( ) καταρίπτοντας τον μύθο της έλλειψης μορφωμένων στελεχών στο δημόσιο τομέα. 97

102 Πίνακας 20 Απογραφέντες ανά σχέση εργασίας της κύριας απασχόλησης Εργασιακή σχέση Αριθμός Υπαλλήλων Ποσοστό % ΜOΝΙΜΟΙ ΥΠAΛΛΗΛΟΙ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣIΟΥ / ΔΙΚΑΣΤΙΚΟI ΛΕΙΤΟΥΡΓΟI / ΔΗΜOΣΙΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟI ΙΔΙΩΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΑΟΡΙΣΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΙΔΙΩΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΟΡΙΣΜΕΝΟΥ ΧΡΟΝΟΥ % % % ΣΥΜΒΑΣΙΟΥΧΟΙ ΕΡΓΟΥ % ΑΙΡΕΤΟΙ % ΕΠΙ ΘΗΤΕΙΑ % ΩΡΟΜΙΣΘΙΟΙ/ΗΜΕΡΟΜΙΣΘΙΟΙ % ΜΕΤΑΚΛΗΤΟΙ % ΕΜΜΙΣΘΗ ΕΝΤΟΛΗ % ΜΕΛΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΙΩΝ ΠΡΟΕΔΡΟΣ, ΔΙΕΥΘΥΝΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ, ΔΙΟΙΚΗΤΗΣ, ΥΠΟΔΙΟΙΚΗΤΗΣ 493 0% 380 0% Πίνακας 21 Απογραφέντες ανά φύλο Φύλο Αριθμός Υπαλλήλων Ποσοστό % ΑΝΔΡΕΣ % ΓΥΝΑΙΚΕΣ % 98

103 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α Οι Κυβερνήσεις από το 1974 έως και το 2011 Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας από έως Ιουλίου 1974: Διορισμός: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ Πρωθυπουργού ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΑΥΡΟΥ Αντιπροέδρου της Κυβερνήσεως και Υπουργού Εξωτερικών ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΖΟΛΩΤΑ Υπουργού Συντονισμού και Προγραμματισμού ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ Υπουργού Εθνικής Αμύνης ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ Υπουργού Εσωτερικών ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Υπουργού Δικαιοσύνης ΣΟΛΩΝΟΣ ΓΚΙΚΑ Υπουργού Δημοσίας Τάξεως ΚΩΝ/ΝΟΥ ΤΣΑΤΣΟΥ Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΛΟΥΡΟΥ Υπουργού Εθν. Παιδείας και Θρησκευμάτων ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ Υπουργού Απασχολήσεως ΑΝΔΡΕΟΥ ΚΟΚΚΕΒΗ Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΛΑΜΠΡΙΑ Υφυπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ 26 Ιουλίου 1974: Παραίτηση: Υπουργού Εσωτερικών 26 Ιουλίου 1974: Διορισμός: ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ Υπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ Υπουργού Εσωτερικών ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ Υπουργού Οικονομικών ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ Υπουργού Γεωργίας ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥ ΠΡΩΤΟΠΑΠΠΑ Υπουργού Βιομηχανίας ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Εμπορίου ΓΕΩΡΓΙΟΥ-ΑΛΕΞ. ΜΑΓΚΑΚΗ Υπουργού Δημοσίων Έργων ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΥΛΩΝΑ Υπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΗΝΑΙΟΥ Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΔΕΒΛΕΤΟΓΛΟΥ Υφυπουργού Συντονισμού και Προγραμματισμού ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ Υφυπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ Υφυπουργού Εσωτερικών ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΤΣΑΤΣΟΥ Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ΚΩΝ/ΝΟΥ ΑΠΟΣΚΙΤΗ Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΛΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Υφυπουργού Οικονομικών ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΠΑΓΙΑΒΗ Υφυπουργού Γεωργίας ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ Υφυπουργού Βιομηχανίας ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Υφυπουργού Εμπορίου 99

104 ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΣΑΛΔΑΡΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΑΛΑΒΑΝΟΥ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΕΦΑΛΟΓΙΑΝΝΗ Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Δημοσίων Έργων Υφυπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ 3 Αυγούστου 1974: Διορισμός: Υφυπουργού Εξωτερικών 28 Αυγούστου 1974: Διορισμός: ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Υφυπουργού Πολιτισμού και Επιστημών 9 Οκτωβρίου 1974: Παραίτηση (λόγω προεκλογικής περιόδου): ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ Υπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ Υπουργού Εσωτερικών ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Υπουργού Δικαιοσύνης ΚΩΝ/ΝΟΥ ΤΣΑΤΣΟΥ Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ Υπουργού Οικονομικών ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ Υπουργού Γεωργίας ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥ ΠΡΩΤΟΠΑΠΠΑ Υπουργού Βιομηχανίας ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Εμπορίου ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ Υπουργού Απασχολήσεως ΑΝΔΡΕΟΥ ΚΟΚΚΕΒΗ Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών ΓΕΩΡΓΙΟΥ-ΑΛΕΞ. ΜΑΓΚΑΚΗ Υπουργού Δημοσίων Έργων ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΥΛΩΝΑ Υπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΗΝΑΙΟΥ Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΛΑΜΠΡΙΑ Υφυπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ Υφυπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ Υφυπουργού Εσωτερικών ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Υφυπουργού Πολιτισμού και Επιστημών ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΤΣΑΤΣΟΥ Υφυπουργού Εθν.Παιδείας και Θρησκ. ΚΩΝ/ΝΟΥ ΑΠΟΣΚΙΤΗ Υφυπουργού Εθν.Παιδείας και Θρησκ. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΛΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Υφυπουργού Οικονομικών ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΠΑΓΙΑΒΗ Υφυπουργού Γεωργίας ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ Υφυπουργού Βιομηχανίας ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Υφυπουργού Εμπορίου ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΣΑΛΔΑΡΗ Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών ΚΩΝ/ΝΟΥ ΑΛΑΒΑΝΟΥ Υφυπουργού Δημοσίων Έργων ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΕΦΑΛΟΓΙΑΝΝΗ Υφυπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών 9 Οκτωβρίου 1974: Διορισμός: ΑΓΓΕΛΟΥ ΒΛΑΧΟΥ Υπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΖΕΠΠΟΥ Υπουργού Εσωτερικών ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Δικαιοσύνης ΙΩΑΝΝΟΥ Μ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΦΩΤΙΑ Υπουργού Οικονομικών ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ Υπουργού Γεωργίας ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΦΑΡΜΑΚΙΔΗ Υπουργού Βιομηχανίας ΚΩΝ/ΝΟΥ ΓΟΥΣΤΗ Υπουργού Εμπορίου ΚΩΝ/ΝΟΥ ΜΑΛΑΤΕΣΤΑ Υπουργού Απασχολήσεως ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗ Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΚΟΥΛΟΥΜΠΗ Υπουργού Δημοσίων Έργων ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΛΕΒΕΝΤΗ Υπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών ΚΩΝ/ΝΟΥ ΕΓΚΟΛΦΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας 100

105 ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ ΚΙΜΩΝΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΟΥ ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΘΕΟΧΑΡΗ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΝΙΚΗΣ ΓΟΥΛΑΝΔΡΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΓΥΡΑΚΟΥ Υφυπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ Υφυπουργού Εσωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΑΥΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ 17 Οκτωβρίου 1974: Παραίτηση: Αντιπροέδρου της Κυβερνήσεως και Υπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εξωτερικών 17 Οκτωβρίου 1974: Διορισμός: Υπουργού Εξωτερικών 21 Νοεμβρίου 1974: Παραίτηση (λόγω βουλευτικών εκλογών τις ): ΚΩΝ/ΝΟΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΖΟΛΩΤΑ ΑΓΓΕΛΟΥ ΒΛΑΧΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΖΕΠΠΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΥ ΣΟΛΩΝΟΣ ΓΚΙΚΑ ΙΩΑΝΝΟΥ Μ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΛΟΥΡΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΦΩΤΙΑ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΦΑΡΜΑΚΙΔΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΓΟΥΣΤΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΜΑΛΑΤΕΣΤΑ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΚΟΥΛΟΥΜΠΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΛΕΒΕΝΤΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΕΓΚΟΛΦΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΔΕΒΛΕΤΟΓΛΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ ΚΙΜΩΝΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΟΥ ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΘΕΟΧΑΡΗ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΝΙΚΗΣ ΓΟΥΛΑΝΔΡΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΓΥΡΑΚΟΥ Πρωθυπουργού Υπουργού Συντονισμού και Προγραμματισμού Υπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ Υπουργού Εξωτερικών Υπουργού Εθνικής Αμύνης Υπουργού Εσωτερικών Υπουργού Δικαιοσύνης Υπουργού Δημοσίας Τάξεως Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών Υπουργού Εθν. Παιδείας και Θρησκευμάτων Υπουργού Οικονομικών Υπουργού Γεωργίας Υπουργού Βιομηχανίας Υπουργού Εμπορίου Υπουργού Απασχολήσεως Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υπουργού Δημοσίων Έργων Υπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Υφυπουργού Συντονισμού και Προγρ/τισμού Υφυπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εσωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών 101

106 ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΑΥΡΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΤΣΑΤΣΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΑΥΡΟΥ ΑΝΑΠΛΗΡΩΣΕΙΣ: 13 Αυγούστου 1974: Αναπλήρωση: (Αντιπροέδρου της Κυβερνήσεως και Υπουργού Εξωτερικών), προσωρινώς υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα 20 Αυγούστου 1974: Αναπλήρωση: (Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών), προσωρινώς υπό του Υπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ Γ. Ράλλη 23 Σεπτεμβρίου 1974: Αναπλήρωση: (Αντιπροέδρου Κυβερνήσεως και Υπουρ γού Εξωτερικών) υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΖΟΛΩΤΑ 2 Οκτωβρίου 1974: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συντονισμού και Προγραμματισμού), προσωρινώς υπό του Υπουργού Οικονομικών Ι. Πεσματζόγλου ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ 25 Οκτωβρίου 1974: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), προσωρινώς υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα 102

107 Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή από έως Νοεμβρίου 1974: Διορισμός (μετά τις βουλευτικές εκλογές της ): ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΑΚΗ ΣΟΛΩΝΟΣ ΓΚΙΚΑ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΤΡΥΠΑΝΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΖΕΠΠΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΔΕΒΛΕΤΟΓΛΟΥ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ ΙΟΡΔΑΝΟΓΛΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΚΟΝΟΦΑΓΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΔΕΡΔΕΜΕΖΗ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΒΟΓΙΑΤΖΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΟΓΚΟΝΑ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΑΡΤΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΕΩΡΓΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΛΑΜΠΡΙΑ ΑΧΙΛΛΕΩΣ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΟΑΤΣΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΕΥΡΥΓΕΝΗ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΚΑΡΑΠΙΠΕΡΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΛΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΖΑΪΜΗ ΚΛΕΟΒΟΥΛΟΥ ΓΙΑΝΝΟΥΣΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΠΡΙΣΗΜΗ ΚΥΠΡΙΑΝΟΥ ΜΠΙΡΗ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΛΑΜΠΡΙΑ Πρωθυπουργού Υπουργού Συντονισμού και Προγραμματισμού Υπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ* Υπουργού Εξωτερικών Υπουργού Εθνικής Αμύνης Υπουργού Εσωτερικών Υπουργού Δικαιοσύνης Υπουργού Δημοσίας Τάξεως Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών Υπουργού Εθν. Παιδείας και Θρησκευμάτων Υπουργού Οικονομικών Υπουργού Γεωργίας Υπουργού Βιομηχανίας Υπουργού Εμπορίου Υπουργού Απασχολήσεως Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υπουργού Δημοσίων Έργων Υπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Υπουργού Βορείου Ελλάδος Υφυπουργού Συντονισμού και Προγρ/τισμού Υφυπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ* Υφυπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ* Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εσωτερικών Υφυπουργού Εθν.Παιδείας και Θρησκευμάτων Υφυπουργού Εθν.Παιδείας και Θρησκευμάτων Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Βιομηχανίας Υφυπουργού Εμπορίου Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Δημοσίων Έργων Υφυπουργού Μεταφορών και Επικοινωνιών 2 Ιανουαρίου 1975: Διορισμός: Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως* Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως* ΑΧΙΛΛΕΩΣ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως* * (Οι ανωτέρω κατείχαν αντίστοιχα θέσεις Υπουργού και Υφυπουργών παρά τω Πρωθυπουργώ, οι οποίες καταργήθηκαν από με την παρ. 1 του άρθρου 13 του Ν.Δ. 216/1974 «περί συστάσεως Υπουργείου Προεδρίας Κυβερνήσεως). 103

108 ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΔΕΡΔΕΜΕΖΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΕΥΡΥΓΕΝΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΧΡΥΣΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ 22 Φεβρουαρίου 1975: Παραίτηση: Υπουργού Εμπορίου Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων 22 Φεβρουαρίου 1975: Διορισμός: Υπουργού Αναπληρωτού Υπουργού Συντονισμού και Προγραμματισμού Υπουργού Εμπορίου Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων 12 Μαρτίου 1975: Διορισμός: Υφυπουργού Εξωτερικών ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΖΕΠΠΟΥ ΣΟΛΩΝΟΣ ΓΚΙΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΜΑΤΗ 5 Ιανουαρίου 1976: Παραίτηση: Υπουργού Εθν. Παιδείας και Θρησκευμάτων Υπουργού Δημοσίας Τάξεως 5 Ιανουαρίου 1976: Διορισμός: Υπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, και προσωρινώς καθηκόντων Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υπουργού Δημοσίας Τάξεως 10 Σεπτεμβρίου 1976: Παραίτηση (λόγω ανασχηματισμού): ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ Υπουργού Αναπληρωτού Συντονισμού ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Εσωτερικών ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ ΙΟΡΔΑΝΟΓΛΟΥ Υπουργού Γεωργίας ΚΩΝ/ΝΟΥ ΧΡΥΣΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΟΑΤΣΟΥ Υφυπουργού Εσωτερικών ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΚΑΡΑΠΙΠΕΡΗ Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΛΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Υφυπουργού Οικονομικών ΑΝΔΡΕΟΥ ΖΑΪΜΗ Υφυπουργού Οικονομικών ΚΛΕΟΒΟΥΛΟΥ ΓΙΑΝΝΟΥΣΗ Υφυπουργού Γεωργίας ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗ Υφυπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΠΡΙΣΗΜΗ Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών ΚΥΠΡΙΑΝΟΥ ΜΠΙΡΗ Υφυπουργού Δημοσίων Έργων ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ Υφυπουργού Συγκοινωνιών 10 Σεπτεμβρίου 1976: Διορισμός (πρώτος ανασχηματισμός): ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ ΙΟΡΔΑΝΟΓΛΟΥ Υπουργού Εσωτερικών ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ Υπουργού Γεωργίας ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ ΚΑΛΑΤΖΑΚΟΥ Υφυπουργού Συντονισμού 104

109 ΚΩΝ/ΝΟΥ ΤΡΙΚΟΥΠΗ ΑΝΔΡΕΟΥ ΖΑΪΜΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΔΑΒΑΚΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΓΚΕΛΕΣΤΑΘΗ ΛΙΝΑΣ ΚΟΥΤΗΦΑΡΗ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΦΙΚΙΩΡΗ ΜΙΛΤΙΑΔΟΥ ΕΒΕΡΤ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΖΙΤΖΙΚΩΣΤΑ ΣΤΑΥΡΟΥ ΤΑΤΑΡΙΔΗ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ ΚΑΤΣΑΟΥΝΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΕΦΑΛΟΓΙΑΝΝΗ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΟΧΑΡΟΥΣ ΡΕΝΤΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΣΑΛΔΑΡΗ Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εσωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκ. Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκ. Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Δημοσίων Έργων Υφυπουργού Συγκοινωνιών 21 Οκτωβρίου 1977: Παραίτηση (λόγω προεκλογικής περιόδου): ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΑΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ ΙΟΡΔΑΝΟΓΛΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΑΡΤΗ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ ΚΑΛΑΤΖΑΚΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΛΑΜΠΡΙΑ ΑΧΙΛΛΕΩΣ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΤΡΙΚΟΥΠΗ ΑΝΔΡΕΟΥ ΖΑΪΜΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΔΑΒΑΚΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΓΚΕΛΕΣΤΑΘΗ ΛΙΝΑΣ ΚΟΥΤΗΦΑΡΗ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΦΙΚΙΩΡΗ ΜΙΛΤΙΑΔΟΥ ΕΒΕΡΤ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΖΙΤΖΙΚΩΣΤΑ ΣΤΑΥΡΟΥ ΤΑΤΑΡΙΔΗ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ ΚΑΤΣΑΟΥΝΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΕΦΑΛΟΓΙΑΝΝΗ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΟΧΑΡΟΥΣ ΡΕΝΤΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΣΑΛΔΑΡΗ Υπουργού Δικαιοσύνης Υπουργού Εσωτερικών Υπουργού Βορείου Ελλάδος Υφυπουργού Συντονισμού Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εσωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υφυπουργού Εμπορίου Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Δημοσίων Έργων Υφυπουργού Συγκοινωνιών 21 Οκτωβρίου 1977: Διορισμός (λόγω προεκλογικής περιόδου): ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΓΑΓΓΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΜΠΟΥΖΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Δικαιοσύνης Υπουργού Εσωτερικών Υπουργού Βορείου Ελλάδος Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως 28 Νοεμβρίου 1977: Παραίτηση (λόγω βουλευτικών εκλογών τις ): ΚΩΝ/ΝΟΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ Πρωθυπουργού Υπουργού Συντονισμού Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως και Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων 105

110 ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΓΑΓΓΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΔΕΒΛΕΤΟΓΛΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΤΡΥΠΑΝΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΚΟΝΟΦΑΓΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΒΟΓΙΑΤΖΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΜΑΤΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΟΓΚΟΝΑ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΜΠΟΥΖΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΕΩΡΓΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Εξωτερικών Υπουργού Εθνικής Αμύνης Υπουργού Δικαιοσύνης Υπουργού Εσωτερικών Υπουργού Οικονομικών Υπουργού Γεωργίας Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών Υπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υπουργού Εμπορίου Υπουργού Εργασίας Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υπουργού Δημοσίων Έργων Υπουργού Συγκοινωνιών Υπουργού Δημοσίας Τάξεως Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Υπουργού Βορείου Ελλάδος Υφυπουργού Συντονισμού Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Εξωτερικών ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ ΑΝΑΠΛΗΡΩΣΕΙΣ: 30 Νοεμβρίου 1974: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συντονισμού), υπό του Υπουργού Οικονομικών Ε. Δεβλετόγλου ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ 16 Απριλίου 1975: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα 8 Μαΐου 1975: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΔΕΒΛΕΤΟΓΛΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ 30 Αυγούστου 1975: Αναπλήρωση: (Υπουργού Οικονομικών), υπό του Υπουργού Αναπληρωτού Συντονισμού και Προγραμματισμού, Ιωάννου Μπούτου. 11 Φεβρουαρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εμπορίου), υπό του Υπουργού Συντονισμού και Προγραμματισμού Π. Παπαληγούρα ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ 31 Μαΐου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Απασχολήσεως), υπό του Υπουργού Εμπορίου Ναυτιλίας Αλεξ. Παπαδόγγονα ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ 13 Αυγούστου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα 106

111 ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ 4 Σεπτεμβρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εργασίας), υπό του Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Αλεξ. Παπαδόγγονα ΕΥΑΓΓ. ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΠΑΝΑΓ. ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ ΠΑΝΑΓ. ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ ΕΥΑΓΓ. ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΕΥΑΓΓ. ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ 18 Σεπτεμβρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εθνικής Αμύνης) υπό του Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως και Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Γεωργίου Ράλλη 22 Σεπτεμβρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συντονισμού), υπό του Υπουργού Οικονομικών Ευαγγ. Δεβλετόγλου 25 Σεπτεμβρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ευαγγ. Αβέρωφ-Τοσίτσα 18 Οκτωβρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συντονισμού), υπό του Υπουργού Οικονομικών Ευαγγ. Δεβλετόγλου 22 Οκτωβρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εθνικής Αμύνης), υπό του Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή 10 Νοεμβρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εθνικής Αμύνης), υπό του Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως και Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Γεωργίου Ράλλη ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ 11 Νοεμβρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Συντονισμού Π. Παπαληγούρα 8 Δεκεμβρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ευαγγέλου Αβέρωφ-Τοσίτσα ΠΑΝΑΓ. ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ 20 Δεκεμβρίου 1976: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συντονισμού), υπό του Υπουργού Οικονομικών Ευαγγ. Δεβλετόγλου 26 Ιανουαρίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Συντονισμού Π. Παπαληγούρα 22 Φεβρουαρίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ευαγγέλου Αβέρωφ-Τοσίτσα 107

112 ΠΑΝΑΓ. ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ 16 Μαρτίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συντονισμού), υπό του Υπουργού Οικονομικών Ευαγγ. Δεβλετόγλου ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ 27 Απριλίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ευαγγέλου Αβέρωφ-Τοσίτσα 6 Ιουνίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εργασίας), υπό του Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Αλέξανδρου Παπαδόγγονα ΕΥΑΓΓ. ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΠΑΝΑΓ. ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ 7 Ιουνίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εθνικής Αμύνης), υπό του Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή 23 Ιουλίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συντονισμού), υπό του Υπουργού Οικονομικών Ευαγγ. Δεβλετόγλου ΑΛΕΞ. ΠΑΠΑΔΟΓΚΟΝΑ 5 Αυγούστου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας), υπό του Υπουργού Εργασίας Κ. Λάσκαρη ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΠΙΤΣΙΟΥ 24 Σεπτεμβρίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ευαγγέλου Αβέρωφ-Τοσίτσα ΚΩΝ/ΝΟΥ ΚΟΝΟΦΑΓΟΥ 4 Οκτωβρίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας), υπό του Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Αλέξανδρου Παπαδόγγονα ΠΑΝΑΓ. ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ 13 Οκτωβρίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συντονισμού), υπό του Υπουργού Οικονομικών Ευαγγ. Δεβλετόγλου 108

113 Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή από έως Νοεμβρίου 1977: Διορισμός (μετά τις βουλευτικές εκλογές της ): ΚΩΝ/ΝΟΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΜΑΤΗ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΕΩΡΓΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΛΥΤΑ ΜΙΛΤΙΑΔΟΥ ΕΒΕΡΤ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΖΑΡΝΤΙΝΙΔΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΟΓΚΟΝΑ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΜΠΑΛΚΟΥ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΕΦΑΛΟΓΙΑΝΝΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΑΡΤΗ ΣΤΑΥΡΟΥ ΔΗΜΑ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ ΑΧΙΛΛΕΩΣ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΣΑΛΔΑΡΗ ΑΝΔΡΕΟΥ ΖΑΪΜΗ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ ΗΛΙΑ ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΟΥΦΛΙΑ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΧΑΡΗ ΚΑΡΑΤΖΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΜΠΟΚΟΒΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΤΑΤΑΡΙΔΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΑΤΟΥ ΑΝΝΑΣ ΣΥΝΟΔΙΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΜΑΝΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΟΥΤΣΙΟΥ Πρωθυπουργού Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Υπουργού Συντονισμού Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υπουργού Εξωτερικών Υπουργού Εθνικής Αμύνης Υπουργού Δικαιοσύνης Υπουργού Εσωτερικών Υπουργού Εθν.Παιδείας και Θρησκευμάτων Υπουργού Οικονομικών Υπουργού Γεωργίας Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου με αρμοδιότητα επί των σχέσεων μετά των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών Υπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υπουργού Εμπορίου Υπουργού Εργασίας Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υπουργού Δημοσίων Έργων Υπουργού Συγκοινωνιών Υπουργού Δημοσίας Τάξεως Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Υπουργού Βορείου Ελλάδος Υφυπουργού Συντονισμού Υφυπουργού Συντονισμού Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εσωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκ. Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκ. Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υφυπουργού Εμπορίου Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Δημοσίων Έργων Υφυπουργού Συγκοινωνιών 109

114 ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ 28 Νοεμβρίου 1977: Διορισμός: (Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου) ως Αντιπροέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου 10 Μαΐου 1978: Παραίτηση: Υπουργού Συντονισμού Υπουργού Εξωτερικών Υπουργού Οικονομικών Υπουργού Γεωργίας 10 Μαΐου 1978: Διορισμός: Υπουργού Συντονισμού Υπουργού Εξωτερικών Υπουργού Οικονομικών Υπουργού Γεωργίας ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΛΥΤΑ ΗΛΙΑ ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ 25 Σεπτεμβρίου 1978: Παραίτηση: Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης 25 Σεπτεμβρίου 1978: Διορισμός: ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΝΙΑΝΙΑ Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΑΒΡΑΜΙΔΗ Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης. 15 Ιανουαρίου 1980: Παραίτηση: ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης. ΙΩΑΝΝΟΥ ΝΤΑΒΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΜΑΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΜΑΝΟΥ 15 Ιανουαρίου 1980: Διορισμός: Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης. 14 Μαρτίου 1980: Αποχώρησης του: Υφυπουργού Δημοσίων Έργων, λόγω καταργήσεως θέσεως (Ν.1032/1980). 14 Μαρτίου 1980: Διορισμός: Υπουργού Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος. 10 Μαΐου 1980: Παραίτηση (λόγω εκλογής Κων/νου Καραμανλή ως Προέδρου Δημοκρατίας): ΚΩΝ/ΝΟΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΜΑΤΗ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ Πρωθυπουργού Αντιπροέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου και Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Υπουργού Συντονισμού Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υπουργού Εξωτερικών Υπουργού Εθνικής Αμύνης Υπουργού Δικαιοσύνης Υπουργού Εσωτερικών Υπουργού Εθν.Παιδείας και Θρησκευμάτων Υπουργού Οικονομικών 110

115 ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΕΩΡΓΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΝΙΑΝΙΑ ΜΙΛΤΙΑΔΟΥ ΕΒΕΡΤ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΖΑΡΝΤΙΝΙΔΗ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΜΑΝΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΟΓΚΟΝΑ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΜΠΑΛΚΟΥ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΕΦΑΛΟΓΙΑΝΝΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΑΡΤΗ ΣΤΑΥΡΟΥ ΔΗΜΑ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ ΑΧΙΛΛΕΩΣ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΣΑΛΔΑΡΗ ΑΝΔΡΕΟΥ ΖΑΙΜΗ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΑΒΡΑΜΙΔΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΝΤΑΒΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΟΥΦΛΙΑ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΧΑΡΗ ΚΑΡΑΤΖΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΜΠΟΚΟΒΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΤΑΤΑΡΙΔΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΑΤΟΥ ΑΝΝΑΣ ΣΥΝΟΔΙΝΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΟΥΤΣΙΟΥ Υπουργού Γεωργίας Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου επί των σχέσεων μετά των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών Υπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υπουργού Εμπορίου Υπουργού Εργασίας Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υπουργού Δημοσίων Έργων Υπουργού Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος Υπουργού Συγκοινωνιών Υπουργού Δημοσίας Τάξεως Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Υπουργού Βορείου Ελλάδος Υφυπουργού Συντονισμού Υφυπουργού Συντονισμού Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εσωτερικών Υφυπουργού Εθν.Παιδείας και Θρησκευμάτων Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υφυπουργού Εμπορίου Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Συγκοινωνιών ΠΑΝΑΓ. ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΠΑΝΑΓ. ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΑΝΑΠΛΗΡΩΣΕΙΣ: 7 Δεκεμβρίου 1977: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ευαγγέλου Αβέρωφ-Τοσίτσα 25 Φεβρουαρίου 1978: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εθνικής Αμύνης), υπό του Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή 29 Μαρτίου 1978: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα (Υπουργού Εμπορίου), υπό του Υπουργού Οικονομικών Ιωάννου Μπούτου 111

116 ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ 15 Απριλίου 1978: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εμπορίου), υπό του Υπουργού Οικονομικών Ιωάννου Μπούτου 16 Μαΐου 1978: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εθνικής Αμύνης) υπό του Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ 27 Μαΐου 1978: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ 20 Ιουνίου 1978: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εμπορίου), υπό του Υπουργού Γεωργίας Ιωάννου Μπούτου. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΜΑΤΗ 5 Σεπτεμβρίου 1978: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα. 29 Σεπτεμβρίου 1978: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα. 21 Δεκεμβρίου 1978: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ-Τοσίτσα. 18 Ιανουαρίου 1979: Αναπλήρωση: (Υπουργού Δικαιοσύνης), υπό του Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Κ. Στεφανοπούλου. ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗ 24 Ιανουαρίου 1979: Αναπλήρωση: (Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών), υπό του Υπουργού Εργασίας Κων/νου Λάσκαρη. ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ 28 Απριλίου 1979: Αναπλήρωση: (Υπουργού Γεωργίας), υπό του Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Γεωργίου Κοντογεώργη. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ 11 Ιουλίου 1979: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εμπορίου), υπό του Υπουργού Γεωργίας Ιωάννου Μπούτου. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ 21 Σεπτεμβρίου 1979: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ευαγγέλου Αβέρωφ-Τοσίτσα. 112

117 ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ 29 Σεπτεμβρίου 1979: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθν. Αμύνης Ευαγγέλου Αβέρωφ-Τοσίτσα. ΚΩΝ/ΝΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ 12 Νοεμβρίου 1979: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συντονισμού), υπό του Υπουργού Οικονομικών Αθανασίου Κανελλοπούλου. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΣΠΥΡ. ΔΟΞΙΑΔΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ 12 Νοεμβρίου 1979: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εξωτερικών), υπό του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Ευαγγέλου Αβέρωφ-Τοσίτσα. 29 Νοεμβρίου 1979: Αναπλήρωση: (Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών), υπό του Υπουργού Εργασίας Κων/νου Λάσκαρη. 4 Μαρτίου 1980: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων), υπό του Υπουργού Προεδρίας της Κυβερνήσεως Κ. Στεφανοπούλου. ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ 5 Μαρτίου 1980: Αναπλήρωση: (Υπουργού Οικονομικών), υπό του Υπουργού Συντονισμού Κ. Μητσοτάκη. 113

118 Κυβέρνηση Γεωργίου Ι. Ράλλη από έως Μαΐου 1980: Διορισμός (μετά εκλογή Γ. Ράλλη ως Προέδρου της Ν.Δ. και Πρωθυπουργού): ΓΕΩΡΓΙΟΥ Ι.ΡΑΛΛΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΜΑΤΗ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΜΙΛΤΙΑΔΟΥ ΕΒΕΡΤ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΕΩΡΓΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΜΑΝΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΔΗΜΑ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗ ΤΖΑΝΝΗ ΤΖΑΝΝΕΤΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΛΥΤΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΔΑΒΑΚΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΦΙΚΙΩΡΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΑΡΤΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΟΥΦΛΙΑ ΑΧΙΛΛΕΩΣ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΣΑΛΔΑΡΗ ΘΕΟΧΑΡΟΥΣ ΡΕΝΤΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΒΟΥΔΟΥΡΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΑΒΡΑΜΙΔΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΟΔΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΕΦΑΛΟΓΙΑΝΝΗ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΚΑΛΤΕΖΙΩΤΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΜΠΟΚΟΒΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΚΑΡΑΠΙΠΕΡΗ ΧΡΗΣΤΟΥ (ΤΑΚΗ)ΓΡΑΜΜΑΤΙΔΗ ΛΑΖΑΡΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΑΥΡΟΥ ΤΑΤΑΡΙΔΗ ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΑΤΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΣΟΥΚΑΝΤΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΟΥΤΣΙΟΥ Πρωθυπουργού Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Υπουργού Συντονισμού Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υπουργού Εξωτερικών Υπουργού Εθνικής Αμύνης Υπουργού Δικαιοσύνης Υπουργού Εσωτερικών Υπουργού Εθν. Παιδείας και Θρησκευμάτων Υπουργού Οικονομικών Υπουργού Γεωργίας Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου με αρμοδιότητα επί των σχέσεων μετά των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών Υπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υπουργού Εμπορίου Υπουργού Εργασίας Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υπουργού Δημοσίων 'Έργων Υπουργού Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος Υπουργού Συγκοινωνιών Υπουργού Δημοσίας Τάξεως Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Υπουργού Βορείου Ελλάδος Υφυπουργού Συντονισμού Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εσωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υφυπουργού Εμπορίου Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Συγκοινωνιών 114

119 ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ ΣΤΑΥΡΟΥ ΔΗΜΑ 10 Μαΐου 1980: Διορισμός: (Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου) ως Αντιπροέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου. 11 Οκτωβρίου 1980: Παραίτηση: Υπουργού Συντονισμού Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Υπουργού Εμπορίου ΓΕΩΡΓΙΟΥ Ι. ΡΑΛΛΗ 11 Οκτωβρίου 1980: Διορισμός: (Πρωθυπουργού) και ως Υπουργού Σιτισμού ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ ΣΤΑΥΡΟΥ ΔΗΜΑ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΕΩΡΓΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΖΙΤΖΙΚΩΣΤΑ 11 Οκτωβρίου 1980: Διορισμός: Υπουργού Αναπληρωτού Συντονισμού Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Υπουργού Εμπορίου 9 Ιανουαρίου 1981: Παραίτηση: Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου με αρμοδιότητα επί των σχέσεων μετά των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. 29 Ιουνίου 1981: Παραίτηση: (Πρωθυπουργού) από της θέσεως του Υπουργού Συντονισμού Υπουργού Αναπληρωτού Συντονισμού 29 Ιουνίου 1981: Διορισμός: (Υπουργού Εθνικής Αμύνης) και ως Αντιπροέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου. Υπουργού Συντονισμού Υφυπουργού Συντονισμού 17 Σεπτεμβρίου 1981: Παραίτηση (λόγω προεκλογικής περιόδου): ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΜΑΤΗ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΜΙΛΤΙΑΔΟΥ ΕΒΕΡΤ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΔΗΜΑ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΜΑΝΟΥ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ Πρωθυπουργού Αντιπροέδρου Υπουργικού Συμβουλίου και Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Αντιπροέδρου Υπουργικού Συμβουλίου και Υπουργού Εθνικής Αμύνης Υπουργού Συντονισμού Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υπουργού Εξωτερικών Υπουργού Δικαιοσύνης Υπουργού Εσωτερικών Υπουργού Εθν. Παιδείας και Θρησκευμάτων Υπουργού Οικονομικών Υπουργού Γεωργίας Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών Υπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υπουργού Εμπορίου Υπουργού Εργασίας 115

120 ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗ ΤΖΑΝΝΗ ΤΖΑΝΝΕΤΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΛΥΤΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΔΑΒΑΚΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΦΙΚΙΩΡΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΑΡΤΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΟΥΦΛΙΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΖΙΤΖΙΚΩΣΤΑ ΑΧΙΛΛΕΩΣ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΣΑΛΔΑΡΗ ΘΕΟΧΑΡΟΥΣ ΡΕΝΤΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΒΟΥΔΟΥΡΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΑΒΡΑΜΙΔΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΟΔΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΕΦΑΛΟΓΙΑΝΝΗ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΚΑΛΤΕΖΙΩΤΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΜΠΟΚΟΒΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΚΑΡΑΠΙΠΕΡΗ ΧΡΗΣΤΟΥ (ΤΑΚΗ) ΓΡΑΜΜΑΤΙΔΗ ΛΑΖΑΡΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΑΥΡΟΥ ΤΑΤΑΡΙΔΗ ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΑΤΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΣΟΥΚΑΝΤΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΟΥΤΣΙΟΥ Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υπουργού Δημοσίων 'Έργων Υπουργού Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος Υπουργού Συγκοινωνιών Υπουργού Δημοσίας Τάξεως Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Υπουργού Βορείου Ελλάδος Υφυπουργού Συντονισμού Υφυπουργού Συντονισμού Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εξωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εθνικής Αμύνης Υφυπουργού Εσωτερικών Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκ. Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκ. Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Οικονομικών Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Γεωργίας Υφυπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υφυπουργού Εμπορίου Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υφυπουργού Συγκοινωνιών 17 Σεπτεμβρίου 1981: Διορισμός (λόγω προεκλογικής περιόδου): ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ Πρωθυπουργού ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Αντιπροέδρου Υπουργικού Συμβουλίου και Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ Αντιπροέδρου Υπουργικού Συμβουλίου και Υπουργού Εθνικής Αμύνης ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ Υπουργού Συντονισμού ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως ΚΩΝ/ΝΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ Υπουργού Εξωτερικών ΣΟΛΩΝΟΣ ΡΑΓΓΑ Υπουργού Δικαιοσύνης ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΔΑΣΚΑΛΑΚΗ Υπουργού Εσωτερικών ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ Υπουργού Εθν.Παιδείας και Θρησκευμάτων ΜΙΛΤΙΑΔΟΥ ΕΒΕΡΤ Υπουργού Οικονομικών ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Γεωργίας ΣΤΑΥΡΟΥ ΔΗΜΑ Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΜΑΝΟΥ Υπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΥ Υπουργού Εμπορίου ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ Υπουργού Εργασίας ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗ Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών ΤΖΑΝΝΗ ΤΖΑΝΝΕΤΑΚΗ Υπουργού Δημοσίων 'Έργων ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΛΥΤΑ Υπουργού Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Συγκοινωνιών ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ Υπουργού Δημοσίας Τάξεως ΙΩΑΝΝΟΥ ΦΙΚΙΩΡΗ Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας 116

121 ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΑΡΤΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΥ Υπουργού Βορείου Ελλάδος Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως 21 Οκτωβρίου 1981: Παραίτηση (λόγω βουλευτικών εκλογών τις ): ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΡΑΛΛΗ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ ΣΟΛΩΝΟΣ ΡΑΓΓΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΔΑΣΚΑΛΑΚΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΜΙΛΤΙΑΔΟΥ ΕΒΕΡΤ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΔΗΜΑ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΜΑΝΟΥ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΥ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗ ΤΖΑΝΝΗ ΤΖΑΝΝΕΤΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΛΥΤΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ ΙΩΑΝΝΟΥ ΦΙΚΙΩΡΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΑΡΤΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΥ Πρωθυπουργού Αντιπροέδρου Υπουργικού Συμβουλίου και Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Αντιπροέδρου Υπουργικού Συμβουλίου και Υπουργού Εθνικής Αμύνης Υπουργού Συντονισμού Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως Υπουργού Εξωτερικών Υπουργού Δικαιοσύνης Υπουργού Εσωτερικών Υπουργού Εθν.Παιδείας και Θρησκευμάτων Υπουργού Οικονομικών Υπουργού Γεωργίας Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών Υπουργού Βιομηχανίας και Ενεργείας Υπουργού Εμπορίου Υπουργού Εργασίας Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών Υπουργού Δημοσίων Έργων Υπουργού Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος Υπουργού Συγκοινωνιών Υπουργού Δημοσίας Τάξεως Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Υπουργού Βορείου Ελλάδος Υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως ΣΤΑΥΡΟΥ ΔΗΜΑ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΠΟΥΤΟΥ ΑΝΑΠΛΗΡΩΣΕΙΣ: 3 Ιουνίου 1980: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εμπορίου), υπό του Υπουργού Συγκοινωνιών Γ. Παναγιωτοπούλου. 12 Ιουνίου 1980: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εργασίας), υπό του Υπουργού Δικαιοσύνης Γ. Σταμάτη. 17 Ιουλίου 1980: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συντονισμού), υπό του Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Ιωάννου Παλαιοκρασσά. ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΡΑΣΣΑ 11 Αυγούστου 1980: Αναπλήρωση: (Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου), υπό του Υπουργού Συντονισμού Ιωάννου Μπούτου. 117

122 ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΒΕΡΩΦ-ΤΟΣΙΤΣΑ ΚΩΝ/ΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΜΑΤΗ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ 13 Αυγούστου 1980: Αναπλήρωση: (Υπουργού Συγκοινωνιών), υπό του Υπουργού Δημοσίων Έργων Τζαννή Τζαννετάκη. 18 Αυγούστου 1980: Αναπλήρωση: (Υπουργού Εθνικής Αμύνης) υπό του Πρωθυπουργού Γ. Ράλλη. 26 Αυγούστου 1980: Αναπλήρωση: (Υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως) υπό του Υπουργού Εμπορίου Στ. Δήμα. (Υπουργού Δικαιοσύνης), υπό του Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας Ι. Φικιώρη. (Υπουργού Εσωτερικών), υπό του Υπουργού Συγκοινωνιών Γ. Παναγιωτοπούλου. (Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών), υπό του Υπουργού Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος Γ. Πλυτά. 28 Αυγούστου 1980: Αναπλήρωση: (Υπουργού Γεωργίας), υπό του Υπουργού άνευ Χαρτοφυλακίου Γ. Κοντογεώργη. 10 Σεπτεμβρίου 19