Εισαγωγή στο Αστικό Δίκαιο και τον Αστικό Κώδικα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Εισαγωγή στο Αστικό Δίκαιο και τον Αστικό Κώδικα"

Transcript

1 Εισαγωγή στο Αστικό Δίκαιο και τον Αστικό Κώδικα Βιβλιογραφία: Γαζής, Σκέψεις για την ακμή του δικαίου και της νομικής επιστήμης, ΚριτΕ 1995, 13., Το Ιδιωτικό ίκαιο στο κατώφλι του 21ου αιώνα, ΝοΒ 2001, 569. ο ίδιος, Η συμβολή του Αστικού Κώδικα στην ανανέωση του δικαίου, ΚριτΕ 1996, 123. ο ίδιος, Οι πηγές του ιδιωτικού δικαίου κατά την επανάσταση του 1821, Ελλ νη 2007, 645. Αστ., Το ιωβηλαίον του Αστικού Κώδικα, Αρμ 1996, 809. ωρής, Εισαγωγή στο αστικό δίκαιο, τεύχος Αã (1991), σ ο ίδιος, εις Σταθόπουλου/Αυγουστιανάκη (επιμ.), Εισαγωγή στο αστικό δίκαιο (1992), σ Ζέπος, Η νεωτέρα ελληνική επιστήμη του αστικού δικαίου (1954). Άκις Λαμπρόπουλος, Η πεντηκονταετία του Αστικού Κώδικος, Επετηρίς Ιδρύματος Νεοελληνικών Σπουδών, τεύχος 9, σ Μαριδάκης, Τα κύρια χαρακτηριστικά της ελληνικής κωδικοποιήσεως, Ανάτυπο από τα πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών (1947). Πανταζόπουλος, Από της «λογίας παραδόσεως» εις τον Αστικόν Κώδικα (1947). ο ίδιος, Αστικός Κώδιξ και «Εθνικόν» ίκαιον (1945). ο ίδιος, Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, Νομοφύλαξ και Κριτής Θεσσαλονίκης, Τόμος Κ. Αρμενόπουλου (1952), σ Πετρόπουλος, Ιστορία και εισηγήσεις του ρωμαϊκού δικαίου 2 (1962). Πιτσάκης, Η σημασία του νομικού έργου του Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου (ανάτυπο από το Βã ιεθνές Συμπόσιο για τη Μακεδονία) (2002). Γ. Ρήγος, 50 χρόνια Αστικός Κώδικας Η συμβολή της νομολογίας στην ερμηνεία και στην εφαρμογή του, Ελλ νη 1997, 11. Ταμπακόπουλος, Η ιστορία της αποπερατώσεως του Αστικού Κώδικος (1943). Κ. Τριανταφυλλόπουλος, Η ιστορία των σχεδίων του ελληνικού αστικού κώδικος, ΑΙ 1937, 433. Τρωιάνος, Οι πηγές του βυζαντινού δικαίου (1986). Α. Το Αστικό Δίκαιο. Αστικό ίκαιο είναι το γενικό ιδιωτικό δίκαιο, δηλ. το δίκαιο που ρυθμίζει τις έννομες σχέσεις όλων των προσώπων ως ιδιωτών, ανεξάρτητα από το επάγγελμα ή οποιαδήποτε άλλη ιδιότητά τους. Ο όρος «αστικό» δίκαιο είναι παραπλανητικός. αποτελεί απόδοση του όρου ius civile (droit civil, Zivilrecht, Civil Law, derecho civil) που σήμαινε αρχικά το δίκαιο του άστεως γενικά, δημόσιο και ιδιωτικό, αλλά περιορίστηκε αργότερα στην απόδοση μόνο του ιδιωτικού δικαίου. Σήμερα, πάντως, το αστικό δίκαιο δεν είναι το δίκαιο των αστών ή της αστικής τάξης αλλά το δίκαιο του κοινού ανθρώπου. Προσδιορίζει τον άνθρωπο από τη γέννησή του (ακριβέστερα και πριν από αυτήν: προστασία κυοφορουμένου) και τον παρακολουθεί σε όλη του την ζωή, ακόμα και μετά τον θάνατό του (ρύθμιση της κληρονομικής διαδοχής). Το αστικό δίκαιο αποτελεί τον κορμό του ιδιωτικού δικαίου. Αρχικά μάλιστα, αστικό και ιδιωτικό δίκαιο ταυτίζονταν. Σιγά σιγά όμως αποσπάστηκαν από το αστικό δίκαιο και εξελίχθηκαν σε αυτοτελείς κλάδους του ιδιωτικού δικαίου το εμπορικό δίκαιο, το εργατικό δίκαιο, το τραπεζικό δίκαιο, το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο και το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας. Έτσι το ιδιωτικό δίκαιο θεωρείται σήμερα έννοια γένους σε σχέση με το αστικό δίκαιο. Το αστικό δίκαιο ρυθμίζει τις βασικές σχέσεις της ιδιωτικής ζωής και των ιδιωτικών συναλλαγών, όπως π.χ. τον γάμο και τις σχέσεις των μελών της οικογένειας μεταξύ τους, τις κυριότερες σχέσεις της καθημερινής συναλλαγής (πώληση, μίσθωση, δωρεά, δάνειο κ.λπ.), τις έννομες μορφές εξουσίας οικονομικών αγαθών από τον άνθρωπο (κυριότητα, νομή, δουλείες, ενέχυρο και υποθήκη), την τύχη της περιουσίας του ανθρώπου μετά τον θάνατό του. Η σπουδαιότητα του αστικού δικαίου είναι ιδιαιτέρως μεγάλη για τους εξής λόγους: α) Ρυθμίζει ολόκληρο σχεδόν τον ιδιωτικό βίο (οικογενειακό, κοινωνικό και οικονομικό) του ανθρώπου από τη σύλληψή του μέχρι και πέραν από τον θάνατό του. β) Παρουσιάζει σταθερότητα, γιατί οι ρυθμιζόμενες από αυτό σχέσεις δεν επηρεάζονται σημαντικά από τα διάφορα κοινωνικά καθεστώτα, τις οικονομικές μεταβολές ή την τεχνική πρόοδο. γ) Έχει υποστεί τη μεγαλύτερη επιστημονική επεξεργασία, αφενός γιατί η εμφάνισή του προηγήθηκε χρονικά από τους άλλους κλάδους του δικαίου και αφετέρου γιατί, λόγω του πανανθρώπινου χαρακτήρα του, ερευνήθηκε από τους επιστήμονες διαφόρων χωρών. Έτσι, οι έννοιες του αστικού δικαίου έχουν αποκτήσει ακριβή σημασία και ελαστικότητα, που κάνουν δυνατή τη χρησιμοποίησή τους και από τους άλλους κλάδους του δικαίου. Στους κόλπους του έχουν αναπτυχθεί αρχές, των οποίων η σπουδαιότητα εκτείνεται πολύ πέραν από τα όρια του αστικού δικαίου. Β. Το αστικό δίκαιο πριν από τον ΑΚ. Ι. Βυζαντινορωμαϊκό δίκαιο. Το αγωνιζόμενο για την ανεξαρτησία του Έθνος, έχοντας επίγνωση της ιστορικής του συνέχειας, αναγόρευσε από τις πρώτες κιόλας εθνικές συνελεύσεις το βυζαντινό δίκαιο, τους νόμους «των αειμνήστων ημών αυτοκρατόρων», σε ισχύον αστικό δίκαιο. Αυτό έγινε κατά τη σύνταξη τόσο του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος» στην Επίδαυρο το 1822, όσο και του Συντάγματος του Άστρους το 1825 και του Συντάγματος της Τροιζήνας το Ο Κυβερνήτης όμως Ιωάννης Καποδίστριας, λαμβάνοντας υπόψη πόσο δύσχρηστα ήταν τα Βασιλικά που περιείχαν τους νόμους αυτούς και πόσο σπάνια τα αντίτυπα των Βασιλικών στην ερειπωμένη τότε Ελλάδα, όρισε με το Ψήφισμα της 15ης εκεμβρίου 1828 ότι τα «δικαστήρια ακολουθούν τους νόμους των αυτοκρατόρων, περιεχομένους εις την Εξάβιβλον του Αρμενοπούλου» (για την ιστορία του δικαίου στην Ελλάδα μετά την εθνική παλιγγενεσία βλ. αντί πολλών Γεωργιάδη, Ελλ νη 2007, 645 επ.). Προέκρινε δηλαδή, από την ογκώδη και δυσαπόκτητη σειρά των Βασιλι

2 Εισαγωγή στο Αστικό Δίκαιο και τον Αστικό Κώδικα κών, την εύχρηστη, συνοπτική και προσιτή συλλογή νόμων, την οποία είχε συντάξει κατά τον 14ο αιώνα ο «εν Θεσσαλονίκη νομοκάνων και κριτής» Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος και η οποία είχε εφαρμοστεί ευρύτατα μεταξύ των υπόδουλων Ελλήνων κατά τους χρόνους της τουρκοκρατίας (για τον Κ. Αρμενόπουλο και την Εξάβιβλο βλ. αντί πολλών Τρωιάνο, σ. 160 επ.. Πανταζόπουλο, Τόμος Κ. Αρμενόπουλου, σ. 477 επ.. Πιτσάκη, σ. 239 επ.). Την απόφαση του Καποδίστρια υιοθέτησε λίγο αργότερα η Αντιβασιλεία, η οποία όρισε με το ιάταγμα της 23ης Φεβρουαρίου 1835, ότι «οι πολιτικοί νόμοι των βυζαντινών αυτοκρατόρων οι περιεχόμενοι εις την Εξάβιβλον του Αρμενόπουλου, θέλουν ισχύει, μέχρις ου δημοσιευθεί ο πολιτικός κώδιξ, του οποίου την σύνταξιν διατάξαμεν ήδη». Όπως προκύπτει από το ιάταγμα του 1835, εισήχθηκαν ως ισχύον αστικό δίκαιο οι πολιτικοί (δηλ. οι ιδιωτικοί ή αστικοί) νόμοι των βυζαντινών αυτοκρατόρων. «Κώδιξ» δε, του οποίου προαναγγέλεται η σύνταξη, σημαίνει νομοθέτημα που περιλαμβάνει κατά το δυνατόν εξαντλητικώς τους κανόνες είτε ενός ολόκληρου κλάδου του δικαίου (π.χ. αστικός, εμπορικός, ποινικός κώδικας) είτε ενός τομέα από τον κλάδο αυτόν (π.χ. ναυτικός κώδικας). ΙΙ. Επιστήμη του δικαίου των πανδεκτών. Παρά τη ρητή αναφορά του ιατάγματος του 1835 στην Εξάβιβλο, επικράτησε μεταξύ των νομικών της νεότερης Ελλάδας η αντίληψη ότι άμεση και κύρια πηγή του τότε ισχύοντος δικαίου ήταν η ιουστινιάνεια νομοθεσία. Για την επικράτηση αυτής της αντίληψης χρησιμοποιήθηκαν τα εξής δύο επιχειρήματα: Πρώτον, ότι η Εξάβιβλος του Αρμενόπουλου αποτελεί στο μεγαλύτερο μέρος της περίληψη του δικαίου που περιέχεται στα Βασιλικά και ότι αυτά δεν είναι άλλο παρά η απόδοση στην ελληνική της νομοθεσίας του Ιουστινιανού. εύτερον, ότι το ιάταγμα του 1835 δεν όριζε την Εξάβιβλο του Αρμενόπουλου ως αποκλειστική πηγή του αστικού δικαίου. Με τον τρόπο αυτόν οι Έλληνες νομικοί έφταναν μέσω της Εξαβίβλου στην ιουστινιάνεια νομοθεσία, την οποία και θεώρησαν ως αμέσως ισχύουσα στη νεότερη Ελλάδα. Η επικράτηση αυτής της γνώμης είχε σπουδαιότατες συνέπειες για την εξέλιξη της επιστήμης του αστικού δικαίου στη χώρα μας. Ο λόγος είναι ότι την εποχή εκείνην τα κείμενα της ιουστινιάνειας νομοθεσίας αποτελούσαν πηγή και του αστικού δικαίου που ίσχυε στη Γερμανία. Με βάση τα κείμενα αυτά είχε διαμορφωθεί η γερμανική επιστήμη του δικαίου των πανδεκτών που καλλιεργούσε αριστοτεχνικά το δίκαιο αυτό. Η επιστήμη του δικαίου των πανδεκτών ήκμασε κάτω από την επίδραση της ιστορικής σχολής του δικαίου (κύριος εκπρόσωπος ο Φρειδερίκος-Κάρολος von Savigny, ) και έφτασε στο αποκορύφωμά της με τον Βερνάρδο Windscheid ( ). Οι πρώτοι καθηγητές του αστικού δικαίου (Παύλος Καλλιγάς, Πέτρος Παπαρρηγόπουλος, Βασίλειος Οικονομίδης) στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837) είχαν σπουδάσει σε γερμανικά πανεπιστήμια. Αυτός ήταν ο λόγος που τάχτηκαν (και ιδίως ο Καλλιγάς) υπέρ της παραπάνω ερμηνείας του ιατάγματος του 1835 και επέβαλαν την άποψη ότι ίσχυε το Corpus Iuris Civilis (για τους θεμελιωτές του αστικού δικαίου στη νεότερη Ελλάδα βλ. Ζέπο, σ. 16 επ.. Πετρόπουλο, σ. 383 επ.. Γαζή, 19 επ.). Γιατί μέσω της ιουστινιάνειας νομοθεσίας είχαν τη δυνατότητα να εισαγάγουν στην Ελλάδα τη γερμανική επιστήμη του δικαίου των πανδεκτών, την οποία γνώριζαν. Έτσι η επιστήμη αυτή αποτέλεσε και στη χώρα μας τη θεωρητική βάση του ισχύοντος αστικού δικαίου. Τέτοια ήταν μάλιστα η προσήλωση των Ελλήνων νομικών στη γερμανική επιστήμη του δικαίου των πανδεκτών, ώστε τα συγγράμματα των Γερμανών πανδεκτιστών Dernburg, Regelsberger, Windscheid κ.ά. αφού μεταφράστηκαν στην ελληνική θεωρούνταν σχεδόν σαν κώδικες νόμων και οι δικαστικές αποφάσεις παρέπεμπαν σ αυτά αντί να ανατρέχουν στο κείμενο του νόμου. ΙΙΙ. Οι νεότεροι αστικοί νόμοι. Η διαπίστωση ότι το βυζαντινορωμαϊκό δίκαιο ήταν σε πολλά θέματα ακατάλληλο για μια σύγχρονη πολιτεία, οδήγησε στη θέσπιση νεότερων αστικών νόμων, με τους οποίους αντικαταστάθηκαν μεγάλα και σημαντικά τμήματα του βυζαντινορωμαϊκού δικαίου. Πολλοί από τους νόμους αυτούς (όπως π.χ. ο ν. Τ/1856 «περί μεταγραφής» κ.λπ., ο ν. ΤΑã/1856 «Αστικός Ελληνικός Νόμος», ο ν. ΧΠΘã/1861 «περί ανηλίκων, επιτροπείας, χειραφεσίας και κηδεμονίας αυτών»), με τους οποίους εκσυγχρονίσθηκε το τότε ισχύον δίκαιο, περιλήφθηκαν αργότερα στον ΑΚ ή αποτέλεσαν την πηγή των σχετικών διατάξεών του. IV. Τοπικοί αστικοί κώδικες. Με την επέκταση των ορίων του ελληνικού Κράτους επεκτάθηκε και η νομοθεσία του, δηλ. το βυζαντινορωμαϊκό δίκαιο όπως είχε συμπληρωθεί και εκσυγχρονισθεί με τους νεότερους νόμους. Οι υφιστάμενοι όμως στις προσαρτηθείσες χώρες τοπικοί αστικοί κώδικες διατηρήθηκαν σε ισχύ. Έτσι, στην Επτάνησο διατηρήθηκε σε ισχύ ο Ιόνιος Πολιτικός Κώδιξ του 1841 (Ιόνιος Αστικός Κώδιξ), ο οποίος αποτελείτο από 2111 άρθρα και είχε συνταχθεί κυρίως με βάση τον γαλλακ. Στη Σάμο διατηρήθηκε σε ισχύ μετά την προσάρτηση της νήσου ο Αστικός Κώδιξ του 1899 (Σαμιακός Αστικός Κώδιξ), ο οποίος αποτελείτο από 1927 άρθρα και είχε συνταχθεί με βάση το Νομοσχέδιο αστικού δικαίου του Στην Κρήτη διατηρήθηκε σε ισχύ ο Αστικός Κώδιξ που είχε συνταχθεί το 1904 με βάση κατά κύριο λόγο επίσης το Νομοσχέδιο του 1874 (Κρητικός Αστικός Κώδιξ). Γ. Η σύνταξη του Αστικού Κώδικα. Ι. Ανάγκη σύνταξης. Περισσότερα από εκατό χρόνια χρειάσθηκαν για να συνταχθεί ο Αστικός Κώδικας, τον οποίο προανήγγειλε το ιάταγμα του Οι διάφορες επιτροπές που κατά καιρούς είχαν συγκροτηθεί για τον σκοπό αυτό δεν κατέληγαν στην ολοκλήρωση του έργου λόγω των δυσχερει- 2

3 Εισαγωγή στο Αστικό Δίκαιο και τον Αστικό Κώδικα ών που παρουσίαζε, της έλλειψης συνέχειας και της πολιτικής αστάθειας που για μεγάλα χρονικά διαστήματα μάστιζε τη χώρα μας. Ωστόσο, το παρωχημένο πολλών ρυθμίσεων του βυζαντινορωμαϊκού δικαίου, η σύγχυση που δημιουργούσε η ισχύς πολλών νέων νόμων, καθώς και η πολυδιάσπαση που επέφερε η ταυτόχρονη χρήση των τοπικών κωδίκων, καθιστούσε συνεχώς επιτακτικότερη την ανάγκη σύνταξης ενός ενιαίου νομοθετήματος, το οποίο θα περιελάμβανε ολόκληρη την αστική νομοθεσία που ίσχυε μέχρι τότε σε όλη την ελληνική επικράτεια. ΙΙ. Προεργασία. Το 1930 η Κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου συνέστησε πενταμελή συντακτική επιτροπή, η οποία απαρτίσθηκε από τους καθηγητές Κωνσταντίνο εμερτζή (πρόεδρο), Κωνσταντίνο Τριανταφυλλόπουλο, Γεώργιο Μπαλή, Γεώργιο Μαριδάκη και τον δικηγόρο Πέτρο Θηβαίο (μέλη). Η επιτροπή αυτή ανταποκρίθηκε στη γενική επιθυμία του νομικού κόσμου της χώρας και απέκλεισε το ενδεχόμενο άμεσης μεταφοράς ενός από τους ξένους κώδικες. Απεναντίας απέβλεψε στην κατάρτιση ελληνικού αστικού κώδικα, κωδικοποιώντας το μέχρι τότε ισχύσαν σε μας αστικό δίκαιο, το οποίο θα συμπληρωνόταν και θα προσαρμοζόταν στις εν τω μεταξύ εξελίξεις και στις σύγχρονες ανάγκες. Αυτό σήμαινε ότι βάση θα αποτελούσε αφενός το βυζαντινορωμαϊκό δίκαιο, όπως ίσχυσε σε μας κάτω από την επίδραση της επιστήμης του δικαίου των πανδεκτών, και αφετέρου οι νεότεροι αστικοί νόμοι. Έτσι, η συντακτική επιτροπή του 1930 συνέταξε πρώτα διάγραμμα, το οποίο εγκρίθηκε από αναθεωρητική επιτροπή με ευρύτερη σύνθεση (πολυμελέστερη) και στη συνέχεια προχώρησε στη σύνταξη του σχεδίου του κώδικα. Η παραπάνω επιτροπή περάτωσε το έργο της το 1936, τα δε σχέδια των πέντε βιβλίων του Αστικού Κώδικα (Γενικές Αρχές, Ενοχικό ίκαιο, Εμπράγματο ίκαιο, Οικογενειακό ίκαιο και Κληρονομικό ίκαιο) δημοσιεύθηκαν μεταξύ 1933 και Η Κυβέρνηση του Ιωάννη Μεταξά, η οποία ήλθε στην εξουσία το 1936, θέλοντας να τελειώνει με το χρονίζον ζήτημα του Αστικού Κώδικα ανέθεσε στο μέλος της επιτροπής Γεώργιο Μπαλή τον συντονισμό και την τελική επεξεργασία των πέντε σχεδίων, τα οποία επειδή είχαν συνταχθεί το καθένα από άλλο μέλος της συντακτικής επιτροπής έδιναν την εικόνα σπονδυλωτού και όχι ενιαίου έργου. Ο Μπαλής μετά από εργασία δώδεκα μηνών παρέδωσε στις 17 εκεμβρίου 1939 το τελικό σχέδιο του ΑΚ στην Κυβέρνηση Μεταξά, η οποία το δημοσίευσε με τον ν. 2250/1940 και όρισε ως ημερομηνία έναρξης της ισχύος του την 1η Ιουλίου 1941, για να δοθεί στο μεταξύ η δυνατότητα στους έλληνες νομικούς να το μελετήσουν. Όμως τα γεγονότα που επακολούθησαν (πόλεμος, κατάληψη της χώρας από τους εχθρούς, διαφυγή της Κυβέρνησης στην Αίγυπτο) κατέστησαν αναγκαία την επ αόριστον αναστολή της ισχύος του κώδικα (ν.δ. 35/1941). Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδος η Κυβέρνηση Πέτρου Βούλγαρη συγκρότησε το 1945 νέα επιτροπή από τα επιζώντα μέλη της παλαιάς συντακτικής επιτροπής (Τριανταφυλλόπουλο, Μαριδάκη. στη θέση του αρνηθέντος να μετάσχει Μπαλή διορίσθηκε ο πρόεδρος του Αρείου Πάγου Ιωάννης Σακκέτας, ο οποίος όμως προφασίσθηκε υπηρεσιακά καθήκοντα και δεν έλαβε ενεργό μέρος) με την εντολή, να αναθεωρήσουν το κείμενο του κώδικα με βάση την ασκηθείσα επ αυτού κριτική και τις νεότερες (μεταπολεμικές) αντιλήψεις. Μετά από τρίμηνη εργασία η επιτροπή (κατ ουσίαν οι καθηγητές Τριανταφυλλόπουλος και Μαριδάκης) παρέδωσε στις 15 Σεπτεμβρίου 1945 το αναθεωρημένο τελικό σχέδιο του Αστικού Κώδικα στην Κυβέρνηση, η οποία το δημοσίευσε με τον ν. 777/1945 και το έθεσε σε ισχύ στις 23 Φεβρουαρίου 1946 (επέτειο του ιστορικού ιατάγματος του 1835). Έτσι, ενώ επί εκατό και πλέον χρόνια δεν είχαμε Αστικό Κώδικα, αποκτήσαμε δύο: τον Αστικό Κώδικα του 1940 και τον Αστικό Κώδικα του ΙΙΙ. Έναρξη ισχύος. Η Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Τσαλδάρη που προήλθε από τις εκλογές του 1946 επανέφερε σε ισχύ τον Αστικό Κώδικα του 1940 με το ν.δ Μαΐου 1946, και μάλιστα αναδρομικώς από τις 23 Φεβρουαρίου 1946, καταργώντας αντιστοίχως τον Αστικό Κώδικα του Τότε προκλήθηκε οξύτατη επιστημονική διαμάχη που σύντομα έλαβε και πολιτικό χαρακτήρα. Αξιόλογοι νομικοί χωρίστηκαν σε παρατάξεις, τους «μπαλικούς» και τους «τριανταφυλλοπουλικούς», οι οποίες στηρίζονταν από το Κόμμα των Φιλελευθέρων και το Λαϊκό Κόμμα αντιστοίχως και εκπροσωπούνταν από τα περιοδικά «Θέμις» και «Νέον ίκαιον» αντιστοίχως (βλ. Άκι Λαμπρόπουλο, σ. 198 επ.). Συγκρίνοντας τους δύο κώδικες πρέπει να πούμε ότι ο κώδικας του 1945 εισήγαγε μεν ορισμένες επιτυχείς τροποποιήσεις, δεν είχε όμως την ενότητα του ύφους και της μορφής που παρουσιάζει ο ισχύων κώδικας του Δ. Περιεχόμενο και χαρακτηριστικά του ΑΚ. Ι. Περιεχόμενο του ΑΚ. Ο ΑΚ ακολούθησε, κατά το πρότυπο του γερμακ (1900), το πενταμερές σύστημα διαίρεσης της ύλης του αστικού δικαίου, απορρίπτοντας τη διμερή διαίρεση (περιουσιακό δίκαιο και δίκαιο των προσώπων). Έτσι, ο ΑΚ χωρίζεται σε πέντε μέρη («βιβλία»): τις γενικές αρχές, το ενοχικό δίκαιο, το εμπράγματο δίκαιο, το οικογενειακό δίκαιο και το κληρονομικό δίκαιο. Ενοχικό δίκαιο είναι ο κλάδος του αστικού δικαίου που ρυθμίζει τις ενοχικές σχέσεις ή, όπως αλλιώς λέγουμε, τις ενοχές. Εμπράγματο δίκαιο είναι το σύνολο των κανόνων του αστικού δικαίου που ρυθμίζουν τα εμπράγματα δικαιώματα, δηλαδή τις έννομες σχέσεις των προσώπων προς τα πράγματα. Οικογενειακό δίκαιο είναι το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν τις οικογενειακές σχέσεις, δηλαδή τις σχέσεις μεταξύ των συζύγων και μεταξύ των συγγενών, ιδιαίτερα μεταξύ γονέων και τέκνων. Κληρονομικό δίκαιο είναι το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν την τύχη της περιουσίας του ανθρώπου μετά τον θάνατό του, δηλαδή τον τρόπο της ολικής ή μερικής διαδοχής στην περιουσία του, καθώς και τα δικαιώματα των κληρονόμων. Των τεσσάρων αυτών μερών προτάσ

4 Εισαγωγή στο Αστικό Δίκαιο και τον Αστικό Κώδικα σεται γενικό μέρος που το ονομάζουμε Γενικές Αρχές και το οποίο περιλαμβάνει κανόνες που εφαρμόζονται και στα τέσσερα παραπάνω μέρη. Ο ΑΚ, μολονότι δέχθηκε επιρροές από ξένα πρότυπα, είναι δημιούργημα της ελληνικής νομικής επιστήμης και διαθέτει πρωτοτυπία και αυτοτέλεια. Οι διατάξεις του διακρίνονται για τη σαφήνειά τους και περιέχουν αρκετά λεπτομερείς ρυθμίσεις. Αν και κατά βάση συντηρητικός, ο ΑΚ, με τις τελευταίες τροποποιήσεις που έλαβαν χώρα στις αρχές του 21ου αιώνα (ν. 3043/2002 και ν. 3089/2002), επιχείρησε να προσαρμοστεί στις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις. Ειδικά, η νομοθετική παρέμβαση στον χώρο της βιοτεχνολογίας αναδεικνύει το προοδευτικό πνεύμα του νομοθετήματος. Χαρακτηριστικά του προοδευτικού χαρακτήρα του ΑΚ είναι επίσης η γενική απαγόρευση της κατάχρησης δικαιώματος (ΑΚ 281), η ρύθμιση των οικογενειακών σχέσεων με γνώμονα την ισότητα μεταξύ των δύο φύλων (Σ 4 2), καθώς και η αναγωγή της ανθρώπινης προσωπικότητας σε έννομο αγαθό άξιο προστασίας (ΑΚ 57-59, 932). Συναφής με την τελευταία είναι και η διασφάλιση της αρχής της ιδιωτικής αυτονομίας (ή αυτονομίας της ιδιωτικής βούλησης), όπως αυτή εκδηλώνεται στην ΑΚ 361. Από την άλλη, πλέγμα διατάξεων (ΑΚ 335 επ.) ορίζει λεπτομερώς τα σχετικά με την ευθύνη του προσώπου που δεν τήρησε τις υποχρεώσεις, τις οποίες ανέλαβε αυτοβούλως έναντι του αντισυμβαλλομένου του. Άλλο θεμελιώδες στοιχείο του ΑΚ είναι η αναγνώριση εμπράγματων δικαιωμάτων (ΑΚ 973), καθώς η προστασία της ιδιοκτησίας σε ευρεία έννοια αποτελεί αναγκαίο συμπλήρωμα της αρχής της αυτονομίας της ιδιωτικής βουλήσεως και της ελευθερίας των συμβάσεων. Χαρακτηριστική είναι επίσης η ευρεία χρήση στον ΑΚ γενικών ρητρών, το περιεχόμενο των οποίων προσδιορίζεται ανάλογα με τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις και τις ανάγκες κάθε εποχής. Πρόκειται για γενικές κατευθυντήριες διατάξεις, οι οποίες χρησιμοποιούν αόριστες έννοιες και αξιολογικά κριτήρια (όπως «καλή πίστη», «χρηστά ήθη», «εύλογη αιτία», «σπουδαίος λόγος», «κοινωνικός ή οικονομικός σκοπός του δικαιώματος» κ.λπ.) και έτσι παρέχουν στον δικαστή την ευχέρεια να αποφασίζει κάθε φορά, αν η συγκεκριμένη υπόθεση που δικάζει υπάγεται ή όχι στη γενική και αφηρημένη διατύπωση των διατάξεων αυτών. Οι ρήτρες αυτές αποτελούν πολύτιμο βοήθημα για κάθε ερμηνευτή και εφαρμοστή του ΑΚ, αφού εξασφαλίζουν στο νομοθέτημα διαχρονικότητα μέσα από τη δυνατότητα συνεχούς ανανέωσης. Η ελαστικότητα της διατύπωσής τους αφενός απαλλάσσει τον νομοθέτη από την ανάγκη μιας άκαμπτης περιπτωσιολογικής ρύθμισης και αφετέρου αφήνει στον δικαστή περιθώριο για την εξεύρεση της επιεικέστερης κάθε φορά λύσης. ΙΙ. Κύρια χαρακτηριστικά του ΑΚ. Ως βασικά χαρακτηριστικά του ΑΚ μπορούν να αναφερθούν τα εξής: α) Η αναγνώριση και προστασία της ανθρώπινης προσωπικότητας (ΑΚ 57-59, 932), διαπίστωση που εναρμονίζεται σήμερα και με την αντίστοιχη συνταγματική επιταγή (Σ 2 1, 5 1). β) Η αρχή της ιδιωτικής αυτονομίας (ή αυτονομίας της ιδιωτικής βουλήσεως) και οι ειδικότερες εκδηλώσεις της (ελευθερία των συμβάσεων: ΑΚ 361, ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι: Σ 12, ελευθερία σύνταξης διαθήκης: ΑΚ 1712) αποτελούν θεμέλιο του ΑΚ, καθώς και όλου του ελληνικού δικαίου και του οικονομικού συστήματος. γ) Εκδήλωση της αρχής της αυτονομίας της ιδιωτικής βουλήσεως αποτελεί επίσης η αρχή της υποχρέωσης τηρήσεως των συμφωνημένων (pacta sunt servanda), η οποία διαπνέει μεγάλο μέρος του ΑΚ και ιδίως το ενοχικό δίκαιο. δ) Θεμελιώδες στοιχείο του ΑΚ αποτελεί η αναγνώριση εμπράγματων δικαιωμάτων (ΑΚ 973) και η πρόσδοση απόλυτου χαρακτήρα στα δικαιώματα αυτά με πρώτο το δικαίωμα κυριότητας. Η προστασία της ιδιοκτησίας αποτελεί το αναγκαίο συμπλήρωμα της αρχής της αυτονομίας της ιδιωτικής βουλήσεως και της ελευθερίας των συμβάσεων. ε) Όλες οι παραπάνω αρχές αποτελούν κατά βάση εκδήλωση φιλελεύθερων αντιλήψεων. Όμως, η συνειδητοποίηση των κοινωνικών αναγκών οδήγησε στην υιοθέτηση κάποιων αρχών που λειτουργούν ως αντίβαρο στις πρώτες. Κύριο αντιστάθμισμα στην αρχή της αυτονομίας της ιδιωτικής βουλήσεως αποτελεί η αρχή της υπεροχής των κανόνων δημόσιας τάξης έναντι της ιδιωτικής βούλησης. στ) Στην ίδια κατεύθυνση κινείται η αναγνώριση της αρχής της καλής πίστης και των συναλλακτικών ηθών. Η αρχή αυτή διέπει κατά βάση γενικώς την εκπλήρωση οποιασδήποτε ενδοσυμβατικής υποχρέωσης (ΑΚ 288), δημιουργώντας έτσι έναν πρώτο περιορισμό στην αρχή της ελευθερίας των συμβάσεων. ζ) Χαρακτηριστική είναι επίσης όπως αναφέρθηκε παραπάνω η ευρεία χρήση στον ΑΚ γενικών ρητρών, το περιεχόμενο των οποίων προσδιορίζεται ανάλογα με τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις και τις ανάγκες κάθε εποχής. η) Ιδιαίτερα σημαντική στην κατεύθυνση της κοινωνικής λειτουργίας του ΑΚ είναι η απαγόρευση καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος (ΑΚ 281) σε εναρμόνιση και προς την αντίστοιχη συνταγματική επιταγή (Σ 25 3). θ) Τέλος, χαρακτηριστικό του ΑΚ αποτελεί μετά τη μεταρρύθμιση του 1983 (ν. 1329/1983) η ρύθμιση των οικογενειακών σχέσεων με γνώμονα την ισότητα μεταξύ των δύο φύλων (Σ 4 2). Ε. Τροποποιήσεις του ΑΚ. Οι σημαντικότερες τροποποιήσεις του ΑΚ επήλθαν το 1968 με την εισαγωγή του νέου Κώδικα Πολιτικής ικονομίας και στη συνέχεια με τους ν. 1250/1982 και 1329/1983, με τους οποίους μεταρρυθμίστηκε το οικογενειακό δίκαιο. Οι ν. 2447/1996 και 2915/2001 τροποποίησαν τις διατάξεις για την υιοθεσία, την επιτροπεία και τη δικαστική αντίληψη και προέβλεψαν νέους θεσμούς, όπως τη δικαστική συμπαράσταση και τη δικαστική επιμέλεια ξένων υποθέσεων. Ο ν. 3043/2002 τροποποίησε τις διατάξεις που ρυθμίζουν την ευθύνη του πωλητή για πραγματικά ελαττώματα και έλλειψη συμφωνημένων ιδιοτήτων του πωληθέντος πράγματος (ΑΚ 534 επ.), καθώς και τις διατάξεις που ρυθμίζουν την εγκυρότητα των συμφωνιών περί αποκλεισμού ή περιορισμού της ευθύνης του οφειλέτη για πταίσμα δικό του ή του βοηθού εκπλήρωσης (ΑΚ 4

5 Εισαγωγή στο Αστικό Δίκαιο και τον Αστικό Κώδικα 332 και 334 2). Ο ν. 3089/2002 προσέθεσε ειδικό κεφάλαιο στον ΑΚ (άρθρα ) με τίτλο «Ιατρική υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή», ενώ τροποποίησε και τις σχετικές διατάξεις του οικογενειακού δικαίου που επηρεάζονται από την εισαγωγή του νέου θεσμού της «ιατρικά υποβοηθούμενης ανθρώπινης αναπαραγωγής» (π.χ. πρόβλεψη της αγωγής προσβολής της μητρότητας κατ αντιστοιχία με την αγωγή προσβολής της πατρότητας). Μικρότερης σημασίας τροποποιήσεις έχουν επέλθει με βάση το κοινοτικό δίκαιο. Τέλος, τροποποιήσεις σε διατάξεις του οικογενειακού δικαίου επήλθαν με τον πρόσφατο ν. 3719/2008 («Μεταρρυθμίσεις για την οικογένεια, το παιδί, την κοινωνία και άλλες διατάξεις», ΦΕΚ Αã 241/ ). με τον ίδιο νόμο αναγνωρίστηκε πλέον νομοθετικά η δυνατότητα των ετερόφυλων προσώπων να συμβιώνουν δίχως να έχουν τελέσει γάμο, αλλά έχοντας συνάψει το προβλεπόμενο «σύμφωνο συμβίωσης». ΣΤ. Προοπτική του ΑΚ. Ο ΑΚ είναι ένα νομοθέτημα με δυναμική. Το αντικείμενο των ρυθμίσεών του, οι ιδιωτικές σχέσεις, εξελίσσεται με το πέρασμα του χρόνου (π.χ. πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί νομικά η διεύρυνση του κλασικού πυρήνα της οικογένειας με τη συγκατάταξη στην έννοιά της και της ελεύθερης συμβίωσης ή και όπως σε μερικές άλλες χώρες της ένωσης ομοφυλοφίλων;). Ο ΑΚ καλείται να αντιμετωπίζει τις προκλήσεις που κατά καιρούς εμφανίζονται, διότι, ως το βασικό κωδικοποιητικό κείμενο της αστικής νομοθεσίας, πάντοτε θα αποτελεί το σημείο αναφοράς και τη βασική πηγή του ιδιωτικού δικαίου. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο ΑΚ δεν εμφανίζει μειονεκτήματα. Οι εξελίξεις στην τεχνολογία (π.χ. εισαγωγή της έννοιας του ηλεκτρονικού εγγράφου), η διεθνοποίηση των συναλλαγών, η δημιουργία νέων μορφών συμβάσεων της σύγχρονης οικονομίας (π.χ. leasing, factoring, franchising, project-financing, merchandising) κ.ά. φανερώνουν τις δυσκολίες προσαρμογής του ΑΚ στις σύγχρονες κοινωνικές και συναλλακτικές ανάγκες, οι οποίες χαρακτηρίζονται από συνεχείς μεταβολές και έλλειψη σταθερότητας. Παρόλα αυτά, η επιτυχία του ΑΚ είναι δεδομένη και αποδεικνύεται από την απρόσκοπτη και χωρίς ιδιαίτερα νομικά και κοινωνικά προβλήματα εφαρμογή του για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ζ. Η ιδέα για έναν κοινό Ευρωπαϊκό Αστικό Κώδικα. Κατά καιρούς σημειώθηκαν προσπάθειες για τη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Κώδικα Ιδιωτικού ικαίου (π.χ. σχέδιο Lando). Ένα τέτοιο εγχείρημα, ωστόσο, πρέπει να αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη, διότι τίθεται σε κίνδυνο η ασφάλεια δικαίου, όταν εισάγονται στην εσωτερική έννομη τάξη ξένες νομικές έννοιες, οι οποίες πολλές φορές αποτελούν προϊόντα διακρατικής διαπραγμάτευσης και συμβιβασμών. Μια περισσότερο ρεαλιστική πρόταση θα ήταν η βαθμιαία και συνεχής σύγκλιση των ευρωπαϊκών ιδιωτικών δικαίων, η οποία εξασφαλίζεται με την επεξεργασία και τη συμφωνία ως προς τις θεμελιώδεις αρχές που διέπουν το ιδιωτικό δίκαιο (π.χ. η ελευθερία των συμβάσεων, η ιδιωτική αυτονομία, η προστασία της εμπιστοσύνης του καλόπιστου συναλλασσομένου, η αποκατάσταση του αδικαιολόγητου πλουτισμού κ.λπ.)

6

7 ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Οι κανόνες του δικαίου γενικά Πηγές του δικαίου. Οι κανόνες του δικαίου περιλαμβάνονται στους νόμους και στα έθιμα. 1 Βιβλιογραφία: Αγαλλοπούλου, Εισαγωγή στο ευρωπαϊκό κοινοτικό δίκαιο, (1988). Αραβαντινός, Εισαγωγή στην επιστήμη του δικαίου (1983). Βόγκλης, Κίνδυνοι κατά τη συγκεκριμενοποίηση των γενικών ρητρών, ΕΕ 2003, 757. Aγγ. Γεωργιάδη, στον ΑΚ Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, άρθρα 1-3., Οι πηγές του ιδιωτικού δικαίου κατά την επανάσταση του 1821, Ελλ νη 2007, 645. Γιόκαρης, Η πρακτική των δικαιοδοτικών οργάνων στην εφαρμογή του διεθνούς συμβατικού δικαίου (1986). ωρής, Εισαγωγή στο Αστικό ίκαιο, τεύχος Αã (1991). ο ίδιος, Σκέψεις για τη διαπίστωση και πλήρωση των κενών στο δίκαιο, ΧρΙ 2003, 577. Ιακωβάκης, Μια κριτική ματιά στην υπό τα άρθρα 1 και 2 ΑΚ ερμηνευτική θέση του Γ. Μπαλή, Αρμ 1977, 495. Καράσης, Σταθμοί στην ιστορική πορεία του νομικού συλλογισμού, Ελλ νη 2002, 613. Καρδαράς, Περί των πηγών του ελληνικού Εργατικού ικαίου, ΕΕργ 2001, Καρύμπαλη-Τσίπτσιου, Πηγές του θετικού δικαίου, ΕπΑρμ 1980, σ Λιτζερόπουλος, Η νομολογία ως παράγων διαπλάσεως του ιδιωτικού δικαίου (1932 & ανατύπωση 2000). Μητσόπουλος, Το πρόβλημα της έννοιας του δικαιικού πλάσματος (1998). ο ίδιος, Θέματα γενικής θεωρίας και λογικής του δικαίου (2005). Παπανικολάου, Μεθοδολογία του Ιδιωτικού ικαίου και ερμηνεία των δικαιοπραξιών (2000). Πέρδικας, Το έθιμον εις τον ΑΚ, το ισχύσαν δίκαιον και την εμπορικήν συναλλαγήν (1946). Κ. Σούρλας, Σχέσεις νόμου και εθίμου, Θέμ. 1941, 245. Σταθόπουλος, ικαιοσύνη, Ενόραση και Λόγος, 2002, 5. Σταμάτης, Η θεμελίωση των νομικών κρίσεων - Εισαγωγή στη μεθοδολογία του δικαίου 7 (2006). Ταμπάκης, Νόμος και έθιμον κατά τον Αστικόν Κώδικα, ΕΕΝ 1975, 653. Κ. Τσάτσος, Το πρόβλημα των πηγών του δικαίου (1941 & ανατύπωση 1993). Τσιτσόπουλος, Το έθιμο ως κανόνας δικαίου, ΝοΒ 1983, 637. Τσουκαλάς, Το οικογενειακό και κληρονομικό δίκαιο των μουσουλμάνων της Θράκης μας, Ελλ νη 2002, Φίλιος, Νομική Μεθοδολογία (2007). Ψωμάς, Η παράβαση των εθίμων ως λόγος αναιρέσεως, 2002, 295. Α. Ο κανόνας δικαίου. Ο κανόνας δικαίου συνιστά το δομικό κύτταρο του φαινομένου που λέγεται «δίκαιο». Επομένως, πριν γίνει οποιαδήποτε αναφορά στις πηγές του τελευταίου, αναγκαία είναι η εννοιολογική προσέγγιση του κανόνα δικαίου. Ι. Έννοια και περιεχόμενο. 1. Έννοια. Κανόνας δικαίου είναι η γενική και αφηρημένη διάταξη, η οποία ρυθμίζει ετερόνομα και επιτακτικά την εξωτερική συμπεριφορά των μελών μιας κοινωνίας που είναι οργανωμένη σε Κράτος. Συγκεκριμένα, η ρύθμιση που περιέχει ο κανόνας δικαίου είναι: α) ρύθμιση εξωτερικής συμπεριφοράς, διότι αποσκοπεί στη διασφάλιση της νομιμότητας της συμπεριφοράς και δεν ενδιαφέρεται καταρχήν για τα εσωτερικά αίτιά της πλην εξαιρετικών περιπτώσεων, όπως π.χ. στην περίπτωση της υπαιτιότητας ως στοιχείου της ευθύνης ή της καλής πίστης αυτού που αποκτά την κυριότητα κινητού (ΑΚ 1036). β) ρύθμιση επιτακτική, διότι υποχρεώνει τα μέλη της κοινωνίας να συμμορφώνονται σ αυτήν, ενδεχομένως και με μέσα κρατικού καταναγκασμού. γ) ρύθμιση ετερόνομη, διότι δεν προέρχεται από τη βούληση των μελών της κοινωνίας αλλά από τη βούληση της Πολιτείας. δ) ρύθμιση γενική και αφηρημένη, διότι δεν απευθύνεται σε συγκεκριμένο πρόσωπο, αλλά έχει εφαρμογή οποτεδήποτε πληρούνται οι προϋποθέσεις του πραγματικού της, οι οποίες είναι διατυπωμένες σε υποθετική μορφή. ε) ρύθμιση του θετού δικαίου, διότι συνιστά προϊόν αξιολογικής στάθμισης των συγκρουόμενων συμφερόντων που γίνεται από τον εκάστοτε νομοθέτη και δεν εκφράζει κάποιο τέλειο, αληθινό, αιώνιο και αμετάβλητο δίκαιο (φυσικό δίκαιο, για την έννοια του οποίου βλ. Καράση, Ελλ νη 2002, 614 επ.). 2. Περιεχόμενο. Ο κανόνας δικαίου είναι διατυπωμένος ως υποθετικός κανόνας, δηλαδή είναι σύνθετη πρόταση αποτελούμενη από δύο μέρη: το πραγματικό (Tatbestand, νομοτυπική μορφή, αντικειμενική υπόσταση, προϋπόθεση) και την έννομη συνέπεια (Rechtsfolge), τα οποία τελούν μεταξύ τους σε σχέση υποθέσεως προς απόδοση. Πραγματικό ονομάζεται το σύνολο των προϋποθέσεων (κυρίως πράξεων και γεγονότων) που θέτει ο κανόνας δικαίου, ούτως ώστε να ενεργοποιηθεί η ρυθμιστική λειτουργία του κανόνα σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, δηλαδή να εφαρμοστεί ο κανόνας (π.χ. ΑΚ 914: «Όποιος ζημιώσει άλλον παράνομα και υπαίτια...»). Έννομη συνέπεια είναι το σύνολο των νομικών αποτελεσμάτων που συνεπάγεται η πλήρωση των προϋποθέσεων του πραγματικού (π.χ. ΑΚ 914: «...έχει υποχρέωση να τον αποζημιώσει»)

8 Άρθρο 1 ΙΙ. Διακρίσεις. Οι κανόνες δικαίου πρέπει να διακρίνονται από άλλους κανόνες, όπως είναι αυτοί της ηθικής και της εθιμοτυπίας. 1. Διάκριση από τους κανόνες της ηθικής. Ηθική είναι οι αντιλήψεις για το τι είναι αγαθό (καλό). Τόσον οι κανόνες δικαίου όσο και οι κανόνες της ηθικής επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ωστόσο, σκοπός της ηθικής είναι να καταστήσει τον άνθρωπο τέλειο (γι αυτό και η ηθική περιλαμβάνει αυστηρές ρυθμίσεις), ενώ σκοπός του δικαίου είναι να εξασφαλίσει απλώς την ειρηνική συμβίωση των ανθρώπων. Για παράδειγμα, η αθέτηση μίας υπόσχεσης εκλαμβάνεται από το δίκαιο ως πράξη που υπονομεύει το κλίμα κοινωνικής εμπιστοσύνης μεταξύ των κοινωνών του δικαίου, ενώ η ηθική την αντιμετωπίζει ως αμάρτημα αντίστοιχο με την αθέτηση ενός όρκου. Η ηθική ουσιαστικά αποβλέπει κατά βάση στην εσωτερική συμπεριφορά του ατόμου, σε αντίθεση με το δίκαιο το οποίο ενδιαφέρεται για την εξωτερική συμπεριφορά του. Περαιτέρω, η ηθική είναι αυτόνομη ρύθμιση, διότι εκπορεύεται από τη συνείδηση κάθε ανθρώπου, ενώ το δίκαιο επιβάλλεται στους πολίτες από την Πολιτεία. Όσον αφορά στο περιεχόμενο, οι κανόνες της ηθικής επιτάσσουν και απαγορεύουν μόνον, ενώ οι κανόνες δικαίου γεννούν και δικαιώματα. Άλλωστε, η παραβίαση των κανόνων της ηθικής έχει συνέπειες ψυχολογικής φύσης (τύψεις συνειδήσεως), σε αντίθεση με τους κανόνες δικαίου, των οποίων η παραβίαση έχει αντίκτυπο στην υλική σφαίρα του ατόμου (υποχρέωση καταβολής αποζημίωσης, φυλάκιση κ.λπ.). Από τα εκτεθέντα καθίσταται σαφές ότι η σφαίρα του δικαίου και η σφαίρα της ηθικής τέμνονται αλλά δεν συμπίπτουν (Αραβαντινός, σ. 39 επ.). Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα οι κανόνες δικαίου δεν συμφωνούν κατά το περιεχόμενο με τα παραγγέλματα της ηθικής (π.χ. οι κανόνες για την παραγραφή των απαιτήσεων με την πάροδο ορισμένου χρόνου. βλ. σχετικά Γεωργιάδη, Γεν. Αρχές, 1 αρ. 17). Παρόλα αυτά, δεν πρέπει να παραβλέπεται το γεγονός ότι οι ηθικές αρχές και αξίες επηρεάζουν τη διαμόρφωση του περιεχομένου των περισσότερων κανόνων δικαίου, ενώ και το ίδιο το δίκαιο, μερικές φορές, παραπέμπει ρητώς στη σφαίρα της ηθικής προκειμένου να συμπληρώσει τους κανόνες του (π.χ. ΑΚ 512, σχετικά με την ανάκληση δωρεών που έγιναν από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον ή από λόγους ευπρέπειας: ΕφΛαρ 120/2005 Ισοκράτης, διατάξεις που παραπέμπουν στα «χρηστά ήθη», όπως Σ 5 1, ΑΚ 33, 178, 281, 919, ΚΠολ 116, άρθρ. 1 του ν. 146/1914 «περί αθεμίτου ανταγωνισμού» κ.ά.). Αυτού του είδους οι παραπομπές εξοπλίζουν τους κανόνες της ηθικής με τις ιδιότητες που έχει ο κανόνας δικαίου (υποχρεωτικότητα και ενεργοποίηση του κρατικού καταναγκασμού:, ό.π., αρ. 19. πρβλ. και ΠΠρΑθ 97/1986 ΕΕμπ 1986, 703), το νόημα όμως αυτών (των κανόνων της ηθικής) επιβάλλεται να αξιολογείται νομικά μέσα στο σύστημα του ισχύοντος δικαίου ( ωρής, σ ). 2. Διάκριση από τους κανόνες της εθιμοτυπίας. Οι κανόνες της εθιμοτυπίας είναι κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς, που τηρείται κατά συνήθεια σε διάφορους τομείς της ανθρώπινης δράσης, όπως για παράδειγμα στις συναλλαγές. Τέτοιοι τρόποι κοινωνικής συμπεριφοράς είναι π.χ. η απόδοση συγχαρητηρίων για κάποιο ευχάριστο γεγονός, η ανταλλαγή δώρων την Πρωτοχρονιά, η παραχώρηση θέσης από τον νεότερο στον ηλικιωμένο κ.ο.κ. Οι κανόνες της εθιμοτυπίας διακρίνονται από τους κανόνες δικαίου, γιατί στερούνται την υποχρεωτικότητα που διακρίνει τους τελευταίους (Αραβαντινός, σ. 43 επ.). Ωστόσο, στο μέτρο που ο νόμος παραπέμπει (π.χ. μέσω γενικών ρητρών όπως η «καλή πίστη» ή τα «συναλλακτικά ήθη») στις κοινωνικές συνήθειες ως ένα κοινωνικό δεδομένο σε ορισμένον κύκλο ανθρώπινης δραστηριότητας, το δεδομένο αυτό ενσωματώνεται στον κανόνα δικαίου και λειτουργεί συμπληρωματικά κατά την εφαρμογή και την ερμηνεία του δικαίου (βλ. σχετικά Γεωργιάδη, ό.π., αρ. 23. ωρή, σ ). III. Κανόνες ιδιωτικού και δημόσιου δικαίου. Η διάκριση μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου δικαίου είναι σημαντική κυρίως από την άποψη ότι ο χαρακτηρισμός μιας έννομης σχέσης ως ιδιωτικού ή δημόσιου δικαίου καθορίζει αντίστοιχα και τη δικαιοδοσία είτε των πολιτικών είτε των διοικητικών δικαστηρίων της χώρας μας. Έτσι, το ιδιωτικό δίκαιο είναι σύνολο κανόνων δικαίου που ρυθμίζουν τις σχέσεις μεταξύ υποκειμένων (φυσικών ή νομικών προσώπων), τα οποία δεν ασκούν στη συγκεκριμένη περίπτωση δημόσια εξουσία. Αντίθετα, δημόσιο δίκαιο είναι το σύνολο των κανόνων δικαίου που ρυθμίζουν αφενός την οργάνωση και τη λειτουργία του Κράτους και των άλλων φορέων δημόσιας εξουσίας (νομικών προσώπων δημόσιου δικαίου, δημόσιων οργανισμών ή και φυσικών προσώπων εφόσον και στην έκταση που ασκούν δημόσια εξουσία) και αφετέρου τις σχέσεις των φορέων αυτών μεταξύ τους ή με τους ιδιώτες. Ως προς τα κριτήρια της εν λόγω διάκρισης έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες (βλ. σχετικά Σημαντήρα, Γεν. Αρχές, αρ. 3). Η θεωρία των υποκειμένων εστιάζει στα υποκείμενα των κανόνων δικαίου: Αν υποκείμενα ενός κανόνα δικαίου είναι το Κράτος, νομικά πρόσωπα δημόσιου δικαίου ή δημόσιοι οργανισμοί, τότε ο κανόνας αυτός ανήκει στο δημόσιο δίκαιο. αντίθετα, αν ο κανόνας απευθύνεται στους ιδιώτες, πρόκειται για ιδιωτικό δίκαιο. Η θεωρία των συμφερόντων αναζητεί το κριτήριο διάκρισης στη φύση του συμφέροντος, το οποίο υπηρετεί ο κανόνας δικαίου, ενώ η θεωρία της υποταγής στο αν τα υποκείμενα του κανόνα δικαίου βρίσκονται μεταξύ τους σε σχέση ισοτιμίας ή υπεροχής. Σύμφωνα τέλος με τη νεότερη θεωρία της εξουσίας, η οποία αποτελεί εξέλιξη της υποκειμενικής θεωρίας, κριτήριο πρέπει να αποτελέσει το αν ένα τουλάχιστον από τα υποκείμενα του κανόνα δικαίου είναι φορέας δημόσιας εξουσίας. Στη χώρα μας η επιστήμη και η νομολογία κατά την οριοθέτηση της έννοιας της διοικητικής πράξης, της διοικητικής σύμβασης και της αστικής ευθύνης του Κράτους φαίνεται ότι υιοθετούσαν αρχικά την υποκειμενική θεωρία (ΑΕ 10/1987 Αρμ 1988, 69. ΟλΣτΕ 2655/1987 ΝοΒ 1987, ΑΠ 1333/1987 ίκ 1989, 129). Σύμφωνα με αυτή στο δημόσιο δίκαιο κατατάσσονται οι κανόνες δικαίου, των οποίων ένα τουλάχιστον υποκεί- 8

9 Άρθρο 1 μενο είναι το Κράτος ή νομικό πρόσωπο δημόσιου δικαίου. Με την πάροδο όμως του χρόνου αυξάνει ο αριθμός των συγγραφέων και των δικαστικών αποφάσεων που τάσσονται υπέρ της ορθότερης θεωρίας της εξουσιαστικής σχέσης (πρβλ. ΑΕ 8/1999 Ελλ νη 2000, 664. ΑΕ 10/1992 Ελλ νη 1993, βλ. επίσης Γεωργιάδη, Γεν. Αρχές, 4 αρ. 9). Β. Πηγές του δικαίου. I. Έννοια της πηγής του δικαίου. Πηγή του δικαίου είναι ο λόγος εκείνος, ο οποίος θεμελιώνει την ισχύ ενός κανόνα δικαίου. Με άλλα λόγια, από την πηγή έλκει την ισχύ του το δεοντολογικό νόημα που περιέχεται στον κανόνα δικαίου (Τσάτσος, σ. 11 επ.). Έτσι, κατά την ΑΚ 1 ο νόμος ή το έθιμο θεμελιώνουν την ισχύ των κανόνων δικαίου. Ωστόσο, ο όρος «πηγές του δικαίου» έχει και άλλες σημασίες: Ως «πηγή του δικαίου» δυνατό να νοηθεί αφενός το όργανο θέσπισης ή διαμόρφωσης των κανόνων δικαίου (ο νομοθέτης, η διοίκηση, ο λαός κ.ά.), και αφετέρου η εξωτερική μορφή, με την οποία εμφανίζεται ο κανόνας δικαίου (Σύνταγμα, νόμος, συλλογική σύμβαση εργασίας κ.λπ.). Η ΑΚ 1 εκφράζει γενικότερη αρχή του δικαίου, γι αυτό και γίνεται δεκτό ότι εφαρμόζεται τόσο στο ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο δίκαιο (Ταμπάκης, ΕΕΝ 1975, 659. Αγγ. Γεωργιάδη, άρθρ. 1 αρ. 4). II. Πρωτογενείς πηγές του δικαίου. Το Σύνταγμα αποτελεί την ύπατη πηγή δικαίου, στην οποία έχει ενσωματωθεί, ως θετικό πια δίκαιο, η πρωταρχική ιδέα της δικαιοσύνης (σεβασμός στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ισότητα, λαϊκή κυριαρχία. Σταθόπουλος, 2002, 19). Το Σύνταγμα δεν αντλεί την ισχύ του από κάποια άλλη πηγή του δικαίου, γι αυτό και αποτελεί πρωτογενή πηγή του δικαίου. Περαιτέρω, από τις Σ 26 1, 73 επ. και ΑΚ 1 προκύπτει ότι πρωτογενείς πηγές του δικαίου συνιστούν επίσης ο νόμος και το έθιμο. Τέλος, δυνάμει της Σ 28 πρωτογενείς πηγές του δικαίου αποτελούν και οι «γενικώς παραδεδεγμένοι κανόνες του διεθνούς δικαίου», όπως επίσης και το ευρωπαϊκό κοινοτικό δίκαιο. 1. Νόμος. α. Έννοια και διακρίσεις. Νόμο αποτελεί κάθε γραπτή πράξη της Πολιτείας που θέτει κανόνα δικαίου και τίθεται σύμφωνα με καθορισμένη διαδικασία. Ο ορισμός αυτός αναφέρεται στον ουσιαστικό νόμο, ο οποίος αντιδιαστέλλεται από τον τυπικό νόμο. Ο τυπικός νόμος εκδίδεται με ορισμένον τύπο από τα νομοθετικά όργανα (Σ 26 1) και δημοσιεύεται όπως ορίζει το Σύνταγμα, ωστόσο δεν είναι απαραίτητο να περιέχει κανόνα δικαίου. Για παράδειγμα, δεν περιέχει κανόνα δικαίου ο νόμος που χορηγεί άδεια σε ξένη στρατιωτική δύναμη να εισέλθει ή να διαμείνει στην ελληνική επικράτεια (Σ 27 2), ο νόμος που κυρώνει συνθήκες σχετικές με τη φορολογία, την οικονομική συνεργασία και τη συμμετοχή σε διεθνείς οργανισμούς ή συνθήκες (Σ 36 2), ο προϋπολογισμός του Κράτους (Σ 79 1) κ.ά. Από την άλλη ουσιαστικοί νόμοι είναι το Σύνταγμα, οι τυπικοί νόμοι που περιέχουν κανόνα δικαίου, οι πράξεις νομοθετικού περιεχομένου, τα προεδρικά διατάγματα, οι υπουργικές αποφάσεις και οι κανονιστικές διοικητικές πράξεις. Η διάκριση μεταξύ τυπικού και ουσιαστικού νόμου έχει σημασία, εκτός των άλλων, διότι κατά τις ΚΠολ 559 αρ. 1 και 560 αρ. 1 αναίρεση επιτρέπεται, μόνον αν παραβιάστηκε κανόνας του ουσιαστικού δικαίου (Αγγ. Γεωργιάδη, ό.π. αρ. 7). β. Ιεράρχηση ουσιαστικών νόμων. Λόγος ισχύος ενός κανόνα δικαίου είναι ένας άλλος κανόνας δικαίου. Απόρροια αυτής της θεμελίωσης είναι η κλιμάκωση των πηγών του δικαίου, καθόσον κάθε ουσιαστικός νόμος θεμελιώνει δευτερεύοντα κανόνα δικαίου και αυτός ο ίδιος θεμελιώνεται σε ανώτερο κανόνα δικαίου (βλ. και Τσάτσο, σ. 23. Καρδαρά, ΕΕργ 2001, 1056). Ειδικότερα, οι κανόνες δικαίου ακολουθούν την εξής ιεραρχική τάξη: Σύνταγμα, γενικά παραδεδεγμένοι κανόνες του διεθνούς δικαίου ή διεθνείς συμβάσεις (Σ 28 1 εδ. αã), νόμος, διάταγμα, πράξη υπουργικού συμβουλίου, υπουργική απόφαση, γενικό ή τοπικό έθιμο. Η βαθμίδα που βρίσκεται υψηλότερα στην ιεραρχία υπερισχύει κατώτερης βαθμίδας. Ειδική συνέπεια αυτού είναι η υποχρέωση των δικαστηρίων να μην εφαρμόζουν, κατά τις Σ 87 2 και 93 4, ουσιαστικό νόμο, ο οποίος αντίκειται στο Σύνταγμα, δηλαδή είναι αντισυνταγματικός (βλ. ΟλΑΠ 20/2000 ΧρΙ 2001, 153). Ωστόσο σ αυτή την ιεραρχική κλίμακα ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνει το ευρωπαϊκό κοινοτικό δίκαιο, το οποίο όπως γίνεται γενικά δεκτό υπερισχύει του εθνικού δικαίου του κάθε κράτους-μέλους, άρα και της Ελλάδος ( ΕΚ Costa, ΣυλλΝ , 1191). 2. Έθιμο. α. ημιουργία Θεμελίωση. Το έθιμο περιλαμβάνει κανόνες δικαίου (ΑΚ 1) και άρα ρυθμίζει ετερόνομα και επιτακτικά τις σχέσεις των πολιτών. Για τη δημιουργία εθίμου απαιτείται μακρά, αδιάκοπη και ομοιόμορφη τήρηση ορισμένης συμπεριφοράς από τα μέλη μιας κοινωνίας με συνείδηση δικαίου, δηλαδή με την πεποίθηση ότι τηρώντας τη συμπεριφορά αυτήν εφαρμόζουν κανόνα δικαίου (ΑΠ 491/2005 Ισοκράτης. ΑΠ 201/2004 ΧρΙ 2004, 731. ΑΠ 58/2000 Ελλ νη 2000, 718). Από τον ορισμό αυτόν προκύπτουν τα δύο θεμελιώδη στοιχεία της έννοιας του εθίμου: α) Μακρά, ομοιόμορφη και αδιάκοπη τήρηση ορισμένης συμπεριφοράς (υλικό στοιχείο, longa usus). Η τηρούμενη συμπεριφορά μπορεί να εκδηλώνεται και με την ανοχή ή τη μη εναντίωση (, Γεν. Αρχές, 2 αρ. 9), ενώ δεν πρέπει να προσκρούει στη δημόσια τάξη ή στα χρηστά ήθη (ΑΠ 496/1995 ΕΕΝ 1996, 401: «δεν μπορεί να μεταβιβασθεί ακίνητο με βάση κάποιο έθιμο, διότι ο τρόπος μεταβιβάσεως ακινήτου είναι δημοσίας τάξεως». ΕφΘεσ 660/1990 Αρμ 1990, 840. ΠΠρΑθ 3100/1999 ΝοΒ 1999, 1600 με σχόλιο Χριστακάκου). β) Συνείδηση των μελών της κοινωνίας ότι η ακολουθούμενη πρακτική αποτελεί περιεχόμενο υποχρεωτικού κανόνα δικαίου (ψυχολογικό στοιχείο, opinio necessitatis ή opinio juris). Επομένως δεν υπάρχει έθιμο, όταν μια συμπεριφορά τηρείται είτε συμπτωματικά είτε από συνήθεια είτε από λόγους ευπρέπειας ή ηθικής (βλ. και Καράκωστα/Τριάντο/Βαρελά, ΑΚ, άρθρ. 1 αρ. 10. Τσιτσόπου

10 Άρθρο 1 λο, ΝοΒ 1983, 637). Αντιθέτως υπάρχει έθιμο, όταν η συνείδηση δικαίου δημιουργείται από την πάγια νομολογία των δικαστηρίων και δη του ανώτατου δικαστηρίου (Αγγ. Γεωργιάδη, άρθρ. 1 αρ. 13. Τσιτσόπουλος, ΝοΒ 1983, 637). Το αν συντρέχουν οι προϋποθέσεις για τη δημιουργία εθίμου είναι ζήτημα πραγματικό (ΑΠ 72/1979 ΝοΒ 1978, 1354). β. ιακρίσεις. Τα έθιμα διακρίνονται (πρβλ. και ΑΠ 201/2004 ΧρΙ 2004, 731) σε α) γενικά, όταν η κρίσιμη συμπεριφορά εκδηλώνεται σε όλο το φάσμα της επικράτειας. β) τοπικά, όταν η εν λόγω συμπεριφορά περιορίζεται σε ένα μέρος μόνο της επικράτειας (ΑΠ 877/2006 ΝοΒ 2006, 1483: έθιμο της νήσου Άνδρου ότι τόσο τα άρρενα όσο και τα θήλεα τέκνα έπρεπε να προικίζονται και από τους δύο γονείς τους, η δε εναπομείνασα περιουσία των γονέων, όταν εκείνοι πέθαιναν, περιερχόταν σε εκείνα μόνο τα τέκνα που δεν είχαν προικισθεί. ΕφΑθ 2688/1971 ΕΕΝ 1972, 77: έθιμο ωδεκανήσου ότι η ακίνητη περιουσία του χωρίς διαθήκη αποβιούντος πατέρα κληρονομείται από τον πρωτότοκο υιό). και γ) ειδικά, όταν η μακρά και ομοιόμορφη πρακτική με συνείδηση δικαίου αναφέρεται σε συγκεκριμένους κλάδους της κοινωνικής ζωής (ΜΠρΠειρ 1852/1987 ΕΝ 1988, 40: σε εμπλοκή των αγκυρών, κατά πάγιο ναυτικό έθιμο, οι ζημιές που προκαλούνται βαρύνουν το πλοίο που τις έχει υποστεί). γ. Κατάργηση. Το έθιμο καταργείται είτε με νόμο είτε με τη δημιουργία αντίθετου εθίμου. Επίσης, η ΕισΝΑΚ 1 κατάργησε όλα τα γενικά ή τοπικά έθιμα, τα οποία ίσχυαν μέχρι την έναρξη ισχύος του ΑΚ και ήταν αντίθετα στις διατάξεις του ΑΚ ή του ΕισΝΑΚ ή αφορούσαν θέματα που ρυθμίζονται από αυτούς. Από την άλλη, το έθιμο δύναται να καταργήσει νόμο, εκτός αν ο τελευταίος περιλαμβάνει διάταξη αναγκαστικού δικαίου, όπως οι ΑΚ 369, 1033 κ.ά. (ΟλΑΠ 9/1995 ΑρχΝ 1995, 266. ΑΠ 943/2000 Ελλ νη 2000, 115. αναλυτικά γι αυτό βλ. Ιακωβάκη, Αρμ 1977, 495 επ.). δ. ικονομική μεταχείριση. Το έθιμο έχει από δικονομική άποψη την ίδια μεταχείριση που έχει και ο νόμος. Έτσι, αφενός η παραβίαση εθιμικού κανόνα ουσιαστικού δικαίου ιδρύει τον προβλεπόμενο από την ΚΠολ 559 αρ. 1 λόγο αναίρεσης (ΑΠ 491/2005 Ισοκράτης. ΑΠ 201/2004 ΧρΙ 2004, 731) και αφετέρου το δικαστήριο λαμβάνει υπόψη αυτεπαγγέλτως και χωρίς απόδειξη τα έθιμα, εφόσον τα γνωρίζει (ΚΠολ 337). Η κρίση όμως του δικαστηρίου της ουσίας περί της συνδρομής ή μη των στοιχείων που απαιτούνται για τη δημιουργία εθίμου, ως αναγόμενη σε εκτίμηση πραγματικών περιστατικών, εξαιρείται του αναιρετικού ελέγχου (ΑΠ 201/2004 ΧρΙ 2004, 731). Ωστόσο τα πράγματα αλλάζουν, όταν το έθιμο δεν είναι γνωστό στο δικαστήριο. Στην περίπτωση αυτή το έθιμο εξομοιώνεται με πραγματικό γεγονός και το δικαστήριο μπορεί κατά την ΚΠολ 337 να διατάξει απόδειξη ή να χρησιμοποιήσει όποιο μέσο κρίνει κατάλληλο για τη διαπίστωση της ύπαρξης και του περιεχομένου του εθίμου, χωρίς να περιορίζεται στις αποδείξεις που προσάγουν οι διάδικοι (ΑΠ 976/2002 Ισοκράτης. ΑΠ 764/1991 Νμλγ 1992, 88). Ειδικότερα, αυτός που επικαλείται κάποιο έθιμο, το οποίο δεν είναι γνωστό στο δικαστήριο, πρέπει να έχει υπόψη του τα ακόλουθα: α) η επίκληση του εθίμου πρέπει να γίνεται με πληρότητα και σαφήνεια και να εκτίθεται ότι η φερόμενη ως τηρούμενη στις σχετικές συναλλαγές πρακτική ακολουθείται επί μακρό χρόνο, αδιάκοπα και ομοιόμορφα, με συνείδηση ότι αποτελεί περιεχόμενο υποχρεωτικού κανόνα δικαίου (ΑΠ 435/1994 Ελλ νη 1995, 154). β) το έθιμο δεν μπορεί να προταθεί για πρώτη φορά ενώπιον του δικαστηρίου του Αρείου Πάγου, διότι ο Άρειος Πάγος δεν αποτελεί δικαστήριο τρίτου βαθμού δικαιοδοσίας και επομένως δεν μπορεί να διατάξει απόδειξη για την ύπαρξη και το περιεχόμενο του προβαλλόμενου για πρώτη φορά ενώπιόν του εθίμου, αν το αγνοεί (ΑΠ 976/2002 Ισοκράτης). γ) η απόφαση που παραδέχεται την ύπαρξη ορισμένου εθίμου οφείλει να διαλαμβάνει στις αιτιολογίες της και τις συγκεκριμένες περιπτώσεις ενσυνείδητης υπαγωγής στον άγραφο κανόνα δικαίου που προέκυψαν από τις αποδείξεις, για να είναι δυνατή η κρίση αν τα γενόμενα δεκτά αποτελούν έθιμο και αν εφαρμόσθηκε στο σημείο αυτό ορθά ο νόμος (ΑΠ 460/1971 ΝοΒ 1971, 1249). δ) η ανυπαρξία εθίμου δεν ελέγχεται αναιρετικά, καθόσον αποτελεί κρίση περί τα πράγματα (ΑΠ 877/2006 ΝοΒ 2006, 1483). ε) το δικαστήριο μπορεί να δεχθεί την ύπαρξη εθίμου και από ομολογία του εναγομένου (ΑΠ 816/1982 ΕΕΝ 1983, 47). 3. Γενικώς παραδεδεγμένοι κανόνες του διεθνούς δικαίου. Η Σ 28 1 εδ. αã ανάγει τους γενικά αναγνωρισμένους κανόνες του διεθνούς δικαίου (πρβλ. και Σ 2 2) σε πρωτογενή πηγή του δικαίου. Οι κανόνες του διεθνούς δικαίου είναι εθιμικοί κανόνες (για το διεθνές έθιμο βλ. ΟλΑΠ 11/2000 ΝοΒ 2001, 212), οι οποίοι τυγχάνουν γενικής παραδοχής στη διεθνή έννομη τάξη, δηλαδή γίνονται δεκτοί από τα περισσότερα υποκείμενα του διεθνούς δικαίου, στα οποία δεν χρειάζεται να περιλαμβάνεται και η Ελλάδα. Οι κανόνες αυτοί του διεθνούς δικαίου αποτελούν αυτοδικαίως, χωρίς δηλαδή να απαιτείται ιδιαίτερη πολιτειακή πράξη, αναπόσπαστο μέρος του εσωτερικού ελληνικού δικαίου και έχουν αυξημένη τυπική ισχύ, δηλαδή υπερισχύουν των νόμων, όχι όμως και του Συντάγματος (ΟλΑΠ 11/2000 ΝοΒ 2001, 212. ΕφΛαρ 374/2004 Ισοκράτης. ΕφΠειρ 894/2001 Αρμ 2002, 420). 4. Κοινοτικό δίκαιο. Η ερμηνευτική δήλωση, η οποία ετέθη υπό τις Σ 28 2 και 3, ορίζει ότι «το άρθρο 28 αποτελεί θεμέλιο για τη συμμετοχή της Χώρας στις διαδικασίες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης». Ουσιαστικά, με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δημιουργήθηκε μια νέα έννομη τάξη, η κοινοτική, η οποία μέσω των οργάνων της δημιουργεί το δικό της δίκαιο. Από τις Σ 28 2 και 3 προκύπτει λοιπόν ότι το ευρωπαϊκό κοινοτικό δίκαιο έχει αναχθεί σε πρωτογενή πηγή του δικαίου και άρα ο εθνικός δικαστής υποχρεούται να το εφαρμόζει αυτεπαγγέλτως. Άλλωστε, εσφαλμένη ερμηνεία και εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου θεμελιώνει λόγο αναιρέσεως. 10

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. 1.1.Χαρακτηριστικά του Δικαίου Ετερόνομοι κανόνες

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο Ι. Μαθητική σχέση έννομη σχέση δημόσιου διοικητικού δικαίου. Αντικείμενο Διοικητικού Δικαίου Διοίκηση

Διοικητικό Δίκαιο Ι. Μαθητική σχέση έννομη σχέση δημόσιου διοικητικού δικαίου. Αντικείμενο Διοικητικού Δικαίου Διοίκηση Διοικητικό Δίκαιο Ι Διοικητικό Δίκαιο: Κομμάτι δικαίου που μας συνοδεύει από τη γέννηση μέχρι το θάνατο μας. Είναι αδύνατον να μην βρεθούμε μέσα σε έννομες σχέσεις διοικητικού δικαίου. Μαθητική σχέση έννομη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας Τ.Ε.Ι. Πειραιά Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Λογιστική και Χρηματοοικονομική Ειδικά θέματα Δικαίου Δρ. Μυλωνόπουλος Δ. Αν. Καθηγητής δίκαιο άδικο ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ «Επιτομή Γενικού Διοικητικού Δικαίου» του Απ. Γέροντα, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα - Θεσσαλονίκη 2014

ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ «Επιτομή Γενικού Διοικητικού Δικαίου» του Απ. Γέροντα, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα - Θεσσαλονίκη 2014 ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ «Επιτομή Γενικού Διοικητικού Δικαίου» του Απ. Γέροντα, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα - Θεσσαλονίκη 2014 Κεφάλαιο πρώτο: ΙΙ. Η διοίκηση, ΙΙΙ. Το διοικητικό δίκαιο (σελ. 16 25) Σκοπός των ως

Διαβάστε περισσότερα

Σελίδα 1 από 5. Τ

Σελίδα 1 από 5. Τ Σελίδα 1 από 5 ΔΕΟ 10 ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ- ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΤΟΜΟΙ Α & Α1 & Β ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ 1. Τι είναι κράτος; Κράτος: είναι η διαρκής σε νομικό πρόσωπο οργάνωση λαού

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016 ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Εξωσυμβατική ευθύνη Δημοσίου 12/4/2016 Ευθύνη του Δημοσίου Έννοια ευθύνης του Δημοσίου υποχρέωση του Δημοσίου, των ΟΤΑ, των ΝΠΔΔ, να αποζημιώσουν τρίτα πρόσωπα για ζημίες που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Προλογικό σημείωμα... Εισαγωγικές παρατηρήσεις... 1

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Προλογικό σημείωμα... Εισαγωγικές παρατηρήσεις... 1 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Προλογικό σημείωμα...... VII Εισαγωγικές παρατηρήσεις............ 1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Οι υποχρεώσεις εχεμύθειας και μη ανταγωνισμού κατά τη διάρκεια της σύμβασης εργασίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, Μ.Δ.Ε., Υπ. Δ.Ν ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΔΟΚΙΜΩΝ ΣΗΜΑΙΟΦΟΡΩΝ ΛΙΜΕΝΙΚΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α) Πηγες Διοικητικου Δικαιου Ως πηγή διοικητικού

Διαβάστε περισσότερα

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 3. Η παραγωγή του Συντάγματος και των συνταγματικών κανόνων

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 3. Η παραγωγή του Συντάγματος και των συνταγματικών κανόνων Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα Διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 7/12/2015

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Χουρδάκης Ευστράτιος Σελίδα 1

Περιεχόμενα. Χουρδάκης Ευστράτιος Σελίδα 1 Περιεχόμενα Τεκμήριο νομιμότητας... 2 Διοικητικός καταναγκασμός... 2 Παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας... 2 Σύνθετη διοικητική ενέργεια:... 3 Αρχή της νομιμότητας της διοίκησης.... 3 Αρχή της υπεροχής

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα εργασίας. Η ερµηνεία του άρθρου 8 παρ. 1 του Συντάγµατος

Θέµα εργασίας. Η ερµηνεία του άρθρου 8 παρ. 1 του Συντάγµατος Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου Μεταπτυχιακό ίπλωµα ηµοσίου ικαίου Μάθηµα : Συνταγµατικό ίκαιο Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ ΔΙΑΛΕΞΗ 1 ΣΟΦΙΑ ΜΑΡΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ ΔΙΑΛΕΞΗ 1 ΣΟΦΙΑ ΜΑΡΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ ΔΙΑΛΕΞΗ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ ΑΣΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Δίκαιο: ονομάζεται το σύνολο των υποχρεωτικών και εξαναγκαστικών κανόνων οι οποίοι και ρυθμίζουν τις σχέσεις των ανθρώπων, η παράβαση αυτών επιφέρει

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ.

Διοικητικό Δίκαιο. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Αστική ευθύνη του δημοσίου 1 ο μέρος Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/ Οι θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος

Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/ Οι θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/2008 Διάγραμμα του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ... 2 1. Συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας ορισμένου και αορίστου χρόνου... 2 1.1 Σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου... 3

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ...IX ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ...XI ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ...IX ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ...XI ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ...IX ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ...XI ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Η αναπόδραστη ατέλεια της δικαιοπρακτικής ρύθμισης...3 I. Η δικαιοπρακτική ελευθερία και το κανονιστικό περιεχόμενο της δικαιοπραξίας...3

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Δίκαιο. Εισαγωγή στο Διοικητικό Δίκαιο 1 ο Μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ.

Διοικητικό Δίκαιο. Εισαγωγή στο Διοικητικό Δίκαιο 1 ο Μέρος. Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Εισαγωγή στο 1 ο Μέρος Αν. Καθηγήτρια Ευγ. Β. Πρεβεδούρου Νομική Σχολή Α.Π.Θ. Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες,

Διαβάστε περισσότερα

περιεχόμενα Πρόλογος 15 Εισαγωγή "ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΑΙΚΑΙΟΥ"

περιεχόμενα Πρόλογος 15 Εισαγωγή ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΑΙΚΑΙΟΥ περιεχόμενα Πρόλογος 15 Εισαγωγή "ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΑΙΚΑΙΟΥ" α. Έννοια του δικαίου 18 1. Ορισμός του δικαίου 18 2. Χαρακτηριστικά στοιχεία του δικαίου 18 3. Δίκαιο και ηθική 19 4. Δίκαιο και χρηστά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΗΘΗ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΑΣΤΟΧΙΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΛΟΓΙΚΗ ΔΟΜΗ Καθαρότητα στη σκέψη Σαφήνεια στην έκφραση Η μία σκέψη να εισάγει την άλλη Η προηγούμενη σκέψη να τεκμηριώνει την επόμενη

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΟλΑΠ 18/1999 ΟλΑΠ 18/1999 Παροχή δικηγορικών υπηρεσιών. Ευθύνη δικηγόρου για ζημία πελάτη. - Η παροχή δικηγορικών υπηρεσιών δεν υπάγεται στο ν. 2251/1994. Η ευθύνη των δικηγόρων για ζημία που προκλήθηκε κατά την παροχή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ Δίκαιο: είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων, που ρυθμίζουν, κατά τρόπο υποχρεωτικό, την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων (βλ. σελ. 5) Δημόσιο Δίκαιο:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ (ΕΤΟΥΣ 1987)

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ (ΕΤΟΥΣ 1987) Διάγραμμα Περιεχομένων ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ (ΕΤΟΥΣ 1987) Εισαγωγικά...23 Ι. Θρησκευτική Ελευθερία...25 Α. Γενικά...25 Β. Ελευθερία της θρησκευτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου

Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου Γενικότερα, ο όρος του δικαίου είναι ιδιαίτερα ευρύς και χρησιμοποιείται με περισσότερες από μια σημασίες. Δηλαδή χρησιμοποιείται για να προσδώσει την έννοια του ορθού

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173)

Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173) Ενημερωτικό σημείωμα για το νέο νόμο 3886/2010 για τη δικαστική προστασία κατά τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων. (ΦΕΚ Α 173) Ψηφίστηκε προ ολίγων ημερών από τη Βουλή ο νέος νόμος 3886/2010 σε σχέση με την

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 1.ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ,ΓΕΝΙΚΑ Ο σύγχρονος πολιτισμός αναπτύσσεται με κέντρο και σημείο αναφοράς τον Άνθρωπο. Η έννομη τάξη, διεθνής και εγχώρια, υπάρχουν για να υπηρετούν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΑ 93/13/ΕΟΚ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 5ης Απριλίου 1993 σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές

ΟΔΗΓΙΑ 93/13/ΕΟΚ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 5ης Απριλίου 1993 σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές 21.4.93 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. L 95/29 ΟΔΗΓΙΑ 93/13/ΕΟΚ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 5ης Απριλίου 1993 σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Θέμα 2 ον : Η δικαστική λειτουργία αποτελεί μία από τις τρεις θεμελιώδεις λειτουργίες του κράτους.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών ΜΑΘΗΜΑ: ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Παυλόπουλος, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου Παν/μίου Αθηνών Η αρχή της Διάκρισης των Λειτουργιών

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 1 Πολίτευμα...19 Θεωρία... 19 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 19 Το κράτος... 20 Το πολίτευμα... 21 Το συνταγματικό δίκαιο... 21 2. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Διαβάστε περισσότερα

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015 ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Αθ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ:ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:ΑΝΔΡΕΑΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ MEΡΟΣ Α: ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ MEΡΟΣ Α: ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ MEΡΟΣ Α: ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α: ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ 1. Τι είναι Δίκαιο.................................................... 5 2. Διακρίσεις του Δικαίου.............................................. 7

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 23 Εισαγωγή... 27 ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΝΟΙΑ - ΠΗΓΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 29 Α. Εισαγωγικά... 29 Β. Εξωτερική συμπεριφορά... 30 Γ. Διατάξεις... 31

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14) ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14) 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΑΙΟ (ΩΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ) 2.ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΝΟΝΑΣ ΔΙΚΑΙΟΥ 3.ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 4.ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΟΜΟΡΡΥΘΜΟΥ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΩΝΥΜΙΑ

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΟΜΟΡΡΥΘΜΟΥ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΩΝΥΜΙΑ ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΟΜΟΡΡΥΘΜΟΥ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΩΝΥΜΙΑ Κεφάλαιο Ευρώ. Στ.. [τόπος], σήμερα. [ημερομηνία] οι εδώ συμβαλλόμενοι: 1... 2.. 3... κ.λπ. συμφώνησαν να συστήσουν ομόρρυθμη εταιρεία, της οποίας θα είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1. Το δίκαιο και οι διακρίσεις του... 15 2. Οι πηγές γνώσης του Ρωμαϊκού ίκαιου... 20 3. ιαίρεση της Ιστορίας του Ρωμαϊκού πολιτεύματος και του Ρωμαϊκού ικαίου... 32 4. Χαρακτήρας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑ Ερωτάται αν αν είναι στα πλαίσια ή όχι του Συντάγματος η εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου 139 του Κώδικα Δικαστικών Επιμελητών με την έκδοση της προβλεπόμενης Υπουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Συνταγματικό Δίκαιο Ενότητα 4: Πηγές του Δικαίου

Συνταγματικό Δίκαιο Ενότητα 4: Πηγές του Δικαίου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 4: Πηγές του Δικαίου Λίνα Παπαδοπούλου, Αν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Σχολής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 29 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΘΕΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 37 2. Σχέση με επιείκεια... 40 3. Σχέση με ηθική... 42 ΠΗΓΕΣ - ΙΣΧΥΣ - ΑΣΦΑΛΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος...VII

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος...VII ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος...VII ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Εισαγωγή 1. Αντικείμενο έρευνας... 1 2. Ο συναλλακτικός τύπος του Κονσόρτσιουμ στην ιστορική του διάσταση... 4 Ι. Η εξελικτική πορεία του Κονσόρτσιουμ στον ευρωπαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011 ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Νομικών Θεμάτων 11.11.2011 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με την πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο και την αναγνώριση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΝΟΜΟΥ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΚΑΝΟΝΕΣ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΝΟΜΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΑ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΝΟΜΟΥ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΚΑΝΟΝΕΣ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΝΟΜΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΑ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ 1. Έννοια κ.λ.π... 23 ΕΡΜΗΝΕΙΑ 2. Έννοια κ.λ.π. - διακρίσεις... 24 3. Θεμελίωση - αναγκαιότητα... 26 4. Κατανόηση... 27 ΝΟΜΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΗ 5. Υπόσταση κ.λ.π.

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών ΕΝΟΧΗ Α. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΝΟΧΗΣ Έννοια. Ενοχή είναι η νομική σχέση μεταξύ δύο προσώπων, του οφειλέτη αφ ενός και του δανειστή

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. Δημόσια νομικά πρόσωπα

ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. Δημόσια νομικά πρόσωπα ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Δημόσια νομικά πρόσωπα 17/5/2016 Ίδρυση Ιδρύονται με Νομοθετική πράξη Κανονιστική πράξη βάσει νομοθετικής εξουσιοδότησης Σε ορισμένες περιπτώσεις, με βάση το εταιρικό δίκαιο Όχι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Η Αρχή της φορολογικής ισότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Ν.3373/2005: ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Ν.3373/2005: ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Ν.3373/2005: ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΤΟΥ Ν.703/77 «ΠΕΡΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΜΟΝΟΠΩΛΙΩΝ ΚΑΙ ΟΛΙΓΟΠΩΛΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΥ». Από 1 ης Μαΐου 2004 ισχύει στην Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1. Διττός χαρακτήρας Συντάγματος 2. Διάκριση θεσμού-κανόνα 3. Η σχέση λόγου - πνεύματος

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002 ΠολΠρωτΑθ 528/2002 Προστασία καταναλωτή. Προστασία προσωπικών δεδομένων. Τράπεζες. Συλλογική αγωγή. Ενώσεις καταναλωτών. Νομιμοποίηση. (..) Ι. Από τις συνδυασμένες διατάξεις των αρ. 4 παρ. 2, 6, 12 παρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΚΑΖΛΑΡΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ Θέμα εργασίας: ΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Διαφάνεια των όρων της σύµβασης µεταξύ καταναλωτή (επιλέγοντα πελάτη) και παρόχου υπηρεσιών στον τοµέα της ενέργειας.

Διαφάνεια των όρων της σύµβασης µεταξύ καταναλωτή (επιλέγοντα πελάτη) και παρόχου υπηρεσιών στον τοµέα της ενέργειας. Διαφάνεια των όρων της σύµβασης µεταξύ καταναλωτή (επιλέγοντα πελάτη) και παρόχου υπηρεσιών στον τοµέα της ενέργειας. Ευγενία Σαρίκου Δικηγόρος- Μ.Δ.Ε Ποινικού Δικαίου Α.Π.Θ Με το Ν. 4001/2011 «Για την

Διαβάστε περισσότερα

της επαγγελματικής ελευθερίας και της προστασίας του ανταγωνισμού. Διατάξεις πο υ

της επαγγελματικής ελευθερίας και της προστασίας του ανταγωνισμού. Διατάξεις πο υ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΙΑΤΡΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Θέμα : Η απελευθέρωση του ιατρικού επαγγέλματος. Έγκριση των καταστατικών ιατρικών εταψειών από το ΔΙ του ΙΣΑ. Η νέα εγκύκλιος και οι περαιτέρω δυνατότητες. (α)

Διαβάστε περισσότερα

Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. προς την Επιτροπή Νομικών Θεμάτων

Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. προς την Επιτροπή Νομικών Θεμάτων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων 13.2.2012 2011/0059(CNS) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών

Διαβάστε περισσότερα

Τα μαθήματα που θα προσφερθούν στις κατευθύνσεις του ΠΜΣ της Νομικής Σχολής είναι τα ακόλουθα:

Τα μαθήματα που θα προσφερθούν στις κατευθύνσεις του ΠΜΣ της Νομικής Σχολής είναι τα ακόλουθα: Τα μαθήματα που θα προσφερθούν στις κατευθύνσεις του ΠΜΣ της Νομικής Σχολής είναι τα ακόλουθα: 1.Κατεύθυνση «ΑΣΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ» Αστικό Δίκαιο Ενωσιακής προέλευσης (Κοινοτικό Αστικό Δίκαιο) Ερμηνεία των Νομών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Σχολιασµός της υπ αριθµ.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΗΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΩΝ

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΗΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΩΝ 1 ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΗΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΩΝ ΑΡΘΡΟ 1. ΣΚΟΠΟΣ Ο Κώδικας αυτός Δεοντολογίας έχει συνταχθεί από την Επιτροπή Δεοντολογίας της Ενωσης με την επωνυμία

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Ικανότητα δικαίου έχει κάθε πρόσωπο, φυσικό και νομικό. Η φράση αυτή σημαίνει ότι όλα τα φυσικά και νομικά πρόσωπα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Βιβλιογραφία... 25 1. Γενικά... 31 2. Φύση - αρχές... 35 3. Θεμελιώδεις έννοιες... 37 4. Έννομες σχέσεις - οικογενειακό δικαίωμα... 41 5. Δικαιώματα... 43 6. Δικαιώματα-καθήκοντα

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ» Σχετ. το υπ αρ. πρωτ. Οικ / έγγραφό μας.

Θέμα: «ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ» Σχετ. το υπ αρ. πρωτ. Οικ / έγγραφό μας. Αθήνα, 04-10-2011 Α.Π.: Οικ.1126477 Πληροφορίες: Δικηγόρος, κα Ρ. Κουκούτση (τηλ.: 210 6505 620) Προς Λειτουργούντα Κτηματολογικά Γραφεία {Πίνακας Αποδεκτών} Θέμα: «ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ» Σχετ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΤΟΣ:

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΤΟΣ: ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΤΟΣ: 2009-2010 ΘΕΜΑ: «Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ» ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΦΥΤΡΟΥ ΛΥΔΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Πρόλογος 2. Ο Κανονισμός της βουλής 3. Η αρχή της αυτονομίας 4. Περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

Συνταγματικό Δίκαιο. μεταβολές του Συντάγματος Λίνα Παπαδοπούλου. Ενότητα 9: Άτυπες τροποποιήσεις και άδηλες

Συνταγματικό Δίκαιο. μεταβολές του Συντάγματος Λίνα Παπαδοπούλου. Ενότητα 9: Άτυπες τροποποιήσεις και άδηλες ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 9: Άτυπες τροποποιήσεις και άδηλες μεταβολές του Συντάγματος Λίνα Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Τμήμα Νομικής

Διαβάστε περισσότερα

Με το παρόν σας υποβάλουµε τις παρατηρήσεις της ΑΠ ΠΧ επί του σχεδίου κανονισµού της Α ΑΕ σχετικά µε τη διασφάλιση του απορρήτου των επικοινωνιών.

Με το παρόν σας υποβάλουµε τις παρατηρήσεις της ΑΠ ΠΧ επί του σχεδίου κανονισµού της Α ΑΕ σχετικά µε τη διασφάλιση του απορρήτου των επικοινωνιών. ιεύθυνση Γραµµατείας Αθήνα, 17.05.2011 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/3409 Προς Αρχή ιασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών (Α ΑΕ) Ιερού Λόχου 3, Μαρούσι 151 24, Αθήνα Email: kanonismos@adae.gr. ΘΕΜΑ: Παρατηρήσεις της

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠρΑθ 10689/2008 [Διαδικασία συνδιαλλαγής κατά τον ΠτΚ - Προληπτικά μέτρα*] (παρατ. Ι. Σπυριδάκης)

ΜΠρΑθ 10689/2008 [Διαδικασία συνδιαλλαγής κατά τον ΠτΚ - Προληπτικά μέτρα*] (παρατ. Ι. Σπυριδάκης) ΜΠρΑθ 10689/2008 [Διαδικασία συνδιαλλαγής κατά τον ΠτΚ - Προληπτικά μέτρα*] (παρατ. Ι. Σπυριδάκης) Πρόεδρος: Μ. Τατσέλου Δικηγόρος: Α. Αγγελίδης Το άνοιγμα της διαδικασίας συνδιαλλαγής ή η επικύρωση της

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.»

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» Από τη δευτεροβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση με την επωνυμία «ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» τέθηκαν υπόψη μου το εξής περιστατικά: Οκτώ (8) από τα είκοσι ένα (21) μέλη του Δ.Σ., το

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήμονας:

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι) Αρ. 4565,

Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι) Αρ. 4565, Ε.Ε. Παρ. Ι(Ι) Αρ. 4565, 28.4.2016 770 Ν. 66(Ι)/2016 Ο περί Aκίνητης Ιδιοκτησίας (Διακατοχή, Εγγραφή και Εκτίμηση) (Τροποποιητικός) (Αρ. 2) Νόμος του 2016 εκδίδεται με δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα

Διαβάστε περισσότερα

(2015) 1 PRO JUSTITIA. «Αρχή Υπεύθυνου Δανεισμού» Άννα Οβσεπιάν, Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια

(2015) 1 PRO JUSTITIA. «Αρχή Υπεύθυνου Δανεισμού» Άννα Οβσεπιάν, Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια Τόμος 1, 2015 «Αρχή Υπεύθυνου Δανεισμού» Άννα Οβσεπιάν, Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια ΠΕΡΙΛΗΨΗ Ο υπεύθυνος δανεισμός ορίζεται ως το σύνολο των καλών πρακτικών διαφάνειας και υπευθυνότητας, πληροφόρησης και προστασίας

Διαβάστε περισσότερα

32η ιδακτική Ενότητα ΓΕΝΙΚΑ - ΑΣΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΑ ΙΚΑΙΟΥ (ΠΡΟΣΩΠΑ) ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ. Παρατηρήσεις, Σχόλια, Επεξηγήσεις

32η ιδακτική Ενότητα ΓΕΝΙΚΑ - ΑΣΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΑ ΙΚΑΙΟΥ (ΠΡΟΣΩΠΑ) ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ. Παρατηρήσεις, Σχόλια, Επεξηγήσεις 32η ιδακτική Ενότητα ΓΕΝΙΚΑ - ΑΣΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΑ ΙΚΑΙΟΥ (ΠΡΟΣΩΠΑ) ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Παρατηρήσεις, Σχόλια, Επεξηγήσεις Κατηγορίες προσώπων ανάλογα µε την ικανότητα για δικαιοπραξία Από πλευράς

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα ΘΕΜΑΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ...134. Πρόλογος... 7

Περιεχόμενα ΘΕΜΑΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ...134. Πρόλογος... 7 Περιεχόμενα Πρόλογος... 7 Κεφάλαιο 1: Οι κανόνες δικαίου γενικά... 15 1.1 Έννοια και Στοιχεία του Δικαίου...15 1.2 Θετικό και Φυσικό Δίκαιο (Δικαιοσύνη)...17 1.3 Ιδιωτικό και Δημόσιο Δίκαιο...17 1.4 Πηγές

Διαβάστε περισσότερα

Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό. ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα

Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό. ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα Θέμα: Θρησκευτική Ελευθερία Η σχολιαζόμενη απόφαση παρουσιάζει σημαντικό ενδιαφέρον τόσο γιατί πραγματεύεται σημαντικά νομικά ζητήματα αναφορικά με το περιεχόμενο του δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΗΜΕΡΙ Α ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ

ΕΦΗΜΕΡΙ Α ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ E ΕΦΗΜΕΡΙ Α ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ 8467 11 Νοεμβρίου 2016 ΤΕΥΧΟΣ ΤΡΙΤΟ Αρ. Φύλλου 1142 OΡΓΑΝΙΣΜΟΙ - ΛΟΙΠΟΙ ΦΟΡΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Αριθμ. 790 Κτηνιατρικής του Αριστοτελείου

Διαβάστε περισσότερα

1. Συστήνεται Ανώνυμη Εταιρεία με την επωνυμία «ΠΑΡΑΚΤΙΟ ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ Α.Ε.» (στο εξής η «Εταιρεία»), με διάρκεια ενενήντα εννέα (99) έτη.

1. Συστήνεται Ανώνυμη Εταιρεία με την επωνυμία «ΠΑΡΑΚΤΙΟ ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ Α.Ε.» (στο εξής η «Εταιρεία»), με διάρκεια ενενήντα εννέα (99) έτη. Ν 4146/2013: ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ Άρθρο 16 ΠΑΡΑΚΤΙΟ ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ Α.Ε. 1. Συστήνεται Ανώνυμη Εταιρεία με την επωνυμία «ΠΑΡΑΚΤΙΟ ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ Α.Ε.» (στο εξής η «Εταιρεία»), με διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

1. Η κρατική μέριμνα για την κοινωνική ασφάλιση κατά το Σύνταγμα. Το δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση αποτελεί κοινωνικό δικαίωμα, το περιεχόμενο

1. Η κρατική μέριμνα για την κοινωνική ασφάλιση κατά το Σύνταγμα. Το δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση αποτελεί κοινωνικό δικαίωμα, το περιεχόμενο Η συνταγματική υποχρέωση λειτουργίας δημοσίων φορέων κοινωνικής ασφάλισης και η πιθανή εξωτερίκευση δραστηριοτήτων και συνεργασιών με επαγγελματικούς και ιδιωτικούς φορείς Πατρίνα Παπαρρηγοπούλου-Πεχλιβανίδη

Διαβάστε περισσότερα

Γ Ν Ω Μ Ο Δ Ο Τ Η Σ Η

Γ Ν Ω Μ Ο Δ Ο Τ Η Σ Η ΠΑΝΟ ΕΤΓΟΤΡΖ-ΓΗΚΖΓΟΡΟ ΑΘΖΝΩΝ ΝΟΜΗΚΟ ΤΜΒΟΤΛΟ ΚΔΝΣΡΗΚΖ ΔΝΩΖ ΓΖΜΩΝ ΚΑΗ ΚΟΗΝΟΣΖΣΩΝ ΔΛΛΑΓΟ ΜΠΟΤΜΠΟΤΛΗΝΑ 9-11 (2 ος όροφος) ΑΘΖΝΑ ΣΖΛ:210-8259140-1-FAX: 210-8259235 ΚΗΝ:6977506705 E-mail: pzygouris@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης

14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης 14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης Υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης στο Στρασβούργο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΓΕΝ. Δ/ΝΣΗ ΟΙΚ. ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Δ/ΝΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ Τ.Α. ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝ. Δ/ΣΗΣ & Π/Υ. Αθήνα 12 Νοεμβρίου 2013

ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΓΕΝ. Δ/ΝΣΗ ΟΙΚ. ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Δ/ΝΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ Τ.Α. ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝ. Δ/ΣΗΣ & Π/Υ. Αθήνα 12 Νοεμβρίου 2013 ΣΧΕΔΙΟ Αποστολή με fax & e-mail ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΓΕΝ. Δ/ΝΣΗ ΟΙΚ. ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Δ/ΝΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ Τ.Α. ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝ. Δ/ΣΗΣ & Π/Υ Ταχ. Δ/νση: Σταδίου 27 Ταχ. Κώδικας:101 83 ΑΘΗΝΑ Πληροφορίες:

Διαβάστε περισσότερα

Τελευταίως παρατηρείται έξαρση του φαινομένου επιθέσεων, βιαιοπραγιών και διενέργειας ελέγχων σε αλλοδαπούς μετανάστες, σε σχέση με τη νομιμότητα της

Τελευταίως παρατηρείται έξαρση του φαινομένου επιθέσεων, βιαιοπραγιών και διενέργειας ελέγχων σε αλλοδαπούς μετανάστες, σε σχέση με τη νομιμότητα της Τελευταίως παρατηρείται έξαρση του φαινομένου επιθέσεων, βιαιοπραγιών και διενέργειας ελέγχων σε αλλοδαπούς μετανάστες, σε σχέση με τη νομιμότητα της εισόδου και διαμονής αυτών στη χώρα καθώς και της ασκήσεως

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΘΕΣΜΩΝ ΙΙ. ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΘΕΣΜΩΝ ΙΙ. ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΘΕΣΜΩΝ ΙΙ. ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ Σοφία Τζωρτζακάκη-Τζαρίδου - Καλλιόπη Παπακωνσταντίνου Νομική Σχολή Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Αναφορών 1.9.2009 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ Αναφορά 0586/2005, του Ιωάννη Βουτινόπουλου, ελληνικής ιθαγένειας, σχετικά με εικαζόμενες παράνομες χρηματιστηριακές συναλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ

ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΑΡΧΗ 30 Ιανουαρίου 2003 Αριθµ. Πρωτ. 19020.2/01 Ειδ. Επιστήµονας: Ευτ. Φυτράκης 210-72.89.708 Κύριο Χρήστο Νικολουτσόπουλο Πρόεδρο Ένωσης Ελλήνων Εργατολόγων Αβέρωφ 11 104

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΙΣΗΣ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΝΟΜΟ Προοίμιο. Επίσημη Εφημερίδα Ε.Ε.: L 204 της 26/07/2006, σελ. 23. Για σκοπούς εναρμόνισης

Διαβάστε περισσότερα

Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2014-2019 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων 26.1.2016 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με τη θέσπιση μηχανισμού της ΕΕ για τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου

Διαβάστε περισσότερα

Δικαστική συμπαράσταση. Ποιοι υποβάλλονται σε δικαστική συμπαράσταση:

Δικαστική συμπαράσταση. Ποιοι υποβάλλονται σε δικαστική συμπαράσταση: Δικαστική συμπαράσταση (Άρθρο 1666) Ποιοι υποβάλλονται σε δικαστική συμπαράσταση: Σε δικαστική συμπαράσταση υποβάλλεται ο ενήλικος όταν λόγω ψυχικής ή διανοητικής διαταραχής ή λόγω σωματικής αναπηρίας

Διαβάστε περισσότερα

Γ Ν Ω Μ Ο Δ Ο Τ Η Σ Η

Γ Ν Ω Μ Ο Δ Ο Τ Η Σ Η 1 Άρις Γ. Καζάκος Καθηγητής Εργατικού Δικαίου στο Τμήμα Νομικής της Σχολής Ν.Ο.Π.Ε. του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Δικηγορικό Γραφείο: Φράγκων 3 Τ.Κ. 54626 Τηλ. 2310/535354, 541476, 530468

Διαβάστε περισσότερα

Οι πρόσφατες νομοθετικές εξελίξεις στις επαγγελματικές μισθώσεις,

Οι πρόσφατες νομοθετικές εξελίξεις στις επαγγελματικές μισθώσεις, Οι πρόσφατες νομοθετικές εξελίξεις στις επαγγελματικές μισθώσεις, Μεταβολές και επίδραση στις υφιστάμενες μισθώσεις. Γεώργιος Καλπακίδης, Προπτυχιακός φοιτήτης, Τµήµα Νοµικής, Ευρωπαϊκό Παν/µιο Κύπρου.

Διαβάστε περισσότερα

811 Ν. 23/90. ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Δικαστήρια Δικαστές Γραμματεία

811 Ν. 23/90. ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Δικαστήρια Δικαστές Γραμματεία E.E., Παρ. I, Αρ. 2485, 2.3.90 811 Ν. 23/90 Ο περί Δικαστηρίων Νόμος του 1990 εκδίδεται με δημοσίευση στην επίσημη εφημερίδα της Κυπριακής Δημοκρατίας σύμφωνα με το Άρθρο 52 του Συντάγματος. Αριθμός 23

Διαβάστε περισσότερα

[όπως ισχύει μετά το ν. 2447/1996] ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΕΚΤΟ Ι Κ Α Σ Τ Ι Κ Η Σ Υ Μ Π Α Ρ Α Σ Τ Α Σ Η

[όπως ισχύει μετά το ν. 2447/1996] ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΕΚΤΟ Ι Κ Α Σ Τ Ι Κ Η Σ Υ Μ Π Α Ρ Α Σ Τ Α Σ Η Αστικός Κώδικας [όπως ισχύει μετά το ν. 2447/1996] ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΕΚΤΟ Ι Κ Α Σ Τ Ι Κ Η Σ Υ Μ Π Α Ρ Α Σ Τ Α Σ Η Άρθρο 1666 - Ποιοί υποβάλλονται σε δικαστική συμπαράσταση "Σε δικαστική συμπαράσταση υποβάλλεται

Διαβάστε περισσότερα

Πειραιώς 211, Ταύρος ΕΚΔΔΑ, γραφείο 217 Ταχ. Θυρίδα 30390, Μητροπόλεως 60, Αθήνα, Ε-mail : Ιστοσελίδα:

Πειραιώς 211, Ταύρος ΕΚΔΔΑ, γραφείο 217 Ταχ. Θυρίδα 30390, Μητροπόλεως 60, Αθήνα, Ε-mail : Ιστοσελίδα: Πειραιώς 211, 177 78 Ταύρος ΕΚΔΔΑ, γραφείο 217 Ταχ. Θυρίδα 30390, Μητροπόλεως 60, 100 33 Αθήνα, Ε-mail : enap@enap.gr, Ιστοσελίδα: www.enap.gr Αθήνα, 12/12/2016 Α.Π. 45/2016 ΠΡΟΣ: Κύριο Ιωάννη Γράβαρη,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ. Το Δ.Σ. του Συνεταιρισμού Διεθνής Ιπποκράτειος Πολιτεία

ΠΡΟΣ. Το Δ.Σ. του Συνεταιρισμού Διεθνής Ιπποκράτειος Πολιτεία ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΑΘΗΝΑ 28 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2015 ΠΟΛΥΧΡΟΝΗ ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΥ ΧΑΡ. ΤΡΙΚΟΥΠΗ 41 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 2103808079 FAX 2103828958 Κινητό 6977650982 ΠΡΟΣ Το Δ.Σ. του Συνεταιρισμού Διεθνής Ιπποκράτειος Πολιτεία Η

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «ΣΥΜΦΩΝΟ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ» Α' - ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «ΣΥΜΦΩΝΟ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ» Α' - ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΝΟΜΟΥ «ΣΥΜΦΩΝΟ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ» Α' - ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Η σύναψη γάμου ή συμφώνου συμβίωσης στη χώρα μας νοείται και επιτρέπεται μόνο μεταξύ ετερόφυλων ζευγαριών. Ως αποτέλεσμα,

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: «Συνταγματικό Δίκαιο, » Διδάσκων Καθηγητής: Ανδρέας Δημητρόπουλος

Μάθημα: «Συνταγματικό Δίκαιο, » Διδάσκων Καθηγητής: Ανδρέας Δημητρόπουλος ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε. ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ( ΝΟΜΙΚΟ) ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΔΙΠΛΩΜΑ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Μάθημα: «Συνταγματικό Δίκαιο, 2004 2005» Διδάσκων Καθηγητής: Ανδρέας Δημητρόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Συντάκτης: Ομάδα Καθηγητών

Συντάκτης: Ομάδα Καθηγητών Συντάκτης: Ομάδα Καθηγητών 1. Στην άμεση αντιπροσώπευση: α) Η δήλωση βούλησης γίνεται από τον αντιπροσωπευόμενο στο όνομά του. β) Η δήλωση βούλησης γίνεται από αντιπρόσωπο στο όνομά του γ) Η δήλωση βούλησης

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Καζάκου, ΠΕ09. Οικονομολόγος. Πολιτική Παιδεία. Β Τάξη Γενικού Λυκείου

Γεωργία Καζάκου, ΠΕ09. Οικονομολόγος. Πολιτική Παιδεία. Β Τάξη Γενικού Λυκείου Πολιτική Παιδεία Β Τάξη Γενικού Λυκείου 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ 4.4 Η ΔΙΚΑΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ 2 Άρθρο 26 του Συντάγματος Η δικαστική λειτουργία ασκείται από τα δικαστήρια. Οι αποφάσεις τους

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνική και ενεργειακή νομοθεσία

Τεχνική και ενεργειακή νομοθεσία Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Τεχνική και ενεργειακή νομοθεσία Ενότητα 1: Γενικά Εισαγωγικά Θέματα Σκόδρας Γεώργιος, Αν. Καθηγητής gskodras@uowm.gr Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ Με το παρόν σχέδιο νόμου επιδιώκεται η ουσιαστική αλλαγή των διάσπαρτων κανόνων που ισχύουν μέχρι σήμερα για την άσκηση μιας οικονομικής δραστηριότητας και αποτελούν σημαντικό

Διαβάστε περισσότερα

Απλή Ετερόρρυθμη Εταιρεία

Απλή Ετερόρρυθμη Εταιρεία Απλή Ετερόρρυθμη Εταιρεία Έννοια της ετερόρρυθμης εταιρείας κατά τον Ε.Ν.(Εμπορικό Νόμο) Σύμφωνα με τα άρθρα 23 και 26 του Εμπορικού Νόμου ετερόρρυθμη εταιρεία είναι η συσταινόμενη μεταξύ ενός ή πολλών,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ 1056/2015 ΤΟ ΜΟΝΟΜΕΛΕΣ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΑΡΙΘΜΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ 1056/2015 ΤΟ ΜΟΝΟΜΕΛΕΣ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΚΟΥΣΙΑΣ ΔΙΚΑΙΟΔΟΣΙΑΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ 1056/2015 ΤΟ ΜΟΝΟΜΕΛΕΣ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Συγκροτήθηκε από το Δικαστή Απόστολο Τσουκαλά, Πρωτοδίκη, τον οποίον όρισε ο Πρόεδρος του Τριμελούς

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΆΡΘΡΟ 1 ΣΚΟΠΟΣ. (άρθρο 1 και άρθρο 12 της οδηγίας)

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΆΡΘΡΟ 1 ΣΚΟΠΟΣ. (άρθρο 1 και άρθρο 12 της οδηγίας) ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΟΔΗΓΙΑΣ 2010/41/ΕΕ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ 7 Ης ΙΟΥΛΙΟΥ 2010 Για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών που ασκούν αυτοτελή

Διαβάστε περισσότερα