ΑΡΗΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ. εκδόσεις ΠΟΛΙΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΚΡΟΤΙΟΥΣ ΣΤΟΝ ΡΟΥΣΣΩ. Θεωρίες τον κοινωνικού συμβολαίου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΗΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ. εκδόσεις ΠΟΛΙΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΚΡΟΤΙΟΥΣ ΣΤΟΝ ΡΟΥΣΣΩ. Θεωρίες τον κοινωνικού συμβολαίου"

Transcript

1 ΑΡΗΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ Θεωρίες τον κοινωνικού συμβολαίου ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΚΡΟΤΙΟΥΣ ΣΤΟΝ ΡΟΥΣΣΩ πίνακας εξωφύλλου : Rembrandt: Staalmeesters (1662) μακέτα εξωφύλλου - σχεδιασμός έκδοσης: Μαρία Τσουμαχίδου διόρθωση: Άννα Μαραγκάκη σελιδοποίηση: Βασιλική Μπεκυρά τυπώθηκε τον Φεβρουάριο του , Άρης Στυλιανού και εκδόσεις ΠΟΛΙΣ Ομήρου 32, Αθήνα τηλ.: , ,fax: ISBN: εκδόσεις ΠΟΛΙΣ

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ 11 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 17 ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΓΚΡΟΤΙΟΥΣ: ΦΥΣΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ Το νεότερο φυσικό δίκαιο Σύμφωνο και συμβόλαιο Συμβόλαιο και κυριαρχία 60 ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΟΜΠΣ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ Πολιτική επιστήμη και μέθοδος Η φυσική κατάσταση Σύμβαση και συμβόλαιο 104 ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΛΟΚ: ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ Η φυσική κατάσταση Νόμος της φύσης και ιδιοκτησία 136 [9]

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 3. Παρακμή της φυσικής κατάστασης Το συμβόλαιο..' 146 ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΡΟΥΣΣΩ: ΦΥΣΗ, ΑΤΟΜΟ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ Φύση και άτομο Μια υποθετική ιστορία Το κοινωνικό συμβόλαιο 175 ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΠΙΝΟΖΑ: ΧΩΡΙΣ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ (ΠΑΡΕΚΒΑΣΗ) Οντολογία και πολιτική Πολιτική και ιστορία Κράτος και δημοκρατία Δημοκρατία και συμβόλαιο 196 ΕΠΙΛΟΓΟΣ 207 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 217 [1ο]

4 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

5 Τι είναι το κοινωνικό συμβόλαιο; Αυτό το απλό ερώτημα θα αποτελέσει το βασικό θέμα σε όλη την έκταση του ανά χείρας βιβλίου. Απλό ερώτημα; Όχι και τόσο, όπως θα δούμε. Στην πραγματικότητα, συχνά με τον όρο κοινωνικό συμβόλαιο εννοούνται πολλά διαφορετικά πράγματα. Θα χρειαστεί λοιπόν να διευκρινίσουμε περί τίνος ακριβώς πρόκειται. Γι' αυτό, άλλωστε, ο τίτλος του βιβλίου κάνει πληθυντική αναφορά σε θεωρίες και όχι στη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου. Μια τρέχουσα χρήση της έκφρασης «κοινωνικό συμβόλαιο» είναι εκείνη που συνηθίζεται στην καθομιλουμένη, δηλαδή στην πολιτική, κοινωνική ή και δημοσιογραφική επικαιρότητα. Στην περίπτωση αυτή έχουμε να κάνουμε με τη σημασία μιας συμφωνίας, μιας δέσμευσης σε κάποιο σχέδιο, σε ένα ορισμένο πρόγραμμα δράσης, βάσει στρατηγικών και τακτικών κινήσεων. Αυτή η χρήση, παρόλο που έχει ενδιαφέρον, είναι δευτερογενής και δεν πρόκειται να μας απασχολήσει εδώ. [19]

6 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ Θα ασχοληθούμε ειδικότερα με την έννοια του κοινωνικού συμβολαίου, όπως αυτή διαμορφώθηκε και καθιερώθηκε στην ιστορία της πολιτικής φιλοσοφίας. Πιο συγκεκριμένα, θα προσπαθήσουμε να εξετάσουμε διεξοδικά τις διαφορετικές θεωρίες που διατυπώθηκαν περί του κοινωνικού συμβολαίου από σημαντικούς στοχαστές και φιλοσόφους στη διάρκεια του δέκατου έβδομου και του δέκατου όγδοου αιώνα, με αφετηρία τη σκέψη του Γκρότιους και κατάληξη τη σκέψη του Ρουσσώ. Στην προσπάθειά μας θα χρειαστεί να αναφερθούμε αναλυτικά και στην ευρύτερη θεωρία του φυσικού δικαίου, στο πλαίσιο της οποίας γεννήθηκε και αναπτύχθηκε η συμβολαιική θεωρία αυτή καθεαυτήν. Πράγματι, η έννοια του κοινωνικού συμβολαίου προϋποθέτει τη θεωρία του φυσικού δικαίου, η οποία έχει εξαιρετικά μακρά ιστορία: είναι γεγονός ότι η πρώτη εμφάνιση της ιδέας ενός φυσικού δικαίου μπορεί να εντοπιστεί στην αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη, ήδη με τη σοφιστική και τη σωκρατική διδασκαλία. Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου έχει διαδραματίσει -και εξακολουθεί να παίζει στις μέρες μας- σημαντικό ρόλο στην κεντρική σκηνή της πολιτικής φιλοσοφίας. Το κοινωνικό συμβόλαιο αποτελεί απάντηση στο ερώτημα της προέλευσης της κοινωνίας. Πράγματι, κάθε φορά που τίθεται ως θεωρητικό πρόβλημα η προέλευση και η θεμελίωση μιας συγκροτημένης ανθρώπινης κοινωνίας με κανόνες και νόμους, ανοίγονται δύο δρόμοι πιθανής απάντησης: ένας φυσικός και ένας τεχνητός. Η απάντηση φυ- [20] ΕΙΣΑΓΩΓΗ σικού ή νατουραλιστικού τύπου συνίσταται στο ότι η κοινωνία υπάρχει εκ φύσεως. Η απάντηση τεχνητού ή «κατασκευαστικού» τύπου συνίσταται στο ότι η κοινωνία αποτελεί ανθρώπινη κατασκευή. Ο δεύτερος τύπος απάντησης προϋποθέτει πως η κοινωνία δημιουργείται μέσω μιας συμφωνίας των ανθρώπων μεταξύ τους, μέσω μιας σύμβασης ή συνθήκης, ενύς συμφώνου ή συμβολαίου. Ήδη απύ την Αρχαιότητα, οι εν λόγω δυνατές απαντήσεις εκφράζονται μέσα από την αντίθεση νόμου και φύσεως. Οι διασημότεροι σοφιστές της αρχαίας Αθήνας επέμειναν στην ανθρωποκεντρική προέλευση των νόμων της πόλεως, ή του κράτους. Σύμφωνα με τους σοφιστές, ο νόμος αποτελεί προϊόν σύμβασης, δηλαδή συμφωνίας μεταξύ των ανθρώπων: στη φύση δεν υπάρχει κανενός είδους πολιτική οργάνωση της ανθρώπινης ζωής. Η πολιτική κοινότητα προκύπτει από τη συνειδητή απόφαση των ανθρώπων να ενωθούν από κοινού, μέσω κάποιας συνθήκης. Από τη μεριά του, ο Πλάτων θεωρεί τη γένεση της πολιτικής κοινωνίας εν μέρει φυσική και εν μέρει συμβατική: ο άνθρωπος δεν είναι αυτάρκης, επειδή δεν μπορεί να καλύψει μόνος του τις βασικές του ανάγκες για τροφή, ένδυση, στέγη κλπ. 1 Γι' αυτό τον λόγο, εξαιτίας της ανάγκης (χρεία), οι άνθρωποι χτίζουν πόλεις και ζουν σε οργανωμένες κοινωνίες. Η κοινωνική και πολιτική ζωή αποτελεί λοιπόν φυσική αναγκαιότητα, συγχρόνως όμως συ- 1. Πολιτεία, Β', 369 b-d. [21 ]

7 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΪ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ νιστά τεχνητή συνένωση που βασίζεται στην ανθρώπινη βούληση. Υφίσταται ένα είδος συμφώνου που συνδέει τον πολίτη με την πόλη του, το οποίο ανανεώνεται διαρκώς και ρυθμίζει την καθημερινή ζωή των πολιτών μέσα στο κράτος. Εάν αυτό το σύμφωνο σπάσει, τότε το κράτος διαλύεται και πεθαίνει. 2 Η τέλεια αντίθεση στη συμβατική «κατασκευαστική» απάντηση θα διατυπωθεί από τον Αριστοτέλη. Ως γνωστόν, για τον σταγειρίτη φιλόσοφο, το κράτος (πόλις) είναι απολύτως φυσικό πράγμα και ο άνθρωπος είναι φύσει πολιτικό ζώο. 3 Η αριστοτελική θέση υιοθετήθηκε από ορισμένους στοχαστές, φάνηκε όμως να ξεθωριάζει με το πέρασμα των αιώνων. Κυριάρχησε εν πολλοίς η αντίληψη ότι η κοινωνία αποτελεί παράγωγο ενός συμφώνου. Ασφαλώς, η αρχαία αυτή θεωρία σχετικά με τον τεχνητό τρόπο παραγωγής της πολιτικής κοινωνίας μέσω μιας συνθήκης δεν υπήρξε αρκούντως επεξεργασμένη και δεν εισχώρησε σε βάθος, προς μια συνεκτική θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου. Ωστόσο, έθεσε τις βάσεις για τη μεταγενέστερη κριτική της «φυσικής» γένεσης του κράτους και υπέβαλε την ιδέα μιας εθελούσιας και αποφασισμένης συνένωσης των ανθρώπων για τη διαμόρφωση της πολιτικής κοινωνίας. Στη διάρκεια του Μεσαίωνα, η πολιτική θεωρία μπορεί να μην προχώρησε αλματωδώς προς την κατεύθυνση ΕΙΣΑΓΩΓΗ του κοινωνικού συμβολαίου, πραγματοποίησε όμως κάποια καθοριστικά συμβολαιικά βήματα προς τα εμπρός: υπό την επιρροή της κυρίαρχης επίσημης Εκκλησίας, η έννοια του συμφώνου αναβαπτίστηκε και αναβαθμίστηκε σε συμβόλαιο μεταξύ του Θεού και του ηγεμόνα. 0 βασιλιάς, και κατ' επέκταση ο φεουδάρχης ευγενής, αποτέλεσε έτσι τον αυθεντικότερο εκφραστή της θεϊκής βούλησης. Πάντως, ακόμα και στις μεμονωμένες περιπτώσεις που γινόταν λόγος για κάποιο σύμφωνο μεταξύ ηγεμόνα και υπηκόων, το σύμφωνο αυτό δεν συγκροτούσε την πολιτική κοινωνία, αλλά δήλωνε απλώς ορισμένες εκπεφρασμένες πτυχές της βούλησης του Θεού. Το πολιτικό στοιχείο παρέμενε υποταγμένο στην αυθεντία της θεολογίας, η οποία γνώριζε πώς να χειραγωγεί αριστοτεχνικά τις ευαίσθητες σχέσεις που διατηρούσε η Θεία Πρόνοια με την ελευθερία της ανθρώπινης βούλησης. Η μετάβαση από τη μεσαιωνική στη νεότερη πολιτική φιλοσοφία αποτέλεσε αργόσυρτη διαδικασία που διήρκεσε τουλάχιστον τρεις αιώνες - από τον δέκατο τέταρτο έως τον δέκατο έκτο. Το πέρασμα στη νεότερη εποχή ολοκληρώθηκε περί τα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα. Αυτή η μεταβατική περίοδος χαρακτηρίζεται από πλήθος θεωριών, που την καθιστούν πολυσχιδή και περίπλοκη ως προς την ανάλυσή της. 4 Είναι ωστόσο βέβαιο πως η συμ~ 2. Κρίτων, 51 c-52 d. 3. Πολιτικά, Α', 1252 b-1253 a. [22] 4. Η πληρέστερη ανάλυση αυτής της περιόδου, απ' όσο τουλάχιστον γνωρίζω, έχει γίνει από τον Pierre Mesnard, L'essor de [23]

8 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΪ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ βολαιική παράδοση ανανεώνεται και παίρνει εντελώς νέες μορφές κατά τον δέκατο έκτο αιώνα, κατορθώνοντας έτσι, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, να κυριαρχήσει στο πεδίο της νεότερης πολιτικής θεωρίας. Στις αρχές του δέκατου έβδομου αιώνα η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου θα αποκτήσει για πρώτη φορά εννοιολογική αυτοδυναμία και ανεξαρτησία. Ασφαλώς, η θεωρητικοποίηση της έννοιας του συμβολαίου οφείλεται εν πολλοίς και στις θεολογικο-πολιτικές διαμάχες που μαίνονταν όλη εκείνη την περίοδο. Οι λεγόμενοι μοναρχομάχοι θα ερμηνεύσουν το σύμφωνο του ηγεμόνα με τους υπηκόους του ως ιδρυτική πράξη κάθε πολιτικής κοινωνίας. Για τους μοναρχομάχους, το σύμφωνο δεν εξηγεί γενικώς την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων, αλλά ειδικώς τη φύση της πολιτικής ζωής, δηλαδή υπογραμμίζει το γεγονός ότι ο ηγεμόνας δεσμεύεται ενώπιον του Θεού να προστατεύει τους υπηκόους του, οι οποίοι, από την πλευρά τους, οφείλουν να τον υπακούουν. Εάν όμως ο ηγεμόνας δεν πολιτεύεται όπως υποσχέθηκε, τότε οι υπήκοοι απαλλάσσονται από το χρέος της υπακοής και μπορούν να του προβάλουν αντίσταση. Το δικαίωμα ακόμα και ένοπλης αντίστασης δεν αντιβαίνει στις επιταγές της ηθικής και της θρησκείας: ο Θεός δεν παρεμβαίνει ευθέως la philosophie politique au XVIe siècle, Vrin, Παρίσι 1969 (3η έκδ.), και από τον Quentin Skinner, The Foundations of Modem Political Thought: The Renaissance (vol. I), The Age of Reformation (vol. II), Cambridge University Press, Καίμπριτζ [24] ΕΙΣΑΓΩΓΗ στα εγκόσμια, είναι απλώς ο εγγυητής των συμφωνιών ανάμεσα σε ηγεμόνες και υπηκόους. Έτσι, ο άνθρωπος σταδιακά αποκτά τα πρωτεία επί της γης και καθίσταται ικανός να αποφασίζει ιδία βουλήσει για τα σύμφωνα που θα συνάψει, ρυθμίζοντας τον τρόπο διακυβέρνησης των πολιτικών κοινωνιών. Η πολιτική ζωή αρχίζει να εκκοσμικεύεται, μαζί της και η πολιτική φιλοσοφία. Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου κατακτά όλη της την ισχύ και την αίγλη στη διάρκεια του δέκατου έβδομου και του δέκατου όγδοου αιώνα. Κατά την περίοδο αυτή, συντελείται πραγματικά μια συμβολαιική επανάσταση: νομομαθείς, πολιτικοί συγγραφείς, φιλόσοφοι, όλοι τους -σχεδόν ανεξαιρέτως- υιοθετούν την προοπτική του συμβολαίου. 5 Από τη στιγμή που διατυπώνεται ξεκάθαρα, η συμβολαιική θεωρία παίρνει διαστάσεις χιονοστιβάδας και επιβάλλεται ολοκληρωτικά στην πολιτική σκέψη της εποχής. Αλλά σε τι ακριβώς συνίσταται η θεωρητική γοητεία που ασκεί; 5. Αν δεχτούμε αυτό που έγραφε το 1959 ο Αλτουσέρ, ακολουθώντας την κλασική ανάλυση του Βώγκαν (βλ. CE. Vaughan, Studies in the History of Political Philosophy before and after Rousseau, επιμ. A.G. Little, Manchester University Press, Λονδίνο/Νέα Υόρκη 1925), εξαίρεση αποτελούν μόνο ο Βίκο και ο Μοντεσκιέ (βλ. Louis Althusser, Μοντεσκιέ. Πολιτική και ιστορία, μτφρ. Φώτης Σιατίτσας, επιμ. Άρης Στυλιανού, Πλέθρον, Αθήνα 2005, ο ). Πιστεύω πως πρέπει να προσθέσουμε στις εξαιρέσεις και τον Σπινόζα, για λόγους που έδειξε καλύτερα από τον καθένα ο ίδιος ο Αλτουσέρ σε μεταγενέστερα κείμενα του. [25 1

9 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου κερδίζει αμέσως οπαδούς, επειδή εξηγεί την προέλευση της κοινωνίας με τρόπο συγχρόνως απλό και σύνθετο. Είναι απλή στις βασικές της θέσεις: υπάρχει μια προ-πολιτική φυσική κατάσταση, που για κάποιους λόγους οι άνθρωποι αποφασίζουν να την εγκαταλείψουν και να συγκροτήσουν μια πολιτική κοινωνία η μετάβαση από τη φυσική κατάσταση στην πολιτική κοινωνία συντελείται μέσω ενός είδους συμφωνίας, δηλαδή μέσω ενός συμβολαίου. Όμως είναι σύνθετη στις λεπτομέρειές της: η φυσική κατάσταση περιγράφεται και ορίζεται με εντελώς διαφορετικό τρόπο από συγγραφέα σε συγγραφέα το ίδιο το συμβόλαιο αποτελεί περίεργη και σύνθετη διαδικασία, η οποία περιλαμβάνει διάφορους όρους και προϋποθέσεις τέλος, η πολιτική κοινωνία που προκύπτει καταλήγει να έχει ποικίλα χαρακτηριστικά, συχνά διαμετρικώς αντίθετα από άλλες πολιτικές κοινωνίες, ανάλογα και με τις πολιτικές προτιμήσεις του στοχαστή που την ανασυγκροτεί θεωρητικά. Για όλους τους προηγούμενους λόγους, διαπιστώνουμε ότι η ενότητα της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου και η ομοφωνία ως προς την ορθότητά του είναι κατά βάση φαινομενικές. Επιπλέον, παρότι καθίσταται σύντομα κοινός τόπος για την πολιτική φιλοσοφία της εποχής, η έννοια του κοινωνικού συμβολαίου αναπτύσσεται με τρόπο αντιφατικό και συσσωρεύει ποικίλα προβλήματα, τα οποία χρειάζεται να διευκρινιστούν και να φωτιστούν ανάλογα με τη σκοπιά που υιοθετεί κάθε συγγραφέας. [26] ΕΙΣΑΓΩΓΗ Μόλις αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε τα εν λόγω προβλήματα, συνειδητοποιούμε ότι το κοινωνικό συμβόλαιο συνιστά αμφίσημη έννοια: είναι δυνατόν να δηλώνει την πράξη με την οποία συγκροτείται η κοινωνία, οπότε μιλάμε για συμβόλαιο «συνεταιρισμού», ή την πράξη με την οποία θεμελιώνεται η πολιτική κυριαρχία, οπότε έχουμε να κάνουμε με την υποταγή των υπηκόων και, άρα, με συμβόλαιο «υποταγής». Επίσης, το συμβόλαιο μπορεί να αποτελεί απάντηση είτε σε ένα πρόβλημα πρωταρχικής καταγωγής είτε σε ένα πρόβλημα θεμελίωσης, δηλαδή μπορεί είτε να αναφέρεται σε κάποια ιστορική πραγματικότητα είτε να πρόκειται για καθαρά υποθετική αρχή. Το κοινωνικό συμβόλαιο είναι πιθανό να εξηγεί άλλοτε τη γένεση και άλλοτε τη δομή της πολιτικής κοινωνίας, ανάλογα με τη συγκεκριμένη θεωρητική γραμμή στην οποία εντάσσεται. Οι δυσκολίες συνεχίζονται, αν σκεφτούμε ότι άλλοτε εγγράφεται σε μια εμπειρική και άλλοτε σε μια ορθολογική προοπτική. Από την άποψη αυτή, ενώ η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου εκ πρώτης όψεως εμφανίζεται απλή και σαφής, αποδεικνύεται εξαιρετικά αμφίσημη. Τη στιγμή που νομίζουμε πως βρήκαμε ομοιότητα ή και ταυτότητα θέσεων σε δύο διαφορετικούς συγγραφείς, ξαφνικά ανακαλύπτουμε ότι το συμπέρασμά μας ήταν βεβιασμένο, επειδή δεν σταματάμε να σκοντάφτουμε σε νέες διαφωνίες και διαφορές. Για παράδειγμα, στη σκέψη του Χομπς και του Ρουσσώ υπάρχει μια κοινή ιδέα του συμβολαίου ως μοναδικής [27]

10 ΘΕΩΡΙΕΣ TOΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ και ενιαίας πράξης, μέσω της οποίας συγκροτείται άμεσα η πολιτική κοινωνία. Όμως αυτό το παρόμοιο ενιαίο συμβόλαιο διαφέρει ριζικά στο έργο των δύο φιλοσόφων ως προς τη φύση και την αποστολή του: ο Χομπς προτείνει ένα συμβόλαιο συνεταιρισμού των ανθρώπων με σκοπό την ειρήνη, ενώ το συμβόλαιο του Ρουσσώ στοχεύει, πάνω απ' όλα, στην ελευθερία των πολιτών. Επιπλέον, στο χρονικό διάστημα που μεσολαβεί από τον Χομπς έως τον Ρουσσώ, ο Πούφεντορφ περιπλέκει ακόμα περισσότερο τα πράγματα: στη δική του θεωρία, το κοινωνικό συμβόλαιο είναι, θα λέγαμε, «δύο σε ένα», επειδή αποτελεί συγχρόνως σύμφωνο συνένωσης και σύμφωνο διακυβέρνησης. Οι άνθρωποι συνενώνονται σε κοινωνικό σώμα μέσω μιας πρώτης συνθήκης, ενώ σε δεύτερο χρόνο, μέσω μιας δεύτερης συνθήκης, αυτό το κοινωνικό σώμα προσφέρει την εξουσία τού κυβερνάν σε αξιωματούχους που επιφορτίζονται με την ευθύνη διασφάλισης του δημόσιου αγαθού. Μάλιστα, μεταξύ του «κοινωνικού» και του «πολιτικού» συμφώνου μεσολαβεί μια στιγμή απόφασης που ρυθμίζει το είδος της διακυβέρνησης. Επίσης, από τη μία θεωρία στην άλλη, το κοινωνικό συμβόλαιο διαφέρει ριζικά ως προς τις συνέπειές του στη μορφή του πολιτεύματος που διέπει την πολιτική κοινωνία: υπάρχει συμβόλαιο που καταλήγει στην (απόλυτη ή μη) μοναρχία, με κλασικό παράδειγμα την περίπτωση του Χομπς, και συμβόλαιο που εμφανίζεται ως «δημοκρατικού» τύπου, όπως εκείνο που συνέλαβαν ο Λοκ, ο Ρουσσώ και ο Καντ (ή ακόμα και ο Τζων Ρωλς, στις μέρες μας). [28] Όμως εκ νέου διαπιστώνονται πολύ σημαντικές διαφορές μεταξύ των «δημοκρατικών» συμβολαιικών θεωριών. Με βάση τα προηγούμενα μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι το κοινωνικό συμβόλαιο συνιστά εν πολλοίς προβληματική έννοια, τόσο από επιστημολογική όσο και από φιλοσοφική άποψη. Για τον Χομπς και τον Ρουσσώ, το κοινωνικό συμβόλαιο αποτελεί λογική υπόθεση μεθοδολογικού τύπου. Αντίθετα, ο Λοκ, αλλά και ο Χιουμ, κάνουν λόγο ουσιαστικά για μια οιονεί ιστορική πραγματικότητα του συμβολαίου. Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι πιο αυστηρή και «επιστημονική» είναι η πρώτη τοποθέτηση, εκείνη που προκρίνει την εκδοχή της λογικής υπόθεσης. Εντούτοις, ο Χομπς και ο Ρουσσώ βρίσκονται αντιμέτωποι με σοβαρές επιστημολογικές δυσκολίες. Από τη σκοπιά τους, το συμβόλαιο αποτελεί τη λύση στο λογικό πρόβλημα της θεμελίωσης της πολιτικής κοινωνίας. Επίσης, αμφότεροι παρουσιάζουν τα θεωρητικά τους πορίσματα με επιστημονικές αξιώσεις: ο Χομπς δηλώνοντας πως είναι ο πατέρας της νέας πολιτικής επιστήμης, ο Ρουσσώ πιστεύοντας πως θεμελιώνει το πολιτικό δίκαιο. Γι' αυτό και οι θεωρίες τους επιμένουν στη λογικά επεξεργασμένη μεθοδολογική υπόθεση της φυσικής κατάστασης. Ωστόσο, υπ' αυτούς τους όρους, το κοινωνικό συμβόλαιο αποκτά εργαλειακό ρόλο, δηλαδή καθίσταται η πράξη με την οποία οι άνθρωποι εγκαταλείπουν την υποθετική φυσική κατάσταση. Το συμβόλαιο συνιστά ένα απλό εργαλείο, το οποίο ωστόσο εκφράζει μια ορθολογική αναγκαιότητα. Αυτό το μείγμα εμπειρι- [29]

11 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΪΜΒΟΛΑΙΟΥ σμού και ορθολογισμού καθιστά ενίοτε δυσχερή την πλήρη κατανόηση της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου. Μολονότι κυριάρχησε απόλυτα επί δύο περίπου αιώνες, σύντομα η συμβολαιική θεωρία άρχισε να δέχεται έντονη κριτική. Ήδη από τον δέκατο όγδοο αιώνα, ο Χιουμ, ο Μπερκ και ο Φίχτε προβαίνουν σε κρλική αποτίμηση της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου. Ο Καντ, από τη μεριά του, θα εντοπίσει τα φιλοσοφικά προβλήματα της θεωρίας και θα προσπαθήσει να τα επιλύσει. 6 Υπογραμμίζοντας ότι το κοινωνικό συμβόλαιο δεν ανήκει στην τάξη τού είναι αλλά του δέοντος, το συλλαμβάνει ως πολιτικό καθήκον, ως πολιτική κατηγορική προσταγή. Δίχως να εξηγεί τη γένεση και τη λειτουργία της πολιτικής κοινωνίας, το συμβόλαιο εκφράζει το αίτημα για την ύπαρξη ορθολογικής και δίκαιης πολιτικής κοινωνίας. 0 Καντ εμπνέεται σε σημαντικό βαθμό από τη σκέψη του Ρουσσώ, 7 κυρίως από την αντίληψή του περί ελευθερίας, αλλά επιχειρεί μια μετατόπιση της έννοιας του συμβολαίου: το συμβόλαιο μετατρέπεται τώρα σε a priori ιδέα του Λόγου. 6. Κυρίως στη Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών(6ηιηάιβgung zur Metaphysik der Sitten) και στη Μεταφυσική των ηθών (Die MetaphysikderSitten). Βλ. Kant, Métaphysique des mœurs, γαλλ. μτφρ. Alexis Philonenko, 2 τόμοι, Vrin, Παρίσι 1968 και 1971, τόμ. A', II, 46-50, και Kant, Fondements de la métaphysique des mœurs, γαλλ. μτφρ. Victor Delbos, Delagrave, Παρίσι 1987, σ Βλ. σχετικά Ernst Cassirer, Καντ και Ρουσσώ, μτφρ. Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, Έρασμος, Αθήνα 1991 (2η έκδ.). [30] ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εντούτοις, η κατεξοχήν ισοπεδωτική κριτική του κοινωνικού συμβολαίου θα διατυπωθεί από τον Χέγκελ. 8 Από τη σκοπιά του φιλοσόφου της Ιένας, το συμβόλαιο συνιστά, αφενός, συμφωνία μεταξύ δύο ανεξάρτητων ατομικών βουλήσεων που αναγνωρίζονται αμοιβαίως και, αφετέρου, πράξη με την οποία κάποιος καθίσταται ιδιοκτήτης. Κατά συνέπεια, το συμβόλαιο είναι πάντοτε πράξη ιδιωτικού χαρακτήρα και δεν μπορεί ποτέ να αναφέρεται στη δημόσια σφαίρα της πολιτικής κοινωνίας. Είναι επομένως αδύνατον το συμβόλαιο να αποτελέσει την εξήγηση της γένεσης ή της θεμελίωσης του κράτους. Ο Χέγκελ στρέφεται, λοιπόν, εναντίον του ατομικισμού που εκφράζει η συμβολαιική θεωρία, πιστεύοντας ότι μέσω του συμβολαίου συσκοτίζεται η ανάλυση του κράτους και της αστικής πολιτικής κοινωνίας. Την εγελιανή κριτική θα συνεχίσει ο Μαρξ, αλλά και οι οπαδοί του θετικισμού, κατά τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα. Ο Νίτσε θα διακρίνει στη συμβολαιική θεωρία μία ακόμα έκφραση του ευρωπαϊκού μηδενισμού, γι' αυτό και θα προφητέψει τον θάνατό της. Παρά την κριτική που δέχτηκε, η θεωρία του κοινωνι- 8. Κυρίως στις Αρχές της φιλοσοφίας του δικαίου (Grundlinien der Philosophie des Rechts): βλ. Hegel, Principes de la philosophie du droit', γαλλ. μτφρ. και επιμ. Jean-François Kervégan, PUF, Παρίσι 1998, σ Βλ. σχετικά τη μελέτη των Ζαν-Πιερ Λεφέβρ και Πιερ Μασερέ Ο Έγελος και η κοινωνία, μτφρ. Γιώργος Φαράκλας, Εστία, Αθήνα 1998, ιδίως σ [31]

12 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ κού συμβολαίου κατάφερε να αναγεννηθεί στο πλαίσιο της πολιτικής φιλοσοφίας του εικοστού αιώνα. Ασφαλώς, τούτη η αναγέννηση συνδυάστηκε με εκ βάθρων ανανέωση, ούτως ώστε η σύγχρονη συμβολαιική θεωρία να έχει υποστεί πλέον ριζικό μετασχηματισμό, ή και ενός είδους μετάλλαξη. Ωστόσο, η κεντρική ιδέα του κοινωνικού συμβολαίου φαίνεται να διατηρείται αλώβητη. Σήμερα λοιπόν γίνεται λόγος για ένα «νέο κοινωνικό συμβόλαιο», το οποίο δεν παίζει πια πρωταγωνιστικό ρόλο ως προς τη γένεση και τη συγκρότηση της πολιτικής κοινωνίας, αλλά επιφορτίζεται με το θεωρητικό καθήκον να οργανώσει και να δομήσει θεσμικά τις υπάρχουσες κοινωνίες. 0 σημαντικότερος και διασημότερος εκφραστής του συμβολαιισμού στην εποχή μας είναι ο Τζων Ρωλς. Στο σύνολο του έργου του ο Ρωλς προσπαθεί να ενεργοποιήσει εκ νέου τη θεωρία του συμβολαίου (όπως αυτή διατυπώθηκε από τον Λοκ, τον Ρουσσώ και τον Καντ), έχοντας την πεποίθηση ότι η συμβολαιική παράδοση υποδεικνύει μια εναλλακτική αντίληψη περί δικαιοσύνης, η οποία συνιστά την καταλληλότερη βάση για τη λειτουργία μιας δημοκρατικής κοινωνίας Τζων Ρωλς, Θεωρία της δικαιοσύνης, μτφρ. Φ. Βασιλογιάννης, Β. Βουτσάκης, Φ. Παιονίδης, Κ. Παπαγεωργίου, Ν. Στυλιανίδης, Α. Τάκης, Πόλις, Αθήνα 2001, σ. 36: «Στόχος μου είναι να παρουσιάσω μια αντίληψη δικαιοσύνης που γενικεύει και μεταφέρει σε ένα υψηλότερο επίπεδο αφαίρεσης την οικεία θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου, όπως αυτή συναντάται, για παράδειγμα, στον [32] ΕΙΣΑΓΩΓΗ Θα μπορούσε κανείς να συζητήσει επί μακρόν την ενδιαφέρουσα ρωλσιανή θεωρία της δικαιοσύνης. Δυστυχώς, δεν είναι δυνατόν να προχωρήσουμε σε μια τέτοια συζήτηση εδώ και τώρα. Αλλά δεν μπορούμε να μη σχολιάσουμε την εξαίρεση και τον παραγκωνισμό του Χομπς από τον Ρωλς, τη στιγμή ακριβώς που, κατά τη γνώμη μας, ο άγγλος φιλόσοφος είναι ο θεμελιωτής και ο αυθεντικότερος εκφραστής της συμβολαιικής θεωρίας. Ο αποκλεισμός του Χομπς έχει, φυσικά, την εξήγησή του: ο ίδιος ο Ρωλς, άλλωστε, υποσημειώνει πως, «παρά το μεγαλείο του, ο Λεβιάθαν του Χομπς εγείρει ειδικά προβλήματα». 10 Ποια είναι όμως αυτά τα ειδικά προβλήματα; Εν ολίγοις, πρόκειται για το γεγονός ότι η θεωρία του Χομπς δεν εί- Locke, τον Rousseau και τον Kant. Για τον σκοπό αυτό δεν πρόκειται να φανταστούμε το πρωταρχικό συμβόλαιο ως μέσο για την είσοδο σε μια συγκεκριμένη κοινωνία ή για την εγκαθίδρυση μιας συγκεκριμένης μορφής διακυβέρνησης. Η καθοδηγητική ιδέα είναι μάλλον πως το αντικείμενο της πρωταρχικής συμφωνίας είναι οι αρχές της δικαιοσύνης για τη βασική διάρθρωση της κοινωνίας. Πρόκειται για αρχές τις οποίες θα αποδέχονταν, σε μια αρχική κατάσταση ισότητας, ελεύθερα και έλλογα πρόσωπα, μεριμνώντας για την προαγωγή των συμφερόντων τους, ως καθοριστικές των θεμελιωδών όρων του συνεταιρισμού τους». Βλ. επίσης, σχετικά, τις ενδιαφέρουσες μελέτες του Κωνσταντίνου Α. Παπαγεωργίου, Η πολιτική δυνατότητα της δικαιοσύνης. Συμβόλαιο και συναίνεση στον John Rawls, Νήσος, Αθήνα 1994 και του Γρηγόρη Μολύβα, Δικαιώματα και θεωρίες δικαιοσύνης. Rawls, Dworkin, Nozick, Sert, Πόλις, Αθήνα Τζων Ρωλς, ό.π., σ. 36, υποσημ. 5. [33]

13 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ ναι, ή δεν φαίνεται να είναι, καθόλου φιλελεύθερη. Επομένως, η παρουσία της χομπσιανής θεμελίωσης του συμβολαίου θα κινδύνευε να αλλοιώσει ή και να καταστρέψει πλήρως τη συνταγή του πολιτικού φιλελευθερισμού που προτείνει ο Ρωλς. Πάντως, όπως κι αν έχουν τα πράγματα, είναι βέβαιο ότι το κοινωνικό συμβόλαιο αναβίωσε ως επίκαιρη θεωρία κυρίως χάρη στη ρωλσιανή θεωρία της δικαιοσύνης, η οποία του προσέδωσε νέα όψη, θεωρητική αλλά κυρίως πρακτική, προσανατολίζοντας το στην κατεύθυνση της πολιτικής διαχείρισης των σύγχρονων περίπλοκων κοινωνιών. Πέρα από τις πολύπλευρες δυσκολίες της συμβολαιικής θεωρίας, που ήδη επισημάνθηκαν, θα πρέπει επιπλέον να υπογραμμιστεί το γεγονός ότι η ορολογία που χρησιμοποιούν οι θεωρητικοί του κοινωνικού συμβολαίου είναι σε μεγάλο βαθμό ασταθής και ευμετάβλητη, ιδιαίτερα κατά την εποχή στην οποία αποφασίσαμε να επικεντρωθούμε, δηλαδή τον δέκατο έβδομο και τον δέκατο όγδοο αιώνα. Το ίδιο ισχύει, ευρύτερα, και για την ορολογία που συναντάμε συνολικά στην παράδοση του νεότερου φυσικού δικαίου. Έτσι, οι πολιτικοί στοχαστές και φιλόσοφοι της εποχής, οι οποίοι σκέφτονται κατά βάση ακόμη στα λατινικά, κάνουν συχνά λόγο για «συμβόλαιο» (contractus), και συχνότερα για «σύμφωνο» (pactum). Χρησιμοποιούν, επίσης, πρόθυμα τον όρο «σύμβαση» (conventio), αλλά και τον όρο «συνθήκη» (foedus). 0 δε Ρουσσώ -ο οποίος ξεκαθαρίζει τελικά το εννοιολογικό τοπίο, δίνοντας μια για πάντα στη θεωρία το όνομά της: «κοινωνικό συμβό- [34] ΕΙΣΑΓΩΓΗ λαιο» (contrat social)- χρησιμοποιεί και τον όρο πράξη (acte). Πρόκειται όντως για τη συμβολαιογραφική πράξη ίδρυσης του κράτους. Η ορολογία έχει ασφαλώς τη σημασία της. Άλλωστε, συνήθως, η ρευστότητα της ορολογίας υποδηλώνει αντίστοιχη εννοιολογική χαλαρότητα. Όμως, στην περίπτωση του κοινωνικού συμβολαίου, μια κάποια αστάθεια δικαιολογείται ίσως, επειδή εκφράζει ακριβώς τις δυσχέρειες που παρουσιάζει η γέννηση ενός καινούργιου και καινοφανούς εννοιολογικού οπλοστασίου. Μάλλον δεν πρόκειται δηλαδή για απροσεξία ή επιπολαιότητα, αλλά για τις αναμενόμενες ωδίνες ενός ιδιαίτερα προβληματικού τοκετού. Ένα παράδειγμα: ο Χομπς προσπαθεί να βάλει σε μια τάξη τις έννοιες ορίζοντάς τες. Συμβόλαιο (contract) καλείται η αμοιβαία μεταβίβαση δικαιώματος. Όταν ο ένας συμβαλλόμενος μεταβιβάζει το δικαίωμά του και ο άλλος δεσμεύεται να μεταβιβάσει το δικό του σε καθορισμένο μελλοντικό χρόνο, τότε έχουμε σύμφωνο (pact) ή σύμβαση (covenant), που εδώ χρησιμοποιούνται ως συνώνυμα. 11 Και οι ορισμοί συνεχίζονται. Την κρίσιμη όμως στιγμή που περιγράφεται το κοινωνικό συμβόλαιο, δηλαδή η ληξιαρχική πράξη γέννησης της πολιτικής κοινωνίας, ο Χομπς μιλά για σύμβαση: η πράξη τελείται «μέσω της σύμβασης κάθε ανθρώπου με κάθε άλλον άνθρωπο». 12 Παρόμοιες διακυ- 11. Λεβιάθαν, μέρος πρώτο, κεφ Λεβιάθαν, μέρος δεύτερο, κεφ. 17. [35]

14 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ μάνσεις στην ορολογία παρατηρούνται επίσης στα κείμενα του Γκρότιους και του Λοκ, ακόμα και στον Ρουσσώ. Τι θα πρέπει να συμπεράνουμε από το προηγούμενο παράδειγμα; Μάλλον είναι φρόνιμο να σκεφτούμε πως δεν χρειάζεται να προχωρήσουμε σε βιαστικά συμπεράσματα. Ας εξετάσουμε τα ίδια τα κείμενα από κοντά και αποφασίζουμε στο τέλος. Ένα πρώτο πόρισμα, πάντως, θα έθετε ότι όλες αυτές οι συνώνυμες έννοιες δηλώνουν περίπου το ίδιο πράγμα: το κοινωνικό συμβόλαιο - μόνο που το περιγράφουν με λεπτές αποχρώσεις, οι οποίες έχουν οπωσδήποτε τη σημασία τους. Ας προχωρήσουμε όμως στην ανάλυση των συμβολαιικών θεωριών. Καταρχάς θα εξετάσουμε τη συμβολαιική θεωρία του Γκρότιους, ο οποίος πρώτος εισήγαγε τις βασικές προκείμενες προτάσεις του νεότερου φυσικού δικαίου. Είναι αλήθεια ότι η σύλληψη του Γκρότιους ως προς το ζήτημα του κοινωνικού συμβολαίου δεν συνιστά τολμηρή πρωτοτυπία, διότι αποτελεί κατά βάση επανάληψη προηγούμενων και ήδη γνωστών θέσεων. Εντούτοις, η θεωρητική συνεισφορά του στάθηκε ιδιαίτερα σημαντική, αποτελώντας σταθερό σημείο αναφοράς όλων ανεξαιρέτως των κατοπινών στοχαστών του κοινωνικού συμβολαίου. Θα περάσουμε έπειτα στη μελέτη του φιλοσοφικού έργου που εισήγαγε την κατεξοχήν νεωτερική συμβολαιική θεωρία: ο Τόμας Χομπς ήταν εκείνος που εδραίωσε σε απολύτως στέρεη βάση την αναγκαιότητα και χρησιμότητα του κοινωνικού συμβολαίου. Θα διαπιστώσουμε ότι το χομπσιανό δημιούργημα είναι αξιοθαύμαστο, αν μη τι [36] άλλο επειδή καταδεικνύει τις δυσκολίες που παρουσιάζουν η συγκρότηση και η διατήρηση των πολιτικών κοινωνιών και επειδή βοηθά αποφασιστικά στην κατανόηση των πιο περίπλοκων μηχανισμών του πολιτικού φαινομένου. Μετά τον Χομπς, σε ευθεία αντιπαράθεση μαζί του, αλλά και με κάποια δόση συνενοχής, ακολουθεί ο Τζων Λοκ. Θα εξετάσουμε τη συμβολαιική του θεωρία, προσπαθώντας να κατανοήσουμε τις αιτίες που τον οδηγούν στην απόρριψη της μοναρχικής προοπτικής και στην υιοθέτηση μιας φιλελεύθερης σκοπιάς. Έτσι, θα δούμε γιατί και πώς ο Λοκ είναι ουσιαστικά ο ιδρυτής του νεότερου πολιτικού φιλελευθερισμού, λόγω και της βαθιάς του προσήλωσης στο φιλελεύθερο ατομικιστικό πρόγραμμα μιας δημοκρατίας των ιδιοκτητών. Έπεται ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, τελευταίος σε τούτη τη σειρά των θεωρητικών του κοινωνικού συμβολαίου, ο οποίος επισφραγίζει καταλυτικά την όλη θεωρία, προσδίδοντάς της διά παντός καινούργια χαρακτηριστικά και το καθιερωμένο, πλέον, σήμερα όνομά της. Θα δούμε τις δυσκολίες της δικής του συμβολαιικής σύλληψης, που συνίστανται κατά κύριο λόγο στην αντινομία μεταξύ ανθρώπου και κοινότητας ή μεταξύ ατομικού και συλλογικού στοιχείου, αντινομία την οποία ο Ρουσσώ επιχειρεί να υπερβεί με τρόπο μεγαλειώδη. Εν συνεχεία θα επιχειρήσουμε μια σύντομη παρέκβαση στον Σπινόζα, ώστε να κατανοήσουμε τους λόγους για τους οποίους απορρίπτει την έννοια του συμβολαίου ως [37]

15 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ άχρηστη και περιττή, στρεφόμενος εναντίον της νομικής σύλληψης της πολιτικής. Τέλος, θα κλείσουμε με τα καταληκτικά συμπεράσματα του Επιλόγου. Επί το έργον, λοιπόν. ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΓΚΡΟΤΙΟΥΣ: ΦΥΣΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ [38]

16 ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΟΜΠΣ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ

17 Η ανάλυση της ιδέας του κοινωνικού συμβολαίου στο έργο του Χομπς [Thomas Hobbes ( )] αποτελεί ζήτημα που παρουσιάζει αρκετές δυσκολίες, αφενός επειδή πρόκειται για πρωτότυπη και κεντρική έννοια της πολιτικής φιλοσοφίας του, αφετέρου επειδή έχουν προταθεί πολλές και συχνά αντικρουόμενες ερμηνείες ως προς την περιγραφή και τη σημασία αυτής της έννοιας. 1 Ο σκοπός της ανάλυσης που ακολουθεί είναι διττός: εν πρώτοις, να φανεί η σημασία της έννοιας του κοινωνικού 1. Βλ., για παράδειγμα, τις αντικρουόμενες ερμηνείες που υποστηρίζονται στα κείμενα των Jean Hampton, «The Failure of Hobbes's Social Contract Argument», και David Gauthier, «Hobbes's Social Contract», τα οποία περιέχονται στον συλλογικό τόμο Christopher W. Morris (επιμ.), The Social Contract Theorists. Critical Essays on Hobbes, Locke and Rousseau, Rowman & Littlefield Publishers, Inc., Νέα Υόρκη Βλ. επίσης Jean Terrel, Hobbes: matérialisme et politique, Vrin, Παρίσι [75]

18 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ συμβολαίου για την πολιτική φιλοσοφία του Χομπς και, συγχρόνως, να υποστηριχτεί η θέση ότι ο Χομπς είναι ο ιδρυτής και θεμελιωτής της νεότερης θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου. Η εν λόγω θέση διατυπώνεται συχνά με τρόπο αξιωματικό, δίχως να αποδεικνύεται επαρκώς. Θα καταβληθεί λοιπόν προσπάθεια να καταδειχθεί για ποιους ακριβώς λόγους η παραπάνω διαβεβαίωση ισχύει πλήρως. Αρχίζοντας με την τοποθέτηση του προβλήματος, ας υπενθυμίσουμε τη βασική αδυναμία που διαπιστώθηκε κατά την ανάλυση της θεωρίας του Γκρότιους για το κοινωνικό συμβόλαιο, δηλαδή την έλλειψη ικανοποιητικής απάντησης στο πρόβλημα της μετάβασης από μια φυσική κατάσταση σε μια πολιτική κοινωνία. Αυτή την έλλειψη του συστήματος του Γκρότιους θα έρθει να συμπληρώσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο ο Χομπς. Και μάλιστα με τέτοιο ακλόνητο τρόπο, ώστε στο μέλλον θα σταθεί αδύνατον για οποιονδήποτε θεωρητικό του συμβολαίου να.μην αναμετρηθεί με τη χομπσιανή σύλληψη. Εξάλλου, και μόνο από το γεγονός αυτό θα μπορούσε κανείς να κατανοήσει γιατί ο Τόμας Χομπς πρέπει να θεωρηθεί ο φιλόσοφος που επινόησε τη νεότερη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου. Τη στιγμή ακριβώς που ο Χομπς συγγράφει τα θεμελιώδη έργα του De Cive [Ο πολίτης] και Λεβιάθαν, στα μέσα του δέκατου έβδομου αιώνα, το φυσικό δίκαιο διακρίνεται πλέον από τα εξής γνωρίσματα: έχει καθολικό χαρακτήρα, είναι εντελώς ανεξάρτητο από το θετικό δίκαιο και έχει αποκτήσει ορθολογική δομή, δηλαδή μπορεί να γίνει αντιληπτό και καταληπτό από κάθε άνθρω- [76] ΧΟΜΠΣ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ πο. Είδαμε πώς, με την καθοριστική παρέμβασή του, ο Γκρότιους έχει απαντήσει στα κριτικά επιχειρήματα των Σκεπτικών ως προς το φυσικό δίκαιο και πώς ο Μποντέν έχει ορίσει την έννοια της κυριαρχίας με νέο τρόπο: η κυριαρχία αποτελεί ενιαία αρχή, η οποία είναι απαραίτητη για να ισχύει οποιοσδήποτε νόμος και εγγυάται τη μορφή, την ενότητα και την ταυτότητα κάθε κράτους. Τέλος, οι Σχολαστικοί έχουν θεμελιώσει τη θέση ότι οι πολιτικές κοινωνίες και οι κυβερνήσεις τους αποτελούν συμβατικές ανθρώπινες ενώσεις τις οποίες θεσπίζουν οι άνθρωποι, επειδή από τη φύση τους τείνουν να συνυπάρχουν ειρηνικά με τους συνανθρώπους τους. 2 Ωστόσο, πριν από τον Χομπς, η έννοια του συμβολαίου, στον βαθμό που κάπως δειλά εμφανίζεται, δεν εκλαμβάνεται υπό την τεχνική σημασία του όρου και σε καμία περίπτωση δεν χρησιμοποιείται κατά κυριολεξία. Στην πραγματικότητα, ο Γκρότιους, όπως και όλοι οι προηγούμενοι στοχαστές του φυσικού δικαίου, αρκείται στην επισήμανση ότι το κράτος θεσπίζεται μέσω της εθελούσιας συμφωνίας των μελών του και πως η κυρίαρχη αρχή θεσπίζεται μέσω της εθελούσιας υποταγής του λαού, δίχως αυτές οι διαδικασίες να ορίζονται με αυστηρό τρόπο ως καθαρά νομικές ή συμβολαιικές. Αν, λοιπόν, είμαστε σε θέση να ισχυριστούμε ότι ο 2. Βλ. και πάλι την ανάλυση της «Σχολής» του φυσικού δικαίου από τον Γεράσιμο Βώκο, ο.π., σ Για τους στοχαστές που προηγούνται του Χομπς, σ Ειδικότερα για τον Χομπς, σ [77]

19 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ ΧΟΜΠΣ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ Χομπς επινοεί τη νεότερη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου, τούτο συμβαίνει επειδή ακριβώς είναι ο πρώτος θεωρητικός της φυσικής κατάστασης, επειδή είναι εκείνος που πραγματοποιεί μια επανάσταση στο εσωτερικό του νεότερου φυσικού δικαίου, κατασκευάζοντας μια νομική θεωρία του συμβολαίου και της σύμβασης την οποία και χρησιμοποιεί με αυστηρό τρόπο, για να περιγράψει λεπτομερέστατα τη γένεση της πολιτικής κοινωνίας. Όμως αυτό επιτυγχάνεται μέσω της διατύπωσης μιας εντελώς καινούργιας «επιστήμης» της πολιτικής, η οποία οδηγεί σε μια πρωτότυπη πολιτική φιλοσοφία. 1. Πολιτική επιστήμη και μέθοδος Ο Χομπς προσπάθησε να θεμελιώσει μια νέα πολιτική επιστήμη, η οποία να μπορεί να οδηγήσει στην κοινωνική ειρήνη και ευταξία. Αφετηρία της πολιτικής σκέψης του άγγλου φιλοσόφου αποτελεί η επιθυμία να καθοριστούν οι συνθήκες που θα επέτρεπαν σε μια ανθρώπινη κοινωνία να ζήσει ομαλά, με εγγυημένη την ειρήνη και την ασφάλεια. Κατά συνέπεια, η πολιτική φιλοσοφία του έχει πρακτικό προσανατολισμό: διδάσκει την τέχνη τού κυβερνάν στους κυρίαρχους και την τέχνη τού υπακούειν στους υπηκόους. Ενώ στους ανθρώπους που ζουν στη φυσική κατάσταση, δηλαδή εκεί όπου δεν υπάρχει ακόμα (ή δεν υπάρχει πλέον) κράτος, διδάσκει την τέχνη της (ανασυγκρότησης της πολιτικής κοινωνίας. [78] Ασφαλώς, αυτή η πολιτική φιλοσοφία δεν αναζητεί θεωρητικά το υπέρτατο αγαθό, ούτε σκοπεύει να το προσεγγίσει στην πράξη. Και τούτο, επειδή δεν θεμελιώνεται τόσο σε κάποιο υπέρτατο αγαθό όσο στο υπέρτατο κακό: τοποθετείται αρνητικά, αναζητώντας το μη χείρον και όχι το βέλτιστο. Εκκινεί από το ελάχιστο δυνατό και προσπαθεί να αποφύγει την υπέρτατη εξαθλίωση, τη χειρότερη εκδοχή, δηλαδή τον θάνατο, και μάλιστα τον βίαιο θάνατο. 0 φόβος του βίαιου και απότομου θανάτου είναι αβάσταχτος και αποβαίνει άμεσα θανατηφόρος. Ελλοχεύει παντού και πάντα εκεί όπου μαίνεται ανεξέλεγκτος ο πόλεμος, κυρίως και πρώτιστα ο εμφύλιος πόλεμος. Γι' αυτό και η πολιτική σκέψη του Χομπς χαρακτηρίζεται από την προτροπή να αποφεύγονται πάση θυσία οι εμφύλιοι διχασμοί και οι συρράξεις. 3 Η τάξη και η ειρήνη πρέπει να βασιλεύουν, ώστε ο καθένας να μπορεί να αναζητεί την ευτυχία του υπό την προστασία των νόμων και της κυρίαρχης εξουσίας που εγγυάται την τήρησή τους. Σε αντίθεση με τις θεωρίες άλλων φιλοσόφων, που προηγούνται ή έπονται, η πολιτική θεωρία του Χομπς τίθεται στην υπηρεσία του κράτους, όχι επειδή αναγνωρίζει κάποιον ηθικό σκοπό σε αυτό, αλλά επειδή μόνο το κράτος μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια των ατό- 3. Βλ. σχετικά και Leo Strauss, The Political Philosophy of Thomas Hobbes. Its Basis and Its Genesis, Phoenix Books, The University of Chicago Press, Σικάγο & Λονδίνο 1963, σ [79]

20 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟY ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ ΧΟΜΠΣ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ μων. Εξ ου και η πολιτική φιλοσοφία του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί φιλελεύθερη, στο μέτρο που δεν θέτει έναν υπέρτατο σκοπό, αλλά παραμένει ανοιχτή σε διάφορες εκδοχές του ορθού βίου, υπό τον απαράβατο όρο ότι αυτές δεν θα υπονομεύουν την ειρήνη και τη δημόσια τάξη. Πρόκειται για σαφώς αν-ηθική φιλοσοφία, υπό την έννοια ότι δεν ενδιαφέρεται καθόλου να οδηγήσει τους ανθρώπους προς οποιαδήποτε τελειότητα, αλλά θέλει απλώς να τους εξασφαλίσει μια ζωή δίχως βία και συγκρούσεις. Εκείνο που πάντοτε προέχει είναι η επιβίωση των ατόμων και, σε δεύτερο χρόνο, η όσο το δυνατόν καλύτερη διαβίωσή τους. Κατά παράδοξο τρόπο, ο Χομπς φτιάχνει μια θεωρία για το κράτος επειδή ενδιαφέρεται πρωτίστως για το άτομο: παρά την έντονα κρατικιστική χροιά της φιλοσοφίας του, συλλαμβάνει το κράτος με αφετηρία το άτομο, τις ανάγκες και τις προσδοκίες του, και όχι αντιστρόφως. Από αυτή την άποψη, ο Χομπς είναι ο πρώτος πολιτικός στοχαστής που δεν υποστασιοποιεί την αρετή και το «ευ ζην» των αρχαίων, εγκαινιάζοντας έτσι τη φιλελεύθερη πολιτική φιλοσοφία, έστω και αν το θεσμικό σύστημα που προτείνει δεν έχει τίποτε το φιλελεύθερο εκ πρώτης όψεως. Παρά τις απολυταρχικές πολιτικές του προτιμήσεις, ο πυρήνας της θεωρίας του είναι φιλελεύθερος, γι' αυτό άλλωστε χαρακτηρίστηκε, πολύ εύστοχα, θεμελιωτής του κτητικού ατομικισμού Βλ. την κλασική μελέτη του C.B. Macpherson The Political Theory of Possessive Individualism. Hobbes to Locke, Oxford University [80] Ωστόσο, η πολιτική φιλοσοφία του Χομπς δεν διακρίνεται από εκείνη των αρχαίων μόνο ως προς τον σκοπό της, αλλά και ως προς τη μέθοδο που επιλέγει να ακολουθήσει. Με βάση τις επιστημονικές ανακαλύψεις και τη νέα επιστημονική μέθοδο που έχει ήδη προβάλει στον ορίζοντα του δέκατου έβδομου αιώνα, ο άγγλος φιλόσοφος θα επιχειρήσει να μεταφέρει το φυσικομαθηματικό μοντέλο στις επιστήμες του ανθρώπου, και συγκεκριμένα στην πολιτική επιστήμη: «Η επιστήμη της δημιουργίας και της διατήρησης των πολιτικών κοινωνιών εξαρτάται Press, Οξφόρδη 1962 (ελλην. έκδ.: Ατομικισμός και ιδιοκτησία. Η πολιτική θεωρία του πρώιμου φιλελευθερισμού από τον Hobbes ώς τον Locke, μτφρ. Ελένη Κασίμη, Γνώση, Αθήνα 1986). Γράφει ο Μακφέρσον: «Οι απαρχές του ατομικισμού, ως βασικής θεωρητικής τοποθέτησης, βρίσκονται τουλάχιστον στον Χομπς. Αν και το συμπέρασμά του μάλλον δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί φιλελεύθερο, πάντως τα αξιώματά του υπήρξαν σε υψηλό βαθμό ατομικιστικά» (σ. 16 ελλην. έκδ.). Βλ. σχετικά Etienne Balibar, «Le renversement de l'individualisme possessif», στο La propriété: le propre, l'appropriation, Ellipses, Παρίσι 2004, σ Βλ. επίσης Léo Strauss, Φυσικό δίκαιο και ιστορία, ό.π., σ Για τους ίδιους λόγους, εξάλλου, ο Αντόνιο Νέγκρι αποκαλεί πολύ χαρακτηριστικά τον Χομπς «Μαρξ της αστικής τάξης», στο βιβλίο του L'anomalie sauvage. Puissance et pouvoir chez Spinoza, PUF, Παρίσι 1982, σ. 61 (γαλλ. μτφρ.). Μια διεξοδική ανάλυση της ερμηνείας του κτητικού ατομικισμού του Μακφέρσον έχει γίνει από τον Μανόλη Αγγελίδη στο βιβλίο του Η γένεση του φιλελευθερισμού. Προβλήματα σύστασης του πολιτικού σε θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου. Thomas Hobbes-John Locke, Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, Αθήνα 1994, σ [8ι]

21 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ από καθορισμένους κανόνες, όπως η αριθμητική και η γεωμετρία' και όχι (όπως το τένις) μόνο από την πρακτική εξάσκηση. Ούτε οι φτωχοί, που δεν έχουν ελεύθερο χρόνο, ούτε όμως κι εκείνοι που διαθέτουν ελεύθερο χρόνο είχαν μέχρι τώρα την περιέργεια ή τη μέθοδο να ανακαλύψουν αυτούς τους κανόνες». 5 Πρόκειται για έμμεση κριτική στην πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη, ο οποίος προφανώς είχε την περιέργεια, αλλά δεν μπόρεσε να συλλάβει τη μέθοδο που θα τον οδηγούσε στην ανακάλυψη των κανόνων της πολιτικής επιστήμης. Η αριστοτελική θέση που υποστηρίζει ότι, σε αντίθεση με τα μαθηματικά, η πολιτική δεν αποτελεί αυστηρή επιστήμη, 6 επειδή δεν μπορεί να φτάσει σε καθολικά ισχύοντες κανόνες, είναι απορριπτέα, σύμφωνα με τον Χομπς: εάν κανείς αποδεχτεί μια τέτοια απροσδιοριστία στο πεδίο της πολιτικής, τότε ανοίγει ο δρόμος για διαμάχες και συγκρούσεις που καταλήγουν με βεβαιότητα σε εμφύλιο πόλεμο. Μόνο η ακριβής γνώση αυστηρών κανόνων μπο- 5. Τόμας Χομπς, Λεβιάθαν ή Ύλη, μορφή και εξουσία μιας εκκλησιαστικής χαι λαϊκής πολιτικής κοινότητας, μτφρ. Γρηγόρης Πασχαλίδης-Αιμίλιος Μεταξόπουλος, εισαγ. Αιμίλιος Μεταξόπουλος, Γνώση, Αθήνα 1989, τόμ. Α', μέρος δεύτερο, κεφ. 20, σ. 276 (αγγλ. έκδ.: Thomas Hobbes, Leviathan, edited with an Introduction by C.B. Macpherson, Penguin Books, Χάρμοντσγουερθ, Μίντλσεξ, 1984, σ. 261). Θα παραπέμπω στην ελληνική μετάφραση, συχνά τροποποιώντας την, και μέσα σε αγκύλες θα δίνω τον αριθμό σελίδας της αγγλικής έκδοσης. 6. Ηθικά Νικομάχεια, Α', 3,1094 b [82] ΧΟΜΠΣ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ρεί να εξασφαλίσει την πολιτική ειρήνη, και μόνο τα μαθηματικά είναι σε θέση να παραγάγουν αυτή τη γνώση. Χρειάζεται λοιπόν να επινοηθεί μια νέα μέθοδος για την πολιτική επιστήμη, μέθοδος που να είναι εμπνευσμένη από τα μαθηματικά. Η νέα χομπσιανή μέθοδος διακρίνει τη μαθηματική γνώση, που βασίζεται στον λόγο, από τη δογματική γνώση, που βασίζεται στα πάθη. Ο μαθηματικός τύπος γνώσης δεν παράγει διαφωνίες ή αμφισβητήσεις, διότι συνίσταται μόνο σε φόρμες και σχήματα στα οποία δεν παρεμβάλλονται τα συμφέροντα των ανθρώπων, ενώ ο δογματικός τύπος διχάζει, διότι σχετίζεται με τις ανθρώπινες επιθυμίες, με δικαιώματα και συμφέροντα. Η λύση που προτείνει ο Χομπς είναι να μετατραπεί η γνώση της πολιτικής σε γνώση μαθηματικού τύπου, ώστε να παγιωθούν διά παντός οι θεμελιώδεις αρχές της πολιτικής, δηλαδή όλα εκείνα τα βασικά στοιχεία που μπορούν να εξασφαλίσουν την τάξη και την ειρήνη, οι οποίες είναι απαραίτητες για την επιβίωση και την καλή διαβίωση των ατόμων. 7 Εάν λοιπόν καταστεί δυνατό να αποδειχτούν οι αρχές της πολιτικής με τον ίδιο ακλόνητο τρόπο που αποδεικνύονται και οι αρχές των μαθηματικών, τότε η περιοχή της πολιτικής ζωής θα είναι εξίσου ειρηνική με το περιβάλλον της άλγεβρας και της γεωμετρίας. 7. Βλ. και Leo Strauss, The Political Philosophy of Thomas Hobbes. Its Basis and Its Genesis, ό.π., σ [83]

22 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ Ασφαλώς, η νέα επιστημονική μέθοδος θα πρέπει να βασιστεί, εκτός από τά μαθηματικά, και στη φυσική. Διότι είναι δεδομένο ότι ο Χομπς συλλαμβάνει το ανθρώπινο άτομο πρωτίστως ως ένα φυσικό σώμα, το οποίο κινείται με βάση τους νόμους της φυσικής επιστήμης. Στην περίπτωση της χομπσιανής πολιτικής θεωρίας έχουμε λοιπόν να κάνουμε με ένα φυσικομαθηματικό επιστημολογικό μοντέλο που υποστηρίζει και υπαγορεύει εξ ολοκλήρου τη νέα πολιτική επιστήμη. 8 0 θεωρητικός της πολιτικής πρέπει να χρησιμοποιήσει μαθηματικές αρχές για να καταφέρει να αναλύσει την ανθρώπινη κοινωνία στα συστατικά της στοιχεία, ώστε να την ανασυνθέσει εν συνεχεία σε μια καινούργια διάταξη, που θα ευνοεί τη διατήρηση του πολιτικού σώματος. Όσο δεν υπάρχει μια αυστηρή και συνεκτική θεωρία για τη σταθερότητα, τη συντήρηση και την εύρυθμη λειτουργία της πολιτικής κοινωνίας, ο κίνδυνος της διάλυσης και του εμφυλίου πολέμου παραμονεύει κάθε στιγμή. Το κύριο καθήκον της πολιτικής θεωρίας συνίσταται στην επινόηση ενός τρόπου ειρηνικής συμβίωσης των ανθρώπων: χρειάζεται να καταδειχθεί υπό ποίους όρους η ανθρώπινη ιδιοσυγκρασία, η οποία μοιάζει να παράγει από τη φύση της 8. Βλ. σχετικά την εξαιρετική μελέτη του Πιερ-Φρανσουά Μορό Χομπς: Φιλοσοφία, επιστήμη, θρησκεία, μτφρ. Νίκη Μουντζούρογλου, επιμ. Ελένη Ποταμιάνου, Πατάκης, Αθήνα 2001, και κυρίως το υποκεφ. «Σύστημα της επανάστασης: Τα επιστημονικά θεμέλια της πολιτικής», σ [84] ΧΟΜΠΣ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ μια συγκρουσιακή κοινωνική δυναμική, μπορεί, εάν διοχετευτεί κατάλληλα, να συμβάλει στη διατήρηση της ειρήνης και της τάξης. Ωστόσο, η αναζήτηση μιας ειρηνευτικής κοινωνικής δυναμικής προϋποθέτει την προηγούμενη λεπτομερή ανάλυση της κοινωνικής δυναμικής τής σύγκρουσης, έτσι όπως αυτή εμφανίζεται στην πιο ωμή της εκδοχή, δηλαδή σε απολύτως φυσικές συνθήκες, στη φυσική κατάσταση. 2. Η φυσική κατάσταση Σε αντίθεση με τους προγενέστερους στοχαστές, ο Χομπς είναι ο πρώτος που σκέφτεται τη φυσική κατάσταση ως απολύτως φυσική, καλώντας τους αναγνώστες του να φανταστούν ότι η πολιτική κοινωνία στην οποία ζουν διαλύεται και κατακερματίζεται στα εξ ων συνετέθη. Η μέθοδος αυτή εκτίθεται και δικαιολογείται στον Πρόλογο του De Cive ως εξής: «Όσον αφορά τη μέθοδο, θεώρησα ότι η τάξη του λόγου, όσο σαφής κι αν ήταν, δεν επαρκούσε, αλλά ότι θα έπρεπε να αρχίσω από την πρώτη ύλη της πολιτείας και να προχωρήσω κατόπιν στη γένεση και στη μορφή της, καθώς και στην πρώτη αρχή της δικαιοσύνης. Διότι, για να γνωρίσουμε με τον καλύτερο τρόπο ένα πράγμα, πρέπει να ξεκινήσουμε από τα πράγματα από τα οποία αυτό αποτελείται. Όπως σε ένα αυτόματο ρολόι, ή κάποια άλλη πολύπλοκη μηχανή, δεν μπορούμε να ξέρουμε ποια είναι η λειτουργία κάθε μέρους και κά- [85]

23 ΘΕΩΡΙΕΣ TOΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ θε εξαρτήματος αν δεν το διαλύσουμε και δεν εξετάσουμε πλήρως το υλικό' τη μορφή και την κίνηση του κάθε μέρους, έτσι και στην έρευνα σχετικά με το δίκαιο της πολιτείας και τα καθήκοντα των πολιτών είναι απαραίτητο, όχι φυσικά να διαλύσουμε την πολιτεία, αλλά να τη θεωρήσουμε σαν να είχε διαλυθεί, δηλαδή να κατανοήσουμε καλά ποια είναι η ανθρώπινη φύση, ποια πράγματα την καθιστούν ικανή ή ανίκανη να σχηματίσει μια πολιτεία και πώς πρέπει να φέρονται οι άνθρωποι μεταξύ τους, εάν θέλουν να ενωθούν». 9 Ο ωρολογοποιός που θέλει να κατανοήσει πώς λειτουργεί ένα ρολόι πρέπει να το ξεμοντάρει, ώστε να εξετάσει τα υλικά από τα οποία αποτελείται κάθε μέρος του, καθώς και,τις κινήσεις που εκτελεί. Κατά τον ίδιο τρόπο, ο φιλόσοφος που θέλει να κατανοήσει πώς λειτουργεί μια πολιτική κοινωνία πρέπει, για τους ίδιους λόγους, να τη θεωρήσει «σαν να είχε διαλυθεί». 10 Τα «εξαρτήματα» της πολιτικής κοινωνίας είναι οι άνθρωποι. Στο εσωτερικό μιας πολιτικής κοινωνίας οι άνθρωποι κατέχουν συγκεκριμένες θέσεις και εμπλέκονται σε καθορισμένες σχέ- 9. Τόμας Χομπς, De Cive ή Τα θεμέλια της πολιτικής, στο The Clarendon Edition ofthe Philosophical Works of Thomas Hobbes, πρόλογος Howard Warrender (επιμ.), Clarendon Press, Οξφόρδη 1983, τόμ. 3, σ. 32 (γαλλ. έκδ.: Le citoyen ou les fondements de la politique, μτφρ. Samuel Sorbière, Παρίσι 1982, ο. 71. [Σε ό,τι αφορά τα αποσπάσματα αυτού του έργου, η μετάφραση είναι δική μου.]). 10. Σε μια πολύ ενδιαφέρουσα, αλλά κάπως ριψοκίνδυνη, ανά- [86] ΧΟΜΠΣ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ σεις, όπως για παράδειγμα στη σχέση υπακοής που διατηρούν οι υπήκοοι με την ανώτατη αρχή. Εάν θεωρήσει κανείς την πολιτική κοινωνία σαν να είχε διαλυθεί, τούτο σημαίνει ότι επιλέγει να παραβλέψει προσωρινά αυτές τις σχέσεις, προχωρώντας σε μια αφαίρεση ώστε να μπορέσει να δει τον άνθρωπο ως καθαρά φυσικό ον, το οποίο κινείται απολύτως ελεύθερα. Αφετηρία μιας πολιτικής φιλοσοφίας που φιλοδοξεί να θεμελιώσει τη νέα πολιτική επιστήμη θα πρέπει να αποτελέσει ο άνθρωπος της φυσικής κατάστασης, και όχι ο άνθρωπος της πολιτικής κοινωνίας. Γι' αυτό άλλωστε, πριν από οποιαδήποτε άλλη ανάλυση περί πολιτικής κοινότητας, ο Χομπς οφείλει να θεμελιώσει μια φιλοσοφική ανθρωπολογία. Απομονώνοντας το προηγούμενο χωρίο από τα συμφραζόμενά του και φωτίζοντάς το με τον προβολέα της ρουσσωικής σκέψης, θα ήταν ίσως δυνατόν να θεωρηθεί ότι, σύμφωνα με τον Χομπς (όπως ακριβώς σύμφωνα και με τον Ρουσσώ), για να γνωρίσουμε τον φυσικό άνθρωπο πρέπει να ξεκινήσουμε από το μεμονωμένο άτομο και να συνθέσουμε βαθμηδόν τις κοινωνικές σχέσεις. Έτσι, ο Χομπς εύκολα θα μπορούσε να κατηγορηθεί για λογική ασυνέπεια: ενώ υπόσχεται μια περιγραφή της προκοινωνικής ανλυσή του, ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν θεωρεί αυτή την οιονεί διάλυση της πολιτικής κοινωνίας μια «κατάσταση εξαίρεσης». Βλ. Giorgio Agamben, Homo Sacer. Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, μτφρ. Παναγιώτης Τσιαμούρας, επιμέλεια-επίμετρο Γιάννης Σταυρακάκης, Scripta, Αθήνα 2005, σ [87]

24 ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ θρώπινης φύσης, εντέλει, μοιάζει να κάνει λόγο για τον κοινωνικοποιημένο και πολιτισμένο άνθρωπο. Πρόκειται για τη γνωστή κριτική που του άσκησε ο Μοντεσκιέ, 11 την οποία και επανέλαβε ο Ρουσσώ. 12 Όμως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά: εάν αφήσουμε στην άκρη προς στιγμήν το De Cive και ανατρέξουμε στα κείμενα του Χομπς που εξετάζουν την ανθρώπινη φύση, θα διαπιστώσουμε ότι η υπόθεση της φυσικής κατάστασης δεν αποτελεί προαπαιτούμενο αυτών των κειμένων, δηλαδή ότι η ανάλυση της ανθρώπινης φύσης πάντοτε προηγείται των κεφαλαίων που αναφέρονται στη φυσική κατάσταση. Τούτο καθίσταται απολύτως σαφές από την ανάγνωση του πρώτου μέρους του Λεβιάθαν. Η ανθρώπινη φύση εξετάζεται από τον Χομπς με βάση τα πορίσματα της φυσικής επιστήμης. 13 Δεν πρόκειται, όπως συμβαίνει στον Ρουσσώ, για την αποκάλυψη ενός θησαυρού που έχει καλυφθεί κάτω από διαδοχικά στρώματα εκπολιτισμού. Ο κοινωνικοποιημένος ή πο- 11. Μοντεσκιέ, Το πνεύμα των νόμων, μτφρ. Κωστής Παπαγιώργης και Παναγιώτης Κονδύλης, εισαγ. Παναγιώτης Κονδύλης, Γνώση, Αθήνα 1994, τόμ. Α', Πρώτο Βιβλίο, κεφ. 3, σ Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, Πραγματεία περί της καταγωγής και των θεμελίων της ανισότητας ανάμεσα στους ανθρώπους, μτφρ. Μέλπω Αλεξίου-Καναγκίνη, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1992, σ Βλ. σχετικά το κείμενο του Douglas Jesseph «Hobbes and the Method of Natural Science», στο Tom Sorel (επιμ.), The Cambridge Companion to Hobbes, Cambridge University Press, 1996, σ Βλ. επίσης Ιόλη Πατέλλη, Η φιλοσοφία τοο Hobbes. Λόγος και αι- [88] ΧΟΜΠΣ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ, ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ λιτισμένος άνθρωπος δεν είναι απο-φυσικοποιημένος αντιθέτως, η φύση εξακολουθεί να τον πλημμυρίζει. 14 Αρχίζοντας τον Πρόλογο του De Cive, ο Χομπς προϋποθέτει ως γνωστή την ανθρώπινη φύση, επειδή την έχει αναλύσει στα προηγούμενα κείμενά του. Πράγματι, το De Cive (1642) συνιστά το τρίτο μέρος των Στοιχείων φιλοσοφίας και εξετάζει τα πολιτικά σώματα. Ωστόσο, είχε προηγηθεί η συγγραφή των έως τότε αδημοσίευτων έργων De Corpore (το οποίο δημοσιεύτηκε το 1656, αποτελώντας μελέτη των σωμάτων εν γένει) και De Homine (δημοσιευμένο το 1658, συνιστά μελέτη του ανθρώπου ως επιμέρους σώματος). Στην Εισαγωγή του Λεβιάθαν (1651) αναφέρεται ότι το «γνώθι σαυτόν» αποτελεί την καλύτερη μέθοδο να γνωρίσει κανείς τους άλλους ανθρώπους, επειδή τα βασικά πάθη είναι κοινά σε όλους: «Με δεδομένη την ομοιότητα μεταξύ των ανθρώπων στις σκέψεις και στα πάθη τους, όποιος κοιτάξει εντός του και εξετάσει πώς και για ποιες αιτίες σκέφτεται, αποφασίζει, διαλογίζεται, ελπίζει ή φοβάται, θα μπορέσει να διαβάσει και να γνωρίσει τις σκέψεις και τα πάθη όλων των υπόλοιπων ανθρώπων στις αντίστοιχες περιστάσεις». 15 Είναι λοιπόν αναπόφευκτο η τιότητα στη νέα φυσική και πολιτική επιστήμη, Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, Αθήνα 1995, σ Γεγονός που καταδεικνύεται πειστικά από τον Γεράσιμο Βώκο, ό.π.,σ Χομπς, Λεβιάθαν, τόμ. Α', Εισαγωγή, σ [82]. [89]

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήμονας:

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Αναγόρευση Επίτιμου Διδάκτορα στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης

Θέμα: Αναγόρευση Επίτιμου Διδάκτορα στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης Θέμα: Αναγόρευση Επίτιμου Διδάκτορα στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης Η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου Κρήτης στη συνεδρίαση της αρ. 214/21-4-2005, μετά από πρόταση της Γενικής Συνέλευσης του Τμήματος Πολιτικής

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου.

Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χώρα μου. ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΠΟΡΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΕΔΕ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΣΕ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΣΤΙΣ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ (Βρυξέλλες 4/12/2013) Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση, χαιρετίζω την συνάντηση αυτή που γίνεται ενόψει της ανάληψης της

Διαβάστε περισσότερα

THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις.

THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις. 25 THOMAS SAMUEL KUHN (1922-1996) (Τόμας Σάμιουελ Κουν) Το Παράδειγμα και οι επιστημονικές επαναστάσεις. «Με μια έννοια που δεν μπορώ να εξηγήσω περισσότερο, οι οπαδοί αντίθετων Παραδειγμάτων ασκούν το

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Εκπαιδευση Σχολικά βοηθήματα (για το Λύκειο) Πλάτωνος Πρωταγόρας Γ Λυκείου Θεωρητική Κατεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ A.1. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Επομένως, ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν μέσα μας οι αρετές, αλλά έχουμε από τη φύση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Εισαγωγή στην Αρχειονομία 1 ο Μάθημα Μια πρώτη ματιά... Κοινωνία της Πληροφορίας Η Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται ως η εποχή της πληροφορίας.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Στο τρίτο άρθρο αυτής της σειράς, η οποία αποτελεί μια πρώτη, μικρή απάντηση στις ανάγκες των εκπαιδευτών του σεμιναρίου της 12 ης & 13 ης Ιουνίου

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 23 Εισαγωγή... 27 ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΝΟΙΑ - ΠΗΓΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 29 Α. Εισαγωγικά... 29 Β. Εξωτερική συμπεριφορά... 30 Γ. Διατάξεις... 31

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του Δρ. Nordhoff Αντιδήμαρχος, υπεύθυνος πολιτισμού

Ομιλία του Δρ. Nordhoff Αντιδήμαρχος, υπεύθυνος πολιτισμού 19 Ιανουαρίου 2006 Ομιλία του Δρ. Nordhoff Αντιδήμαρχος, υπεύθυνος πολιτισμού Εγκαίνια της έκθεσης «Τα μάρμαρα του Παρθενώνα» στην αίθουσα Schwanenhalle του Δημαρχείου της Φραγκφούρτης. Σας καλωσορίζω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1 ΚΕΙΜΕΝΟ Η Δημοκρατία στην εποχή της παγκόσμιας ανομίας Θα αρχίσω από μιαν αναδρομή. Οι έννοιες του «Λαού» και της «Κοινωνίας» δεν είναι ούτε διϊστορικές ούτε αυτονόητες. Αποκρυσταλλώθηκαν από τη νεωτερική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΛΕΝΗ ΝΙΝΑ-ΠΑΖΑΡΖΗ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1. Βήματα για την εκπόνηση εργασίας 1 ο -Επιλογή του Θέματος Είτε επιλέξει κάποιος το θέμα μόνος του είτε από λίστα θεμάτων του καθηγητή,πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση.

Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Νέα Μέσα και Ψηφιακή Τηλεόραση: νέες προοπτικές για καινοτόμο εκπαίδευση. Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος Γενικός Γραμματέας Μέσων Ενημέρωσης Κυρίες και κύριοι, Το 1970, ο μέσος όρος των αναλφάβητων σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και

Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και LEGAL INSIGHT ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΝΟΜΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟ ΟΤΗΜΕΝΗΣ ΠΩΛΗΣΗΣ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΟΥ Γιώργος Ψαράκης Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

μαθηματικά β γυμνασίου

μαθηματικά β γυμνασίου μαθηματικά β γυμνασίου Κάθε αντίτυπο φέρει την υπογραφή ενός εκ των συγγραφέων Σειρά: Γυμνάσιο, Θετικές Επιστήμες Μαθηματικά Β Γυμνασίου, Βασίλης Διολίτσης Ιωάννα Κοσκινά Νικολέττα Μπάκου Θεώρηση Κειμένου:

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Εισαγωγικά Το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας οργανώνει για το ακαδημαϊκό έτος 2013 2014 ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων. Το εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Στάθης Ψύλλος 24/2/2011 1. Η φιλοσοφία συγκροτείται ως δραστηριότητα μέσω μιας σειράς θεμελιωδών ερωτημάτων που προκύπτουν κατά την διάρκεια της προσπάθειας μας να αποκτήσουμε μια

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ. Οι αριθμοί πέρα απ τους κανόνες

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ. Οι αριθμοί πέρα απ τους κανόνες ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ Οι αριθμοί πέρα απ τους κανόνες Οι αριθμοί πέρα απ τους κανόνες Γιάννης Καραγιαννάκης Copyright Γιάννης Καραγιαννάκης Eκδότης: Διερευνητική Μάθηση, Αθήνα 2012 Επιμέλεια: Γιάννης Καραγιαννάκης

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Τα ερωτήματα που προκύπτουν από την εισαγωγή της Φυσικής στην Α γυμνασίου είναι :

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Πρόεδρε της Βουλής των Ελλήνων, Κύριε Πρόεδρε του ΙΤΕ, Κύριοι Πρυτάνεις, Κύριοι Συνάδελφοι, Επίσημοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Πρόεδρε της Βουλής των Ελλήνων, Κύριε Πρόεδρε του ΙΤΕ, Κύριοι Πρυτάνεις, Κύριοι Συνάδελφοι, Επίσημοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Πρόεδρε της Βουλής των Ελλήνων, Κύριε Πρόεδρε του ΙΤΕ, Κύριοι Πρυτάνεις, Κύριοι Συνάδελφοι, Επίσημοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και Κύριοι, Θερμώς ευχαριστώ το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας για την

Διαβάστε περισσότερα

σας καλωσορίζω με ιδιαίτερη χαρά στο πρώτο επιχειρηματικό συνέδριο του αναπτυξιακού προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών και του Υπουργείου Εξωτερικών.

σας καλωσορίζω με ιδιαίτερη χαρά στο πρώτο επιχειρηματικό συνέδριο του αναπτυξιακού προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών και του Υπουργείου Εξωτερικών. Κυρίες και κύριοι, σας καλωσορίζω με ιδιαίτερη χαρά στο πρώτο επιχειρηματικό συνέδριο του αναπτυξιακού προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών και του Υπουργείου Εξωτερικών. Το σημερινό γεγονός αντιπροσωπεύει

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑ Α Α Α.1 Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων της Στήλης Α και δίπλα το γράµµα της θέσης που αποδίδεται στον καθένα από αυτούς από τη Στήλη Β.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 2 Εισαγωγή... 3 Οι αρχές του σύμπαντος κατά τον Αριστοτέλη... 3 Ο υποσελήνιος χώρος... 3 Ο χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο παρουσίασης των διδασκαλιών ή των project

Σχέδιο παρουσίασης των διδασκαλιών ή των project Σχέδιο παρουσίασης των διδασκαλιών ή των project Σην παρουσίαση των διδασκαλιών ή των project μπορούμε να ακολουθήσουμε την φόρμα που παρουσιάζεται παρακάτω. Μια παρουσίαση σύντομη και μια λεπτομερής.

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές έννοιες και αρχές των Φυσικών Επιστημών Δ ι δ α κ τ ι κ έ ς ε ν ό τ η τ ε ς Τεχνικές διδασκαλίας

Βασικές έννοιες και αρχές των Φυσικών Επιστημών Δ ι δ α κ τ ι κ έ ς ε ν ό τ η τ ε ς Τεχνικές διδασκαλίας Α Τίτλος Προγράμματος Εκπαίδευσης Ενηλίκων Βασικές έννοιες και αρχές των Φυσικών Επιστημών Β Ομάδα Στόχος στην οποία απευθύνεται Το πρόγραμμα απευθύνεται σε αποφοίτους Γενικών / Τεχνικών Λυκείων, ΤΕΕ που

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014. Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση

Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014. Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014 Δημήτρης Μπίρμπας ΠΠΛ Αγίων Αναργύρων Σοφία Παππά ΠΠΛ Ζάννειο Πειραιά Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ Θέμα Διδασκαλίας Προβλήματα με πρόσθεση και αφαίρεση κλασμάτων (Κεφάλαιο 23 ο ) Σχολείο: 2 ο

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Η νομική διάσταση των σπάνιων νοσημάτων.

Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Η νομική διάσταση των σπάνιων νοσημάτων. 1 Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Θέμα ημερίδας: Χρόνος ημερίδας: Σπάνια νοσήματα και Ε.Σ.Υ. 21-6-09, ώρα 09:30 π.μ. 13:30 μ.μ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER Πιστεύουμε ότι η επιχειρηματικότητα ανθεί μόνο σε κοινωνίες όπου υπάρχει προστασία και σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναγνωρίζουμε ότι οι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!!

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ!! Μάτα Χαροκόπου Ανδρέας Καλλιβωκάς ΤΟ ΟΛΟΝ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΑΠΟ ΤΟ ΑΘΡΟΙΣΜΑ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ Οι συνεργασίες αποτελούν την πεμπτουσία της ανάπτυξης, του διαχρονικού

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, «ΠΛΑΤΩΝΑ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ» ΤΑΞΗ: Γ, ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Αρετή Πότσιου, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗΣ: Νίκος Κοκκινάκης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Κατάλογος διευκρινιστικού υλικού..................................... 18 Πρόλογος....................................................... 27 Ευχαριστίες......................................................

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας συµπεριφοράς και δεοντολογίας για τον κλάδο της ιδιωτικής ασφάλειας I. Γιατί ο κλάδος χρειάζεται έναν κώδικα συµπεριφοράς και δεοντολογίας; Ο τοµέας της ιδιωτικής ασφάλειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε πότε γίνονται εκλογές; Κάθε τέσσερα χρόνια, εκτός αν η Βουλή διαλυθεί νωρίτερα.

Κάθε πότε γίνονται εκλογές; Κάθε τέσσερα χρόνια, εκτός αν η Βουλή διαλυθεί νωρίτερα. Τι πρέπει να γνωρίζω για τη Βουλή Τι είναι η Βουλή; Είναι συλλογικό πολιτικό όργανο που αντιπροσωπεύει τον λαό. Αναδεικνύεται µε την ψήφο του εκλογικού σώµατος, δηλαδή όλων των ελλήνων πολιτών που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Κύριε Πρόεδρε, εκλεκτά μέλη της ακαδημαϊκής και της επιχειρηματικής κοινότητας, αγαπητοί απόφοιτοι, κυρίες και κύριοι. Βρίσκομαι απόψε

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη Χρήση της Βάσης Δεδομένων

Οδηγίες για τη Χρήση της Βάσης Δεδομένων Οδηγίες για τη Χρήση της Βάσης Δεδομένων 518297-LLP-2011-IT-ERASMUS-FEXI Εισαγωγή Ο σκοπός αυτού του οδηγού είναι να παρουσιάσει το περιεχόμενο της βάσης δεδομένων των μεταφράσεων των οικονομικών που περιλαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού.

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. 1.ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Συγγραφέας: Μποζονέλου Κωνσταντίνα 1.1.Τίτλος διδακτικού σεναρίου Οι τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ Sony Mobile Communications AB Nya Vattentornet, SE-22188 Lund της Σουηδίας για το «XPERIA ICAN» Web App.

ΟΡΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ Sony Mobile Communications AB Nya Vattentornet, SE-22188 Lund της Σουηδίας για το «XPERIA ICAN» Web App. ΟΡΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ Sony Mobile Communications AB Nya Vattentornet, SE-22188 Lund της Σουηδίας για το «XPERIA ICAN» Web App. ΠΡΩΤΟΣ ΟΡΟΣ.- ΔΙΟΡΓΑΝΩΤΡΙΑ ΕΤΑΙΡΕΙΑ, ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑ, ΧΡΟΝΟΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αναδιάρθρωση του Χάρτη των ΑΕΙ της Ελλάδος Περίγραμμα Μεθοδολογικής Προσέγγισης

Αναδιάρθρωση του Χάρτη των ΑΕΙ της Ελλάδος Περίγραμμα Μεθοδολογικής Προσέγγισης Αναδιάρθρωση του Χάρτη των ΑΕΙ της Ελλάδος Περίγραμμα Μεθοδολογικής Προσέγγισης Ι. Εισαγωγή Το παρόν κείμενο αποτελεί συνοπτική παρουσίαση των βασικών αξόνων, επάνω στους οποίους θα κινηθεί η αναδιάρθρωση

Διαβάστε περισσότερα

Να φύγει ο Ευκλείδης;

Να φύγει ο Ευκλείδης; Να φύγει ο Ευκλείδης; Σωτήρης Ζωιτσάκος Βαρβάκειο Λύκειο Μαθηματικά στα ΠΠΛ Αθήνα 2014 Εισαγωγικά Dieudonné: «Να φύγει ο Ευκλείδης». Douglas Quadling: «Ο Ευκλείδης έχει φύγει, αλλά στο κενό που άφησε πίσω

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Διδαγμένο κείμενο Πλάτωνα Πολιτεία (519D-520A) Ἒπειτ, ἒφη, ἀδικήσομεν αὐτούς, καί ποιήσομεν χεῖρον ζῆν, δυνατόν αὐτοῖς ὂν ἂμεινον; Ἐπελάθου, ἦν δ ἐγώ, πάλιν, ὦ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΕΙΦΟΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Όλοι νοιαζόμαστε, όλοι συμμετέχουμε Απόβλητα - «Ένας φυσικός πόρος στο σχολείο μας;»

ΑΕΙΦΟΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Όλοι νοιαζόμαστε, όλοι συμμετέχουμε Απόβλητα - «Ένας φυσικός πόρος στο σχολείο μας;» Λέξεις κλειδιά: Απορρίμματα, ανακύκλωση, ρύπανση, υγεία, προστασία περιβάλλοντος, ΧΥΤΥ, ΧΑΔΑ Εισαγωγή Απόβλητα ένα επίκαιρο ζήτημα, που αποτελεί διαχρονικά ένα κρίσιμο περιβαλλοντικό, κοινωνικό και οικονομικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Θεσσαλονίκη, 12-11-2012 ΔΗΜΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Αρ. πρωτ.: 3603 ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΡΟΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Θεσσαλονίκη, 12-11-2012 ΔΗΜΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Αρ. πρωτ.: 3603 ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΡΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Θεσσαλονίκη, 12-11-2012 ΔΗΜΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Αρ. πρωτ.: 3603 ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΡΟΣ Τον κ. Πρόεδρο της Οικονομικής Επιτροπής του Δήμου Θεσσαλονίκης ΘΕΜΑ: Επανεξέταση δεδομένων διαγωνισμού

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας Τ.Ε.Ι. Πειραιά Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Λογιστική και Χρηματοοικονομική Ειδικά θέματα Δικαίου Δρ. Μυλωνόπουλος Δ. Αν. Καθηγητής δίκαιο άδικο ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ τη ΘΕΩΡΙΑ με τις απαραίτητες διευκρινήσεις ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική

ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική ΒΑΣ. ΜΑΓΓΙΝΑΣ: Αναποτελεσματικές ενέργειες έγιναν αλλά η 19μηνη πορεία είναι ικανοποιητική Υπάρχουν τριβές αλλά από ζήλο... Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ «Είμαι ικανοποιημένος από τη δεκαεννιάμηνη πορεία της κυβέρνησης.

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα