Κλινική Πράξη. Επιδημιολογία - Παράγοντες Kινδύνου. Θεραπεία - Φάρμακα. Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κλινική Πράξη. Επιδημιολογία - Παράγοντες Kινδύνου. Θεραπεία - Φάρμακα. Προτεινόμενη Βιβλιογραφία"

Transcript

1 ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΛΙΠΙΔΙΩΝ ΤΕΥΧΟΣ 22 ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 Κλινική Πράξη 2 Επιδημιολογία - Παράγοντες Kινδύνου Θεραπεία - Φάρμακα Προτεινόμενη Βιβλιογραφία 32

2 Υπεύθυνος Σύνταξης Μανώλης Γανωτάκης Διοικητικό Συμβούλιο Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης Μωυσής Ελισάφ Πρόεδρος Βασίλης Άθυρος Αντιπρόεδρος Hλίας Χειμώνας Γενικός Γραμματέας Δημοσθένης Παναγιωτάκος Ειδικός Γραμματέας Ελένη Μπιλιανού Ταμίας Μανώλης Γανωτάκης Μέλος Αστέριος Καραγιάννης Μέλος Γενοβέφα Κολοβού Μέλος Βασίλης Νικολάου Μέλος Χρήστος Πίτσαβος Μέλος Αλέξανδρος Τσελέπης Μέλος ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ Οξύς Διαχωρισμός Αορτής Μ. Κουτεντάκης 1, Σ. Συμινελάκης 1, I. Γουδέβενος 2 1. Καρδιοχειρουργική Kλινική 2. Καρδιολογική Kλινική Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων Μύθοι και Αλήθειες στην Αντιμετώπιση των Δυσλιπιδαιμιών τα Σύγχρονα Δεδομένα, οι Διαφαινόμενες Προοπτικές Φλωρεντίν Ματίλντα, Επιστημονικός Συνεργάτης της Β' Παθολογικής Κλινικής Μωυσής Ελισάφ, Καθηγητής Παθολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Περιφερειακό Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ - ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Οξειδωτικό Στρες και Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Νίκη Κατσίκη, Απόστολος Ι. Χατζητόλιος Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΦΑΡΜΑΚΑ Αγωνιστές Θυρεοειδικών Ορμονών: Μια Νέα Προοπτική στη Θεραπεία Μείωσης των Χαμηλής Πυκνότητας Λιποπρωτεϊνών (Low Density Lipoproteins, LDL) Πηνελόπη Καζάκου, Επιστημονικός Συνεργάτης του Εξ. Ιατρείου των Διαταραχών του Μεταβολισμού των Λιπιδίων του Πανεπιστημιακού Γενικού Νοσοκομείου Ιωαννίνων Μωυσής Ελισάφ, Καθηγητής Παθολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Τομέας Παθολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Αντιμετώπιση Ασθενούς με Χρόνια Καρδιακή Ανεπάρκεια Χριστίνα Χρυσοχόου, Χρήστος Πίτσαβος, Χριστόδουλος Στεφανάδης Α Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, ΙΓΝΑ Αντιθρομβωτική Θεραπεία στον Ασθενή με Κολπική Μαρμαρυγή που θα Υποβληθεί σε Αγγειοπλαστική Θεοδώρα Μπάμπαλη, Mεταπτυχιακός Yπότροφος, Γιάννης Γουδέβενος, Καθηγητής Kαρδιολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

3 Εκδίδεται με την ευγενική χορηγία της Οι απόψεις στο κείμενο εκφράζουν μόνο τους συγγραφείς και δεν αντιπροσωπεύουν τη χορηγό εταιρεία

4 ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 Οξύς Διαχωρισμός Αορτής Μ. Κουτεντάκης 1, Σ. Συμινελάκης 1, Ι. Γουδέβενος 2 1. Καρδιοχειρουργική Κλινική 2. Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων Ο διαχωρισμός της αορτής είναι το αποτέλεσμα μιας ρήξης σε κάποιο σημείο του έσω χιτώνα, που επιτρέπει την είσοδο αίματος εντός του μέσου χιτώνα, με αποτέλεσμα το διαχωρισμό του έσω από τον έξω χιτώνα και το σχηματισμό ψευδούς αυλού. Σε αντίθεση με το ανεύρυσμα της αορτής, ο διαχωρισμός έχει οξεία εμφάνιση, οπότε ονομάζεται οξύς διαχωρισμός της αορτής. Είναι μια ιδιαίτερα σοβαρή νόσος, δεδομένου ότι είναι απειλητική για τη ζωή από τα πρώτα κιόλας λεπτά από την εκδήλωσή της. Επιδημιολογία Η επίπτωση του οξέος διαχωρισμού της αορτής στο γενικό πληθυσμό είναι 3-5 περιπτώσεις ανά κατοίκους, ανά έτος. Το 20% των ασθενών πεθαίνει πριν την άφιξη στο νοσοκομείο, το 30% κατά την εισαγωγή, και το 20% στα επόμενα 10 χρόνια. Στη Βορειοδυτική Ελλάδα, με πληθυσμό κατοίκων, υποβάλλονται σε χειρουργική επέμβαση 8-10 περιστατικά οξέος διαχωρισμού ανά έτος, 1-2 περιστατικά αντιμετωπίζονται με εμφύτευση stent, ενώ στο ίδιο διάστημα 2-3 περιστατικά αποκαλύπτονται σε νεκροτομές. Παθοφυσιολογία Το ανεύρυσμα και ο διαχωρισμός της αορτής είναι δύο διαφορετικές νοσολογικές οντότητες. Επειδή η εκφύλιση του μέσου χιτώνα είναι ένας σημαντικός παράγοντας κινδύνου και για τις δύο, οι ασθενείς μπορεί να έχουν ήδη ανεύρυσμα αορτής πριν την εμφάνιση του διαχωρισμού. Στις περισσότερες, όμως, περιπτώσεις (>80%) ο διαχωρισμός εμφανίζεται χωρίς να προϋπάρχει ανεύρυσμα. Από την άλλη, το ανεύρυσμα μπορεί να εκδηλωθεί ως απώτερη επιπλοκή του διαχωρισμού και οφείλεται στη σταδιακή επέκταση και διόγκωση του ψευδούς αυλού. Σημαντικοί παράγοντες κινδύνου για οξύ διαχωρισμό είναι η υπέρταση, η ηλικία (μέση ηλικία 63 έτη, το 60-70% των ασθενών <70 ετών), το φύλο (άνδρες), η αθηροσκλήρωση, προηγηθείσα καρδιαγγειακή επέμβαση (προηγηθείσα αποκατάσταση ανευρύσματος ή διαχωρισμού αορτής), γενετικά σύνδρομα (Ehlers-Danlos, Marfan, Turner), η δίπτυχη αορτική βαλβίδα, και η χρήση κοκαΐνης. Διαχωρισμός, επίσης, μπορεί να προκληθεί μετά από τροχαία ατυχήματα και ως επιπλοκή καρδιακού καθετηριασμού. Η πρόσφατη ανακάλυψη του ρόλου του ΤGF-β στο σύνδρομο Marfan, και στο σύνδρομο Loeys- Dietz, υποδεικνύει ότι μια δυσλειτουργία του συστήματος TGF-β μπορεί να σχετίζεται με την εκδήλωση αορτικού διαχωρισμού. Το τι συνεπάγεται αυτό από κλινικής πλευράς πρέπει ακόμη να καθοριστεί. Η διαθεσιμότητα φαρμάκων όπως οι ανταγωνιστές του υποδοχέα της αγγειοτενσίνης ΙΙ και οι αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης, που επηρεάζουν το μεταβολισμό του TGF-β, μπορεί να έχει σημαντικές θεραπευτικές επιπτώσεις στο εγγύς μέλλον. Τα συμπεράσματα διαφόρων μελετών συγκλίνουν στο ότι ο οξύς διαχωρισμός είναι το τελικό αποτέλεσμα μιας σειράς παθολογικών διαδικασιών που προκαλούν είτε εξασθένηση του αορτικού τοιχώματος (συνήθως εκφύλιση του μέσου χιτώνα) είτε ενίσχυση των δυνάμεων που ασκούνται προς αυτό. Ο μηχανισμός που τελικά προκαλεί το διαχωρισμό περιλαμβάνει απαραίτητα τη δημιουργία ρωγμής στον έσω χιτώνα, συχνά κατά τη διάρκεια ενός υπερτασικού επεισοδίου. Η ρωγμή αυτή μπορεί να είναι η εξέλιξη ενός αθηροσκληρωτικού έλκους, ή της ρήξης προς τον αυλό της αορτής ενός ενδοτοιχωματικού αιματώματος, το οποίο, με τη σειρά του είναι η συνέπεια αιμορραγίας από τα vasa vasorum. Αφού έχει δημιουργηθεί αυτή η πύλη εισόδου, το αίμα, ωθούμενο από την υψηλή συνήθως αρτηριακή πίεση, μπορεί να εισχωρήσει στον πάσχοντα μέσο χιτώνα, σχηματίζοντας έναν ψευδή αυλό και φθάνοντας, είτε ορθόδρομα, είτε παλίνδρομα, σε οποιοδήποτε σημείο της αορτής ή και κλάδων της. Το τμήμα της αορτής ή άλλων αγγείων όπου εκτείνεται ο διαχωρισμός έχει ιδιαίτερη σημασία για την πρόγνωση της νόσου, αλλά και για τις θεραπευτικές αποφάσεις. Είναι χρήσιμη επομένως από κλινικής πλευράς η κατάταξη κατά Stanford σε τύπου Α (κάθε διαχωρισμός όπου συμμετέχει η ανιούσα αορτή) και τύπου Β (οι υπόλοιπες περιπτώσεις διαχωρισμού, όπου δε συμμετέχει η ανιούσα αορτή). (Εικ.1) Ο διαχωρισμός τύπου Α (60-70% των περιπτώσεων) έχει υψηλή πρώιμη θνητότητα αν δεν αντιμετωπισθεί χειρουργικά (1-2% ανά ώρα από την έναρξη των συμπτωμάτων, φθάνοντας το 80% στο πρώτο 48ωρο). Ο διαχωρισμός τύπου Β (30-40% των περιπτώσεων) έχει χαμηλότερη πρώιμη θνητότητα και η επείγουσα χειρουργική αντιμετώπιση δεν προσφέρει σαφές όφελος στην πρόγνωσή του. Σε ένα εγκατεστημένο αορτικό διαχωρισμό οι κυριότερες επιπλοκές είναι: 1. Ρήξη της αορτής, που οδηγεί σε α. κατακλυσμιαία αιμορραγία, ή σε β. καρδιακό επιπωματισμό αν συμβεί εντός του περικαρδιακού σάκου 2. Oξεία ανεπάρκεια αορτικής βαλβίδας 3. Eπέκταση του διαχωρισμού στις στεφανιαίες αρτηρίες με 2

5 ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ επακόλουθο έμφραγμα του μυοκαρδίου 4. Eπέκταση του διαχωρισμού σε κλάδους της αορτής με επακόλουθη ισχαιμία οργάνων (εγκεφάλου, σπονδυλικής στήλης, νεφρών, ενδοκοιλιακών οργάνων, άνω και κάτω άκρων) (Εικ. 1) Κλινική Εικόνα Διάγνωση Παρόλο που οι ασθενείς συνήθως παρουσιάζουν έντονο, διαξιφιστικό άλγος στο θώρακα ή στη ράχη, που περιγράφεται συχνά και ως αίσθημα σχισίματος, η συμπτωματολογία ποικίλλει, ενώ το 10% των περιπτώσεων εκδηλώνεται χωρίς πόνο. Από τους ασθενείς με διαχωρισμό τύπου Α ένα 25% εμφανίζεται με υπόταση ή shock και το 36% με υπέρταση. Η υπέρταση είναι συχνότερο εύρημα στους ασθενείς με διαχωρισμό τύπου Β (69% των περιπτώσεων). Άλλα ευρήματα από την κλινική εξέταση όπως απουσία σφυγμών, νευρολογικό έλλειμμα, διαστολικό φύσημα από ανεπάρκεια αορτικής βαλβίδας, οξεία κοιλία Πίνακας 1: Χαρακτηριστικά εμφάνισης του οξέος διαχωρισμού της αορτής Τύπος Α Τύπος Β Συμπτώματα και σημεία Έντονο διαξιφιστικό άλγος 90% 90% Αιφνίδια έναρξη άλγους 91% 89% Μεταναστευτικό άλγος 15% 25% Εστιακά νευρολογικά σημεία 17% 5% Υπόταση, σοκ, ή επιπωματισμός 27% 3% Υπέρταση 36% 69% Απουσία ή εξασθένηση περιφερικών σφύξεων 31% 21% Ανεπάρκεια αορτικής βαλβίδας 44% 12% Κοιλιακό άλγος 22% 43% Ακτινογραφία θώρακος Διεύρυνση μεσοθωρακίου 63% 56% Αλλαγή αορτικής σιλουέτας 47% 49% Χωρίς παθολογικά ευρήματα 11% 21% ΗΚΓ Χωρίς παθολογικά ευρήματα 30% 31% Υπερτροφία ΑΡ κοιλίας 23% 32% Ισχαιμία ή έμφραγμα μυοκαρδίου 24% 10% είναι λιγότερο συχνά. (Πιν. 1) H πλειονότητα των ασθενών έχει ως μοναδικό σύμπτωμα το θωρακικό άλγος και, επειδή το σύμπτωμα αυτό είναι μια από τις συχνότερες αιτίες επίσκεψης ασθενών στα ιατρεία επειγόντων περιστατικών, πρέπει να υπάρχει υψηλός δείκτης υποψίας ώστε οι περιπτώσεις διαχωρισμού να διαγιγνώσκονται εγκαίρως. Τύπος Α Τύπος Β Εικόνα 1: Κατάταξη και επιπλοκές του οξέος διαχωρισμού της αορτής 3

6 ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 Από το συνήθη παρακλινικό έλεγχο, η ακτινογραφία θώρακος και το ΗΚΓ μπορεί να δώσουν κάποιες πληροφορίες προς την κατεύθυνση της διάγνωσης. Η διεύρυνση του μεσοθωρακίου ή μια ασυνήθιστη αορτική σιλουέτα στην ακτινογραφία θώρακος και τα σημεία υπερτροφίας της ΑΡ κοιλίας ή οι ισχαιμικές αλλοιώσεις στο ΗΚΓ είναι τα συνηθέστερα ευρήματα. Δυστυχώς η ευαισθησία και η ειδικότητα των εξετάσεων αυτών είναι πολύ μικρές για να θέσουν ή να αποκλείσουν τη διάγνωση αορτικού διαχωρισμού. (Πιν. 1) Η οριστική διάγνωση αλλά και ο σχεδιασμός της αντιμετώπισης του διαχωρισμού βασίζονται στις απεικονιστικές μεθόδους, και συγκεκριμένα στη CT αγγειογραφία, το υπερηχοκαρδιογράφημα και την MRI. Η ευαισθησία και η ειδικότητά τους υπερβαίνει το 95%, με πλεονεκτήματα της CT τη διαθεσιμότητά της στα περισσότερα νοσοκομεία και τις ακριβείς πληροφορίες που δίνει για την έκταση του διαχωρισμού, τις σχέσεις αληθούς και ψευδούς αυλού και τις βλάβες σε κλάδους της αορτής. (Εικ. 2) Αντιμετώπιση Η αρχική αντιμετώπιση σε υποψία διαχωρισμού της αορτής εξαρτάται από την αιμοδυναμική κατάσταση του ασθενούς. Σε περίπτωση υπότασης λαμβάνονται όλα τα απαραίτητα υποστηρικτικά μέτρα για αιμοδυναμική σταθεροποίηση πριν τεθεί η οριστική διάγνωση, η οποία θα καθορίσει και την οριστική θεραπεία. Σε ασθενείς που εμφανίζονται με υπέρταση σημαντική προτεραιότητα έχει ο έλεγχος της συστολικής αρτηριακής πίεσης με στόχο τα mmhg, σε μια προσπάθεια να σταματήσει η επέκταση του διαχωρισμού και να μειωθεί η πιθανότητα ρήξης της αορτής. Οι β-αποκλειστές είναι η θεραπεία εκλογής για το σκοπό αυτό. Ο διαχωρισμός της ανιούσας αορτής (τύπος Α) απαιτεί επείγουσα χειρουργική αντιμετώπιση, με εκτομή του πάσχοντος τμήματος και αντικατάστασή του με συνθετικό μόσχευμα, με ή χωρίς αντικατάσταση της αορτικής βαλβίδας ανάλογα με τη βλάβη που έχει υποστεί. Μπορεί να είναι αναγκαία η εκτέλεση αορτοστεφανιαίας παράκαμψης αν ο διαχωρισμός επεκτείνεται στις στεφανιαίες αρτηρίες (κυρίως στη δεξιά, αφού ο διαχωρισμός της αριστερής στεφανιαίας οδηγεί συνήθως στο θάνατο πριν την άφιξη του ασθενούς στο νοσοκομείο). Όταν ένας διαχωρισμός τύπου Α επεκτείνεται μέχρι και την κατιούσα αορτή, δεν υπάρχει ομοφωνία απόψεων όσον αφορά το περιφερικό όριο εκτομής, αν δηλαδή θα πρέπει να εκτέμνεται ολόκληρο το πάσχον τμήμα της αορτής. Πράγματι, σκοπός της χειρουργικής αντιμετώπισης είναι η εξάλειψη της επικοινωνίας αληθούς και ψευδούς αυλού με την αντικατάσταση του τμήματος όπου βρίσκεται η πύλη εισόδου και λιγότερο η εκτομή ολόκληρου του διαχωρισθέντος τμήματος, η οποία, όταν είναι μεγάλη σε έκταση, αυξάνει τη νοσηρότητα και τη θνητότητα της επέμβασης. Η αντιμετώπιση του αορτικού διαχωρισμού όπου δε συμμετέχει η ανιούσα αορτή (τύπος Β) είναι ένα αμφιλεγόμενο θέμα. Λόγω της χαμηλής πρώιμης θνητότητας, η αντιμετώπιση για ανεπίπλεκτα περιστατικά είναι η συντηρητική, με νοσηλεία σε μονάδα εντατικής θεραπείας και αυστηρό έλεγχο της αρτηριακής πίεσης, και χειρουργική παρέμβαση μόνο σε περιπτώσεις με ισχαιμία οργάνων ή σε υπόνοια επικείμενης ρήξης της αορτής. Πρόσφατες παρατηρήσεις υποδεικνύουν ότι τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα δεν είναι και τόσο ευνοϊκά όσο είχε εκτιμηθεί παλαιότερα, με θνητότητα περίπου 25% στην 3ετία. Είναι πιθανό, επομένως, η έγκαιρη αποκατάσταση της ανατομίας της κατιούσας αορτής να προσφέρει ουσιαστικό όφελος, ακόμα και στα ανεπίπλεκτα περιστατικά. Η εξέλιξη της ενδοαγγειακής αντιμετώπισης (τοποθέτηση stent) της στεφανιαίας νόσου και του ανευρύσματος της αορτής ενεθάρρυνε την εφαρμογή της και σε επιλεγμένες περιπτώσεις αορτικού διαχωρισμού. Στο διαχωρισμό τύπου Α με επέκταση στην κατιούσα αορτή, ιδανική λύση θα μπορούσε να είναι η συνδυασμένη αντιμετώπιση με αντικατάσταση της ανιούσας αορτής και stent στην κατιούσα αορτή. Στον ανεπίπλεκτο διαχωρισμό τύπου Β (χωρίς ισχαιμία οργάνων) η αποκατάσταση με stent προσφέρει τη δυνατότητα βελτίωσης της πρόγνωσης με χαμηλότερο επεμβατικό κίνδυνο. Εικόνα 2: Ευρήματα αξονικής τομογραφίας στο διαχωρισμό της αορτής. Α. Αληθής αυλός ημισεληνοειδούς σχήματος λόγω συμπίεσης από τον ψευδή αυλό. Β. Αιμάτωση ΔΕ νεφρικής αρτηρίας από τον ψευδή αλλά και από τον αληθή αυλό. Παρακολούθηση μακροπρόθεσμα αποτελέσματα Πολλοί από τους ασθενείς με διαχωρισμό αορτής είναι νέοι (το 60% <70 ετών), με εκτιμώμενη επιβίωση που κυμαίνεται μεταξύ 35% και 70% στη 10ετία. Είναι, επομένως, σημαντικό η αγωγή τους μετά την οξεία φάση να στοχεύει σε μεγάλης διάρκειας ευνοϊκά αποτελέσματα. Οι κυριότερες παράμετροι που πρέπει να ληφθούν υπ όψιν είναι ο κίνδυνος ρήξης ενός σταδιακά διατεινόμενου ψευδούς αυλού και η αντιμετώπιση της ανθεκτικής υπέρτασης. Η χρόνια θεραπεία με β-αποκλειστές για διατήρηση της αρτηριακής πίεσης 4

7 ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ κάτω από 130/80 mmhg συστήνεται σε πολλές μελέτες. Άλλες δείχνουν σημαντικό πλεονέκτημα των ανταγωνιστών του υποδοχέα της αγγειοτενσίνης ΙΙ στη μείωση του μακροπρόθεσμου κινδύνου ρήξης. Το follow-up πρέπει να περιλαμβάνει απεικονιστική παρακολούθηση αρχικά στον 1ο, 3ο, 6ο, 12ο μήνα και στη συνέχεια κάθε χρόνο και παράλληλα λήψη απόφασης για χειρουργική αντιμετώπιση όταν τα ευρήματα υποδεικνύουν αυξημένο κίνδυνο ρήξης. Συμπεράσματα Ο διαχωρισμός της αορτής παραμένει μια νόσος με αυξημένη θνητότητα, που απαιτεί ιδιαίτερη εγρήγορση για την άμεση και κατάλληλη αντιμετώπισή του. Στο εγγύς μέλλον, η καλύτερη κατανόηση της αορτικής παθολογίας από βιολογικής πλευράς και νέες φαρμακευτικές ουσίες που θα επιβραδύνουν τον αορτικό εκφυλισμό, καθώς επίσης και οι νέες τεχνικές ενδοαγγειακής αντιμετώπισης, υπόσχονται να αλλάξουν τη διάγνωση και την αντιμετώπιση του διαχωρισμού της αορτής. Βιβλιογραφία 1. Golledge J, Eagle KA. Acute aortic dissection. Lancet 2008;372: Nienaber CA, Eagle KA. Aortic dissection: New frontiers in diagnosis and management. Circulation 2003;108: (part I) 2003;108: (part II) 5

8 ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 Μύθοι και Αλήθειες στην Αντιμετώπιση των Δυσλιπιδαιμιών τα Σύγχρονα Δεδομένα, οι Διαφαινόμενες Προοπτικές Φλωρεντίν Ματίλντα, Επιστημονικός Συνεργάτης της Β' Παθολογικής Κλινικής Περιφερειακό Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων Μωυσής Ελισάφ, Καθηγητής Παθολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Περιφερειακό Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων Εισαγωγή Η δυσλιπιδαιμία αποτελεί ένα από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση καρδιαγγειακής νόσου. Έτσι, πολύ συχνά στην κλινική πράξη υπάρχει η ανάγκη χορήγησης υπολιπιδαιμικής θεραπείας. Ωστόσο, ορισμένοι μύθοι που αφορούν την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα της υπολιπιδαιμικής αγωγής επηρεάζουν την ορθολογική χρήση των φαρμάκων. Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η αποσαφήνιση ορισμένων συνήθων ανακριβειών που αφορούν τη χορήγηση της υπολιπιδαιμικής θεραπείας. Μακροχρόνια ασφάλεια της υπολιπιδαιμικής αγωγής Συχνά εκφράζεται ανησυχία για τη μακροχρόνια ασφάλεια της υπολιπιδαιμικής αγωγής, ιδιαίτερα στο ήπαρ και το μυοσκελετικό σύστημα. Πριν την έναρξη της θεραπείας με στατίνες πρέπει να ελέγχονται τα επίπεδα των τρανσαμινασών και σε περίπτωση ανεύρεσης παθολογικών τιμών να γίνεται περαιτέρω διερεύνηση. Αν κατά τη διάρκεια της θεραπείας εμφανισθεί αύξηση των τρανσαμινασών (ιδιαίτερα της αμινοτρανσφεράσης της αλανίνης) >3 φορές από τις ανώτερες φυσιολογικές τιμές σε 2 διαφορετικές μετρήσεις πρέπει να διακοπεί η συγκεκριμένη αγωγή και να δοκιμασθούν άλλες στατίνες σε μικρές δόσεις που γίνονται καλύτερα ανεκτές από τον ασθενή. Στη σπάνια περίπτωση που όλες οι στατίνες οδηγούν σε αύξηση των τρανσαμινασών πρέπει να επιλέγονται εναλλακτικά υπολιπιδαιμικά φάρμακα (εζετιμίμπη, κολεσεβελάμη) με παράλληλη καλή παρακολούθηση του ασθενή. Η παρουσία λιπώδους διήθησης του ήπατος δεν αποτελεί αντένδειξη για τη χορήγηση υπολιπιδαιμικής αγωγής, εφόσον δεν συνυπάρχει τριπλάσια αύξηση των τρανσαμινασών. Αντίθετα, η θεραπεία με στατίνες μακροπρόθεσμα μπορεί να ελαττώσει τόσο τα επίπεδα των ηπατικών ενζύμων, όσο και την ίδια τη λιπώδη διήθηση του ήπατος. Πρέπει επίσης να τονισθεί ότι η αύξηση των επιπέδων της γ- γλουταμυλ-τρανσφεράσης (γgt) δεν αποτελεί κριτήριο για την έναρξη ή τη διακοπή της χορήγησης στατινών. Η γgt είναι αυξημένη σε αρκετές παθολογικές καταστάσεις και συγκεκριμένα σε ασθενείς με λιπώδη διήθηση του ήπατος, αλκοολική ηπατοπάθεια ή χολόσταση. Πρέπει, ωστόσο, να υπογραμμισθεί ότι σε ασθενείς με χρόνια ενεργό ηπατική νόσο (χρόνια ιογενή ηπατίτιδα, αλκοολική ηπατοπάθεια κλπ) πρέπει να αποφεύγεται ή να γίνεται πολύ προσεκτικά η χορήγηση στατινών. Η εμφάνιση μυαλγιών και η αύξηση των επιπέδων της κινάσης της κρεατινίνης [creatine kinase (CK)] >10 φορές από τις ανώτερες φυσιολογικές τιμές αποτελούν συνήθη αίτια διακοπής της θεραπείας με στατίνες. Σε ασθενείς που λαμβάνουν στατίνες και εμφανίζουν αύξηση της CK πρέπει αρχικά να αποκλεισθούν τα υπόλοιπα αίτια αύξησης των μυϊκών ενζύμων και συγκεκριμένα η μυϊκή καταπόνηση, οι ιογενείς λοιμώξεις, οι ηλεκτρολυτικές διαταραχές (π.χ. υποκαλιαιμία), ο υποθυρεοειδισμός, η κατανάλωση αλκοόλ ή η λήψη άλλων φαρμάκων. Επιπρόσθετα, πρέπει να δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στις αλληλεπιδράσεις των στατινών με άλλα φάρμακα, ιδιαίτερα με τα κουμαρινικά αντιπηκτικά, τα μακρολίδια, τα αντιμυκητιασικά φάρμακα, τις φιμπράτες, την κυκλοσπορίνη, τη βεραπαμίλη και την αμιωδαρόνη. Ο συνδυασμός στατίνης/φιμπράτης πρέπει να αποφεύγεται σε ηλικιωμένα άτομα, καθώς και σε άτομα με έκπτωση της νεφρικής λειτουργίας. Εφόσον κριθεί απαραίτητη η ταυτόχρονη θεραπεία με στατίνη και φιμπράτη, πρέπει να επιλεγεί η φαινοφιμπράτη, διότι η συγχορήγηση στατίνης/γεμφιβροζίλης αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης ραβδομυόλυσης. Τέλος, απαιτείται προσεκτική τιτλοποίηση της δόσης του αντιπηκτικού σε ασθενείς που λαμβάνουν στατίνες. Συσχέτιση με νεοπλασίες Αν και η επίτευξη πολύ χαμηλών επιπέδων χοληστερόλης των χαμηλής πυκνότητας λιποπρωτεϊνών (LDL) έχει συσχετισθεί με μεγάλη ελάττωση των καρδιαγγειακών συμβαμάτων, έχει εκφρασθεί ανησυχία για το ενδεχόμενο αύξησης των νεοπλασιών από τη χορήγηση στατινών. Πρέπει να τονισθεί ότι τα πολύ χαμηλά επίπεδα LDL χοληστερόλης αποτελούν συχνά δείκτη υποκείμενης νεοπλασίας και δεν ευθύνονται για την εμφάνιση νεοπλασιών. Δεδομένα από ανασκοπήσεις μελετών και μετα-αναλύσεις πολλών μελετών επιβεβαιώνουν ότι οι στατίνες δεν αυξάνουν την επίπτωση των νεοπλασιών. Αντίθετα, σε μια αναδρομική μελέτη παρατήρησης οι λιπόφιλες στατίνες συσχετίσθηκαν με δοσοεξαρτώμενη μείωση της επίπτωσης των νεοπλασιών. Επιπρόσθετα, η χορήγηση υψηλών δόσεων στατίνης ή ο συνδυασμός στατίνης/εζετιμίμπης δεν επηρεάζει τη συχνότητα εμφάνισης καρκίνου. Συγκεκριμένα, η προσεκτική ανασκόπηση 3 μεγάλων μελετών συγχορήγησης σιμβαστατίνης/ εζετιμίμπης (SEAS, SHARP, IM- PROVE) δεν επιβεβαίωσε τους φόβους ότι η χορήγηση εζετιμίμπης αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης νεοπλασιών. 6

9 ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ Μικρότερη αποτελεσματικότητα των στατινών στην πρωτογενή πρόληψη Συχνά εκφράζεται η λανθασμένη αντίληψη ότι η αποτελεσματικότητα της υπολιπιδαιμικής θεραπείας στην πρωτογενή πρόληψη είναι μικρότερη σε σύγκριση με τη δευτερογενή πρόληψη. Σε μια μετα-ανάλυση 7 μελετών με ασθενείς πρωτογενούς πρόληψης και μέσο όρο παρακολούθησης 4,3 έτη η χορήγηση στατινών συσχετίσθηκε με μια κατά 29,2% (p<0,001) ελάττωση των μειζόνων καρδιαγγειακών συμβαμάτων, κατά 14,4% (p=0,02) ελάττωση των αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων (ΑΕΕ), κατά 33,8% (p<0,001) ελάττωση των επεμβάσεων επαναγγείωσης και κατά 8% (p=0,01) ελάττωση της ολικής θνητότητας. Σε μια πιο πρόσφατη μετα-ανάλυση 20 τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών πρωτογενούς πρόληψης με ασθενείς η χορήγηση στατινών συσχετίσθηκε με μείωση της θνητότητας κατά 7% (p=0,03), των οξέων εμφραγμάτων του μυοκαρδίου κατά 23% (p=0,01) και των καρδιαγγειακών θανάτων και συμβαμάτων κατά 11% (p=0,01) και 15% (p=0,004), αντίστοιχα. Στις παραπάνω μετα-αναλύσεις δεν παρατηρήθηκε αύξηση των νεοπλασιών, της ραβδομυόλυσης ή των επιπέδων των μυικών και των ηπατικών ενζύμων. Με την αφορμή μιας πρόσφατα δημοσιευμένης μελέτης (JUPITER) τέθηκε το ερώτημα της αναγκαιότητας χορήγησης επιθετικής υπολιπιδαιμικής θεραπείας στην πρωτογενή πρόληψη. Στη μελέτη αυτή η χορήγηση επιθετικής υπολιπιδαιμικής αγωγής (ροσουβαστατίνη 20 mg) σε ασθενείς πρωτογενούς πρόληψης με χαμηλή LDL χοληστερόλη (<130 mg/dl) και υψηλά επίπεδα υψηλής ευαισθησίας C-αντιδρώσας πρωτεΐνης [high-sensitivity C-reactive protein (hs-crp)] ( 2 mg/l), τα οποία υποδήλωναν την παρουσία υποκλινικής φλεγμονής, οδήγησε σε εντυπωσιακή ελάττωση των καρδιαγγειακών συμβαμάτων. Συγκεκριμένα, η μελέτη διακόπηκε πρόωρα σχεδόν μετά από 2 έτη εξαιτίας μιας κατά 44% (p<0,00001) ελάττωσης των εμφραγμάτων του μυοκαρδίου, των ΑΕΕ, των επεμβάσεων επαναγγείωσης και των καρδιαγγειακών θανάτων στην ομάδα που έλαβε ροσουβαστατίνη. Στη μελέτη JUPITER το όφελος ήταν πολύ μεγαλύτερο από το αναμενόμενο από την ελάττωση των επιπέδων της LDL χοληστερόλης, ένα εύρημα που αποδόθηκε στη σημαντική μείωση των επιπέδων της hs-crp στα άτομα που έλαβαν ροσουβαστατίνη. Αξιοσημείωτο είναι ότι μέσα σε 2 μόλις χρόνια παρατηρήθηκε μια κατά 20% (p=0,02) ελάττωση της θνητότητας από κάθε αίτιο, ενώ δεν παρατηρήθηκαν σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες από τη χορήγηση της ροσουβαστατίνης. Πρέπει να τονισθεί, ωστόσο, ότι πολλοί από τους συμμετέχοντες της μελέτης είχαν 1 παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση καρδιαγγειακής νόσου. Ο ρόλος της hs-crp στην κλινική πράξη Το μεγαλύτερο ίσως δίλημμα που τέθηκε από τη μελέτη JUPITER είναι αν πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα επίπεδα της hs-crp στην αντιμετώπιση των ασθενών χωρίς εγκατεστημένη αγγειακή νόσο ή σακχαρώδη διαβήτη. Μελέτες έδειξαν ότι η hs-crp αποτελεί ανεξάρτητο προγνωστικό παράγοντα για την εμφάνιση καρδιαγγειακών συμβαμάτων στις γυναίκες, καθώς και για την εμφάνιση εμφράγματος του μυοκαρδίου και ΑΕΕ σε υγιείς άνδρες. Ωστόσο, δεν έχει επιβεβαιωθεί από όλες τις μελέτες ο ρόλος της hs-crp ως ανεξάρτητου παράγοντα κινδύνου. Επιπρόσθετα, η μέτρηση της hs-crp γίνεται μόνο σε εξειδικευμένα εργαστήρια και δεν αποτελεί ακόμη εξέταση ρουτίνας. Επομένως, αναμένονται οι νεότερες κατευθυντήριες οδηγίες για την αντιμετώπιση της δυσλιπιδαιμίας, οι οποίες πιθανά να διευκρινίσουν το ρόλο της hs-crp στην κλινική πράξη. Αποτελεσματικότητα της θεραπείας με στατίνες σε ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια Αν και δεν μπορούν να αμφισβητηθούν τα πολλαπλά οφέλη από τη χορήγηση των στατινών, δεν έχει επιβεβαιωθεί από κλινικές μελέτες η ευνοϊκή επίδραση των στατινών σε ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια. Επομένως, η αντίληψη ότι η θεραπεία με στατίνες είναι ευεργετική για όλους τους ασθενείς είναι λανθασμένη. Ποια είναι η πιο δόκιμη επιλογή υπολιπιδαιμικής αγωγής για την επίτευξη των θεραπευτικών στόχων; Η ευνοϊκή επίδραση των στατινών είναι αποτέλεσμα τόσο της ελάττωσης των επιπέδων της LDL χοληστερόλης, όσο και των πλειοτροπικών τους δράσεων. Στην κλινική πράξη τίθεται συχνά το δίλημμα αν για την επίτευξη των θεραπευτικών στόχων είναι προτιμότερο να χορηγηθεί μια στατίνη στη μέγιστη δόση που γίνεται καλά ανεκτή ή να συνδυασθεί μια στατίνη με κάποιο άλλο υπολιπιδαιμικό φάρμακο. Ο συνδυασμός φαρμάκων αποτελεί μια δόκιμη θεραπευτική επιλογή, δεδομένου ότι η εμφάνιση ανεπιθύμητων ενεργειών από τη χορήγηση στατινών είναι δοσοεξαρτώμενη, ενώ η αύξηση της δόσης μιας στατίνης οδηγεί σε μια μόνο κατά 6% περαιτέρω ελάττωση της LDL χοληστερόλης. Ωστόσο, η χορήγηση άλλων υπολιπιδαιμικών φαρμάκων δεν έχει συσχετισθεί με ελάττωση των καρδιαγγειακών συμβαμάτων ή με παράταση της επιβίωσης στις κλινικές μελέτες. Τα φάρμακα εκτός των στατινών που οδηγούν σε ελάττωση της συγκέντρωσης της LDL χοληστερόλης είναι η εζετιμίμπη, η οποία παρεμποδίζει την απορρόφηση της χοληστερόλης από το έντερο, και η κολεσεβελάμη, η νεότερη ρητίνη δέσμευσης χολικών οξέων. Ο συνδυασμός μιας στατίνης με εζετιμίμπη ή κολεσεβελάμη αποτελεί δόκιμη θεραπευτική επιλογή σε ασθενείς στους οποίους δεν επιτυγχάνονται οι στόχοι της υπολιπιδαιμικής αγωγής με τη χορήγηση στατινών, καθώς και σε ασθενείς οι οποίοι δεν μπορούν να ανεχθούν τις υψηλότερες δόσεις των στατινών. Επιπρόσθετα, η μονοθεραπεία με εζετιμίμπη ή κολεσεβελάμη ή ο συνδυασμός τους αποτελούν τις μοναδικές εναλλακτικές λύσεις για την ελάττωση των επιπέδων της LDL χοληστερόλης σε ασθενείς που δεν μπορούν να ανεχθούν τη θεραπεία με στατίνες. Για παράδειγμα, έχουμε ένα 7

10 ΙΟΥΝΙΟΣ ασθενή 52 ετών με >2 παράγοντες κινδύνου ο οποίος δεν ανέχεται τη θεραπεία με στατίνη και εμφανίζει επίπεδα LDL χοληστερόλης 160 mg/dl. Η χορήγηση εζετιμίμπης (10 mg/ημέρα) ή κολεσεβελάμης (3,75 g/ημέρα) σε συνδυασμό με την υγιεινοδιαιτητική παρέμβαση μπορούν να οδηγήσουν στην επίτευξη του θεραπευτικού στόχου (LDL χοληστερόλη <130 mg/dl). Συμπερασματικά, οι στατίνες αποτελούν τα φάρμακα πρώτης επιλογής, εφόσον είναι τα πιο αποτελεσματικά φάρμακα στις δόσεις που γίνονται καλά ανεκτές. Ο συνδυασμός μιας στατίνης με εζετιμίμπη ή κολεσεβαλάμη είναι δόκιμος για την επίτευξη των θεραπευτικών στόχων όσον αφορά την LDL χοληστερόλη. Στην κλινική πράξη η αντιμετώπιση κάθε ασθενή πρέπει να εξατομικεύεται ανάλογα με την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα των φαρμάκων, τη συμμόρφωση των ασθενών και το κόστος κάθε θεραπευτικής αγωγής. Υπολειπόμενος καρδιαγγειακός κίνδυνος Η επίπτωση των καρδιαγγειακών συμβαμάτων παραμένει αυξημένη σε άτομα υψηλού κινδύνου παρά τη χορήγηση επιθετικής υπολιπιδαιμικής αγωγής και την ελάττωση της LDL χοληστερόλης σε επίπεδα <100 ή ακόμα και <70 mg/dl. Ο υπολειπόμενος καρδιαγγειακός κίνδυνος συσχετίζεται με την παρουσία άλλων παραγόντων κινδύνου εκτός από την υπερλιπιδαιμία, (π.χ. αρτηριακή υπέρταση, σακχαρώδης διαβήτης, κάπνισμα, σπλαγχνική παχυσαρκία), καθώς και με συνυπάρχουσες διαταραχές του μεταβολισμού των λιπιδίων [υψηλά επίπεδα τριγλυκεριδίων, χαμηλά επίπεδα χοληστερόλης των υψηλής πυκνότητας λιποπρωτεϊνών (HDL)]. Μετά την επίτευξη του βασικού στόχου της υπολιπιδαιμικής αγωγής (επίπεδα LDL χοληστερόλης) πρέπει να βελτιωθεί και το υπόλοιπο λιπιδαιμικό προφίλ. Η επιλογή της θεραπείας εξαρτάται από το λιπιδαιμικό προφίλ. Για την ελάττωση των επιπέδων των τριγλυκεριδίων χορηγείται συνήθως μια φιμπράτη. Στη μελέτη SAFARI ο συνδυασμός σιμβαστατίνης (20 mg/ημέρα) με φαινοφιμπράτη (160 mg/ημέρα) συσχετίσθηκε με μεγαλύτερη ελάττωση της LDL χοληστερόλης, των τριγλυκεριδίων και της χοληστερόλης των πολύ χαμηλής πυκνότητας λιποπρωτεϊνών, καθώς και με μεγαλύτερη αύξηση της HDL χοληστερόλης σε σύγκριση με τη μονοθεραπεία με σιμβαστατίνη. Η τρέχουσα μελέτη ACCORD αναμένεται να δώσει περισσότερες πληροφορίες για την αποτελεσματικότητα, την ασφάλεια και την επίδραση στα καρδιαγγειακά συμβάματα του συνδυασμού φαινοφιμπράτης/ στατίνης σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη. Αποτελεσματικό θεραπευτικό σχήμα για την ελάττωση των τριγλυκεριδίων αποτελεί επίσης ο συνδυασμός μιας στατίνης με ω-3 λιπαρά οξέα. Ο συνδυασμός αυτός έχει συσχετισθεί με σημαντική ελάττωση των τριγλυκεριδίων, της απολιποπρωτεΐνης Β και της non- HDL χοληστερόλης (ολική-hdl χοληστερόλη), καθώς και με αύξηση της HDL χοληστερόλης σε σύγκριση με τη μονοθεραπεία με στατίνη. Αξιοσημείωτα είναι τα αποτελέσματα της μελέτης JELIS, στην οποία η συγχορήγηση στατίνης με ω-3 λιπαρά οξέα σε ασθενείς με υπερχοληστερολαιμία οδήγησε σε μια 19% (p=0,011) ελάττωση του σχετικού κινδύνου εμφάνισης μειζόνων στεφανιαίων συμβαμάτων σε σύγκριση με τη μονοθεραπεία με στατίνη. Οι σύγχρονες ενδείξεις χορήγησης των ω-3 λιπαρών οξέων είναι το έμφραγμα του μυοκαρδίου (σε δόση 1 gr/ημέρα) και η υπερτριγλυκεριδαιμία (σε δόση 2-4 gr/ημέρα). Ένα υπολιπιδαιμικό φάρμακο με ευνοϊκή επίδραση σε όλες τις παραμέτρους του λιπιδαιμικού προφίλ είναι η νιασίνη (νικοτινικό οξύ). Συγκεκριμένα, η χορήγηση νιασίνης έχει συσχετισθεί με αύξηση της HDL χοληστερόλης κατά 5-35% και με ελάττωση της LDL χοληστερόλης και των τριγλυκεριδίων κατά 5-25% και 20-50%, αντίστοιχα. Επιπρόσθετα, η νιασίνη ελαττώνει τα επίπεδα της λιποπρωτεΐνης (α), η οποία αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση καρδιαγγειακής νόσου. Ο συνδυασμός του νικοτινικού οξέος με μια στατίνη οδηγεί σε μεγαλύτερες και δοσοεξαρτώμενες μεταβολές στις λιπιδαιμικές παραμέτρους σε σύγκριση με τη μονοθεραπεία με στατίνη. Αξίζει να τονισθεί ότι το νικοτινικό οξύ είναι το μοναδικό φάρμακο εκτός των στατινών που έχει συσχετισθεί με ελάττωση των καρδιαγγειακών συμβαμάτων και της ολικής θνητότητας. Ωστόσο, μέχρι πρόσφατα η χορήγηση νιασίνης στην κλινική πράξη ήταν περιορισμένη, εξαιτίας των ανεπιθύμητων ενεργειών της και ιδιαίτερα των εξάψεων. Οι εξάψεις, οι οποίες οφείλονται κυρίως στην απελευθέρωση της προσταγλανδίνης D2, φαίνεται ότι υποχωρούν με την ταυτόχρονη χορήγηση ενός αναστολέα του υποδοχέα των προσταγλανδινών (laropiprant). Έτσι, ένα νέο σκεύασμα (νικοτινικό οξύ/laropiprant) με εξίσου ευεργετικές επιδράσεις στο λιπιδαιμικό προφίλ και λιγότερες παρενέργειες θα βοηθήσει στην καλύτερη συμμόρφωση των ασθενών στη θεραπεία. Το σκεύασμα αυτό έχει ήδη πάρει έγκριση από την Ευρωπαϊκή Ένωση για την αντιμετώπιση της μικτής δυσλιπιδαιμίας και της πρωτοπαθούς υπερχοληστερολαιμίας σε συνδυασμό με στατίνες ή σε μονοθεραπεία σε ασθενείς που δεν ανέχονται τη θεραπεία με στατίνες. Ο ρόλος των φιμπρατών στην κλινική πράξη Η χορήγηση των φιμπρατών έχει συσχετισθεί με σημαντική ελάττωση των τριγλυκεριδίων και αύξηση της HDL χοληστερόλης. Ωστόσο, δεν είναι σαφές αν οι φιμπράτες αποτελούν τα φάρμακα εκλογής για την αντιμετώπιση της αθηρογόνου δυσλιπιδαμίας (υψηλά τριγλυκερίδια, χαμηλή HDL χοληστερόλη). Μια μεγάλη μελέτη που σχεδιάσθηκε για να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα, η μελέτη FIELD, συνέκρινε την επίδραση της φαινοφιμπράτης έναντι του εικονικού φαρμάκου στην ελάττωση των στεφανιαίων συμβαμάτων σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη, ασθενείς δηλαδή υψηλού κινδύνου που τυπικά εμφανίζουν αθηρογόνο δυσλιπιδαιμία. Αν και δεν παρατηρήθηκε σημαντική ελάττωση των στεφανιαίων συμβαμάτων με την ενεργό θεραπεία (-11%, p=0,16), η χορήγηση φαινοφιμπράτης συσχετίσθηκε με μείωση των μη θανατηφόρων εμφραγμάτων του μυοκαρδίου (-24%, p=0,01) και των καρδιαγγειακών συμβαμάτων (-11%, p=0,035), ένα εύρημα που έως ένα βαθμό αποδίδεται στην ελάττωση των επεμβάσεων στεφανιαίας επαναγγείωσης (-21%, p=0,003) και της εμφάνισης στη-

11 ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ θάγχης (-18%, p=0,04). Επιπρόσθετα, παρατηρήθηκε σημαντική βελτίωση των μικροαγγειακών επιπλοκών και συγκεκριμένα ελάττωση των ακρωτηριασμών των κάτω άκρων (-38%, p=0,011), των επεμβάσεων laser για αμφιβληστροειδοπάθεια (-30%, p=0,0003) και της αλβουμινουρίας (-15%, p=0,002) στην ομάδα που έλαβε φαινοφιμπράτη. Ωστόσο, μεγάλος αριθμός ασθενών και στις 2 ομάδες έπαιρνε ταυτόχρονα θεραπεία με στατίνη, η οποία πιθανά επηρέασε τα αποτελέσματα της μελέτης. Οι στόχοι της υπολιπιδαιμικής αγωγής Τα επίπεδα της LDL χοληστερόλης αποτελούν τον κύριο στόχο της υπολιπιδαιμικής αγωγής. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια οι κατευθυντήριες οδηγίες συνιστούν την επίτευξη επιπρόσθετων στόχων (π.χ. μείωση της non-hdl χοληστερόλης και της απολιποπρωτεΐνης Β) για την ελάττωση του υπολειπόμενου καρδιαγγειακού κινδύνου, αφού επιτευχθεί ο κύριος στόχος της αγωγής. Το όφελος που αναμένεται από την αντιμετώπιση αυτών των δευτερευόντων στόχων στηρίζεται σε δεδομένα που υποστηρίζουν ότι αυτές οι παράμετροι του μεταβολισμού των λιπιδίων αποτελούν προγνωστικούς παράγοντες για την εμφάνιση στεφανιαίας νόσου. Επιθετική υπολιπιδαιμική αγωγή σε άτομα υψηλού κινδύνου Όπως ήδη αναφέρθηκε, η μελέτη JUPITER από μόνη της δεν μπορεί να υποστηρίξει την αναγκαιότητα χορήγησης επιθετικής υπολιπιδαιμικής αγωγής σε άτομα που δεν διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο για την εμφάνιση καρδιαγγειακής νόσου. Ωστόσο, υπάρχουν αναμφισβήτητα δεδομένα για την αποτελεσματικότητα της επιθετικής υπολιπιδαιμικής αγωγής σε άτομα υψηλού κινδύνου. Σύμφωνα με μια πρόσφατη μετα-ανάλυση 14 μελετών σε διαβητικούς ασθενείς η χορήγηση στατινών συσχετίσθηκε με σημαντική ελάττωση της ολικής θνητότητας (-9%/mmol/L ελάττωσης της LDL χοληστερόλης, p=0,02), της αγγειακής θνητότητας (-13%, p=0,008), των αγγειακών συμβαμάτων (-21%/mmol/L ελάττωσης της LDL χοληστερόλης, p<0,0001), των ΑΕΕ (-21%, p=0,0002), των οξέων εμφραγμάτων του μυοκαρδίου και των στεφανιαίων θανάτων (-22%, p<0,0001) και των επεμβάσεων επαναγγείωσης (-25%, p<0,0001). Σε μια μετα-ανάλυση 42 μελετών με ασθενείς η χορήγηση στατινών συσχετίσθηκε με ελάττωση του κινδύνου εμφάνισης ΑΕΕ κατά 16%, της θνητότητας κατά 12% και των θρομβωτικών ΑΕΕ κατά 19%, χωρίς να αυξηθεί ο κίνδυνος εμφάνισης αιμορραγικών ΑΕΕ. Επιπρόσθετα, στη μελέτη Treat to New Target (TNT) η μείωση της LDL χοληστερόλης σε επίπεδα <100 mg/dl μετά από χορήγηση υψηλής δόσης ατορβαστατίνης οδήγησε σε περαιτέρω ελάττωση των καρδιαγγειακών συμβαμάτων σε ασθενείς υψηλού κινδύνου. Αξιοσημείωτο είναι ότι τα ευεργετικά αυτά αποτελέσματα αφορούσαν όλες τις υποομάδες ασθενών που συμμετείχαν στη μελέτη (ηλικιωμένοι, γυναίκες, διαβητικά άτομα, άτομα με μεταβολικό σύνδρομο, ασθενείς με χρόνια νεφρική νόσο, ασθενείς με αορτοστεφανιαία παράκαμψη με μόσχευμα). Συμπεράσματα Η επιθετική υπολιπιδαιμική θεραπεία με στατίνες είναι απαραίτητη σε άτομα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση καρδιαγγειακής νόσου, τόσο στην πρωτογενή, όσο και στη δευτερογενή πρόληψη. Ο συνδυασμός υπολιπιδαιμικών φαρμάκων συνιστάται για την επίτευξη των στόχων της υπολιπιδαιμικής αγωγής και την ελάττωση του υπολειπόμενου καρδιαγγειακού κινδύνου. Βιβλιογραφία 1. Peto R, Emberson J, Landray M, Baigent C, Collins R, Clare R et al. Analyses of cancer data from three ezetimibe trials. N Engl J Med 2008; 359: Mills EJ, Rachlis B, Wu P, Devereaux PJ, Arora P, Perri D. Primary prevention of cardiovascular mortality and events with statin treatments: a network meta-analysis involving more than 65,000 patients. J Am Coll Cardiol 2008; 52: Ridker PM, Danielson E, Fonseca FA, Genest J, Gotto AM, Jr., Kastelein JJ et al. Rosuvastatin to prevent vascular events in men and women with elevated C-reactive protein. N Engl J Med 2008; 359: Kjekshus J, Apetrei E, Barrios V, Bohm M, Cleland JG, Cornel JH et al. Rosuvastatin in older patients with systolic heart failure. N Engl J Med 2007; 357: Grundy SM, Vega GL, Yuan Z, Battisti WP, Brady WE, Palmisano J. Effectiveness and tolerability of simvastatin plus fenofibrate for combined hyperlipidemia (the SAFARI trial). Am J Cardiol 2005; 95: Yokoyama M, Origasa H, Matsuzaki M, Matsuzawa Y, Saito Y, Ishikawa Y et al. Effects of eicosapentaenoic acid on major coronary events in hypercholesterolaemic patients (JELIS): a randomised open-label, blinded endpoint analysis. Lancet 2007; 369: Ballantyne CM, Davidson MH, McKenney J, Keller LH, Bajorunas DR, Karas RH. Comparison of the safety and efficacy of a combination tablet of niacin extended release and simvastatin vs simvastatin monotherapy in patients with increased non-hdl cholesterol (from the SEACOAST I study). Am J Cardiol 2008; 101: Kearney PM, Blackwell L, Collins R, Keech A, Simes J, Peto R et al. Efficacy of cholesterol-lowering therapy in 18,686 people with diabetes in 14 randomised trials of statins: a meta-analysis. Lancet 2008; 371: O'Regan C, Wu P, Arora P, Perri D, Mills EJ. Statin therapy in stroke prevention: a meta-analysis involving 121,000 patients. Am J Med 2008; 121: LaRosa JC, Grundy SM, Waters DD, Shear C, Barter P, Fruchart JC et al. Intensive lipid lowering with atorvastatin in patients with stable coronary disease. N Engl J Med 2005; 352:

12 ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 Οξειδωτικό Στρες και Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Νίκη Κατσίκη, Απόστολος Ι. Χατζητόλιος Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Πίνακας συντμήσεων ICAM-1 Ενδοκυττάριο μόριο προσκόλλησης-1 (IntraCellular Adhesion Molecule-1) VCAM-1 Μόριο προσκόλλησης των αγγειακών κυττάρων-1 (Vascular Cell Adhesion Molecule-1) TNF-α Παράγοντας νέκρωσης του όγκου-α (Tumor Necrosis Factor-α) MCP-1 Χημειοτακτική πρωτεΐνη των μονοκυττάρων-1 (Monocyte Chemotactic Protein-1) bfgf Βασικός αυξητικός παράγοντας των ινοβλαστών (basic Fibroblast Growth Factor) PDGF Αιμοπεταλιακός αυξητικός παράγοντας (Platelet-Derived Growth Factor) VEGF Αγγειακός ενδοθηλιακός αυξητικός παράγοντας (Vascular Endothelial Growth Factor) TGF-β Μετατρεπτικός αυξητικός παράγοντας-β (Transforming Growth Factor-β) NADPH oxidase Οξειδάση του φωσφορικού νικοτιναμιδο-αδενινο-δινουκλεοτιδίου NF-κΒ Πυρηνικός παράγοντας κβ (Nuclear Factor-κΒ) PAI-1 Αναστολέας του ενεργοποιητή πλασμινογόνου (Plasminogen Activator Inhibitor-1) PON 1 Παραοξονάση 1 (ParaOxoNase 1) AGEs Προϊόντα προχωρημένης γλυκοσυλίωσης (Advanced glycation end products) 10 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το οξειδωτικό στρες (ΟΣ) επιδρά με ποικίλους μοριακούς μηχανισμούς στην αθηρογένεση και ευθραυστότητα της αθηρωματικής πλάκας[1] και θεωρείται ο κοινός παράγοντας που υποκρύπτεται στους περισσότερους καθιερωμένους παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου (ΠΚΚ), όπως η υπέρταση, η δυσλιπιδαιμία, η παχυσαρκία, το κάπνισμα και ο σακχαρώδης διαβήτης [2-4]. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι τα επίπεδα ΟΣ στο πλάσμα συσχετίζονται θετικά, ενώ τα επίπεδα αντιοξειδωτικής ικανότητας αρνητικά, τόσο με την παρουσία, όσο και με τον αριθμό των ΠΚΚ κάθε ατόμου [5]. ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΤΑΣΗ Ειδικότερα, στον ορό ασθενών με ιδιοπαθή υπέρταση διαπιστώθηκαν υψηλά επίπεδα δραστικών μορφών οξυγόνου (Reactive Oxygen Species-ROS), όπως ανιόντος του υπεροξειδίου (O 2 -)[6] και υπεροξειδίου του υδρογόνου (H 2 O 2 )[7] και χαμηλά επίπεδα αντιοξειδωτικών παραγόντων, όπως βιταμίνης Ε [6], μονοξειδίου του αζώτου (NO) [8], δισμουτάσης του υπεροξειδίου[9] και υπεροξειδάσης της γλουταθειόνης [10], αλλά και χαμηλή ολική αντιοξειδωτική ικανότητα [11]. Αυξημένα επίπεδα ΟΣ παρατηρούνται και στον ορό ασθενών με κακοήθη υπέρταση [12] και προεκλαμψία [13]. Βασικός είναι ο ρόλος της αγγειοτενσίνης II στην πρόκληση ΟΣ στους υπερτασικούς ασθενείς. Η αγγειοτενσίνη II δεν θεωρείται μόνο υπεύθυνη για τη ρύθμιση του αγγειακού τόνου, της αρτηριακής πίεσης και της ηλεκτρολυτικής ισορροπίας, αλλά και βασικός παράγοντας φλεγμονής και οξειδωτικής διεργασίας [14]. Η αγγειοτενσίνη ΙΙ συνδέεται με ειδικούς υποδοχείς της κυτταρικής επιφάνειας. Στο καρδιαγγειακό σύστημα εντοπίζονται δύο ειδών υποδοχείς της αγγειοτενσίνης ΙΙ: ΑΤ1 και ΑΤ2, με υπερίσχυση των πρώτων. Οι δύο αυτοί υποδοχείς δρουν ανταγωνιστικά μεταξύ τους [15]. Ουσιαστικά, η αγγειοτενσίνη II ασκεί τη φλεγμονώδη και οξειδωτική δράση της μέσω των ΑΤ1 υποδοχέων [16,17]. Συγκεκριμένα, προ-

13 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ - ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ καλεί: 1) υπερέκφραση διαφόρων μορίων προσκόλλησης (P-σελεκτίνη, E-σελεκτίνη, ICAM-1 και VCAM-1) στα ενδοθηλιακά κύτταρα18,19 και ιντεγκρινών (β2, α4, αlβ2, α4β1, VLA-4 και LFA-1) στα λευκοκύτταρα [20], 2) υπερπαραγωγή φλεγμονωδών κυτοκινών (ιντερλευκίνη-6, ιντερλευκίνη-8, ιντερλευκίνη-1 και TNF-α) και χημειοκινών (MCP-1) από τα ενδοθηλιακά, τα λεία μυϊκά κύτταρα, τα μονοκύτταρα και τα μακροφάγα [21-25], 3) ενεργοποίηση και συσσώρευση αιμοπεταλίων και 4) υπερέκφραση αυξητικών παραγόντων, όπως bfgf, PDGF, VEGF και TGF-β [26,27]. Συνεπώς, η αγγειοτενσίνη II συμβάλλει στην προσέλκυση, προσκόλληση και διείσδυση των μονοκυττάρων στο αγγειακό τοίχωμα, στον πολλαπλασιασμό των αγγειακών κυττάρων και στην ενεργοποίηση των αιμοπεταλίων. Παράλληλα, η αγγειοτενσίνη II επιδρά σε διάφορα μόρια ενδοκυττάριων οδών μεταβίβασης του σήματος, όπως φωσφολιπάση D, πρωτεϊνική κινάση C, πρωτεΐνη Rac και πρωτεΐνη Src [28], και προάγει την παραγωγή ROS, μέσω διέγερσης της έκφρασης και ενεργοποίησης της NADPH οξειδάσης 29]. Το επαγόμενο από την αγγειοτενσίνη ΙΙ ΟΣ ενεργοποιεί προφλεγμονώδεις μεταγραφικούς παράγοντες, όπως τον NF-κΒ, που είναι ο κύριος ρυθμιστής της έκφρασης φλεγμονωδών γονιδίων [30] αλλά και την απόπτωση των ενδοθηλιακών και των λείων μυϊκών κυττάρων [31]. Επομένως, η αγγειοτενσίνη ΙΙ συμμετέχει σε όλα τα στάδια ανάπτυξης και ρήξης της αθηρωματικής πλάκας, εν μέρει μέσω παραγωγής ROS. Στο Σχήμα 1 παρουσιάζεται η συμβολή της αγγειοτενσίνης ΙΙ στην παθογένεια και εξέλιξη της αθηροσκλήρωσης. Κλινικές μελέτες σε υπερτασικούς ασθενείς υποστηρίζουν την πιθανή αντιοξειδωτική δράση των αντιϋπερτασικών παραγόντων. [8,32,33] Συγκεκριμένα, η χορήγηση αναστολέων του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης II (αμεα) [34] ανταγωνιστών των ΑΤ1 υποδοχέων της αγγειοτενσίνης [35] β-αδρενεργικών αποκλειστών [36] ή αποκλειστών των διαύλων ασβεστίου [37] ελάττωσε τα επίπεδα των ROS και αύξησε τη βιοδιαθεσιμότητα του ΝΟ στον ορό υπερτασικών ασθενών. ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Σε πολλές κλινικές μελέτες ασθενών με υπερλιπιδαιμία διαπιστώνεται η παρουσία ιδιαίτερα υψηλών επιπέδων ΟΣ, αλλά και χαμηλών επιπέδων αντιοξειδωτικής ικανότητας στον ορό των ασθενών [38-41]. Μάλιστα, τα επίπεδα ολικής και χαμηλής πυκνότητας (LDL) χοληστερόλης παρουσιάζουν θετική συσχέτιση με τα επίπεδα ΟΣ και αρνητική συσχέτιση με τα επίπεδα αντιοξειδωτικών παραγόντων στον ορό υπερλιπιδαιμικών ασθενών [42]. H δυσλιπιδαιμία θεωρείται ότι προκαλεί ΟΣ λόγω αύξησης της ευαισθησίας των λιπιδίων στην οξείδωση[43] μέσω ελάττωσης είτε της αντιοξειδωτικής ικανότητας του οργανισμού[44] είτε της δραστικότητας της PON-1,45 ενός ενζύμου που προστατεύει τις λιποπρωτεΐνες χαμηλής και υψηλής πυκνότητας (HDL) από την οξείδωση [46,47]. Παράλληλα, έχει διαπιστωθεί ότι σε συνθήκες υπερλιπιδαιμίας παρατηρούνται υψηλά επίπεδα μορίων προσκόλλησης στο πλάσμα και συγκεκριμένα των μορίων ICAM-1, VCAM-1 και Ε-σελεκτίνης [48,49], γεγονός που αποδίδεται στη δράση των ROS που υπερπαράγονται [50,51]. Πιο ειδικά, η LDL-χοληστερόλη διαδραματίζει κυρίαρχο ρόλο στην αθηρογένεση μέσω της οξειδωμένης της μορφής (ox-ldl) που προκύπτει από την δράση των ROS. Συγκεκριμένα, τα μακροφάγα του αγγειακού τοιχώματος προσλαμβάνουν τις ox-ldl και μετατρέπονται στα χαρακτηριστικά για την αθηροσκλήρωση αφρώδη κύτταρα, τα οποία συσσωρεύονται στην υπενδοθηλιακή στιβάδα και δημιουργούν τον λιπώδη πυρήνα της αθηρωματικής πλάκας [52]. Ταυτόχρονα, οι ox-ldl διεγείρουν την παραγωγή χημειοτακτικών παραγόντων, όπως την MCP-1, [53,54] προφλεγμονωδών κυτοκινών, όπως ιντερλευκίνη-8 [55,56] και ιντερφερόνη γ [57], αλλά και λευκοτριενών58 από τα τοπικά ενδο- θηλιακά, λεία μυϊκά κύτταρα και μακροφάγα, με επακόλουθο τη συσσώρευση μονοκυττάρων και λεμφοκυττάρων στην περιοχή [59]. Τα μονοκύτταρα προσκολλώνται στο ενδοθήλιο λόγω της προκαλούμενης από τις ox-ldl έκφρασης ειδικών μορίων προσκόλλησης, τόσο από τα ίδια, όσο και από τα ενδοθηλιακά κύτταρα [60,61], ενώ παράλληλα παγιδεύονται στον υπενδοθηλιακό χώρο καθώς οι ox-ldl αναστέλλουν την έκφραση του μορίου CCR2 (υποδοχέα της MCP-1 πρωτεΐνης) της μεμβράνης τους [62]. Οι ox- LDL διεγείρουν επίσης τη μετανάστευση των λείων μυϊκών κυττάρων του μέσου χιτώνα προς την υπενδοθηλιακή στιβάδα και τον πολλαπλασιασμό των μακροφάγων και λείων μυϊκών κυττάρων του έσω χιτώνα [63]. Τα λεία μυϊκά κύτταρα συνθέτουν και απελευθερώνουν υπενδοθηλιακά πρωτεΐνες της εξωκυττάριας ουσίας, όπως κολλαγόνο τύπου IV, πρωτεογλυκάνες και ινική, σχηματίζοντας την ινώδη κάψα που καλύπτει τον λιπώδη πυρήνα των αφρωδών κυττάρων και συμβάλλοντας με τον τρόπο αυτό στη δημιουργία της αθηρωματικής πλάκας. Επομένως, τo συνολικό αποτέλεσμα των δράσεων των ox-ldl είναι η εγκατάσταση μιας χρόνιας ανθεκτικής τοπικής φλεγμονής στο αγγειακό 11

14 ΙΟΥΝΙΟΣ τοίχωμα και ο σχηματισμός αθηρωματικής πλάκας. Επιπλέον όμως, οι ox-ldl διαδραματίζουν πρωτεύοντα ρόλο και στη ρύθμιση της απόπτωσης των κυττάρων του αγγειακού τοιχώματος, καθορίζοντας έμμεσα τον πληθυσμό των κυττάρων στην αθηρωματική πλάκα [64-66], ενώ συμβάλλουν και στη λέπτυνση του προστατευτικού ινώδους καλύμματος της αθηρωματικής πλάκας, καθιστώντας την ευάλωτη σε ρήξη, καθώς αναστέλλουν την παραγωγή δομικών μορίων του συνδετικού ιστού μέσω διέγερσης της απόπτωσης των λείων μυϊκών κυττάρων που φυσιολογικά τα παράγουν και προάγουν την αποδόμησή τους μέσω ενεργοποίησης ειδικών πρωτεασών, των μεταλλοπρωτεϊνασών (MMPs) [67]. Η HDL-χοληστερόλη αποτελεί σημαντικό προφυλακτικό παράγοντα έναντι της αθηροσκλήρωσης και της καρδιαγγειακής νόσου [68] και τα υψηλά επίπεδά της στο πλάσμα συσχετίζονται αντιστρόφως ανάλογα με την εμφάνιση αυτών των παθολογικών καταστάσεων [69]. Συγκεκριμένα, η HDLχοληστερόλη παρουσιάζει αντιαθηρογόνες, αντιφλεγμονώδεις και αντιοξειδωτικές ιδιότητες, καθώς εκτός από την «ανάστροφη μεταφορά χοληστερόλης» από τους περιφερικούς ιστούς στο ήπαρ και την επακόλουθη ελάττωση της συγκέντρωσής της σε αυτούς, αναστέλλει την οξείδωση της LDLχοληστερόλης και την φλεγμονώδη απάντηση [70,71]. Μάλιστα, οι αντιοξειδωτικές δράσεις της αποδίδονται στην ικανότητά της να δεσμεύει ιόντα μετάλλων και να αποσπά ROS από τις οξειδωμένες λιποπρωτεΐνες ή τις κυτταρικές μεμβράνες, ενεργώντας ως μεταφορέας, πλην της χοληστερόλης, και των ROS από τους περιφερικούς ιστούς στο ήπαρ [72-74]. Παράλληλα, η HDL-χοληστερόλη περιέχει την PON-1 και επομένως συμβάλλει έμμεσα στην προκαλούμενη από το ένζυμο υδρόλυση των οξειδωμένων λιπαρών οξέων και στη μείωση των οξειδωμένων λιπιδίων της LDL-χοληστερόλης [75], ενώ επίσης ελαττώνει την ενδοκυττάρια παραγωγή ROS μέσω αναστολής της προκαλούμενης από τον υποδοχέα του ενδοθηλιακού αυξητικού παράγοντα οξείδωσης της LDL-χοληστερόλης [76]. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι η χορήγηση υπολιπιδαιμικών παραγόντων (στατινών) σε ασθενείς με υπερχοληστερολαιμία προκαλεί βελτίωση της ενδοθηλιακής λειτουργίας μέσω διέγερσης της ενδοθηλιακής συνθετάσης και επομένως αύξησης της βιοδιαθεσιμότητας του ΝΟ [77-79], ελάττωση των επιπέδων ΟΣ μέσω αναστολής της δραστικότητας της NADPH οξειδάσης [80-84] και αύξηση της δραστικότητας της PON- 1 στον ορό [85]. Επιπλέον, οι στατίνες παρεμποδίζουν τον πολλαπλασιασμό των λείων μυϊκών κυττάρων μέσω αναστολής της πρωτεΐνης Rho [79], επιβραδύνοντας το σχηματισμό της αθηρωματικής πλάκας. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η δράση τους και στη σταθερότητα της πλάκας, καθώς περιορίζουν τη συσσώρευση λιπιδίων και μακροφάγων στις αθηροσκληρωτικές περιοχές [86], αλλά και αναστέλλουν την παραγωγή MMPs [87,88], συμβάλλοντας στην διατήρηση της ακεραιότητας της ινώδους κάψας. ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Και η παχυσαρκία συσχετίζεται με την υπερπαραγωγή ROS και την πρόκληση οξειδωτικών βλαβών στα λιπίδια, τις πρωτεΐνες και το DNA [89,90]. Πλήθος κλινικών μελετών πιστοποιεί την ύπαρξη αυξημένων επιπέδων ΟΣ, χαμηλών επιπέδων αντιοξειδωτικών παραγόντων και χαμηλής ολικής αντιοξειδωτικής ικανότητας στον ορό υπέρβαρων και παχύσαρκων ατόμων [91-94]. Ειδικότερα, όχι μόνο ο δείκτης μάζας-σώματος, αλλά και η περίμετρος μέσης και ο λόγος περιμέτρου μέσης προς περίμετρο ισχίων παρουσιάζουν θετική συσχέτιση με τα επίπεδα ορού των οξειδωμένων λιποπρωτεϊνών χαμηλής πυκνότητας και αρνητική συσχέτιση με τα επίπεδα αντιοξειδωτικών παραγόντων, ό- πως η γλουταθειόνη των ερυθροκυττάρων και η βιταμίνη C [95-98]. Φαίνεται λοιπόν ότι η κεντρική (ανδροειδής) παχυσαρκία είναι αυτή που συμβάλλει περισσότερο στην πρόκληση οξειδωτικού στρες [99]. Η υπερπαραγωγή ROS στα παχύσαρκα άτομα οφείλεται τόσο στην υπερβολική πρόσληψη τροφής, όσο και στην αύξηση του λιπώδους ιστού [100]. Η πρόσληψη και το είδος της τροφής αποτελεί σημαντικό ερέθισμα για την παραγωγή ROS, γεγονός που πιστοποιείται από την αύξηση των επιπέδων ΟΣ και την ελάττωση των επιπέδων αντιοξειδωτικής ικανότητας που παρατηρούνται μεταγευματικά [101]. Τα ελεύθερα λι- παρά οξέα εξάλλου διεγείρουν τη σύνθεση διακυλγλυκερόλης και την ενεργοποίηση της πρωτεϊνικής κινάσης C στο μυϊκό ιστό [102], με αποτέλεσμα την αυξημένη παραγωγή ROS και την πρόκληση ΟΣ [103]. Όσον αφορά τη συμμετοχή του λιπώδους ιστού στην παραγωγή ROS, στα λιποκύτταρα παχύσαρκων ατόμων παρατηρείται υπερπαραγωγή Η 2 Ο 2 μέσω αυξημένης έκφρασης της NADPH οξειδάσης [92], ενώ παράλληλα έχει διαπιστωθεί και διείσδυση μακροφάγων εντός του λιπώδους ιστού [104,105]. Οι ενδοκυττάρια παραγόμενες ROS διεγείρουν με τη σειρά τους τη σύνθεση της NADPH οξειδάσης και της MCP-1, διατηρώντας ένα συνεχή κύκλο παραγωγής οξειδωτικών μορίων και διείσδυσης μακροφάγων. Η «οξειδωτική επίθεση» που δέχονται τα λιπώδη κύτταρα με αυτόν τον τρόπο προκαλεί αφενός διαταραχή της παραγωγής των λιποκυτοκινών (λεπτίνη, αδιπονεκτίνη, ρεζιστίνη, TNF-α και PAI-1) και αφετέρου, μέσω της απελευθέρωσης των ROS στη κυκλοφορία, αντίσταση στην ινσουλίνη στους σκελετικούς μυς, διαταραχή της έκκρισης ινσουλίνης από τα β-κύτταρα του παγκρέατος και αγγειακές επιπλοκές του συστηματικού ΟΣ, όπως αθηροσκλήρωση, αγγειοσύσπαση και υπέρταση [92]. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην παχυσαρκία παρατηρείται επίσης διέγερση του συστήματος ρενίνης-αγγειοτενσίνης[106] και επομένως αυξημένη παραγωγή αγγειοτενσίνης ΙΙ, η οποία όπως προαναφέρθηκε ενεργοποιεί την NADPH οξειδάση και προκαλεί υπερπαραγωγή Ο 2 - [23]. Εξάλλου, η παχυσαρκία σχετίζεται με την πρόκληση αντίστασης στην ινσουλίνη 107, για την οποία είναι γνωστό ότι μπορεί να προκληθεί από τις ROS μέσω παρεμπόδισης της κυτταρικής πρόσληψης της γλυκόζης και της ενδοκυττάριας σηματοδοτικής οδού της ινσουλίνης [ ]. Στο Σχήμα 2 παρουσιάζεται η συμβολή του προκαλούμενου από την

15 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ - ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ παχυσαρκία ΟΣ στην παθογένεια της αντίστασης στην ινσουλίνη. Αλλά και η ίδια η ινσουλίνη διεγείρει την παραγωγή Η 2 Ο 2 από τα λιπώδη κύτταρα, εγκαθιστώντας ένα φαύλο κύκλο ΟΣ και αντίστασης στην ινσουλίνη [110]. Η απώλεια βάρους με υποθερμιδική δίαιτα προκαλεί σημαντική μείωση των επιπέδων ΟΣ και αύξηση της αντιοξειδωτικής ικανότητας στον ορό παχύσαρκων ατόμων [ ]. Εκτός από την ελάττωση του λιπώδους ιστού, η «αντιοξειδωτική» δράση της δίαιτας μπορεί να αποδοθεί στην προκαλούμενη επιβράδυνση του μεταβολισμού και στη μείωση των επιπέδων των θυρεοειδικών ορμονών στον ορό, με αποτέλεσμα τον περιορισμό της δραστικότητας της NADPH οξειδάσης των μονοκυττάρων και των πολυμορφοπύρηνων λευκοκυττάρων [89,115]. Ευεργετικά δρα και η πλούσια σε φρούτα και λαχανικά διατροφή [116], καθώς και η λήψη αντιοξειδωτικών βιταμινών [117,118]. ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΚΑΠΝΙΣΜΑ Το κάπνισμα ενοχοποιείται για την παραγωγή ROS [119,120]. Οι καπνιστές παρουσιάζουν ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα ΟΣ και χαμηλή ολική αντιοξειδωτική ικανότητα ορού [ ]. Μάλιστα, έχει διαπιστωθεί ότι η διάρκεια του καπνίσματος και ο ημερήσιος αριθμός τσιγάρων που καπνίζονται παρουσιάζουν θετική συσχέτιση με τα επίπεδα ΟΣ και αρνητική με τα επίπεδα αντιοξειδωτικής ικανότητας [124]. Η συγκέντρωση διάφο- ρων αντιοξειδωτικών παραγόντων (ασκορβικό οξύ, α-τοκοφερόλη, αναχθείσα γλουταθειόνη και ερυθροκυτταρική δισμουτάση του υπεροξειδίου) είναι χαρακτηριστικά χαμηλή στους καπνιστές [ ], όπως και η δραστηριότητα της PON1 [128]. Στους παθητικούς καπνιστές διαπιστώνονται επίσης αυξημένα επίπεδα ΟΣ και χαμηλά επίπεδα αντιοξειδωτικών παραγόντων [129], τα οποία μετά από συχνή έκθεση στον καπνό του τσιγάρου φτάνουν τα επίπεδα των καπνιστών [130]. Τα υψηλά επίπεδα ΟΣ στους καπνιστές οφείλονται στα πολλά και σταθερά οξειδωτικά συστατικά που περιέχει ο καπνός του τσιγάρου [131], τα οποία προκαλούν οξείδωση των λιπιδίων [132,133], των πρωτεϊνών [134] και του DNA, [135] ενεργοποιούν την πρωτεΐνη AP-1 [136] και διεγείρουν την έκκριση ιντερλευκίνης-8 από τα μονοκύτταρα και τα μακροφάγα [137], με αποτέλεσμα την εγκατάσταση ενός φαύλου κύκλου οξειδωτικής και φλεγμονώδους διαταραχής [138]. Αλλά και τοπικοί αιμοδυναμικοί παράγοντες, όπως οι διατμητικές δυνάμεις (shear stress), διεγείρουν την έκφραση της NADPH οξειδάσης και επομένως την παραγωγή Ο 2 - από τα ενδοθηλιακά κύτταρα του πνεύμονα [139]. Τα βλαπτικά συστατικά του καπνού ενοχοποιούνται και για την ελάττωση των επιπέδων των αντιοξειδωτικών ουσιών, όπως της α- και γ-τοκοφερόλης, του ασκορβικού οξέος και των καροτενοειδών [140]. Ειδικότερα, όσον αφο- ρά τις τοκοφερόλες, ο καπνός του τσιγάρου αναστέλλει το μεταβολισμό μέσω του P450 κυτοχρώματος της α-τοκοφερόλης και διε- γείρει τη νιτροσυλίωση της γ-τοκοφερόλης [141, 142]. Η διακοπή του καπνίσματος αποκαθιστά σταδιακά την ισορροπία στο οξειδωτικό-αντιοξειδωτικό σύστημα του οργανισμού [124, 143,144]. Ωστόσο τυχόν επανέναρξη του καπνίσματος επαναφέρει γρήγορα την αρχική διαταραχή στα επίπεδα ΟΣ και αντιοξειδωτικής ικανότητας [145]. ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ Σχήμα 2. Συμβολή του προκαλούμενου από την παχυσαρκία οξειδωτικού στρες στην παθογένεια της αντίστασης στην ινσουλίνη. (Dandona P, Aljada A, Chaudhuri A, Mohanty P, Garg R. Metabolic syndrome: a comprehensive perspective based on interactions between obesity, diabetes and inflammation. Circullation 2005;11: ) ROS: δραστικές μορφές οξυγόνου, p47: υποομάδα της NA(P)H οξειδάσης, NFκB: πυρηνικός παράγοντας κβ, AP-1: ενεργοποιητική πρωτεΐνη-1, MMPS: μεταλλοπρωτεϊνάσες, Egr-1: μεταγραφικός παράγοντας early growth response gene-1, TF: ιστικός παράγοντας, PAI-1: αναστολέας του ιστικού ενεργοποιητή πλασμινογόνου, IRS-1: υπόστρωμα υποδοχέα ινσουλίνης Τέλος, και οι ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη είτε τύπου 1 είτε τύπου 2 παρουσιάζουν αυξημένα επίπεδα ΟΣ και μειωμένη αντιοξειδωτική ικανότητα [ ]. Μάλιστα έχει διαπιστωθεί ότι τα επίπεδα ΟΣ είναι ήδη υψηλά στα άτομα με διαταραγμένη ανοχή στη γλυκόζη [149,150] και ότι όσο μεγαλύτερη είναι η χρονική διάρκεια της νόσου και πιο ανεπαρκής ο γλυκαιμικός έλεγχος, τόσο πιο αυξημένο είναι το ΟΣ [151,152]. Τα υψηλά επίπεδα ΟΣ που πα- 13

16 ΙΟΥΝΙΟΣ ρατηρούνται στο σακχαρώδη διαβήτη οφείλονται στην υπερ- γλυκαιμία, η οποία διεγείρει την παραγωγή Ο 2 - [153,154] και την έκφραση ΝFκΒ [155]. Είναι γνωστό ότι η γλυκόζη διέρχεται τη μεμβράνη των ενδοθηλιακών κυττάρων με έναν ανεξάρτητο από την ινσουλίνη μηχανισμό διευκολυνόμενης διάχυσης μέσω του επιφανειακού υποδοχέα GLUT1. Σε συνθήκες υπεργλυκαιμίας, η υψηλή ενδοκυττάρια συγκέντρωση της γλυκόζης προκαλεί, μέσω του μεταβολικού δρόμου της γλυκόλυσης, υπερπαραγωγή πυρουβικού οξέος, το οποίο εισέρχεται στα μιτοχόνδρια και συνδέεται με το σύμπλεγμα ΙΙ της αναπνευστικής αλύσου, θέτοντάς την σε λειτουργία. Καθώς η μιτοχονδριακή αναπνοή αποτελεί μια από τις κυριότερες ενδοκυττάριες πηγές Ο 2, η συνεχής ενεργοποίησή της από το υπερπαραγόμενο πυρουβικό οξύ οδηγεί σε υπερπαραγωγή Ο 2 - και επομένως υψηλά επίπεδα ΟΣ στον οργανισμό.[156] Πρόσφατα διαπιστώθηκε ότι και η παροδική υπεργλυκαιμία, όπως η μεταγευματική, συμβάλλει σημαντικά στην πρόκληση ΟΣ [157,158], ίσως μάλιστα περισσότερο από τη χρόνια υπεργλυκαιμία [159]. Εξάλλου, καθώς σε συνθήκες ΟΣ διεγείρεται η έκφραση του υποδοχέα GLUT1 [160] και ενεργοποιείται η NADPH οξειδάση [161], εγκαθίσταται ένας φαύλος κύκλος ενδοκυττάριας υπεργλυκαιμίας και υπερπαραγωγής ROS. Τα AGEs, τα οποία προέρχονται από μετα-μεταφραστικές τροποποιήσεις κυτταρικών πρωτεϊνών, ενοχοποιούνται επίσης για την παραγωγή ROS [157]. Ειδικότερα, όταν τα AGEs συνδεθούν με τους κυτταρικούς υποδοχείς τους (RAGEs), ενεργοποιούν τη NADPH οξειδάση [162] και ελαττώνουν τα επίπεδα της αναχθείσας γλουταθειόνης. Οι παραγόμενες με τους ανωτέρω μηχανισμούς (υπεργλυκαιμία και AGEs) ROS προκαλούν αντίσταση στην ινσουλίνη [164] και δυσλειτουργία των β-κυττάρων του παγκρέατος [165], συμβάλλοντας άμεσα στην εξέλιξη του σακχαρώδη διαβήτη [166,167]. αλλά και στην πρόκληση των ποικίλων επιπλοκών του [168,169]. Ειδικότερα, οι ROS ενεργοποιούν διάφορες κινάσες, όπως c- Jun, p38, IκB και ERK [160], οι οποίες επιδρούν ανασταλτικά στην ενδοκυττάρια οδό σηματοδότησης της ινσουλίνης. Συγκεκριμένα φωσφορυλιώνουν τις θέσεις σερίνης/θρεονίνης των μεμβρανικών υποστρωμάτων του υποδοχέα της ινσουλίνης (IRS-1 και IRS-2) [102], παρεμποδίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη μετακίνηση του υποδοχέα GLUT4 στην κυτταρική επιφάνεια [170] και καθιστώντας αδύνατη την είσοδο της γλυκόζης στα κύτταρα του μυικού και λιπώδους ιστού [171]. Στα β-κύτταρα του παγκρέατος, το ΟΣ μέσω ενεργοποίησης της c-jun κινάσης αναστέλλει τη σύνθεση [172] και έκκριση της ινσουλίνης [173], ενώ ταυτόχρονα διεγείρει την απόπτωσή τους [105,170]. Μάλιστα, διαπιστώθηκε ότι η προσθήκη αντιοξειδωτικών ουσιών σε καλλιέργεια παγκρεατικών κυττάρων αυξάνει την έκφραση του mrna της ινσουλίνης και επομένως την ενδοκυττάρια συγκέντρωσή της, ενώ παράλληλα αναστέλλει το μηχανισμό της απόπτωσης [174,175]. Ιδιαίτερα σημαντικός φαίνεται να είναι ο ρόλος του ΟΣ και στην παθογένεια των διαβητικών επιπλοκών. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι σε μερικές προοπτικές μελέτες τα επίπεδα ΟΣ συσχετίζονται θετικά με τον καρδιαγγειακό κίνδυνο [176,177] και την εμφάνιση μικρο- και μακροαγγειακών επιπλοκών στους διαβητικούς [178]. Τα μεσαγγειακά κύτ ταρα του σπειράματος, τα περικύτταρα του αμφιβληστροειδούς και τα νευρογλοιακά κύτταρα διαβητικών ασθενών υφίστανται υπό την επίδραση των ROS οξειδωτικές μεταβολές, οι οποίες προκαλούν τη δυσλειτουργία τους και την εμφάνιση διαβητικής νεφροπάθειας, αμφιβληστροειδοπάθειας και νευροπάθειας αντίστοιχα [ ]. Ωστόσο, το κύριο χαρακτηριστικό των μικρο- και μακροαγγειακών διαβητικών επιπλοκών είναι η ενδοθηλιακή δυσλειτουργία, Σχήμα 3. Συμβολή του προκαλούμενου από την υπεργλυκαιμία οξειδωτικού στρες στην παθογένεια των διαβητικών επιπλοκών. (Ceriello A. New insights on oxidative stress and diabetic complications may lead to a «causal» antioxidant therapy. Diabetes Care 2003; 26: ) AGEs: τελικά προϊόντα ενζυμικής γλυκοσυλίωσης, Ο2-: ανιόν του υπεροξειδίου, ΝΟ: μονοξείδιο του αζώτου, inos: επαγώγιμη συνθετάση του μονοξειδίου, enos: ενδοθηλιακή συνθετάση του μονοξειδίου, PKC: πρωτεϊνική κινάση C, NFκB: πυρηνικός παράγοντας κβ, PARP: πολύ-(adp)-ριβοζο- πολυμεράση, NAD: νικοτιναμιδο-αδενινο-δινουκλεοτίδιο

17 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ - ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ προστατεύει από την εμφάνιση διαβητικών επιπλοκών, όπως νεφροπάθειας [194]. Παράλληλα, η ινσουλίνη αποτελεί και αντιαποπτωτικό παράγοντα των ενδοθηλιακών κυττάρων [195], των λείων μυϊκών κυττάρων [196] και των μονοκυττάρων [197], μέσω ενεργοποίησης της οδού της κινάσης της φωσφατιδυλοϊνοσιτόλης 3 και της πρωτεϊνικής κινάσης Β [198]. Επομένως, δρα αγγειοπροστατευτικά και μέσω της σταθερότητας των αθηρωματικών πλακών [199]. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Σχήμα 4. Συμβολή του οξειδωτικού στρες στη ρύθμιση των μοριακών μηχανισμών δράσης των κυριότερων καρδιαγγειακών παραγόντων κινδύνου. (Kunsch C, Medford RM. Oxidative stress as a regulator of gene expression in the vasculature. Circ Res 1999; 85: ) [182] η οποία αποδίδεται στη δράση των ROS [52]. Συγκεκριμένα, το ΟΣ αφενός καταναλώνει το αγγειοπροστατευτικό ΝΟ μέσω της αντίδρασης σχηματισμού του περοξυνιτρίτη [183], αφετέρου προκαλεί θραύσεις στο πυρηνικό DNA, οι οποίες ενεργοποιούν την πολύ-adp-ριβοζοπολυμεράση, με αποτέλεσμα την επιβράδυνση της γλυκόλυσης, της μιτοχονδριακής αναπνοής και της ενδοκυττάριας παραγωγής ATP. Με αυτόν τον τρόπο προκαλείται δυσλειτουργία και απόπτωση των ενδοθηλιακών κυττάρων [184]. Ουσιαστικά, οι ROS ενεργοποιούν όλες τις ενδοκυττάριες οδούς σηματοδότησης που συμβάλλουν στην πρόκληση των διαβητικών επιπλοκών, δηλαδή την οδό των πολυολών, της πρωτεϊνικής κινάσης C, της εξοζαμίνης και του NF-κΒ [185]. Στο Σχήμα 3 παρουσιάζεται η δράση του προκαλούμενου από την υπεργλυκαιμία ΟΣ στην παθογένεια των διαβητικών επιπλοκών. Ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι όλα τα θεραπευτικά μέτρα αντιμετώπισης του σακχαρώδη διαβήτη παρουσιάζουν και αντιοξειδωτική δράση. Συγκεκριμένα, τόσο ο συνδυασμός δίαιτας και σωματικής άσκησης [186], όσο και οι διάφοροι υπογλυκαιμικοί φαρμακευτικοί παράγοντες, όπως οι σουλφονυλουρίες [187], η μετφορμίνη [188], οι θειαζολιδινεδιόνες [189], οι μεγλιτιδίνες [190] και η ινσουλίνη [191], ελαττώνουν τα επίπεδα ΟΣ ή/και αυξάνουν την αντιοξειδωτική ικανότητα του οργανισμού. Μάλιστα, παρατηρήθηκε ότι και η χορήγηση αντιοξειδωτικών ουσιών, όπως α-τοκοφερόλης, ασκορβικού οξέος ή β- καροτένιου, βελτιώνει το γλυκαιμικό έλεγχο και την ευαισθησία στην ινσουλίνη [192,193], αλλά και Τόσο η συχνή συνύπαρξη ΠΚΚ και η κατά συνέπεια ανάγκη εκτίμησης του συνολικού κινδύνου [ ], όσο και τα θεαματικά αποτελέσματα μεγάλων κλινικών μελετών (HPS και STENO-2) με συνολική βελτίωση της πρόγνωσης των ασθενών μετά από φαρμακευτική προληπτική παρέμβαση έναντι περισσοτέρων παραγόντων κινδύνου [203,204], επισημαίνουν την ανάγκη αναγνώρισης κοινών παθογενετικών καταβολών των διαφόρων ΠΚΚ και την εξεύρεση όσο το δυνατόν πρωϊμότερων διαγνωστικών και προγνωστικών δεικτών της καρδιαγγειακής νόσου. Εξάλλου, με βάση τα όσα εξετέθησαν παραπάνω, γίνεται αντιληπτή η καίρια συμβολή του ΟΣ στους μοριακούς μηχανισμούς δράσης των κυριότερων ΠΚΚ (Σχήμα 4), γεγονός που ενισχύει τον κυρίαρχο ρόλο που κατέχει στην παθογένεση και εξέλιξη της αθηροσκλήρωσης, η οποία και αποτελεί τον κοινό παρανομαστή της καρδιαγγειακής νόσου, ανεξάρτητα από τις επιμέρους εκδηλώσεις της [205]. Βιβλιογραφία 1. Napoli C, de Nigris F, Palinski W. Multiple role of reactive oxygen species in the arterial wall. J Cell Biochem 2001; 82: Morrow JD. Quantification of isoprostanes as indices of oxidant stress and the risk of atherosclerosis in humans. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2005; 25: Sharma SB, Dwivedi S, Kumar N, Prabhu KM, Madan N. Studies on oxidative stress, serum iron and iron binding capacity in subjects prone to the risk of coronary artery disease. Indian Heart J 2000; 52: Grattagliano I, Palmieri VO, Portincasa P, Moschetta A, Palasciano G. Oxidative stress-induced risk factors associated with the metabolic syndrome: a unifying hypothesis. J Nutr Biochem 2008; 19: Vassalle C, Petrozzi L, Botto N, Andreassi MG, Zucchelli GC. Oxidative stress and its association with coronary artery disease and different atherogenic risk factors. J Intern Med 2004; 256: Kumar KV, Das UN. Are free radicals involved in the pathobiology of human essential hypertension? Free Radic Res Commun 1993; 19:

18 ΙΟΥΝΙΟΣ Lacy F, Kailasam MT, O'Connor DT, Schmid-Schonbein GW, Parmer RJ. Plasma hydrogen peroxide production in human essential hypertension: role of heredity, gender and ethnicity. Hypertension 2000; 36: Touyz RM. Reactive oxygen species, vascular oxidative stress, and redox signalling in hypertension: what is the clinical significance? Hypertension 2004; 44: Russo C, Olivieri O, Girelli D, et al. Antioxidant status and lipid peroxidation in patietns with essential hypertension. J Hypertens 1998; 16: Pedro-Botet J, Covas MI, Martin S, Rubies-Prat J. Decreased endogenous antioxidant enzymatic status in essential hypertension. J Hum Hypertens 2000; 14: Ghiadoni L, Magagna A, Versari D, et al. Different effect of antihypertensive drugs on conduit artery endothelial function. Hypertension 2003; 41: Lip GY, Edmunds E, Nuttall SL, Landray MJ, Blann AD, Beevers DG. Oxidative stress in malignant and non-malignant phase hypertension. J Hum Hypertens 2002; 16: Lee VM, Quinn PA, Jennings SC, Ng LL. Neutrophil activation and production of reactive oxygen species in preeclampsia. J Hypertens 2003; 21: Cheng ZJ, Vapaatalo H, Mervaala E. Angiotensin II and vascular inflammation. Med Sci Monit 2005; 11: RA De Gasparo M, Catt KJ, Inagami T, et al. International union of pharmacology.xxiii. The angiotensin II receptors. Pharmacol Rev 2000; 52: Griendling KK, Ushio-Fukai M. Reactive oxygen species as mediators of angiotensin II signalling. Regul Pept 2000; 91: Romero JC, Reckelhoff JF: State-ofthe-Art lecture. Role of angiotensin and oxidative stress in essential hypertension. Hypertension 1999; 34: Piqueras L, Kubes P, Alvarez A, et al. Angiotensin II induces leukocyte endothelial cell interactions in vivo via AT(1) and AT(2) receptor-mediated P-selectin upregulation. Circulation 2000; 102: Prasad A, Koh KK, Schenke WH, et al. Role of angiotensin II type 1 receptor in the regulation of cellular adhesion molecules in atherosclerosis. Am Heart J 2001; 142: Alvarez A, Cerda-Nicolas M, Naim Abu NY, et al. Direct evidence of leukocyte adhesion in arterioles by angiotensin II. Blood 2004; 104: Ni W, Kitamoto S, Ishibashi, et al. Monocyte chemoattractant protein-1 is an essential inflammatory mediator in angiotensin II-induced progression of established atherosclerosis in hypercholesterolemic mice. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2004; 24: Schieffer B, Schieffer E, Hilfiker-Kleiner D, et al. Expression of angiotensin II and interleukin 6 in human coronary atherosclerotic plaques: potential implications for inflammation and plaque instability. Circulation 2000; 101: Brasier AR, Recinos A III, Eledrisi MS. Vascular inflammation and the reninangiotensin system. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2002; 22: Nomura S, Shouzu A, Omoto S, et al. Effects of losartan and simvastatin on monocyte-derived microparticles in hypertensive patients with and without type 2 diabetes mellitus. Clin Appl Thromb Hemost 2004; 10: Lopez-Farre A, Sanchez DM, Monton M, et al. Angiotensin II AT(1) receptor antagonists and platelet activation. Nephrol Dial Transplant 2001; 16 (Suppl.1): Wolf G, Wenzel UO. Angiotensin II and Cell Cycle Regulation. Hypertension 2004; 43: Cottone S, Vadala A, Vell MC, et al. Changes of plasma endothelin and growth factor levels, and of left ventricular mass, after chronic AT1-receptor blockade in human hypertension. Am J Hypertens 1998; 11: Seshiah PN, Weber DS, Rocic P, et al. Angiotensin II stimulation of NAD(P)H oxidase activity: upstream mediators. Circ Res 2002; 91: Rueckschloss U, Quinn MT, Holtz J, Morawietz H. Dose-dependent regulation of NAD(P)H oxidase expression by angiotensin II in human endothelial cells. Protective effect of angiotensin II type I receptor blockade in patients with coronary artery disease. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2002; 22: Costanzo A, Moretti F, Burgio VL, et al. Endothelial activation by angiotensin II through NFkappaB and p38 pathways: Involvement of NFkappaB-inducible kinase (NIK), free oxygen radicals, and selective inhibition by aspirin. J Cell Physiol 2003; 195: Werner N, Nickenig G. AT1 receptors in atherosclerosis: biological effects including growth, angiogenesis and apoptosis. Eur Heart J Supplements 2003; 5 (Suppl A): A9-A Flammer AJ, Hermann F, Wiesli P, et al. Effects of losartan, compared with atenolol, on endothelial function and oxidative stress in patients with type 2 diabetes and hypertension. J Hypertens 2007; 25: Dohi Y, Ohashi M, Sugiyama M, Takase H, Sato K, Ueda R. Candesartan reduces oxidative stress and inflammation in patients with essential hypertension. Hypertens Res 2003; 26: Ruschitzka F, Noll G, Luscher TF. Angiotensin converting enzyme inhibitors and vascular protection in hypertension. J Cardiovasc Pharmacol 1999; 34 Suppl 1: S3-S Yoshida J, Yamamoto K, Mano T, et al. AT1 receptor blocker added to ACE inhibitor provides benefits at advanced stage of hypertensive diastolic heart failure. Hypertension 2004; 43: Fratta Pasini A, Garbin U, Nava MC, et al. Nebivolol decreases oxidative stress in essential hypertensive patients and increases nitric oxide by reducing its oxidative inactivation. J Hypertens 2005; 23: Godfraind T. Antioxidant effects and the therapeutic mode of action of calcium channel blockers in hypertension and atherosclerosis. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 2005; 360: Ferroni P, Basili S, Falco A, Davi G. Oxidant stress and platelet activation in hypercholesterolemia. Antioxid Redox Signal 2004; 6: Yoshino G, Hirano T, Kazumi T, Takemoto M, Ohashi N. Fluvastatin increases LDL particle size and reduces oxidative stress in patients with hyperlipidemia. J Atheroscler Thromb 2003; 10: Lankin VZ, Lisina MO, Arzamastseva NE et al. Oxidative stress in atherosclerosis and diabetes. Bull Exp Biol Med 2005; 140: Shin MJ, Park E, Lee JH, Chung N. Relationship between insulin resistance and lipid peroxidation and antioxidant vitamins in hypercholesterolemic patients. Ann Nutr Metab 2006; 50: Moriel P, Plavnik FL, Zanella MT, Bertolami MC, Abdalla DS. Lipid peroxidation and antioxidants in hyperlipidemia and hypertension. Biol Res 2000; 33: Mills DE, Murthy M, Galey WR. Dietary fatty acids, membrane transport and oxidative sensitivity in human erythrocytes. Lipids 1995; 30: Accinni R, Rosina M, Bamonti F et al. Effects of combined dietary supplementation on oxidative and inflammatory status in dyslipidemic subjects. Nutr Metab Cardiovasc Dis 2006; 16: Mackness ΜΙ, Durrington PN, Ayup A, Mackness B. Low serum paraoxonase: a risk factor for atherosclerotic disease. Curr Opp Lipidol 1999; 119/120: Mackness B, Mackness MI, Arrol S, Turkie W, Durrington PN. Effect of the human serum paraoxonase 55 and 192 genetic polymorphisms on the protection by high density lipoprotein against low density lipoprotein oxidative modification. FEBS Lett 1998; 423: Karakaya A, Ibis S, Kural T, Kose SK, Karakaya AE. Serum paraoxonase activity and phenotype distribution in Turkish subjects with coronary heart disease and its relationship to serum lipids and lipoproteins. Chem Biol Interact 1999; 118: Kowalski J, Okopien B, Madej A et al. Levels of sicam-1, svcam-1 and MCP- 1 in patients with hyperlipoproteinemia IIa and IIb. Int J Clin Pharmacol Ther 2001; 39: Sampietro T, Tuoni M, Ferdeghini M et al. Plasma cholesterol regulates soluble cell adhesion molecule expression in familial hypercholesterolemia. Circulation 1997; 96: Ceriello A, Quagliaro L, Piconi L et al. Effect of postprandial hypertriglyceridemia and hyperglycemia on circulating adhesion molecules and oxidative stress generation and the possible role of simvastatin treatment. Diabetes 2004; 53: Nappo F, Esposito K, Cioffi M et al. Postprandial endothelial activation in healthy subjects and in type 2 diabetic patients: role of fat and carbohydrate

19 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ - ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ meals. J AM Coll Cardiol 2002; 39: Boullier A, Bird DA, Chang MK, et al. Scavenger receptors, oxidized LDL and atherosclerosis. Ann N Y Acad Sci 2001; 947: Gu L, Tseng SC, Rollins BJ. Monocyte chemoattractant protein-1. Chem Immunol 1999; 72: Miller YI, Viriyakosol S, Worrall DS, Boullier A, Butler S, Witztum JL. Toll-like receptor 4-dependent and -independent cytokine secretion induced by minimally oxidized low-density lipoprotein in macrophages. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2005; 25: Lee H, Shi W, Tontonoz P, et al. Role for peroxisome proliferators-activated receptor alpha in oxidized phospholipid-induced synthesis of monocyte chemotactic protein-1 and interleukin-8 by endothelial cells. Circ Res 2000; 87: Walton KA, Hsieh X, Gharavi N, et al. Receptors involved in the oxidized 1- palmitoyl-2-arachidonoyl-sn-glycero-3- phosphorylcholine-mediated synthesis of interleukin-8. A role for Toll-like receptor 4 and a glycosylphosphatidylinositol-anchored protein. J Biol Chem 2003; 278: Mach F, Sauty A, Iarossi AS, et al. Differential expression of three T lymphocyte-activating CXC chemokines by human atheroma-associated cells. J Clin Invest 1999; 104: Aiello RJ, Bourassa PA, Lindsey S, Weng W, Freeman A, Showell HJ. Leukotriene B4 receptor antagonism reduces monocytic foam cells in mice. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2002; 22: Quehenberger O. Thematic review series: the immune system and atherogenesis. Molecular mechanisms regulating monocyte recruitment in atherosclerosis. J Lipid Res 2005; 46: Krieglstein CF, Granger DN. Adhesion molecules and their role in vascular disease. Am J Hypertens 2001; 14: 44S- 54S. 61. Kokura S, Wolf RE, Yoshikawa T, Granger DN, Aw TY. Molecular mechanisms of neutrophil-endothelial cell adhesion induced by redox imbalance. Circ Res 1999; 84: Han KH, Chang MK, Boullier A, et al. Oxidized LDL reduces monocyte CCR2 expression through pathways involving peroxisome proliferators-activated receptor γ. J Cin Invest 2000; 106: Griendling KK, Sorescu D, Lassegue B, Ushio-Fukai M. Modulation of protein kinase activity and gene expression by reactive oxygen species and their role in vascular physiology and pathophysiology. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2000; 20: Kockx MM, Herman AG. Apoptosis in atherosclerosis: beneficial or detrimental? Cardiovasc Res 2000; 45: Irani K. Oxidant signaling in vascular cell growth, death and survival. A review of the roles of reactive oxygen species in smooth muscle and endothelial cell mitogenic and apoptotic signaling. Circ Res 2000; 87: Martinet W, Schrijvers DM, De Meyer RY, et al. Gene expression profiling of apoptosis-related genes in human atherosclerosis Upregulstion of death-associated proteins. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2002; 22: Rajagopalan S, Meng XP, Ramasamy S, Harrison DG, Galis ZS. Reactive oxygen species produced by macrophage-derived foam cells regulate the activity of vascular matrix metalloproteinases in vitro: implications for atherosclerotic plaque stability. J Clin Invest 1996; 98: Negre-Salvayre A, Dousset N, Ferretti G, Bacchetti T, Curatola G, Salvayre R. Antioxidant and cytoprotective properties of high-density lipoproteins in vascular cells. Free Radic Biol Med 2006; 41: Assmann G, Nofer JR. Atheroprotective effects of high-density lipoproteins. Annu Rev Med 2003; 54: Nofer JR, Kehrel B, Fobker M, Levkau B, Assmann G, von Eckardstein A. HDL and atherosclerosis: beyond reverse cholesterol transport. Atherosclerosis 2002; 161: Mertens A, Holvoct P. Oxidized LDL and HDL: antagonists in atherothrombosis. FASEB J 2001; 12: Kunitake ST, Jarvis MR, Hamilton RL, Kane JP. Binding of transition metals by apolipoprotein A-I-containing lipoproteins: inhibition of oxidation of low density lipoproteins. Proc Natl Acad Sci USA 1992; 89: Klimov AN, Kozhevnikova KA, Kuzmin AA, Kuznetsov AS, Belova EV. On the ability of high density lipoproteins to remove phospholipid peroxidation products from erythrocyte membranes. Biochemistry 2001; 66: Navab M, Berliner JA, Subbanagounder G, Hama SY. HDL and the inflammatory response induced by LDL-derived oxidized phospholipids. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2001; 21: Aviram M, Rosenblat M. Paraoxonases 1,2 and 3, oxidative stress and macrophage foam cell during atherosclerosis development. Free Radic Biol Med 2004; 37: Robbesyn F, Auge N, Vindis C, et al. High density lipoproteins prevent the oxidized low density lipoprotein-induced endothelial growth factor receptor activation and subsequent matrix metalloproteinase-2 upregulation. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2005; 25: John S, Schneider MP, Delles C, Jacobi J, Schmieder RE. Lipid-independent effects of statins on endothelial function and bioavailability of nitric oxide in hypercholesterolemic patiens. Am Heart J 2005; 149: Haendeler J, Hoffmann J, Zeiher AM, Dimmeler S. Antioxidant effect of statins via S-nitrosylation and activation of thioredoxin in endothelial cells: a novel vasculoprotective function of statins. Circulation 2004; 110: Takemoto M, Liao JK. Pleiotropic effects of 3-hydroxy-3-methylglutaryl coenzyme A reductase inhibitors. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2001; 21: Leu HB, Wu CC, Wu TC, Lin SJ, Chen JW. Fluvastatin reduces oxidative stress, decreases serum monocyte chemotactic protein-1 level and improves endothelial fynction in patients with hypercholesterolemia. J Formos Med Assoc 2004; 103: Miwa S, Watada H, Omura C et al. Anti-oxidative effect of fluvastatin in hyperlipidemic type 2 diabetic patients. Endocr J 2005; 52: Rubba P. Effects of atorvastatin on the different phases of atherogenesis. Drugs 2007; 67 Suppl 1: Lahera V, Goicoechea M, de Vinuesa SG, et al. Endothelial dysfunction, oxidative stress and inflammation in atherosclerosis: beneficial effects of statins. Curr Med Chem 2007; 14: Shishehbor MH, Brennan ML, Aviles RJ, et al. Statins promote potent systemic antioxidant effects through specific inflammatory pathways. Circulation 2003; 108: Kural BV, Orem C, Uydu HA, Alver A, Orem A. The effects of lipid-lowering therapy on paraoxonase activities and their relationships with the oxidant-antioxidant system in patients with dyslipidemia. Coron Artery Dis 2004; 15: Crisby M, Nordin-Fredriksson G, Shah PK, Yano J, Zhu J, Nilsson J. Pravastatin treatment increases collagen content and decreases lipid content, inflammation, metalloproteinases and cell death in human carotid plaques: implications for plaque stabilization. Circulation 2001; 103: Fukumoto Y, Libby P, Rabkin E, et al. Statins alter smooth muscle cell accumulation and collagen content in established atheroma of Watanabe heritable hyperlipidemic rabbits. Circulation 2001; 103: Koh KK. Effects of statins on vascular wall: vasomotor function, inflammation and plaque stability. Cardiovasc Res 2000; 47: Dandona P, Mohanty P, Ghanim H et al. The suppressive effect of dietary restriction and weight loss in the obese on the generation of reactive oxygen species by leukocytes, lipid peroxidation and protein carbonylation. J Clin Endocrinol metab 2001; 86: Higdon JV, Frei B. Obesity andoxidative stress. A direct link to CVD? Arterioscler Thromb Vasc Biol 2003; 23: Vincent HK, Taylor AG. Biomarkers and potential mechanisms of obesityinduced oxidant stress in humans. Int J Obes (Lond) 2006; 30: Furukawa S, Fujita T, Shimabukuro M et al. Increased oxidative stress in obesity and its impact on metabolic syndrome. J Clin Invest 2004; 114: Ozata M, Mergen M, Oktenli C et al. Increased oxidative stress and hypozincemia in male obesity. Clin Biochem 2002; 35: Reitman A, Friedrich I, Ben-Amotz A, Levy Y. Low plasma antioxidants and 17

20 ΙΟΥΝΙΟΣ normal plasma B vitamins and homocysteine in patients with severe obesity. Isr Med Assoc J 2002; 4: Couillard C, Ruel G, Archer WR et al. Circulating levels of oxidative stress markers and endothelial adhesion molecules in men with abdominal obesity. J Clin Endocrinol Metab 2005; 90: Khan NI, Naz L, Yasmeen G. Obesity: an independent risk factor for systematic oxidative stress. Pak J Pharm Sci 2006; 19: Weinbrenner T, Schroder H, Escurriol V et al. Circulating oxidized LDL is associated with increased waist circumference independent of body mass index in men and women. Am J Clin Nutr 2006; 83: Canoy D, Wareham N, Welch A et al. Plasma ascorbic acid concentrations and fat distribution in 19,068 British men and women in the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition Norfolk cohort study. Am J Clin Nutr 2005; 82: Davi G, Guagnano MT, Ciabattoni G et al. Platelet activation in obese women: role of inflammation and oxidant stress. JAMA 2002; 288: Urakawa H, Katsuki A, Sumida Y et al. Oxidative stress is associated with adiposity and insulin resistance in men. J Clin Endocrinol Metab 2003; 88: Mohanty P, Ghanim H, Hamouda H, Aljada A, Garg R, Dandona P. Both lipid and protein intake stimulates increased ROS generation by polymorphonuclear leucocytes and mononuclear cells. Am J Clin Nutr 2002; 75: Itani SI, Ruderman NB, Schmieder F, Boden G. Lipid-induced insulin resistance in human muscle is associated with changes in diacylglycerol, protein kinase C and IkappaB-alpha. Diabetes 2002; 51: Pleiner J, Schaller G, Mittermayer F, Bayerle-Eder M, Roden M, Woltz M. FFA-induced endothelial dysfunction can be corrected by vitamin C. J Clin Endocrinol Metab 2002; 87: Weisberg SP, McCann D, Desai M, Rosenbaum M, Leibel RL, Ferrante AW Jr. Obesity is associated with macrophage accumulation in adipose tissue. J Clin Invest 2003; 112: Wu L, Nicholson W, Knobel SM et al. Oxidative stress is a mediator of glucose toxicity in insulin-secreting pancreatic islet cell lines. J Biol Chem 2004; 279: Barton M, Carmona R, Morawietz H et al. Obesity is associated with tissuespecific activation of renal angiotensinconverting enzyme in vivo: evidence for a regulatory role of endothelin. Hypertension 2000; 35: Baron AD. Impaired glucose tolerance as a disease. Am J Cardiol 2001; 88: 16H-19H Rudich A, Kozlovsky N, Potashnik R, Bashan N. Oxidant stress reduces insulin responsiveness in 3T3-L1 adipocytes. Am J Physiol 1997; 272: E935-E Rudich A, Tirosh A, Potashnik R, Hemi R, Kanety H, Bashan N. Prolonged oxidative stress impairs insulin-induced GLUT4 translocation in 3T3-L1 adipocytes. Diabetes 1998; 47: Keaney JF Jr, Larson MG, Vasan RS et al. Obesity and systemic oxidative stress. Clinical correlates of oxidative stress in the Framingham study. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2003; 23: Hoogeveen RC, Xydakis AM, Case CC et al. Effects of weight loss on oxidative stress markers in obese patients with the metabolic syndrome. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2003; 23: Skrha J, Kunesova M, Hilgertova J et al. Short-term very low calorie diet reduces oxidative stress in obese type 2 diabetic patients. Physiol Res 2005; 54: Saiki A, Nagayama D, OhhiraM et al. Effect of weight loss using formula diet on renal function in obese patients with diabetic nephropathy. Int J Obes (Lond) 2005; 29: Roberts CK, Vaziri ND, Barnard RJ. Effect of diet and exercise intervention on blood pressure, insulin, oxidative stress and nitric oxide availability. Circulation 2002; 106: Magsino C, Hamouda W, Ghanim H, Browne R, Aljada A, Dandona P.The effect of triiodothyronine on reactive oxygen species generation by leukocytes, indices of oxidative damage and antioxidant reserve. Metabolism 2000; 49: Bamonti F, Novembrino C, Ippolito S et al. Increased free malondialdehyde concentrantions in smokers normalize with a mixed fruit and vegetable juice concentrate: a pilot study. Clin Chem Lab Med 2006; 44: Dietrich M, Block G, Hudes M et al. Antioxidant supplementation decreases lipid peroxidation biomarker F2-isoprostanes in plasma of smokers. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev 2002; 11: Reilly M, Delanty N, Lawson JA, FitzGerald GA. Modulation of oxidant stress in vivo in chronic cigarette smokers. Circulation 1996; 94: Yamaguchi Y, Haginaka J,Morimoto S, Fujioka Y, Kunitomo M. Facilitated nitration and oxidation of LDL in cigarette smokers. Eur J Clin Invest 2005; 35: Zhang J, Liu Y, Larson DF, Watson RR. Side-stream cigarette smoke induces dose-response in systemic inflammatory cytokine production and oxidative stress. Exp Biol Med 2002; 227: Block G, Dietrich M, Norkus EP et al. Factors associated with oxidative stress in human populations. Am J Epidemiol 2002; 156: Polidori MC, Mecocci P, Stahl W, Sies H. Cigarette smoking cessation increases plasma levels of several antioxidant micronutrients and improves resistance towards oxidative challenge. Br J Nutr 2003; 90: Panda K, Chattopadhyay R, Chattopadhyay D, Chatterjee IB. Cigarette smoke-induced protein oxidation and proteolysis is exclusively caused by its rat phase: prevention by vitamin C. Toxicol Lett 2001; 123: Zhou JF, Yan XF, Guo FZ, Sun NY, Qian ZJ, Ding DY. Effects of cigarette smoking and smoking cessation on plasma constituents and enzyme activities related to oxidative stress. Biomed Environ Sci 2000; 13: Bruno RS, Ramakrishnan R, Montine TJ, Bray TM, Traber MG. Alpha-tocopherol disappearance is faster in cigarette smokers and is inversely related to their ascorbic acid status. Am J Clin Nutr 2005; 81: Tanriverdi H, Evrengul H, Kuru O et al. Cigarette smoking induced oxidative stress may impair endothelial function and coronary blood flow in angiographically normal coronary arteries. Circ J 2006; 70: Orham H, Evelo CT, Sahin G. Erythrocyte antioxidant defense response against cigarette smoking in humansthe glutathione S-transferase vulnerability. J Biochem Mol Toxicol 2005; 19: Solak ZA, Kabaroglu C, Cok G et al. Effect of different levels of cigarette smoking on lipid peroxidation, glutathione enzymes and paraoxonase 1 activity in healthy people. Clin Exp Med 2005; 5: Aycicek A, Erel O, Kocyigit A. Increased oxidative stress in infants exposed to passive smoking. Eur J Pediatr 2005; 164: Ahmadzadehfar H, Oguogho A, Efthimiou Y, Kritz H, Sinzinger H. Passive cigarette smoking increases isoprostane formation. Life Sci 2006; 78: Hoffmann D, Hoffmann I, El-Bayoumy K. The less harmful cigarette: a controversial issue. A tribute to Ernst L Wynder. Chem Res Toxicol 2001; 14: Frei B, Forte TM, Ames BN, Cross CE. Gas phase oxidants of cigarette smoke induce lipid peroxidation and changes in lipoprotein properties in human blood plasma. Biochem J 1991; 277: Santanam N, Sanchez R, Parthasarathy S. Aqueous extract of cigarette smoke promote the oxidation of low density lipoprotein by peroxidases. FEBS Lett 1997; 414: Panda K, Chattopadhyay R, Ghosh MK, Chattopadhyay DJ, Chatterjee IB. Vitamin C prevents cigarette smoke induced oxidative damage of proteins and increased proteolysis. Free Radic Biol Med 1999; 27: Asami S, Manabe H, Miyake J, Itoh H, Kasai H. Cigarette smoking induces an increase in oxidative DNA damage, 8- hydroxyguanosine in central site of human lung. Carcinogenesis 1997; 18: Anazawa T, Dimayuga PC, Li H et al. Effect of exposure to cigarette smoke on carotid artery intimal thickening. The role of inducible NO synthase. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2004; 24: Walters MJ, Paul-Clark MJ, McMaster SK, Ito K, Adcock IM, Mitchell JA. Cigarette smoke activates human monocytes by an oxidant-ap-1 signaling pathway: implications for steroid resistance. Mol Pharmacol 2005; 68:

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ LDL-C : μείζων

Διαβάστε περισσότερα

Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμίες LDL-C HDL-C < 40 mg/dl Τριγλυκερίδια 150-199 mg/dl : οριακά

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας

Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας LDL-C : μείζων παράγοντας καρδιαγγειακού κινδύνου Μετα-ανάλυση 61 προοπτικών μελετών παρατήρησης σε υγιείς ενήλικες (n=892.237) Lancet

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες

Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Καρδιαγγειακά νοσήματα

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες οδηγίες για τις δυσλιπιδαιμίες: Διάγνωση και αντιμετώπιση

Κατευθυντήριες οδηγίες για τις δυσλιπιδαιμίες: Διάγνωση και αντιμετώπιση Κατευθυντήριες οδηγίες για τις δυσλιπιδαιμίες: Διάγνωση και αντιμετώπιση Χ. Πίτσαβος, Αναπληρωτής Καθηγητής Καρδιολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Μ. Ελισάφ, Καθηγητής Παθολογίας Ιατρικής Σχολής

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Παράγοντες κινδύνου για καρδιαγγειακή νόσο Δίαιτα Κάπνισμα Οινόπνευμα Ελαττωμένη σωματική δραστηριότητα Υπέρταση Δυσλιπιδαιμία Παχυσαρκία Σακχαρώδης διαβήτης Υπερτροφία

Διαβάστε περισσότερα

Χρόνια νοσήματα του ήπατος και υπολιπιδαιμική θεραπεία

Χρόνια νοσήματα του ήπατος και υπολιπιδαιμική θεραπεία Χρόνια νοσήματα του ήπατος και υπολιπιδαιμική θεραπεία Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Χρόνια νοσήματα του ήπατος Το 15% του

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Εισαγωγή Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Σύσταση 16: Επίπεδο Τεκμηρίωσης: I Βαθμός Σύστασης: A Σύσταση 17: Επίπεδο Τεκμηρίωσης: II Βαθμός Σύστασης: A Σύσταση 18:

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Σύσταση 16: Επίπεδο Τεκμηρίωσης: I Βαθμός Σύστασης: A Σύσταση 17: Επίπεδο Τεκμηρίωσης: II Βαθμός Σύστασης: A Σύσταση 18: ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ LDL χοληστερόλη Σύσταση 16: Ο πρωτεύων θεραπευτικός στόχος στην αντιμετώπιση της δυσλιπιδαιμίας είναι η μείωση της LDL χοληστερόλης ανάλογα με το επίπεδο καρδιαγγειακού κινδύνου του

Διαβάστε περισσότερα

Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ

Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ SGOT 60 IU/l, SGPT 72 IU/l, γgt 92 IU/l, ALP κ.φ., CPK κ.φ., θυρεοειδική λειτουργία κ.φ. Παρουσίαση περιστατικού Άνδρας

Διαβάστε περισσότερα

Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης

Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης Σημείωση: Οι εν λόγω τροποποιήσεις της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Προστάτεψε την καρδία σου Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Καρδιοαγγειακές παθήσεις και γυναικείο φύλο Εισαγωγή Οι καρδιαγγειακές παθήσεις αποτελούν σε παγκόσμιο επίπεδο την κυριότερη αιτία θανάτου στο γυναικείο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΣΤΗ ΝΕΑΡΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΣΤΗ ΝΕΑΡΗ ΗΛΙΚΙΑ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΣΤΗ ΝΕΑΡΗ ΗΛΙΚΙΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ ΤΕ, Β ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Α.Π.Θ. Γ.Ν.Θ. «ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ» ΜSc Εργαστήριο Ιατρικής της Άθλησης Α.Π.Θ. Πτυχιούχος

Διαβάστε περισσότερα

Υπερλιπιδαιµίες Μεταβολισµός λιπιδίων. Μαρίνα Νούτσου Επιµελήτρια Α Παν. Παθολογικής Κλινικής Ιπποκράτειο Νοσοκοµείο Αθήνας

Υπερλιπιδαιµίες Μεταβολισµός λιπιδίων. Μαρίνα Νούτσου Επιµελήτρια Α Παν. Παθολογικής Κλινικής Ιπποκράτειο Νοσοκοµείο Αθήνας Υπερλιπιδαιµίες Μεταβολισµός λιπιδίων Μαρίνα Νούτσου Επιµελήτρια Α Παν. Παθολογικής Κλινικής Ιπποκράτειο Νοσοκοµείο Αθήνας Καρδιαγγειακά Επεισόδια : Πρώτη αιτία θανάτου στις αναπτυγµένες χώρες Πολλοί παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. (www.pegkaspanagiotis.gr)

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. (www.pegkaspanagiotis.gr) ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ (www.pegkaspanagiotis.gr) ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ...1 Ορισμός...2 Λιπίδια και λιποπρωτεϊνες ως παράγοντες κινδύνου...2 Ολική χοληστερίνη και LDL χοληστερίνη...3 Τριγλυκερίδια...4 HDL...5 Lp(a)...7

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΚΑΙ Η ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΣΤΟΝ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ»

«ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΚΑΙ Η ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΣΤΟΝ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Ομάδα Εργασίας: «ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΑ» Συστάσεις και κατευθυντήριες οδηγίες από τους μεγάλους οργανισμούς (ADA 2007,ESC 2007, EASD 2007) «ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΚΑΙ Η ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις

Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις 267 ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις Χ. Βέρρας 1, Α. Μελιδώνης 2 1 Τμήμα Γενικής Ιατρικής και 2 Α Παθολογική Κλινική &

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα

Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα Πρόληψη στα καρδιαγγειακά νοσήματα www.pegkaspanagiotis.gr Τι εννοούμε με τον όρο πρόληψη καρδιαγγειακής νόσου; Εννοούμε τη συντονισμένη δέσμη ενεργειών, τόσο σε ατομικό, όσο και σε συλλογικό επίπεδο,

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση ασθενούς με στεφανιαία και περιφερική αγγειακή νόσο

Αντιμετώπιση ασθενούς με στεφανιαία και περιφερική αγγειακή νόσο Αντιμετώπιση ασθενούς με στεφανιαία και περιφερική αγγειακή νόσο Αθανάσιος Καπετανόπουλος Καπετανόπουλος, FACC, FESC, FSCAI Επεμβατικός Καρδιολόγος, EUROMEDICA, Γενική Κλινική Θεσσαλονίκης Συχνότητα συνδυασμένης

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των Δυσλιπιδαιμιών

Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των Δυσλιπιδαιμιών Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των Δυσλιπιδαιμιών 1 Μωυσής Ελισάφ, 2 Χρήστος Πίτσαβος, 3 Ευάγγελος Λυμπερόπουλος, 4 Βασίλειος Άθυρος για

Διαβάστε περισσότερα

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012»

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» «Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 Ηλίας Ν. Μυγδάλης Συντονιστής Διευθυντής Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκοµείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα 9o Πανελλήνιο Συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Συμβούλιο Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης

Διοικητικό Συμβούλιο Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης ΟΡΓΑΝΩΣΗ Ελληνική Εταιρεία Αθηροσκλήρωσης Μαιάνδρου 23, 115 28 Αθήνα Τηλ: 210 7210055, Fax: 210 7210092, E-mail: info@atherosclerosis.gr www.atherosclerosis.gr Οργανωτική Επιτροπή Άθυρος Βασίλειος Κώτσης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΑΙΡΗΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ, ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΑ ΑΤΟΜΑ. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΟΥ.

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΑΙΡΗΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ, ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΑ ΑΤΟΜΑ. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΟΥ. Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΑΙΡΗΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΤΟΥ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ, ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΑ ΑΤΟΜΑ. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΟΥ. Καφαντάρης Ι., Μεϊμέτη Ε., Δόνου Α., Βογιατζόγλου Δ. Γενικό Νοσοκομείο

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό Σύνδρομο Παχυσαρκία Υπερλιπιδιαμία Υπέρταση Σακχαρώδης Διαβήτης Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό

Διαβάστε περισσότερα

Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων

Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων Κάπνισµα Προάγει την αθηρογένεση Περιορίζει την αιµατική ροή Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων Επηρεάζει τη πήξη Μειώνει πλασµινογόνο και τον ενεργοποιητή του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΛΟΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΛΤΟΓΙΑΝΝΗΣ ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙ ΗΣ ΜΑΡΙΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΒΛΑΧΟΣ ΑΓΑΘΟΚΛΕΙΑ ΜΗΤΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών

Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Κ Α Τ Ε Υ Θ Υ Ν Τ Η Ρ Ι Ε Σ Ο Δ Η Γ Ι Ε Σ Ελληνική Επιθεώρηση Αθηροσκλήρωσης 2(3):163 168 Κατευθυντήριες οδηγίες της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης για τη διάγνωση και αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Γενικά Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν τους στόχους της

Διαβάστε περισσότερα

Γραμματεία Συνεδρίου:

Γραμματεία Συνεδρίου: 22η ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΉ ΣΥΝΆΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΉΣ ΕΤΑΙΡΕΊΑΣ ΑΘΗΡΟΣΚΛΉΡΩΣΗΣ «Πολυπαραγοντική αντιμετώπιση του καρδιαγγειακού κινδύνου» Ξενοδοχείο AKS Πόρτο Χέλι 6-9 Ιουνίου 2014 Γραμματεία Συνεδρίου: Χορηγούνται

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης A. Ευθυμιάδης

Γιάννης A. Ευθυμιάδης Γιάννης A. Ευθυμιάδης Καρδιολόγος, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Υπεύθυνος Ιατρείου Αθηροσκλήρωσης Β Καρδιολογικής Κλινικής ΑΠΘ Ιπποκράτειου Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης Μετεκπαιδευτής στο Νοσοκομείο Hammersmith

Διαβάστε περισσότερα

Διαχωριστικό ανεύρυσµα Θωρακικής Αορτής Αντιµετώπιση. Α. Μαδέσης Επιµελητής Α Καρδιοχειρουργική κλινική Γ.Ν.Θ. Γ. Παπανικολάου

Διαχωριστικό ανεύρυσµα Θωρακικής Αορτής Αντιµετώπιση. Α. Μαδέσης Επιµελητής Α Καρδιοχειρουργική κλινική Γ.Ν.Θ. Γ. Παπανικολάου Διαχωριστικό ανεύρυσµα Θωρακικής Αορτής Αντιµετώπιση Α. Μαδέσης Επιµελητής Α Καρδιοχειρουργική κλινική Γ.Ν.Θ. Γ. Παπανικολάου Ο διαχωρισµός της θωρακικής αορτής αποτελεί την πιο επείγουσα και καταστροφική

Διαβάστε περισσότερα

Διαχωρισμός κοιλιακής αορτής. Απεικόνιση και κλινική συσχέτιση.

Διαχωρισμός κοιλιακής αορτής. Απεικόνιση και κλινική συσχέτιση. Γεώργιος Ζιμπιλίδης - Διαχωρισμός κοιλιακής αορτής. Απεικόνιση και κλινική συσχέτιση. 25 Διαχωρισμός κοιλιακής αορτής. Απεικόνιση και κλινική συσχέτιση. Ζιμπιλίδης Γεώργιος Τμήμα Αγγειογράφου και Επεμβατικής

Διαβάστε περισσότερα

2003: 194 2025: 330 3-4% 12-15%

2003: 194 2025: 330 3-4% 12-15% Ένωση Επιστηµονικού Προσωπικού Νοσοκοµείου > Αθήνα, 16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2012 Κλινικό Φροντιστήριο «Σακχαρώδης ιαβήτης Τύπου 2» υσλιπιδαιµία στον Σ 2 Ευγενία Mαυροκεφάλου Επιµελήτρια Β Παθολογικού

Διαβάστε περισσότερα

Γραμματεία Συνεδρίου:

Γραμματεία Συνεδρίου: 22η ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΉ ΣΥΝΆΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΉΣ ΕΤΑΙΡΕΊΑΣ ΑΘΗΡΟΣΚΛΉΡΩΣΗΣ «Πολυπαραγοντική αντιμετώπιση του καρδιαγγειακού κινδύνου» Ξενοδοχείο AKS Πόρτο Χέλι 6-9 Ιουνίου 2014 Γραμματεία Συνεδρίου: Χορηγούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς Μεταβολικό Σύνδρομο Γλυκόζης νηστείας 110mg/dl Σπλαχνική παχυσαρκία [>102cm (m) >88cm (f)] TG 150mg/dl αρτηριακή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΘΡΙΑΣΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ. ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ 24-26 Φεβρουαρίου 2012 ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΘΡΙΑΣΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ. ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ 24-26 Φεβρουαρίου 2012 ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΘΡΙΑΣΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ 24-26 Φεβρουαρίου 2012 ΥΠΕΡΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Τι είναι η χοληστερόλη? Η χοληστερόλη είναι µια λιπαρή ουσία που παράγεται κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΔΙΔΥΜΟ ΥΠΝΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΣΥΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΥΠΟΚΛΙΝΙΚΗ ΑΘΗΡΟΘΡΟΜΒΩΣΗ: ΕΝΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ «ΕΥΑΛΩΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ»

ΤΟ ΔΙΔΥΜΟ ΥΠΝΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΣΥΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΥΠΟΚΛΙΝΙΚΗ ΑΘΗΡΟΘΡΟΜΒΩΣΗ: ΕΝΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ «ΕΥΑΛΩΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ» 11 0 Πανελλήνιο Συνέδριο Υπέρτασης ΤΟ ΔΙΔΥΜΟ ΥΠΝΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΣΥΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΥΠΟΚΛΙΝΙΚΗ ΑΘΗΡΟΘΡΟΜΒΩΣΗ: ΕΝΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ «ΕΥΑΛΩΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ» Α. Κασιακόγιας, Κ. Τσιούφης, Κ. Θωμόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΩΔΕΚΑ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΔΡ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΚΟΥΡΤΟΓΛΟΥ ΠΑΘΟΛΟΓΟΣ-ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΠΘ

ΔΩΔΕΚΑ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΔΡ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΚΟΥΡΤΟΓΛΟΥ ΠΑΘΟΛΟΓΟΣ-ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΠΘ ΔΩΔΕΚΑ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΔΡ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΚΟΥΡΤΟΓΛΟΥ ΠΑΘΟΛΟΓΟΣ-ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΠΘ ΙΑΤΡΕΙΟ: ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ 46 ΚΛΙΝΙΚΗ ΑΓΙΟΣ ΛΟΥΚΑΣ ΘΕΣ/ΝΙΚΗ 2310254030 ΠΑΝΟΡΑΜΑ 2310380000 Aρτηριακή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΓΕΙΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΝΕΥΡΥΣΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΛΙΑΚΗΣ ΑΟΡΤΗΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΓΕΙΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΝΕΥΡΥΣΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΛΙΑΚΗΣ ΑΟΡΤΗΣ ΑΝΕΥΡΥΣΜΑ ΚΟΙΛΙΑΚΗΣ ΑΟΡΤΗΣ Κάθε χρόνο περίπου 200.000 νέοι ασθενείς διαγιγνώσκονται με Ανεύρυσμα Κοιλιακής Αορτής. Είναι γνωστό επίσης, ότι η ρήξη του Ανευρύσματος Κοιλιακής Αορτής οδηγεί σε ποσοστό τουλάχιστον

Διαβάστε περισσότερα

Συνέδριο: Εξελίξεις στην Καρδιαγγειακή Ιατρική 2015

Συνέδριο: Εξελίξεις στην Καρδιαγγειακή Ιατρική 2015 Πρότυπο Κέντρο Καρδιάς και Αγγείων Athens Heart Center Διευθυντής: Καθηγητής Χριστόδουλος. Στεφανάδης Συνέδριο: Εξελίξεις στην Καρδιαγγειακή Ιατρική 2015 Καρδιολογική Κλινική Ι. Γιαλάφος Δ/ντης Κ. Αθανασόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΘΕΤΙΚΟΣ HIV ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΟΕΜ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟ QT ΤΣΕΛΕΓΚΙΔΗ ΜΑΡΙΑ ΕΙΡΗΝΗ ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Γ.Ν ΔΡΑΜΑΣ

ΟΡΟΘΕΤΙΚΟΣ HIV ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΟΕΜ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟ QT ΤΣΕΛΕΓΚΙΔΗ ΜΑΡΙΑ ΕΙΡΗΝΗ ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Γ.Ν ΔΡΑΜΑΣ ΟΡΟΘΕΤΙΚΟΣ HIV ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΟΕΜ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟ QT ΤΣΕΛΕΓΚΙΔΗ ΜΑΡΙΑ ΕΙΡΗΝΗ ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Γ.Ν ΔΡΑΜΑΣ HIV ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟ AIDS: Σύνδρομο επίκτητης ανοσοανεπάρκειας ρετροιός RNA (Lentivirus)

Διαβάστε περισσότερα

20 ο ΕΑΡΙΝΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΑΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ. β-αποκλειστές: Χαράλαμπος Βλαχόπουλος Λέκτορας, Α Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιπποκράτειο ΓΝΑ

20 ο ΕΑΡΙΝΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΑΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ. β-αποκλειστές: Χαράλαμπος Βλαχόπουλος Λέκτορας, Α Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιπποκράτειο ΓΝΑ 20 ο ΕΑΡΙΝΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΑΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ β-αποκλειστές: ποιο φάρμακο σε ποιον άρρωστο; Χαράλαμπος Βλαχόπουλος Λέκτορας, Α Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιπποκράτειο ΓΝΑ Υπέρταση Γενικά οι β 1 -εκλεκτικοί

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Η εμπειρία μας από τη χρήση ενδοαορτικού ασκού σε ασθενείς υψηλού κινδύνου και σε καρδιογενή καταπληξία.

Η εμπειρία μας από τη χρήση ενδοαορτικού ασκού σε ασθενείς υψηλού κινδύνου και σε καρδιογενή καταπληξία. Η εμπειρία μας από τη χρήση ενδοαορτικού ασκού σε ασθενείς υψηλού κινδύνου και σε καρδιογενή καταπληξία. ΓΡΑΙΔΗΣ Χ., ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ Δ., ΝΤΑΤΣΙΟΣ Α., ΚΑΡΑΣΑΒΒΙΔΗΣ Β., ΨΗΦΟΣ Β., ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ Γ., ΓΟΥΡΓΙΩΤΗΣ Κ.,

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία

Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία υγιών εθελοντών Κ. Καράτζη, PhD (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο) Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας-Διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο 5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο Διάγνωση και διαγνωστικά εργαλεία Πότε συστήνεται έλεγχος για διαλογή Σύσταση 1: Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14. Αγγειοπλαστική Bypass

Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14. Αγγειοπλαστική Bypass Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14 Αγγειοπλαστική Bypass Η αντιμετώπιση των καρδιαγγειακών νόσων περιλαμβάνει: φαρμακευτική αγωγή συστάσεις για αλλαγές στον τρόπο ζωής και τις

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική Διαιτολόγος Γενικό Νοσοκοµείο Λευκωσίας, Κύπρος. 9 ο Πανελλήννιο Συνέδριο Αθηροσκλήρωσης 28 Φεβρουαρίου 2012 Θεσσαλονίκη

Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική Διαιτολόγος Γενικό Νοσοκοµείο Λευκωσίας, Κύπρος. 9 ο Πανελλήννιο Συνέδριο Αθηροσκλήρωσης 28 Φεβρουαρίου 2012 Θεσσαλονίκη Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική Διαιτολόγος Γενικό Νοσοκοµείο Λευκωσίας, Κύπρος 9 ο Πανελλήννιο Συνέδριο Αθηροσκλήρωσης 28 Φεβρουαρίου 2012 Θεσσαλονίκη «Το κόκκινο κρασί κάνει καλό στην καρδιά» «ΓΑΛΛΙΚΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ»

Διαβάστε περισσότερα

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τελικό κείμενο της Μελέτης Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τα τελικά προϊόντα προχωρημένης γλυκοζυλίωσης (Advanced Glycation End products, ) είναι μόρια υψηλής δραστικότητας, τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

Λαμβάνετε Plavix ή Sintrom; cardiotest. Πρόληψη Καρδιαγγειακών Νοσημάτων. Ένα δείγμα σιέλου μπορεί να σώσει ζωές

Λαμβάνετε Plavix ή Sintrom; cardiotest. Πρόληψη Καρδιαγγειακών Νοσημάτων. Ένα δείγμα σιέλου μπορεί να σώσει ζωές Πρόληψη Καρδιαγγειακών Νοσημάτων Λαμβάνετε Plavix ή Sintrom; Το FDA προειδοποιεί: ελέγξτε άμεσα τη φαρμακογενετική σας ταυτότητα Ένα δείγμα σιέλου μπορεί να σώσει ζωές cardiotest Αθηρωμάτωση-Θρομβοεμβολισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΒασίληςΜούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://mougios.webpages.auth.gr Μεταβολικό σύνδροµο Παθολογική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Μεταβολισµός

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Μεταβολισµός Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 00 Μεταβολισµός 1 Ενδοκρινολογική Κλινική ΓΝΘ Ιπποκρατείου /ντής αµ. επ. καθηγητής Α. Αβραµίδης 1 υσλιπιδαιµίες Αθηρωµάτωση: Μια σταδιακή διεργασία Φυσιολογικό

Διαβάστε περισσότερα

Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο

Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο ΤΟΥΛΟΥΜΤΖΗ ΜΑΡΙΑ Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο ώρες πριν την προσέλευση Αίσθημα ζάλης

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Συμβούλιο Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης

Διοικητικό Συμβούλιο Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης ΟΡΓΑΝΩΣΗ Ελληνική Εταιρεία Αθηροσκλήρωσης Μαιάνδρου 23, 115 28 Αθήνα Τηλ: 210 7210055, Fax: 210 7210092, E-mail: info@atherosclerosis.gr www.atherosclerosis.gr Οργανωτική Επιτροπή Άθυρος Βασίλειος Κώτσης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ II ΚΕΤΟΝΟΣΩΜΑΤΑ

ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ II ΚΕΤΟΝΟΣΩΜΑΤΑ ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ II ΚΕΤΟΝΟΣΩΜΑΤΑ ΗΠΑΡ VLDL Ανασκόπηση μεταβολισμού λιπιδίων & λιποπρωτεϊνών ΤΡΟΦΗ ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ ΗΠΑΡ Κυκλοφορία Χυλομικρά Λιπαρά οξέα HDL LDL VLDL ΗΠΑΡ Τριγλυκερίδια Φωσφολίπιδια

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη αντιµετώπιση της νόσου των καρωτίδων στους ηλικιωµένους

Σύγχρονη αντιµετώπιση της νόσου των καρωτίδων στους ηλικιωµένους Σύγχρονη αντιµετώπιση της νόσου των καρωτίδων στους ηλικιωµένους Αδαµαντία Α. Πολυδώρου Εδικ. Καρδιολόγος 251 Γ.Ν.Αεροπορίας Τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια σύµφωνα µε την µελέτη Rochester αυξάνουν µε

Διαβάστε περισσότερα

Αμέσως δρώντα αγγειοδιασταλτικά, α-αποκλειστές, νιτρώδη: πού, πότε, πώς

Αμέσως δρώντα αγγειοδιασταλτικά, α-αποκλειστές, νιτρώδη: πού, πότε, πώς Αμέσως δρώντα αγγειοδιασταλτικά, α-αποκλειστές, νιτρώδη: πού, πότε, πώς Ηρακλής Αβραμόπουλος Παθολόγος Ιατρείο Υπέρτασης Νοσοκομείο Υγεία Αμέσως δρώντα αγγειοδιασταλτικά ΒΒ Χάλαση των αγγείων Δραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν Σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο ( ΣΑΥ) Συχνή διαταραχή (5%

Διαβάστε περισσότερα

Αθηροθρόμβωση και σακχαρώδης διαβήτης. Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί

Αθηροθρόμβωση και σακχαρώδης διαβήτης. Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί 22 ο Συνέδριο ΔΕΚΕ, Θεσσαλονίκη, Νοέμβριος 2008 Αθηροθρόμβωση και σακχαρώδης διαβήτης. Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί Γεώργιος Γιαννόγλου Καθηγητής Καρδιολογίας Ο σακχαρώδης διαβήτης θεωρείται από τους σημαντικότερους

Διαβάστε περισσότερα

SEA-OIL. (Αιθυλεστέρες των ω-3 λιπαρών οξέων-90)

SEA-OIL. (Αιθυλεστέρες των ω-3 λιπαρών οξέων-90) SEA-OIL (Αιθυλεστέρες των ω-3 λιπαρών οξέων-90) 1. ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ SEA-OIL 1000mg καψάκια, μαλακά 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ Κάθε καψάκιο περιέχει 1000mg αιθυλεστέρων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

PROJECT. Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας. Ελαιόλαδο και υγεία

PROJECT. Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας. Ελαιόλαδο και υγεία ΜΕΛΗ ΟΜΑΔΑΣ: Γιώργος Δερμιτζάκης Δημήτρης Δημητρουλόπουλος Έλενα Ξενάκη Μαργαρίτα Χατζοπούλου PROJECT Ελαιόλαδο το χρυσάφι στο πιάτο μας Ελαιόλαδο και υγεία ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ: Λαγουτάρη Ελένη Σούσου

Διαβάστε περισσότερα

Φαρµακολογική αξιολόγηση της επίδρασης ελληνικών οινοποιητικών προϊόντων στο καρδιαγγειακό σύστηµα ασθενών µε στεφανιαία νόσο.

Φαρµακολογική αξιολόγηση της επίδρασης ελληνικών οινοποιητικών προϊόντων στο καρδιαγγειακό σύστηµα ασθενών µε στεφανιαία νόσο. Φαρµακολογική αξιολόγηση της επίδρασης ελληνικών οινοποιητικών προϊόντων στο καρδιαγγειακό σύστηµα ασθενών µε στεφανιαία νόσο. Iωάννα Ανδρεάδου Τοµέας Φαρµακευτικής Χηµείας, Τµήµα Φαρµακευτικής, ΕΚΠΑ,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο Δεν είναι ασθένεια αλλά ένα σύμπλεγμα από ιατρικές διαταραχές που

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγοριοποίηση ατόμων ανάλογα με τον κίνδυνο εμφάνισης Καρδιαγγειακής νόσου, με βάση το SCORE. 15,16

Κατηγοριοποίηση ατόμων ανάλογα με τον κίνδυνο εμφάνισης Καρδιαγγειακής νόσου, με βάση το SCORE. 15,16 Κατηγοριοποίηση ατόμων ανάλογα με τον κίνδυνο εμφάνισης Καρδιαγγειακής νόσου, με βάση το SCORE. 15,16 Άτομα πολύ υψηλού κινδύνου Άτομα πολύ υψηλού κινδύνου είναι τα παρακάτω: Άτομα με 10ετή κίνδυνο για

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ Αρτηριακή Υπέρταση είναι η επίμονη αύξηση της αρτηριακής πίεσης πάνω από τα φυσιολογικά όρια και ενώ το άτομο βρίσκεται σε ηρεμία, συστολική πάνω από 150 mmhg και διαστολική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 13: ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Η χορήγηση διατροφής δεν ΠΡΕΠΕΙ να ξεπερνά την ικανότητα χρησιμοποίησης/οξείδωσης τους απο τον οργανισμό ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Κάλυψη των ενεργειακών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 Υπεύθυνη Μαθήματος: Χ. Καρατζαφέρη Διδάσκοντες: Χ. Καρατζαφέρη, Γ. Σακκάς,Α. Καλτσάτου 2013-2014 Διάλεξη 4 ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ 1 Στις 2 Απριλίου

Διαβάστε περισσότερα

YΠΕΡΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑ. Κάρμεν Τασιοπούλου. Τασιοπούλου Επιμελήτρια Β ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΓΝ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ

YΠΕΡΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑ. Κάρμεν Τασιοπούλου. Τασιοπούλου Επιμελήτρια Β ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΓΝ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ YΠΕΡΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Κάρμεν Τασιοπούλου Τασιοπούλου Επιμελήτρια Β ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΓΝ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ Παχυσαρκία: Τάσεις Η παχυσαρκία συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΙΣΧΑΙΜΙΚΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΙΣΧΑΙΜΙΚΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΙΣΧΑΙΜΙΚΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ Guidelines of American Heart Association/American Stroke Association 2013 EFNS Guidelines 2011 Royal College of Physicians National Clinical Guidelines

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση των μεταβολικών νοσημάτων:

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση των μεταβολικών νοσημάτων: Ελληνική Εταιρεία Αθηροσκλήρωσης 1 ο ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ 23-26 Μαΐου 2013 Ξενοδοχείο Αlexander the Great, Κρυοπηγή, Κασσάνδρα Χαλκιδικής Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση των μεταβολικών

Διαβάστε περισσότερα

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Κατά τη διάρκεια των φυσιολογικών ανθρώπινων διεργασιών παραγωγή ενέργειας, αποτοξίνωση από τοξικές ουσίες και ανοσολογική απόκριση, παράγονται από τον οργανισµό ελεύθερες

Διαβάστε περισσότερα

Μακροαγγειακές επιπλοκές και παράγοντες κινδύνου. Συνύπαρξη και ο ρόλος τους στην αιτιοπαθογένεια και στη βαρύτητα του Διαβητικού Ποδιού.

Μακροαγγειακές επιπλοκές και παράγοντες κινδύνου. Συνύπαρξη και ο ρόλος τους στην αιτιοπαθογένεια και στη βαρύτητα του Διαβητικού Ποδιού. Μακροαγγειακές επιπλοκές και παράγοντες κινδύνου. Συνύπαρξη και ο ρόλος τους στην αιτιοπαθογένεια και στη βαρύτητα του Διαβητικού Ποδιού. Σκούτας Δ, Καραγιάννη Δ, Σέκερη Ζ, Σιώμος Κ,Κοντόπουλος Μ, Λαζαρίδου

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Απόστολος Ι. Δουγαλής Παθολόγος, Επιµελητής Α Νοσοκοµείο ΑΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ, παράρτηµα ΠΑΝΑΓΙΑ

Δρ. Απόστολος Ι. Δουγαλής Παθολόγος, Επιµελητής Α Νοσοκοµείο ΑΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ, παράρτηµα ΠΑΝΑΓΙΑ Δρ. Απόστολος Ι. Δουγαλής Παθολόγος, Επιµελητής Α Νοσοκοµείο ΑΓΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ, παράρτηµα ΠΑΝΑΓΙΑ Λογικά επιχειρήµατα: Ηλικία "φαρµακοκινητική / φαρµακοδυναµική " τοξικότητα. "φάρμακα" " "αλληλεπιδράσεις. Παλαιότερες

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιακή Ανεπάρκεια. Πώς δουλεύει φυσιολογικά η καρδιά

Καρδιακή Ανεπάρκεια. Πώς δουλεύει φυσιολογικά η καρδιά Καρδιακή Ανεπάρκεια Απόστολος Καραβίδας Πρόεδρος Ομάδας Εργασίας Καρδιακής Ανεπάρκειας Διευθυντής Καρδιολογικού Τμήματος, Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Αθήνας Η καρδιακή ανεπάρκεια είναι μια σοβαρή καρδιολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ Zodin 1000 mg καψάκιο, μαλακό 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ Ένα καψάκιο, μαλακό περιέχει : Αιθυλεστέρες των ω 3 λιπαρών

Διαβάστε περισσότερα

COVER 23:Layout 1 9/15/09 12:07 PM Page 3. Κλινική Πράξη. Επιδημιολογία - Παράγοντες Kινδύνου. Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

COVER 23:Layout 1 9/15/09 12:07 PM Page 3. Κλινική Πράξη. Επιδημιολογία - Παράγοντες Kινδύνου. Προτεινόμενη Βιβλιογραφία COVER 23:Layout 1 9/15/09 12:07 PM Page 3 ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΛΙΠΙΔΙΩΝ ΤΕΥΧΟΣ 23 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2009 Κλινική Πράξη 2 Επιδημιολογία - Παράγοντες Kινδύνου 17 Προτεινόμενη Βιβλιογραφία 32 COVER 23:Layout 1

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 4 ο Θ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο Ε λ λ η ν ι κ ή ς Ε τ α ι ρ ε ί α ς Α θ η ρ ο σ κ λ ή ρ ωσ η ς Αθηροθρόμβωση: Από τ ην Πα θοφυσ ιολογία σ τη Θ ε ραπ ε ία 30 Ιουνίου 2 Ιουλίου 2011, Ξενοδοχείο Crowne Plaza,

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΓΙΟΥΚΛΑΚΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ Ειδικευόµενη E Παθολογικής Κλινικής Πράγµατι έγινε βιοψία δέρµατος από βλάβη άκρου ποδός.. ΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ ΜΕΤΑΞΥ ΘΡΟΜΒΟΕΜΒΟΛΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΚΑΙ ΕΜΒΟΛΗΣ ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΝ ΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΗΣ ΕΜΒΟΛΕΣ ΑΠΌ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 6 ο Θ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο Ε λ λ η ν ι κ ή ς Ε τ α ι ρ ε ί α ς Α θ η ρ ο σ κ λ ή ρ ω σ η ς ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ Α Γ Ω ΓΗ Γ Ι Α ΤΗΝ Π ΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ Α ΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ Π Λ Η ΘΥΣΜΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση Γκαλιαγκούση Ευγενία MD, PhD Medical School, King s College University of London Νεφραγγειακή νόσος Safian RD,NEJM,2001 Αιτίες στένωσης

Διαβάστε περισσότερα

O ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΕΪΝΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΕΣΤΕΡΩΝ ΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΗΣ (CETP) ΣΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΩΝ HDL ΚΑΤΑ ΤΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΝΙΚΟΤΙΝΙΚΟΥ ΟΞΕΟΣ ΣΕ ΙΑΒΗΤΙΚΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ

O ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΕΪΝΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΕΣΤΕΡΩΝ ΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΗΣ (CETP) ΣΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΩΝ HDL ΚΑΤΑ ΤΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΝΙΚΟΤΙΝΙΚΟΥ ΟΞΕΟΣ ΣΕ ΙΑΒΗΤΙΚΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ O ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΕΪΝΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΕΣΤΕΡΩΝ ΧΟΛΗΣΤΕΡΟΛΗΣ (CETP) ΣΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΩΝ HDL ΚΑΤΑ ΤΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΝΙΚΟΤΙΝΙΚΟΥ ΟΞΕΟΣ ΣΕ ΙΑΒΗΤΙΚΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ Θ. Τζώτζας, Σ. Καρράς, Θ. Καλτσάς, Κ. Τζιόμαλος,T.Gautier* Ζ. Κελεπούρης,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Καρδιολογικό τμήμα, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός Προέδρου 4. Επιτροπές - Διοργάνωση 5. Επιστημονικό Πρόγραμμα. Παρασκευή 27 Απιλίου 2012 8 Σάββατο 28 Απριλίου 2012 8

Χαιρετισμός Προέδρου 4. Επιτροπές - Διοργάνωση 5. Επιστημονικό Πρόγραμμα. Παρασκευή 27 Απιλίου 2012 8 Σάββατο 28 Απριλίου 2012 8 Περιεχόμενα Χαιρετισμός Προέδρου 4 Επιτροπές - Διοργάνωση 5 Επιστημονικό Πρόγραμμα Παρασκευή 27 Απιλίου 2012 8 Σάββατο 28 Απριλίου 2012 8 Γενικές Πληροφορίες 12 Ευχαριστίες 14 Kάτοψη Εκθεσιακού Χώρου 15

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Στόχοι για την αντιμετώπιση του Γνώση Δεξιότητες Πηγές Υποστήριξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΞΥ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΜΥΟΚΑΡΔΙΟΥ. Ε.Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc

ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΞΥ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΜΥΟΚΑΡΔΙΟΥ. Ε.Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΞΥ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΜΥΟΚΑΡΔΙΟΥ Ε.Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Η αποκατάσταση περιλαμβάνει: 1. Ιατρική αξιολόγηση 2. 6σκηση 3. Τροποποίηση παραγόντων κινδύνου 4. Εκπαίδευση 5.Μεταβολές συμπεριφοράς

Διαβάστε περισσότερα

ΘΩΡΑΚΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΠΕΙΓΟΝΤΑ ΣΤΟ ΠΛΟΙΟ. Πλωτάρχης (YΙ) Π. Χουντής ΠΝ

ΘΩΡΑΚΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΠΕΙΓΟΝΤΑ ΣΤΟ ΠΛΟΙΟ. Πλωτάρχης (YΙ) Π. Χουντής ΠΝ ΘΩΡΑΚΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΠΕΙΓΟΝΤΑ ΣΤΟ ΠΛΟΙΟ Πλωτάρχης (YΙ) Π. Χουντής ΠΝ ΠΟΛΛΑΠΛΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΘΩΡΑΚΟΣ ΣΕ ΠΟΛΥΤΡΑΥΜΑΤΙΑ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΘΝΗΤΟΤΗΤΑ ΚΟΙΛΙΑ 23% 31% ΘΩΡΑΚΑΣ + ΑΚΡΑ 52% 11% ΚΕΦΑΛΙ 41% 26% Ι. ΒΑΡΕΙΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Χοληστερόλη και διατροφή: ο ρόλος τους στις καρδιοπάθειες

Χοληστερόλη και διατροφή: ο ρόλος τους στις καρδιοπάθειες Χοληστερόλη και διατροφή: ο ρόλος τους στις καρδιοπάθειες Χρήστος Πίτσα6ος Αναπλ. Καθηγητής Καρδιολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο ν αναρωτηθούμε ποια είναι η νόσος που

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ. ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα. Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου

ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ. ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα. Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου ΕΓΚΑΙΡΗ ΙΑΓΝΩΣΗ & ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα ιευθύντρια Β Παθολογικής Κλινικής Γ.Ν. Χανίων Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου Πινακοθήκη ήµου Χανίων, 17/02/2012 Συχνότητα του

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Τα λίπη αποτελούν μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας Ενεργούν σαν διαλύτες

Διαβάστε περισσότερα