Διερεύνηση της χρήσης λιποσωμάτων ωs in vitro μοντέλο πρόγνωσης της κυτταροτοξικότητας εκδόχων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Διερεύνηση της χρήσης λιποσωμάτων ωs in vitro μοντέλο πρόγνωσης της κυτταροτοξικότητας εκδόχων"

Transcript

1 Διερεύνηση της χρήσης λιποσωμάτων ωs in vitro μοντέλο πρόγνωσης της κυτταροτοξικότητας εκδόχων ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΚΤΗΣΗ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΣ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ Υποβληθείσα στο Τμήμα Φαρμακευτικής της Σχολής Επιστημών Υγείας του Πανεπιστημίου Πατρών Υπό ΛΟΗ ΧΡΥΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΟΥ ΠΑΤΡΑ ΙΟΥΛΙΟΣ 21

2 1

3 ΜΕΛΗ ΤΡΙΜΕΛΟΥΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ: 1. κ. Αντιμησιάρη Σοφία, καθηγήτρια, διευθύντρια εργαστηρίου Φαρμακευτικής Τεχνολογίας Επιβλέπουσα καθηγήτρια 2. κ. Κλεπετσάνης Παύλος, επίκουρος καθηγητής Μέλος τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής 3. κ. Παπαδημητρίου Ευαγγελία, αναπληρώτρια καθηγήτρια Μέλος τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής 2

4 Στην Ηλιάνα 3

5 Περιεχόμενα Συντομογραφίες... 7 Πρόλογος... 8 Περίληψη Absrtact Θεωρητικό μέρος Βιολογικές μεμβράνες Γενικά Χαρακτηριστικά βιολογικών μεμβρανών Επικρατέστερο μεμβρανικό μοντέλο Λιποσώματα Γενικά Δομικά στοιχεία Χαρακτηριστικά λιποσωμάτων Λιπίδια Θερμοκρασία μετάπτωσης φάσης Χοληστερόλη και o ρόλος της Ταξινόμηση των λιποσωμάτων Με βάση το μέγεθος Με βάση τη σύσταση και τις εφαρμογές Μέθοδοι παρασκευής λιποσωμάτων Μηχανική διασπορά Ακίδα Υπερήχων Εξώθηση μέσω φίλτρων Χρήση Μικρογαλακτωματοποιητή Εξώθηση σε θάλαμο εφαρμογής μεγάλης πίεσης Ένεση λιπιδίων Δημιουργία μικτών μικκυλίων με απορρυπαντικά Χαρακτηρισμός λιποσωμάτων Μέτρηση μεγέθους λιποσωμάτων Προσδιορισμός του εγκλωβισμένου φαρμάκου στο λιπόσωμα Δυναμικό επιφάνειας λιποσωμάτων Ειδικοί δείκτες που χρησιμοποιούνται στις μελέτες σταθερότητας φαρμακοτεχνικών μορφών που περιέχουν λιποσώματα

6 Λιποσώματα: Εφαρμογές Τα λιποσώματα ως μοντέλο βιολογικών μεμβρανών Επιφανειοδραστικά έκδοχα φαρμακοτεχνικών μορφών Γενικά Ιδιότητες Εφαρμογές και πηγές Επιφανειοδραστικά και υγεία Χημική σύσταση και φυσικοχημικές ιδιότητες των επιφανειοδραστικών Σκοπός της παρούσας εργασίας Πειραματικό μέρος Όργανα και υλικά Όργανα Υλικά Παρασκευή διαλυμάτων Σταθερότητα λιποσωμάτων Επιβίωση καρκινικών κυττάρων Μεθοδολογία Σταθερότητα λιποσωμάτων Παρασκευή λιποσωμάτων Καθαρισμός λιποσωμάτων από τη μη εγκλωβισμένη καλσεΐνη Μέτρηση της in vitro σταθερότητας λιποσωμάτων Επιβίωση καρκινικών κυττάρων Kαλλιέργεια και ανακαλλιέργεια κυττάρων ( Α549, PC3, MDA-MB, MCF-7 ) Μέτρηση κυττάρων σε αιμοκυτταρόμετρο Αποτελέσματα - Συζήτηση Μελέτη μεμβρανικής ακεραιότητας των λιποσωμάτων SUV-PC SUV-PC:Chol SUV-ΗPC SUV-ΗPC:Chol SUV-DSPC.72 5

7 SUV-DSPC: Chol MLV-PC MLV- PC:Chol MLV- ΗPC MLV- ΗPC:Chol MLV- DSPC MLV- DSPC: Chol Σύνοψη συμπερασμάτων παραγράφου Κυτταροτοξικότητα Κυτταρική σειρά Α Κυτταρική σειρά PC Κυτταρική σειρά MDA-MB Κυτταρική σειρά MCF Σύγκριση ( Συνοπτικά συμπεράσματα για την παράγραφο 3.2 ) Συσχέτιση SUV λιποσώματα Α. Κυτταρική σειρά Α Β. Κυτταρική σειρά PC Γ. Κυτταρική σειρά MDA-MB Δ. Κυτταρική σειρά MCF MLV λιποσώματα Α. Κυτταρική σειρά Α Β. Κυτταρική σειρά PC Γ. Κυτταρική σειρά MDA-MB Δ. Κυτταρική σειρά MCF Συμπεράσματα Βιβλιογραφία 136 6

8 Συντομογραφίες PC: Φωσφατιδυλοχολίνη (phosphatidylcholine ) HPC: Υδρογονωμένη φωσφατιδυλοχολίνη ( Hydrogenated phosphatidylocholine) DSPC: Διστεαροϋλοφωσφατιδυλοχολίνη Chol: Χοληστερόλη MLV: Πολυστοιβαδιακά κυστίδια SUV: Μικρά μονοστοιβαδιακά κυστίδια (distearoylphosphatidylcholine) (cholesterol) (multilamellar vesicles) (small unilamellar vesicles) MTT: 3-(4,5-διμεθυλοθειαζολυλο-2)-2,5- (3-(4, 5-dimethylthiazolyl-2)-2, 5- διμεθυλοτετραζολιο βρωμίδιο diphenyltetrazolium bromide ) FBS : Βόειος ορός (fetal bovine serum) 7

9 Πρόλογος Η παρούσα εργασία εκπονήθηκε στο εργαστήριο Φαρμακευτικής Τεχνολογίας του Τμήματος Φαρμακευτικής της Σχολής επιστημών Υγείας του Πανεπιστημίου Πατρών,υπό την επίβλεψη της κ. Αντιμησιάρη Σοφίας, καθηγήτριας και διευθύντριας του εργαστηρίου, προς την οποία εκφράζω τις θερμότατες ευχαριστίες μου για την άριστη καθοδήγηση, τις γνώσεις,τη συνεχή βοήθεια και τη συμπαράσταση που μου προσέφερε καθ όλη τη διάρκεια εκπόνησης της εργασίας αυτής. Παράλληλα θα ήθελα να ευχαριστήσω τα μέλη της συμβουλευτικής επιτροπής κ. Κλεπετσάνη Παύλο και κ. Παπαδημητρίου Ευαγγελία για τη βοήθεια και τις πολύτιμες συμβουλές τους. Επίσης ευχαριστώ τους συναδέλφους και φίλους μεταπτυχιακούς φοιτητές του εργαστηρίου Μ. Χαϊκου, Β. Ντυμένου, Π. Ζαγανά, Π. Χατζή, Γ. Γκέγκα Μ. Καστελλοριζιό και Σ. Μουρτά για τη βοήθεια και συνεργασία τους. Ξεχωριστά ευχαριστώ, τον επίσης συνάδελφο και φίλο Ι. Παυλόπουλο για τη βοήθειά του. Τέλος θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά την οικογένειά μου, για την αμέριστη συμπαράσταση που μου παρείχε όλη αυτή την περίοδο. 8

10 Περίληψη Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η εκτίμηση της συσχέτισης ανάμεσα στην κυτταροτοξικότητα και την μείωση της ακεραιότητας λιποσωμικών μεμβρανών που προκαλούνται από έκδοχα. Εάν υπάρχει, μπορεί να προταθεί η χρήση των λιποσωμάτων ως in vitro τεχνική για την εκτίμηση της κυτταροτοξικότητας εκδόχων. Μελετήθηκε η κυτταροτοξικότητα σε 4 κυτταρικές σειρές (A549, PC3, MDA-MB, MCF-7) και η επίδραση στην ακεραιότητα λιποσωμάτων των παρακάτω εκδόχων που χρησιμοποιούνται σε σκευάσματα τοπικής χορήγησης: Labrafac Hydro, Labrafac CC, Transcutol, Cremofor, DL- Lactic acid και Capmul σε συγκεντρώσεις 1% και 1% (v/v). Για την μέτρηση της κυτταροτοξικότητας (στις 6 και 24 ώρες επώασης) χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος του MTT (Thiazolyl Blue Tetrazolium Bromide) ενώ για την εκτίμηση της μεμβρανικής ακεραιότητας λιποσωμάτων [χρησιμοποιήθηκαν MLV (πολυστοιβαδιακά) και SUV (μικρά μονοστοιβαδιακά) λιποσώματα, με διάφορες λιπιδικές συστάσεις [PC (φωσφατιδυλοχολίνη), HPC (υδρογονωμένη φωσφατιδυλοχολίνη) και DSPC( διστεαρουλο φωσφατιδυλοχολίνη) με ή χωρίς Chol (χοληστερόλη)] μετρήθηκε η διαφυγή της εγκλωβισμένης στα λιποσώματα καλσεΐνης. Τα πειραματικά αποτελέσματα, έδειξαν ότι η επιβίωση-πολλαπλασιασμός των κυττάρων επηρεάζεται λιγότερο ή περισσότερο από τα έκδοχα: Labrafac Hydro (1% και 1%), Transcutol (1%), Cremofor (1% και 1%), Capmul (1% και 1%) και Lactic acid (1% και 1%) ενώ πολύ λιγότερο από τα έκδοχα Labrafac CC(1% και 1%) καθώς και από το Transcutol 1%. Σε ότι αναφορά την ακεραιότητα των λιποσωμάτων (έως 24 ώρες επώασης) τα έκδοχα Cremofor, Labrafac, Capmul, Lactic acid και Labrafac hydro επηρεάζουν όλες τις λιπιδικές συστάσεις και τύπους λιποσωμάτων που μελετήθηκαν, ενώ τα έκδοχα Transcutol και Labrafac CC επηρεάζουν πολύ λιγότερο τις πιο ρευστές λιπιδικές μεμβράνες, και σχεδόν καθόλου τις σκληρές. Φαίνεται ότι είναι πιθανή η συσχέτιση των δύο σειρών αποτελεσμάτων. 9

11 Αbstract Aim: To study if a correlation may exist between the cytotoxicity of excipients and their effect on the integrity of liposomal membranes. If such a correlation exists perhaps the effect on liposome integrity may be used as an in vitro system to predict excipient cytotoxicity. Methods: The cell toxicity in four cell lines ( A549, PC3, MDA-MB, MCF-7 ) and the influence on liposome integrity of several commonly used excipients was studied. The following excipients which are used in topical formulations were studied: Labrafac Hydro, Labrafac CC, Transcutol, Cremofor, DL- Lactic acid and Capmul at concentrations of 1% and 1% (v/v). For the measurement of cell toxicity (6 and 24 hours of incubation) the MTT-assay (Thiazolyl Blue Tetrazolium Bromide) was used, whereas for the evaluation of the liposome membrane integrity MLV (MultiLaminar Vesicles) and SUV (Small Unilaminar Vesicles) liposomes with different lipid compositions [PC (phosphatidyl choline), HPC (hydrogenated phospatidyl choline) and DSPC (distearoylphosphatidylcholine) with or without Chol (cholesterol)] were prepared and the escape of the calcein encapsulated in the liposomes was measured at different time points during their incubation in presence of the excipients. Results: The experimental results showed that the cell survival-proliferation is influenced more or less by the following excipients (in increasing effect order): Labrafac Hydro (1% and 1%), Transcutol (1%), Cremofor (1% and 1%), Capmul (1% and 1%) and Lactic acid (1% and 1%) while the effect of Labrafac CC(1% and 1%) as well as Transcutol 1%, is minimal. As far as the integrity of the liposomes (up to 24 hours of incubation) is concerned, the excipients Cremofor, Labrafac, Capmul, Lactic acid and Labrafac hydro affect all the lipidic compositions and types of liposomes that were studied, whereas the excipients Transcutol and Labrafac CC influenced only minimally the more liquid membranes and had no effect on the more rigid lipid compositions. It seems that a correlation between the two series of results is possible. 1

12 1. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 11

13 1. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1.1 ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ Γενικά Οι κυτταρικές μεμβράνες, είναι οργανωμένα συγκροτήματα σε σχήμα λεπτού φύλλου, με πάχος μερικών μόνο μορίων. Σχηματίζουν ένα κλειστό σύνολο συνάντησης δύο κόσμων, του ενδοκυττάριου και του εξωκυττάριου και αποτελούνται από φωσφολιπίδια και πρωτεΐνες. Οργανώνουν και διατηρούν στο εσωτερικό του κυττάρου διακριτά μοριακά μικροπεριβάλλοντα, σχηματίζοντας υποκυτταρικά οργανίδια τα οποία συνδέονται λειτουργικά αλλά και δομικά. Ο καθοριστικός ρόλος τους για τη ζωή, έγκειται στο ότι είναι φραγμοί με μεγάλη επιλεκτική διαπερατότητα, διασφαλίζοντας την ατομικότητα του κυττάρου αλλά και την επικοινωνία του με το περιβάλλον. Αυτή επιτυγχάνεται με εξειδικευμένες μοριακές αντλίες και κανάλια, απαραίτητα για τη ρύθμιση της μοριακής και ιοντικής σύστασης του ενδοκυττάριου περιβάλλοντος, όσο και για τη ροή πληροφοριών μεταξύ των κυττάρων. Η βιολογική επικοινωνία διασφαλίζεται με υποδοχείς εξωτερικών ερεθισμάτων στις κυτταροπλασματικές μεμβράνες. Με την ανίχνευση σήματος από εξειδικευμένο υποδοχέα λαμβάνουν χώρα οι παρακάτω διεργασίες: 1) κίνηση βακτηρίων προς την τροφή τους, 2) έλεγχος της διαμετακίνησης των βιομορίων, 3) αντίληψη του φωτός και 4) διακυτταρική επικοινωνία. Επίσης ένζυμα και πρωτεΐνες που περιέχονται σε μεμβρανικά συστήματα προωθούν διεργασίες μετατροπής ενέργειας (π.χ. φωτοσύνθεση στις εσωτερικές μεμβράνες των χλωροπλαστών και οξειδωτική φωσφορυλίωση στις εσωτερικές μεμβράνες των μιτοχονδρίων) 12

14 Αξιόλογο ρόλο στη ρευστότητα, την ελαστικότητα και την μηχανική στερεότητα των μεμβρανών έχει η χοληστερόλη. Στις θερμοκρασίες που ζουν οι περισσότεροι οργανισμοί η χοληστερόλη διατηρεί σε υγρή κατάσταση τη λιπιδική διπλοστοιβάδα. Χαρακτηρίζει έτσι ως αντιπηκτικό των κυτταρικών μεμβρανών. Συμπέρασμα : Οι μεμβράνες είναι δυναμικές δομές του κυττάρου, που συμμετέχουν άμεσα ή έμμεσα σε όλες σχεδόν τις δραστηριότητες αυτού Χαρακτηριστικά βιολογικών μεμβρανών Σύσταση : Αποτελούνται κυρίως από φωσφολιπίδια και πρωτεΐνες. Ο λόγος της μάζας πρωτεΐνης προς λιπίδιο στις περισσότερες βιολογικές μεμβράνες κυμαίνεται μεταξύ 1:4 έως 4:1. Περιέχουν επίσης υδατάνθρακες συνδεδεμένους με λιπίδια και πρωτεΐνες. Τα μεμβρανικά λιπίδια είναι συγκριτικά μικρά μόρια που περιέχουν μία υδρόφοβη και μία υδρόφιλη περιοχή. Σε υδατικό περιβάλλον διατάσσονται αυθόρμητα σε διμοριακά λεπτά φύλλα. Οι λιπιδικές αυτές διπλοστοιβάδες είναι φραγμός στη ροή πολικών μορίων. Οι μεμβρανικές πρωτεΐνες βρίσκονται βυθισμένες στη λιπιδική διπλοστοιβάδα και λειτουργούν ως αντλίες, κανάλια, υποδοχείς, μεταγωγείς ενέργειας και ενζύμων. Συνδέονται στη μεμβράνη με ηλεκτροστατικές αλληλεπιδράσεις, είτε με το πολικό τμήμα των λιπιδίων ή με άλλες μεμβρανικές πρωτεΐνες. Διακρίνονται σε εσωτερικές και περιφερειακές. Οι εσωτερικές πρωτεΐνες διασχίζουν ολόκληρη τη λιπιδική διπλοστοιβάδα και ονομάζονται διαμεμβρανικές. Οι περιφερειακές πρωτεΐνες βρίσκονται στις πλευρές της κυτταρικής μεμβράνης και απομονώνονται από τη μεμβράνη πιο εύκολα από ότι οι εσωτερικές. Ρευστότητα: Οι λιπιδικές διπλοστοιβάδες εμφανίζουν το φαινόμενο της μετάπτωσης φάσεων, δηλαδή, <<λιώνουν>> και <<παγώνουν>> πάνω ή κάτω από μία συγκεκριμένη θερμοκρασία. Η μετάπτωση φάσεων της λιπιδικής διπλοστοιβάδας είναι αποτέλεσμα της μεταβολής στην κινητικότητα των αλειφατικών αλυσίδων που προκαλείται από θερμοκρασιακές μεταβολές. Η 13

15 θερμοκρασία στην οποία εμφανίζεται μετάπτωση εξαρτάται από το μήκος των αλειφατικών αλυσίδων και το βαθμό κορεσμού τους, καθώς και το ποσό της χοληστερόλης και τον αριθμό των μεμβρανικών πρωτεϊνών. Η χοληστερόλη αυξάνει τη ρευστότητα των μεμβρανών σε χαμηλές θερμοκρασίες και την ελαττώνει σε υψηλότερες, Άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την μεμβρανική ρευστότητα είναι η πίεση, το ρη, και το επιφανειακό δυναμικό και η συγκέντρωση ιόντων ασβεστίου. Ασυμμετρία κυτταρικών μεμβράνων: Οι μεμβράνες είναι ασυμμετρικές. Το φαινόμενο αυτό συμβάλλει στην εξειδίκευση της λειτουργίας τους. Η λιπιδική σύσταση των δύο λιπιδικών μονοστοιβάδων σε κάθε κυτταρική μεμβράνη είναι διαφορετική. Έτσι στην πλασματική μεμβράνη των ερυθροκυττάρων, τα γλυκολιπίδια και το μεγαλύτερο ποσοστό της φωσφατιδιλικής χολίνης και σφυγγομυελίνης, βρίσκονται στην εξωτερική πλευρά, ενώ η φωσφατιδιλική σερίνη και η φωσφατιδιλική αιθανολαμίνη βρίσκονται προς την κυτταροπλασματική πλευρά. Η χοληστερόλη παρουσιάζει ασύμμετρη κατανομή μεταξύ των λιπιδικών μονοστοιβάδων. Η διατήρηση της ασυμμετρίας των λιπιδίων στις βιολογικές μεμβράνες βοηθά τις πρωτεΐνες να διατηρούν το σωστό προσανατολισμό τους στο χώρο. Αυτό είναι απαραίτητο για την εκδήλωση της δράσης τους. Επίσης η κατανομή των γλυκοπρωτεινών στην εξωτερική πλευρά είναι καθοριστικής σημασίας για τις αλληλεπιδράσεις των κυττάρων με το περιβάλλον τους Επικρατέστερο μεμβρανικό μοντέλο Επικρατέστερο μοντέλο για τη δομή των κυτταρικών μεμβρανών, είναι το μοντέλο του ρευστού μωσαϊκού Singer και Nicolson (1972), σύμφωνα με το οποίο οι πρωτεΐνες δεν βρίσκονται στην επιφάνεια των λιπιδίων αλλά σχηματίζουν ένα είδος μωσαϊκού, καθώς παρεμβάλλονται ανάμεσα στα λιπίδια. Οι λιπιδικές διλποστοιβάδες είναι ημίρρευστες. Λιπίδια και πρωτεΐνες έχουν ασύμμετρη κατανομή στις βιολογικές μεμβράνες, κάνοντας έτσι τις δύο πλευρές της μεμβράνης να έχουν διαφορετική μοριακή σύσταση μεταξύ τους, γεγονός που συμβάλλει στην εξειδίκευση της λειτουργίας τους (εικόνα 1.1). 14

16 Εικόνα 1.1.: Μοντέλο ρευστού μωσαϊκού κατά Singer και Nicolson (1972) 15

17 1.2. ΛΙΠΟΣΩΜΑΤΑ Γενικά Τα λιποσώματα (μικροτεμαχιδιακά λιπιδικά σωματίδια) (εικόνα 1.2) είναι υπό εκτεταμένη έρευνα για περισσότερα από 2 χρόνια για χρήση ως φορείς βελτιωμένης μεταφοράς για ένα ευρύ φάσμα παραγόντων. Σε αυτούς περιλαμβάνονται χημειοθεραπευτικοί παράγοντες, αντιγόνα, ανοσοτροποποιητές, χημικές ενώσεις, αιμογλοβίνη και συμπαράγοντες, λιπίδια, και γενετικό υλικό. Στόχος οποιουδήποτε συστήματος διάθεσης βιοδραστικής ένωσης είναι να διαμορφώσει τη φαρμακοκινητική και την ιστική κατανομή της βιοδραστικής ένωσης με ωφέλιμο τρόπο. Στα ποικίλα συστήματα μεταφοράς που έχουν προταθεί όλα αυτά τα χρόνια ανήκουν πολλά συστήματα-φορείς τεμαχιδίων. Για παράδειγμα, μικροσφαίρες, νανοτεμαχίδια, λιποπρωτεΐνες, μικυλλιακά συστήματα και λιποσώματα. Tα λιποσώματα αποτελούν ενυδατωμένες λιπιδικές διασπορές, αποτελούμενες κυρίως από φωσφολιπίδια, τα οποία σχηματίζουν διπλοστoιβάδες συγκροτώντας μακρομοριακές δομές γνωστές ως πολυστoιβαδιακά σωματίδια (MLV). Τα φωσφολιπίδια, όταν διασπαρούν σε θερμοκρασία πάνω από την θερμοκρασία μετάπτωσής τους (Τm) σε πλούσιο υδατικό περιβάλλον, σχηματίζουν αυθόρμητα σωματίδια που εγκλωβίζουν υδατικό πυρήνα. Τα λιποσωμικά συστήματα μεταφοράς βιοδραστικών ενώσεων έχουν γνωρίσει ευρεία ανάπτυξη, με διάφορα λιποσωμικά φάρμακα να βρίσκονται σε κλινικές δοκιμές ή να κυκλοφορούν ήδη στην αγορά. Είναι γνωστό από πολυάριθμες προκλινικές και κλινικές μελέτες ότι βιοδραστικές ενώσεις, όπως οι αντικαρκινικές, εγκλωβισμένες σε λιποσώματα επιδεικνύουν μειωμένη τοξικότητα, ενώ διατηρούν ή εμφανίζουν ακόμα κι αυξημένη αποτελεσματικότητα. Αυτό συμβαίνει, εν μέρει, λόγω μεταβολής της φαρμακοκινητικής της βιοδραστικής ένωσης, η οποία οδηγεί σε συσσώρευσή της στις πάσχουσες περιοχές όπως όγκοι- και μειωμένη διάθεση σε άλλους ευαίσθητους ιστούς. Υπό ανάπτυξη βρίσκονται και λιποσωμικά συστήματα προάγοντας τη σύντηξη με κυτταρικές μεμβράνες (fusogenic), τα οποία έχουν την ικανότητα να μεταφέρουν 16

18 βιοδραστικές ενώσεις ενδοκυττάρια, γεγονός το οποίο αναμένεται να ενισχύει σημαντικά τη θεραπευτική ικανότητα των εγκλωβισμένων σε αυτά φαρμάκων. Οι εξελίξεις στο σχεδιασμό των λιποσωμάτων οδηγούν σε νέες πιθανές υποψηφιότητες για μεταφορά βιοτεχνολογικών προϊόντων, όπως είναι ανασυνδυασμένες πρωτεΐνες, αντιπληροφοριακά ολιγονουκλεοτίδια και κλωνοποιημένα γονίδια. Εικόνα 1.2 : Αναπαράσταση ενός λιποσώματος σε διατομή Δομικά στοιχεία Χαρακτηριστικά λιποσωμάτων Λιπίδια Τα λιποσώματα μπορούν να παρασκευαστούν από ποικιλία λιπιδίων και μιγμάτων λιπιδίων. Ένα από τα βασικά είδη μεμβρανικών λιπιδίων αποτελούν τα φωσφολιπίδια.(εικόνα 1.3). Αυτά έχουν μια πολική κεφαλή και δύο υδρογονανθρακικές αλυσίδες (εικόνα 1.4). Υπάρχουν δύο είδη φωσφολιπιδίων: τα φωσφοδιγλυκερίδια και τα σφιγγολιπίδια, μαζί με τα αντίστοιχα προϊόντα υδρόλυσής τους. Οι υδρόφοβες ουρές έλκονται μεταξύ τους, ενώ οι υδρόφιλες κεφαλές συνδέονται με το υδατικό μέσο (υδρόφιλες αλληλεπιδράσεις, υδρόφοβη επίδραση) εξωτερικά και εσωτερικά της λιποσωμικής επιφάνειας. Με τον τρόπο αυτό σχηματίζονται διπλές λιπιδικές στιβάδες οι οποίες σφραγίζουν και δημιουργούν μικρά 17

19 σωματίδια παρόμοια με τα σωματικά κύτταρα και τα οργανίδιά τους. Οι δυνάμεις που αναπτύσσονται σταθεροποιώντας τα λιποσώματα είναι οι εξής: i. Μεταξύ των λιπιδίων αλληλεπιδράσεις, όπως: υδρόφιλες αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στις πολικές ομάδες και αλληλεπιδράσεις Van der Waals ανάμεσα στις υδρογονανθρακικές αλυσίδες και ii. Τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ λιπιδίων και νερού (υδρόφιλες αλληλεπιδράσεις, υδρόφοβη επίδραση). Το ακραίο τμήμα των λιπιδίων που ξεκινά με NH 3 είναι η πολική ομάδα (ή πολική κεφαλή). Συνδέεται μέσω της γλυκερόλης με δύο λιπαρές αλυσίδες. Μια από τις αλυσίδες είναι ευθεία λιπαρή αλυσίδα (κορεσμένη), ενώ η άλλη παρουσιάζει κυρτότητα λόγω cis διπλού δεσμού (μη κορεσμένη). Αυτό επηρεάζει τη διευθέτηση και την κίνηση στο πλευρικό επίπεδο της μεμβράνης. Τα πιο κοινά φωσφολιπίδια είναι τα μόρια φωσφατιδυλχολίνης (PC), αμφίφιλα μόρια στα οποία μια γέφυρα γλυκερόλης συνδέει ένα ζεύγος υδρόφοβων υδρογονανθρακικών αλυσίδων με μια υδρόφιλη πολική κεφαλή, τη φωσφοχολίνη. Τα μόρια αυτά είναι αδιάλυτα στο νερό και σε υδατικό μέσο διατάσσονται ευθύγραμμα σε διπλοστοιβάδες με μορφή επίπεδων φύλλων ώστε να μειωθούν οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ της λιπαρής αλυσίδας των υδρογονανθράκων και του υδατικού περιβάλλοντος. Εικόνα 1.3: Αναπαράσταση δομής φωσφολιπιδίου. 18

20 Εκτός από τη φωσφατιδυλχολίνη, λιπιδικές διπλοστιβάδες μπορούν να σχηματιστούν και με σφιγγομυελίνη ή με ανάλογα αλκυλαιθέρων της λεκιθίνης. Στη σφιγγομυελίνη, η παρουσία αμιδίου και υδροξυλομάδων προκαλεί τη δημιουργία δεσμών υδρογόνου οι οποίοι μπορεί να εξηγούν την καλύτερα διατεταγμένη φάση γέλης σε σχέση με τη φωσφατιδυλχολίνη. Στη σφιγγομυελίνη το υδρόφοβο τμήμα αποτελείται από μια μοναδική αλυσίδα λιπαρού οξέος που ενώνεται με αμιδικό δεσμό με το άζωτο της σφιγγοσύνης και η υδρόφιλη περιοχή είναι η ομάδα φωσφοχολίνης. Η λιπόφιλη ουρά είναι γνωστό ως κεραμίδιο. Ένα άλλο ουδέτερο φωσφολιπίδιο που απαντάται σε φυσικές μεμβράνες είναι η φωσφατιδυλαιθανολαμίνη (PE). Tο λιπίδιο αυτό διαφέρει από το PC στο ότι η χαρακτηριστική ομάδα είναι μικρότερη και επίσης μπορεί να σχηματίσει δεσμούς υδρογόνου με γειτονικά μόρια στη μεμβράνη. Στα αρνητικά φορτισμένα λιπίδια ανήκουν η φωσφατιδυλγλυκερόλη (PG), η φωσφατιδυλινοσιτόλη (PI) και η φωσφατιδυλoσερίνη (PS). Εικόνα 1.4: Δομή φωσφολιπιδίου και χαρακτηριστικές ομάδες 19

21 Οι αλυσίδες των λιπαρών οξέων στα φωσφολιπίδια και τα γλυκολιπίδια συνήθως περιέχουν έναν άρτιο αριθμό ατόμων άνθρακα, συνήθως μεταξύ 14 και 24. Πιο συχνά βρίσκουμε τα λιπαρά οξέα με 16 και 18 άτομα άνθρακα. Τα λιπαρά οξέα μπορεί να είναι ακόρεστα ή κορεσμένα Το ισόμερες που ανευρίσκεται στα ακόρεστα λιπαρά είναι σχεδόν πάντα στη cis μορφή. Ένα κεκορεσμένο λιπαρό οξύ περιέχει μόνο απλούς δεσμούς ενώ τα ακόρεστα λιπαρά οξέα έχουν διπλούς δεσμούς στην υδρογονανθρακική αλυσίδα τους. Οι διπλοί δεσμοί των πολυακόρεστων λιπαρών οξέων χωρίζονται από μια τουλάχιστον μεθυλενική ομάδα. Η διαμόρφωση και ο αριθμός αυτών των διπλών δεσμών καθώς και το μήκος της αλυσίδας επιδρά στο σημείο τήξης και στα χαρακτηριστικά ρευστότητας της μεμβράνης. Τα περισσότερα φωσφολιπίδια φυσικής προέλευσης είμαι «μίγματα» επειδή τα λιπαρά οξέα που συνάπτονται στις θέσεις 1 και 2 του ίδιου μορίου συνήθως είναι διαφορετικά μεταξύ τους. Η αλυσίδα του λιπαρού οξέος στην εσωτερική θέση είναι ακόρεστη ενώ της εξωτερικής θέσης είναι κεκορεσμένη και μεγαλύτερου μήκους όσο αφορά τον αριθμό των ατόμων άνθρακα Θερμοκρασία μετάπτωσης φάσης (Phase transition -Tm) Oι μεμβράνες από φωσφατιδυλχολίνες υφίστανται σε διαφορετικές φάσεις όταν ευρίσκονται σε διαφορετικές θερμοκρασίες. Η μετάβαση από τη μία φάση στην άλλη μπορεί να διαπιστωθεί με φυσικές μεθόδους κατά την αύξηση της θερμοκρασίας. (εικόνα 1.5). Η πλέον διαδεδομένη τεχνική για τον προσδιορισμό της θερμοκρασίας μετάπτωσης είναι η θερμιδομετρία ( Huang C. et al., 1999). Οι πιο συχνά παρατηρούμενες αλλαγές φάσης συμβαίνουν στην υψηλότερη θερμοκρασία, στην οποία η μεμβράνη αποδιατάσσεται από την οργανωμένη μορφή της γέλης (gel) ή του στερεού (solid) και μεταβαίνει σε υγρή - κρυσταλλική δομή κατά την οποία οι βαθμοί ελευθερίας των μορίων είναι περισσότεροι. Γενικά αύξηση του μήκους της λιπαρής αλυσίδας ή αύξηση του κορεσμού της αλυσίδας αυξάνει την Tm. Η θερμοκρασία μετάπτωσης για τα φωσφολιπίδια που προέρχονται από το κρόκο αυγού ποικίλλει μεταξύ -15 C ( υψηλό βαθμό ακορεστότητας) και πάνω από 5 C 2

22 για πλήρη κεκορεσμένα φωσφολιπίδια όπως είναι η διστεαροϋλογλυκεροφωσφατιδυλοχολίνη (DSPC). Εικόνα 1.5: Σχέση ανάμεσα στη φάση της μεμβράνης και τη θερμοκρασία Χοληστερόλη και o ρόλος της Η χοληστερόλη αποτελεί βασικό συστατικό των βιολογικών μεμβρανών επιτελώντας σημαντικές λειτουργίες. Στα λιποσώματα που χρησιμοποιούνται ως μοντέλα που προσομοιάζουν κυτταρικές μεμβράνες συνήθως προστίθεται χοληστερόλη για διάφορους λόγους. Αρχικά, είναι γνωστό ότι προσδίδει σταθερότητα στις διπλοστοιβάδες των λιποσωμάτων, ιδίως όταν πρόκειται για ασταθή λιποσώματα (PC). Συγκεκριμένα, η χοληστερόλη ενσωματώνεται σε φωσφολιπιδικές μεμβράνες επιφέροντας αλλαγές στις ιδιότητές τους π.χ. στη ρευστότητα και διαπερατότητά τους. Αυτό οφείλεται στη μεταβολή της κάμψης της αλυσίδας του φωσφολιπιδίου με αποτέλεσμα να σχηματίζονται πιο συμπαγείς μεμβράνες σε σύγκριση με λιποσώματα των οποίων οι μεμβράνες δεν περιέχουν χοληστερόλη. 21

23 Άλλοι λόγοι προσθήκης χοληστερόλης σε λιποσώματα μπορεί να είναι οι εξής: Η παρουσία χοληστερόλης στη μεμβράνη των λιποσωμάτων οδηγεί σε σημαντική αύξηση (ή μείωση) της σειράς προσανατολισμού των υδρογονανθρακικών αλυσίδων πάνω (ή κάτω) από τη θερμοκρασία μετάπτωσης φάσης και μείωση της γωνίας κλίσης της φωσφολιπιδικής αλυσίδας στη ρευστή φάση. Η χοληστερόλη μεταβάλλει τη θερμοκρασία μετάπτωσης φάσης των λιποσωμικών μεμβρανών, ανάλογα με την κατάσταση του λιπιδίου. Συγκεκριμένα, όταν το λιπίδιο βρίσκεται σε θερμοκρασίες υψηλότερες από την θερμοκρασία μετάπτωσης φάσης, η χοληστερόλη συμβάλλει στη μείωση της ελευθερίας των ανθρακικών αλυσίδων και τη συμπύκνωση τελικά της μεμβράνης και μείωση της ρευστότητάς της. Αντίθετα, χαμηλότερα από την θερμοκρασία μετάπτωσης φάσης, η απόσταση μεταξύ των φωσφολιπιδίων αυξάνεται, η οργάνωση των πολικών κεφαλών εξασθενεί και η ρευστότητα της μεμβράνης αυξάνει. Εικόνα 1.6: Χημική δομή της χοληστερόλης, όπου φαίνεται η πολική και η μη πολική περιοχή 22

24 Ταξινόμηση των λιποσωμάτων Με βάση το μέγεθος Μεγάλα πολυστοιβαδιακά σωματίδια (MLVs Multilamellar vesicles) Τα MLV λιποσώματα (Εικόνα 1.7) αποτελούνται από έναν μεγάλο αριθμό παράλληλων, ομόκεντρων φωσφολιπιδικών διπλοστοιβάδων. Πρόκειται για τον απλούστερο τύπο λιποσωμάτων όσον αφορά την παρασκευή τους. Η κυριότερη μέθοδος παρασκευής MLV λιποσωμάτων είναι η μέθοδος του Bangham (solvent evaporation method) (Bangham A.D. et al., 1965). Φάρμακα, καθώς και άλλες διαλυτές ενώσεις μπορούν να εγκλωβιστούν στα υδατικά μεσοδιαστήματα ανάμεσα στις μεμβράνες, ενώ τα υδρόφοβα τμήματά τους ή υδρόφοβα φάρμακα μπορούν να διαλυτοποιηθούν στο εσωτερικό της διπλοστοιβάδας. Τα λιποσώματα αυτά έχουν μεγάλες και ετερογενείς διαμέτρους (1-1μm), χαμηλή ικανότητα εγκλωβισμού όγκου ανά μόριο λιπιδίου και παρουσιάζουν πολλαπλά εσωτερικά διαμερίσματα. Η απόσταση μεταξύ των διαδοχικών διπλοστοιβάδων καθορίζεται από την ισορροπία των ελκτικών δυνάμεων van der Waals, ηλεκτροστατικών και άλλων δυνάμεων άπωσης. Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά καθιστούν τη χρήση τους ως φορείς φαρμάκων και μεμβρανικά μοντέλα αρκετά πολύπλοκη. Εικόνα 1.7: Σχηματική απεικόνιση πολυστοιβαδιακού λιποσώματος σε διατομή και μεγέθυνση των περιοχών του. 23

25 Μεγάλα & μεσαίου μεγέθους μονοστοιβαδιακά σωματίδια ( LUVs & ΙUVs- Large unilamellar vesicles & Intermediate unilamellar vesicles) Τα λιποσώματα αυτά έχουν διάμετρο της τάξης των 1nm και είναι μονοστοιβαδιακά. Ανάλογα με το επιθυμητό μέγεθος, τα LUVs και IUVs μπορούν να παρασκευασθούν με διάφορες μεθόδους, όπως είναι η απομάκρυνση απορρυπαντικού, η μηχανική διασπορά και τα διφασικά συστήματα. Τα λιποσώματα αυτά θεωρούνται κατάλληλα για εγκλωβισμό υδατοδιαλυτών υλικών, αν και η παρουσία μιας μόνο λιπιδικής μεμβράνης έχει ως συνέπεια μικρότερη μηχανική σταθερότητα και συγκράτηση της ουσίας σε σχέση με τα MLVs. Ωστόσο, αυτός ο τύπος λιποσωμάτων κρίνεται αρκετά κατάλληλος για την ενεργή φόρτωση ιονιζόμενων μορίων. Μικρά μονοστοιβαδιακά λιποσώματα (SUVs - Small unilamellar vesicles) Τα SUV λιποσώματα (Εικόνα1.8) αποτελούνται μόνο από μια διπλοστοιβάδα και έχουν διάμετρο 2-1nm. Διαθέτουν το μικρότερο δυνατό μέγεθος στο οποίο ένα φωσφολιπίδιο μπορεί να σχηματίσει λιποσωμική μορφή. Η δυνατότητα αυτή εξαρτάται από την ιονική ισχύ του διαλύματος φωσφολιπιδίου και από τη λιπιδική σύσταση των μεμβρανών. Πρόκειται για θερμοδυναμικά ασταθή λιποσώματα που είναι επιρρεπή σε συσσωμάτωση και σύντηξη, ιδίως κάτω από τη θερμοκρασία μετάπτωσης φάσης. Οι μέθοδοι παρασκευής SUV λιποσωμάτων είναι (i) η κατεργασία με υπέρηχους και (ii) η μέθοδος διαδοχικών κύκλων ψύξης - απόψυξης (freeze - thaw). Εικόνα1.8: Διατομή μονοστοιβαδιακού λιποσώματος. Οι υδατοδιαλυτές ενώσεις μπορούν να εγκλωβιστούν στον υδατικό πυρήνα (περιοχή 1) ή να συνδεθούν στην εξωτερική επιφάνεια (περιοχή 3). Τα υδροφοβικά μόρια μπορούν να εγκλωβιστούν στη διπλοστοιβάδα (περιοχή 2). 24

26 Με βάση τη σύσταση και τις εφαρμογές Το λιποσωμικό σύστημα μεταφοράς φαρμάκων διαθέτει ένα μεγάλο πλεονέκτημα έναντι άλλων κολλοειδών συστημάτων μεταφοράς: Επιτρέπει σχεδόν άπειρες πιθανότητες μεταβολής των δομικών και φυσικοχημικών χαρακτηριστικών. Αυτό το χαρακτηριστικό της ευελιξίας επιτρέπει στους επιστήμονες να τροποποιούν την in vivo συμπεριφορά των λιποσωμάτων και να σχεδιάζουν τις διάφορες λιποσωμικές μορφές ανάλογα με τις θεραπευτικές ανάγκες. Με βάση τη σύνθεση και την επιθυμητή in vivo εφαρμογή, τα λιποσώματα διακρίνονται σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες (εικόνα.1.9) Εικόνα 1.9: Σχηματική απεικόνιση διαφορετικών τύπων λιποσωμάτων: Συμβατικά (Conventional) λιποσώματα, Στερεοχημικά σταθεροποιημένα (Stealth) λιποσώματα, Στοχευμένα (Targeted), Κατιονικά (Cationic) λιποσώματα. 25

27 Συμβατικά λιποσώματα (Conventional liposomes): Αυτά μπορούν να οριστούν ως λιποσώματα που αποτελούνται μόνο από φωσφολιπίδια (ουδέτερα ή/και αρνητικά φορτισμένα) ή/και χοληστερόλη. Πρόκειται για την πλέον χρησιμοποιούμενη κατηγορία λιποσωμάτων στη μεταφορά φαρμάκων. Διαφέρουν ως προς τις φυσικοχημικές τους ιδιότητες, όπως το μέγεθος, τη λιπιδική σύσταση, το επιφανειακό φορτίο και τον αριθμό και ρευστότητα των λιπιδικών διπλοστoιβάδων. Λιποσώματα μακράς κυκλοφορίας (Long circulating liposomes, stealth, or sterically stabilized): Η ανάπτυξή τους αποτέλεσε ορόσημο στην έρευνα των λιποσωμικών συστημάτων μεταφοράς και αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον γύρω από την έρευνα περί λιποσωμάτων. Στην πραγματικότητα, τα λιποσώματα μακράς κυκλοφορίας άνοιξαν νέους δρόμους σε θεραπευτικές δυνατότητες που μέχρι τότε θεωρούνταν ανέφικτες για τα συμβατικά λιποσώματα ( Εικόνα 1.1). Το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό τους είναι ότι έχουν την ικανότητα να βγαίνουν εκτός κυκλοφορίας σε περιοχές όπου η διαπερατότητα του αγγειακού τοιχώματος είναι αυξημένη. Αυτά τα λιποσώματα λέγονται επίσης stealth ή στερικά σταθεροποιημένα. Ο πρώτος όρος αναφέρεται στην ικανότητά τους να διαφεύγουν των μακροφάγων και ο δεύτερος στο μηχανισμό στερικής σταθεροποίησής τους, που είναι υπεύθυνος για την αύξηση του χρόνου κυκλοφορίας. Το τελευταίο οφείλεται σε φραγμό που δημιουργείται και αποτρέπει τις αλληλεπιδράσεις με μόρια και κυτταρικά συστατικά του βιολογικού περιβάλλοντος, κυρίως πρωτεΐνες. Ανοσολιποσώματα (Immunoliposomes): Διαθέτουν ειδικά αντισώματα ή κλάσματα αντισωμάτων (Fab ή αντισώματα μονής αλυσίδας) στην επιφάνειά τους προκειμένου να ενισχύσουν τη στοχευμένη πρόσδεση. Αν και έχουν εξεταστεί για πληθώρα θεραπευτικών εφαρμογών, η εστίαση έχει γίνει στη μεταφορά αντικαρκινικών παραγόντων. Όπως και άλλα σωματίδια στην κυκλοφορία του αίματος, είναι δύσκολο στα ανοσολιποσώματα να εγκαταλείψουν την κυκλοφορία σε άλλα διαμερίσματα πλην του ήπατος και του σπλήνα. Γι αυτό, προκειμένου να εξασφαλιστεί προσιτότητα των υποδοχέων, επιχειρείται τοπική χορήγηση των λιποσωμάτων στις σωματικές κοιλότητες. 26

28 Εικόνα 1.1:.Σχηματική απεικόνιση ενός στερεοχημικά σταθεροποιημένου λιποσώματος. Τα stealth λιποσώματα εγκλωβίζουν το φάρμακο (1) σε μια φωσφολιπιδική διπλοστοιβάδα (2).Η PEG επικάλυψη (3) επιτρέπει στα λιποσώματα να αποφεύγουν το ανοσοποιητικό σύστημα αυξάνοντας το χρόνο ημιζωής του φαρμάκου στο σώμα. Κατιονικά λιποσώματα (Cationic liposomes): Αυτά εκπροσωπούν σχετικά νέα μέλη της οικογένειας των λιποσωμάτων. Βρίσκονται στην πρώτη γραμμή ως συστήματα μεταφοράς γενετικού υλικού. Τα κατιονικά λιπιδικά συστατικά τους αλληλεπιδρούν με και εξουδετερώνουν- το αρνητικά φορτισμένο DNA, συμπυκνώνοντας έτσι το DNA σε μια πιο συμπαγή δομή. Τα σύμπλοκα λιπιδίου- DNA παρέχουν προστασία και επάγουν την κυτταρική εσωτερίκευση και έκφραση του συμπυκνωμένου πλασμιδίου. Λιποσώματα που επάγουν τη σύντηξη (Fusogenic liposomes): Τα λιποσώματα αυτά μπορούν να διευκολύνουν την ενδοκυτταρική μεταφορά εγκλωβισμένων φαρμάκων μέσω σύντηξης με τη μεμβράνη των κυττάρων στόχων Μέθοδοι παρασκευής λιποσωμάτων Στην πράξη, οι περισσότερες μέθοδοι παρασκευής λιποσωμάτων οδηγούν σε αρκετά ετερογενείς πληθυσμούς σωματιδίων με ευρεία κατανομή μεγέθους. Δεδομένου ότι ο διαθέσιμος προς εγκλωβισμό, όγκος λιποσωμάτων ποικίλλει ανάλογα με την κατανομή μεγέθους, είναι πολύ σημαντικό οι λιποσωμικές παρασκευές να χαρακτηρίζονται ως προς το μέγεθος, ώστε να προβλέπεται με 27

29 σχετική ακρίβεια η in vitro και in vivo συμπεριφορά τους. Ακόμη και λιποσώματα με το ίδιο μέγεθος και τον ίδιο αριθμό στοιβάδων είναι δυνατό να διαφέρουν στην εσωτερική κατανομή της υδατικής φάσης και στην ποσότητα λιπιδίου που συμμετέχει στη δομή των σωματιδίων Μηχανική διασπορά Η τεχνική αυτή βασίζεται στο σχηματισμό λεπτού υμενίου (film) κατά την εξάτμιση διαλυμάτων λιπιδίων σε οργανικό διαλύτη ή μίγμα διαλυτών. Για να απομακρυνθούν τα τελευταία ίχνη διαλύτη το εσωτερικό της σφαιρικής φιάλης στο οποίο σχηματίζεται το λεπτό υμένιο, εκτίθεται σε ρεύμα αζώτου. Η ενυδάτωση (hydration) του υμενίου που ακολουθεί πραγματοποιείται με νερό ή με ρυθμιστικό διάλυμα ή με διάλυμα της προς εγκλωβισμό δραστικής ουσίας. Το στάδιο αυτό, όπως και το στάδιο της εξάτμισης των διαλυτών, πραγματοποιούνται σε θερμοκρασίες υψηλότερες της θερμοκρασίας μετάβασης φάσης του χρησιμοποιούμενου λιπιδίου. Με μηχανική ανάδευση της φιάλης (vortex) το υμένιο αποκολλάται από τα τοιχώματά της, οπότε λαμβάνεται μία θολερή διασπορά με πολυστοιβαδιακά λιποσώματα μεγάλου μεγέθους MLV. Η μείωση του μεγέθους των MLV λιποσωμάτων και η δημιουργία ομογενούς σε αναφορά με το μέγεθος πληθυσμού, υλοποιείται με τη χρήση κυρίως λουτρού υπερήχων (bath sonicator), αλλά και διαφόρων άλλων τεχνικών, όπως εξώθηση μέσω φίλτρων ή μεμβρανών (extrusion), μικρoγαλακτωματοποίηση (microemulcification) κ.ά. Στο τελευταίο στάδιο πραγματοποιείται η διαδικασία του "annealing", κατά την οποία τα λιποσώματα τοποθετούνται σε υδατόλουτρο και πάντα σε θερμοκρασία υψηλότερη αυτής της μετάπτωσης του λιπιδίου, όπου παραμένουν για μία περίπου ώρα ώστε να ολοκληρωθεί και να ομαλοποιηθεί η μορφοποίηση της δομής τους. (διάμετρος των λιποσωμάτων: μερικά έως 5-6 μm.) Ακίδα Υπερήχων (Probe Sonicator) Τα λιποσώματα (SUV) που λαμβάνονται με τη χρήση ακίδας υπερήχων έχουν διάμετρο της τάξης μερικών δεκάδων nm. Το σημείο εκκίνησης είναι συνήθως μία διασπορά πολυστιβαδιακών MLV λιποσωμάτων. 28

30 Την υπερήχηση με ακίδα ακολουθεί φυγοκέντρηση στις 15 στροφές για πέντε λεπτά προκειμένου να απομακρυνθούν αδιάσπαρτα κομμάτια λιπιδίου και MLV λιποσώματα ή συσσωματώματά τους καθώς και ρινίσματα τιτανίου που αποδεσμεύονται λόγω της μεγάλης δύναμη τριβής που αναπτύσσεται μεταξύ της διασποράς και της ακίδας Εξώθηση μέσω φίλτρων Στα λιποσώματα αυτού του τύπου η μείωση μεγέθους επιτυγχάνεται με τη χρήση φίλτρων των οποίων οι πόροι έχουν συγκεκριμένη διάμετρο. Η μέθοδος παρουσιάζει το πλεονέκτημα ότι παρέχει επαναλήψιμα αποτελέσματα, ενώ το λιπίδιο δεν υφίσταται κάποια σημαντική μεταβολή. Επιπλέον μπορεί να διπλασιαστεί το ποσοστό εγκλωβισμού διαφόρων ουσιών. Η εξώθηση μέσω φίλτρων διαμέτρου,2 μm οδηγεί σε εξαιρετικά ομοιογενείς πληθυσμούς λιποσωμάτων διαμέτρου 27 nm (Olson F.et al., 1979) Χρήση Μικρογαλακτωματοποιητή Για την παρασκευή λιποσωμάτων μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν γαλακτωματοποιητές (Mayhew E. et al., 1984). Οι μικρογαλακτωματοποιητές είναι συσκευές που αντλούν το ρευστό, στην προκειμένη περίπτωση τα λιποσώματα, με πολύ υψηλές πιέσεις μέχρι και (1 p.s.i., 6 7 bar) μέσα από φίλτρα διαμέτρου 5μm. Στη συνέχεια διαπερνούν το μίγμα χωρισμένο σε δύο τμήματα με πολύ μεγάλη ταχύτητα, από μικρά κανάλια που αναμιγνύουν τα δύο ρεύματα υπό ορθή γωνία παρέχοντας με τον τρόπο αυτό πολύ μεγάλη ενέργεια. Τα λιπίδια εισάγονται στο μικρογαλακτωματοποιητή με τη μορφή εναιωρήματος μεγάλων λιποσωμάτων MLV ή με τη μορφή μη ενυδατωμένου λιπιδίου εντός υδατικού μέσου. Με την τεχνική αυτή παρασκευάζονται μικρά MLV λιποσώματα με καλή κατανομή μεγέθους 1 2 nm (micro emulsification liposomes, MEL) Εξώθηση σε θάλαμο εφαρμογής μεγάλης πίεσης Η τεχνική περιλαμβάνει την εισαγωγή προσχηματισμένων μεγάλων λιποσωμάτων σε θάλαμο υπό μεγάλη πίεση (2 4 p.s.i.), και αποδίδει ομοιογενείς μονοή ολιγο- στιβαδιακές λιποσωμικές διασπορές ενδιάμεσων μεγεθών (3 8 nm σε διάμετρο ανάλογα με την εφαρμοζόμενη πίεση) (Barenholtz Y. et al., 1979). Τα 29

31 λιποσώματα που λαμβάνονται με τη μέθοδο αυτή χρησιμοποιούνται για τη μεταφορά ευαίσθητων μακρομορίων και είναι πιο σταθερά από τα κατεργασμένα με υπέρηχους λιποσώματα Ένεση λιπιδίων Περιλαμβάνει μεθόδους κατάλληλες για την παρασκευή SUV και LUV λιποσωμάτων. Διάλυμα λιπιδίου σε οργανικό διαλύτη ενίεται ταχέως σε περίσσεια υδατικού μέσου που περιέχει την ουσία που πρόκειται να εγκλωβισθεί στα λιποσώματα. Στη διεπιφάνεια μεταξύ νερού και οργανικού διαλύτη, τα φωσφολιπίδια αυτοδιατάσσονται σε λιποσώματα μικρής διαμέτρου. Τα μεγάλα συγκριτικά πλεονεκτήματα της μεθόδου είναι η εύκολη εφαρμογή της και ο περιορισμένος κίνδυνος αποικοδόμησης των λιπιδίων. Μειονέκτημα της μεθόδου είναι το χαμηλό ποσοστό εγκλωβισμού για υδατοδιαλυτές ουσίες. Οι πιο συχνά εφαρμοζόμενες μεθοδολογίες παρασκευής τέτοιων λιποσωμικών διασπορών περιγράφονται παρακάτω και αφορούν σε περιπτώσεις κατά τις οποίες: I. ο οργανικός διαλύτης είναι αναμίξιμος με την υδατική φάση, II. ο οργανικός διαλύτης είναι μη αναμίξιμος με την υδατική φάση, III. ο οργανικός διαλύτης είναι σε περίσσεια και μη αναμίξιμος με την υδατική φάση Δημιουργία μικτών μικκυλίων με απορρυπαντικά Κατά την ανάμιξη λιπιδίων με απορρυπαντικά ιονικά αμφοτερικά ή μη ιονικά σε ρυθμιστικό διάλυμα, σχηματίζονται αυθόρμητα μεικτά μικκύλια (micelles). Το είδος και η κατανομή των πολικών και λιπόφιλων ομάδων του απορρυπαντικού μέσα στο μικκύλιο καθορίζουν το μέγεθος και το σχήμα του. Η συγκέντρωση απορρυπαντικού στο νερό κατά την οποία αρχίζουν να σχηματίζονται μικκύλια είναι γνωστή ως κρίσιμη συγκέντρωση μικκυλίων (critical micelle concentration, CMC). Σε συγκεντρώσεις μικρότερες της κρίσιμης τα μόρια του απορρυπαντικού απαντούν ελεύθερα στο διάλυμα, ενώ σε μεγαλύτερες σχηματίζουν ολοένα μεγαλύτερες ποσότητες μικκυλίων. 3

32 Χαρακτηρισμός λιποσωμάτων Ο χαρακτηρισμός των λιποσωμάτων, τόσο μετά την παρασκευή του όσο και κατά την αποθήκευσή τους, είναι απαραίτητος προκειμένου να εξασφαλιστεί ο έλεγχος της ποιότητας του προϊόντος. Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για τον χαρακτηρισμό πρέπει να είναι σχετικά φτηνές, γρήγορες και επαναλήψιμες Μέτρηση μεγέθους λιποσωμάτων Το μέσο μέγεθος και η κατανομή του μεγέθους των λιποσωμάτων αποτελούν ιδιαίτερα σημαντικές παραμέτρους όταν τα λιποσώματα προορίζονται για θεραπευτική χρήση και ιδιαίτερα όταν χορηγούνται παρεντερικά ή με εισπνοή. Για τον προσδιορισμό του μεγέθους των λιποσωμάτων υπάρχει μια ποικιλία τεχνικών που διαφέρουν μεταξύ του τόσο στην πολυπλοκότητα όσο και στις βασικές αρχές τους. Ηλεκτρονική Μικροσκοπία Σάρωσης (Scanning Electron Microscopy, SEM). Στην τεχνική αυτή μία λεπτή δέσμη ηλεκτρονίων μέσης ενέργειας από ένα λεπτό σύρμα βολφραμίου εστιάζεται με σύστημα μαγνητικών φακών σε μια επιφάνεια διαμέτρου 5-15 nm σε ένα κενό θάλαμο. Η δέσμη ηλεκτρονίων σαρώνει το προς παρατήρηση δείγμα σε μια σειρά μέχρι και 1 διαδοχικών παράλληλων σαρώσεων. Οι ηλεκτρονικές αυτές σαρώσεις αλληλεπιδρούν με το δείγμα και παράγουν διάφορα σήματα, όπως δευτεροταγή εκπομπή ηλεκτρονίων (Secondary Electron Emission, SEE), οπίσθια σκέδαση ηλεκτρονίων (Back Scattered Electrons, BSE), ακτίνες Χ. Τα σήματα ενισχύονται και εμφανίζονται σε οθόνη σωλήνα καθοδικών ακτινών όπου και φωτογραφίζονται. Ηλεκτρονική Μικροσκοπία Διερχόμενης Δέσμης, (Transmission Electron Microscopy, TEM) είναι μια ακόμα τεχνική που χρησιμοποιείται για την παρατήρηση των λιποσωμάτων. Στην περίπτωση αυτή το δείγμα μεταφέρεται σε ένα διαφανές πλαστικό υπόστρωμα ή φιλμ άνθρακα (πάχους 1 2 nm) το οποίο είναι τοποθετημένο σε δίκτυο χαλκού. Το δείγμα σκεδάζει ηλεκτρόνια εκτός πεδίου παρατήρησης και η τελική εικόνα γίνεται ορατή σε φθορίζουσα οθόνη. Το ποσό σκέδασης ηλεκτρονίων εξαρτάται από το πάχος και τον ατομικό αριθμό των ατόμων του μείγματος. Με την τεχνική αυτή τα σωματίδια φαίνονται 31

33 διάχυτα φωτισμένα και έτσι μπορεί να μετρηθεί το μέγεθος και η συσσωμάτωσή τους, αλλά υπάρχει περιορισμένη ένδειξη του βάθους. τεχνική παγωμένης κατάτμησης (Freeze fracture technique), όπου είναι δυνατή η παρατήρηση των στοιβάδων και των εσωτερικών μορφολογικών χαρακτηριστικών τους (Fluck D.J et al., 1969) cryo TEM τεχνική με υψηλή ποιότητα αποτελεσμάτων (Dubochet J. et al., 1996) Προσδιορισμός του ποσοστού του εκγλωβισμένου φαρμάκου στο λιπόσωμα. Ο βαθμός εγκλωβισμού ενός φαρμάκου στα λιποσώματα μπορεί να προσδιοριστεί με τεχνικές χρωματογραφίας στήλης ή με άλλες τεχνικές. Το λιποσωμικό παρασκευάσμα είναι ένα μίγμα κλασμάτων εγκλωβισμένου και μη εγκλωβισμένου φαρμάκου. Το κλάσμα του μη εγκλωβισμένου φαρμάκου αναφέρεται ως ελεύθερο φάρμακο. Στην πλειοψηφία των τεχνικών ο διαχωρισμός του ελεύθερου από το εγκλωβισμένο φάρμακο για τον προσδιορισμό του ελεύθερου φαρμάκου αποτελεί το πρώτο πειραματικό βήμα. Στη συνέχεια στο κλάσμα που περιέχει το εγκλωβισμένο φάρμακο προστίθενται ένα απορρυπαντικό προκειμένου να σπάσουν τα λιποσώματα και το φάρμακο να απελευθερωθεί στο υδατικό μέσο. Το ελεύθερο πλέον φάρμακο προσδιορίζεται με την κατάλληλη τεχνική. Το ποσοστό του εγκλωβισμένου φαρμάκου στα λιποσώματα μπορεί επίσης να προσδιοριστεί από τον παγιδευμένο όγκο εντός του λιποσώματος ανά βάρος λιπιδίου. Έτσι το ποσοστό του παγιδευμένου όγκου εκφράζεται ως ο παγιδευμένος όγκος / λιπίδιο και ποικίλει από,5μl/μmol για MLV και SUV συστήματα μέχρι 3 μl/μmol για συστήματα LUV. Ο παγιδευμένος όγκος υπολογίζεται με διασπορά του λιπιδίου σε υδατικό μέσο το οποίο περιέχει ένα ραδιενεργό στοιχείο π.χ 22 Να ή Η, το οποίο δεν διαπερνά αμέσως τη διπλοστοιβάδα.. 32

34 1.2.7 Δυναμικό επιφάνειας λιποσωμάτων (ζ-δυναμικό) Οι ιδιότητες των λιποσωμάτων εξαρτώνται ή επηρεάζονται σημαντικά από την παρουσία φορτίου στην επιφάνειά τους, το οποίο επηρεάζει την κατανομή ιόντων στο μέσο διασποράς. Οι σημαντικότεροι μηχανισμοί απόκτησης επιφανειακού ηλεκτρικού φορτίου από το μέσο διασποράς είναι ο ιονισμός, η προσρόφηση ιόντων και η διάλυση ιόντων από το κρυσταλλικό πλέγμα. Ιόντα αντίθετου φορτίου έλκονται από τη φορτισμένη επιφάνεια, ενώ ομώνυμα ιόντα απωθούνται από αυτή. Σχηματίζεται ηλεκτρική διπλοστοιβάδα λόγω θερμικής κίνησης και ηλεκτροστατικών αλληλεπιδράσεων, η οποία επεξηγεί τα ηλεκτροκινητικά φαινόμενα που εμφανίζονται στις λιποσωμικές μορφές. Ονομάζονται ηλεκτροκινητικά επειδή η επιβολή εξωτερικού δυναμικού σε λιποσωμικές παρασκευές προκαλεί κίνηση. Η ηλεκτροφόρηση προκαλεί την κίνηση φορτισμένων σωματιδίων μέσα σε στάσιμο υγρό υπό την επίδραση εξωτερικά εφαρμοζόμενης διαφοράς δυναμικού. Η κίνηση αυτή μετράται με Φασματοσκοπία Συσχέτισης Φωτονίων (Photon Correlation Spectroscopy PCS). Από τις μετρούμενες κινητικότητες, δύο παράμετροι που χαρακτηρίζουν τις ηλεκτρικές ιδιότητες των λιποσωμάτων, μπορούν να υπολογισθούν: το ηλεκτρικό δυναμικό (ζ-potential) και η πυκνότητα του επιφανειακού φορτίου (surface charge density) To ζ-δυναμικό σχετίζεται με το δυναμικό επιφάνειας των σωματιδίων και επηρεάζει μεγάλο φάσμα ιδιοτήτων των κολλοειδών συστημάτων όπως τη σταθερότητά τους, την αλληλεπίδρασή τους με ηλεκτρολύτες και φάρμακα, καθώς και τις ρεολογικές ιδιότητες των εναιωρημάτων τους Ειδικοί δείκτες που χρησιμοποιούνται στις μελέτες σταθερότητας φαρμακοτεχνικών μορφών που περιέχουν λιποσώματα Δείκτες που μπορούν εύκολα να μετρηθούν, μπορεί να είναι χρήσιμοι στα αρχικά στάδια εξέλιξης ενός λιποσωμικού προϊόντος. Ειδικοί δείκτες είναι κατάλληλοι για τη μελέτη σταθερότητας λιποσωμικών φαρμακοτεχνικών μορφών (χωρίς το φάρμακο) ή κατά την ανάπτυξη μιας φαρμακοτεχνικής μορφής για γρήγορη απελευθέρωση ενός φαρμάκου με αλλαγή στη θερμοκρασία ή το ph. Ένας ιδανικός δείκτης θα πρέπει να έχει πολύ μεγάλη διαλυτότητα στο νερό για να 33

35 διαχωρίζεται εύκολα από τα λιποσώματα. Ο δείκτης δεν πρέπει να διαπεράσει τις λιποσωμικές μεμβράνες ή να αλληλεπιδρά με τις μεμβράνες, κάτι το οποίο θα μπορούσε να οδηγήσει σε αλλαγές στις ιδιότητες τις μεμβράνης. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν και ραδιενεργοί δείκτες, αλλά είναι ακριβοί και επικίνδυνοι. Παρακάτω αναφέρονται μερικοί ειδικοί δείκτες που είναι διαθέσιμοι: 1. Arsenazo III 2.Ενζυμικοί δείκτες Alkaline phosphatase (AP) Horseradish peroxidase (HRP) Glucose oxidase (GOX) 3.Δείκτες που φέρουν φθορίζοντες ομάδες Sulforhodamine Carboxyfluorescein (CF) Καλσεΐνη (Bis[N,N-bis(carboxymethyl)aminomethyl]fluorescein): Η καλσεΐνη έχει χρησιμοποιηθεί ως δείκτης από το Είναι αποτελεσματικός δείκτης και υπερτερεί των ραδιοϊσοτόπων στο χρησιμοποιούμενο εξοπλισμό για τον προσδιορισμό του, καθώς και στο ότι είναι ακίνδυνη ουσία και φθηνή. Η καλσεΐνη είναι ένας φθορίζων μεταλλικός δείκτης για προσδιορισμό ασβεστίου κατά την τιτλοδότηση με EDTA. Είναι ελαφρώς διαλυτή στο νερό (Διαλυτότητα: 1 mg/2 ml 1 M KOH σε 1 ml νερού). Το διάλυμα καλσεΐνης εκπέμπει ένα κίτρινο-πράσινο φθορισμό σε όξινες συνθήκες, όμως δε φθορίζει σε αλκαλικές συνθήκες. Εντούτοις, η καλσεΐνη φθορίζει παρουσία μεταλλοϊόντων όπως Al, Ba, Ca, Cu, Mg and Zn σε αλκαλικές συνθήκες και χρησιμοποιείται για το φθορισμομετρικό προσδιορισμό τους κατά την τιτλοδότηση με EDTA. Ο φθορισμός της καλσεΐνης εξαρτάται από το ph Λιποσώματα: Εφαρμογές 1. Ως φορείς φαρμάκων Υπάρχουν διάφοροι λόγοι για τους οποίους η χρήση των λιποσωμάτων ως φορείς φαρμάκων έχει επεκταθεί τα τελευταία χρόνια. 34

36 Διαλυτοποίηση : Τα λιποσώματα μπορούν να διαλυτοποιήσουν λιπόφιλα φάρμακα τα οποία αλλιώς θα ήταν πολύ δύσκολο να χορηγηθούν ενδοφλέβια Προστασία : Τα φάρμακα που βρίσκονται εγκλωβισμένα σε λιποσώματα είναι απρόσιτα για τα μεταβολικά ένζυμα. Από την άλλη πλευρά, συστατικά του σώματος (όπως ερυθροκύτταρα ή ιστοί στην περιοχή της ένεσης) δεν εκτίθενται άμεσα σε όλη τη δόση του φαρμάκου Διάρκεια δράσης : Τα λιποσώματα μπορούν να επιμηκύνουν τη διάρκεια δράσης απελευθερώνοντας αργά το φάρμακο στο σώμα Δυνατότητα κατεύθυνσης: Οι επιλογές στόχευσης μεταβάλλουν την κατανομή του φαρμάκου στο σώμα Εσωτερίκευση : Τα λιποσώματα ενδοκυτταρώνονται ή φαγοκυτταρώνονται από τα κύτταρα, δημιουργώντας ευκαιρίες για χρήση φαρμάκων εξαρτώμενων από λιποσώματα. Δομές βασισμένες σε λιπίδια (όχι απαραίτητα λιποσώματα) είναι επίσης ικανές να μεταφέρουν πλασμιδικό υλικό εντός των κυττάρων μέσω του ίδιου μηχανισμού (μη-ιικά συστήματα επιμόλυνσης) Ενίσχυση : Τα λιποσώματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως βοηθητικά σε εμβόλια 2. Ως φορείς εμβολίων Α. Ως αντιμικροβιακά Οι μικροβιακές μολύνσεις μπορούν να χωριστούν σε βακτηριακές, παρασιτικές, μυκητιακές και ιϊκές. Εφόσον τα λιποσώματα θεωρούνται ιδανικά για τη μεταφορά φαρμάκων στα κύτταρα του ΔΕΣ, μια πιθανή χρήση είναι η μεταφορά παραγόντων οι οποίοι είναι δραστικοί ενεργοποιητές του ανοσοποιητικού συστήματος. Ιοί: Γενικά, οι ιϊκές μολύνσεις είναι εξαιρετικά δύσκολο να αντιμετωπιστούν και υπάρχουν λίγες αποτελεσματικές θεραπείες. Η χρήση των λιποσωμάτων μπορεί να ενισχύσει την ενδοκυτταρική μεταφορά αντι-ιϊκών παραγόντων, λόγω της ικανότητάς τους να διαπερνούν τοπικά αποφεύγοντας τη συστηματική απορρόφηση. Ένα επιπλέον πλεονέκτημα είναι η ικανότητά τους να μεταφέρουν ιδιαίτερα λιπόφιλα φάρμακα. 35

37 Πρωτόζωα: Τα λιποσώματα έχουν επίσης χρησιμοποιηθεί για την ενσωμάτωση αντιπαρασιτικών φαρμάκων. Αυτό αυξάνει δραστικά την αποτελεσματικότητά τους μέσω παθητικής στόχευσης στα μακροφάγα. Επιπρόσθετα, η χρήση των λιποσωμάτων ως φορείς για φάρμακα κατά των μονιλιάσεων παρέχει παρατεταμένο θεραπευτικό αποτέλεσμα. Βακτήρια: Η ανθεκτικότητα των βακτηριακών μολύνσεων στην αντιβιοτική θεραπεία οφείλεται σε μειωμένη πρόσληψη των φαρμάκων. Ο εγκλωβισμός τους σε λιποσώματα μπορεί να βελτιώσει την πρόσληψη τους από τα βακτήρια. Τα λιποσώματα αυξάνουν τη διάρκεια δράσης των αντιβιοτικών, μειώνουν την τοξικότητά τους και μπορεί ακόμα και να διευρύνουν τα θεραπευτικά τους όρια. Μύκητες: Μια άλλη πολλά υποσχόμενη χρήση των λιποσωμάτων είναι ως φορείς αντιμυκητιακών φαρμάκων, ιδιαίτερα για την αμφοτερικίνη Β. Το φάρμακο αυτό έχει περιορισμένη εφαρμογή λόγω των σοβαρών παρενεργειών που εμφανίζει. Αντίθετα, η λιποσωμική αμφοτερικίνη παρουσιάζει πολύ μικρότερη τοξικότητα, γεγονός που βελτιώνει αισθητά το θεραπευτικό δείκτη. Β. Λιποσώματα στη θεραπεία του καρκίνου Υπάρχουν τρεις γενικοί τρόποι για την αύξηση της αποτελεσματικότητας της χημειοθεραπείας σε κακοήθεις ασθένειες Εφαρμογή νέων συνδυασμών θεραπείας με διαφορετική δοσολογία και αγωγή για τα ήδη υπάρχοντα φάρμακα Ανάπτυξη νέων φαρμάκων με διαφορετικές φαρμακολογικές ιδιότητες Βελτίωση της αποτελεσματικότητας των υπαρχόντων φαρμάκων μεταβάλλοντας τις φαρμακοκινητικές ιδιότητες ώστε να μεγιστοποιηθεί ο θεραπευτικός τους δείκτης Η χρήση των λιποσωμάτων στοχεύει στην τελευταία περίπτωση. Ο εγκλωβισμός χημειοτοξικών παραγόντων μέσα σε λιποσώματα μπορεί να προστατεύσει ευαίσθητους ιστούς από την τοξικότητα του φαρμάκου. Μέγιστη αποτελεσματικότητα επιτυγχάνεται με χορήγηση συνδυασμού αντικαρκινικών φαρμάκων σε λιποσωμικές μορφές. Μια άλλη χρησιμότητα των λιποσωμάτων στη θεραπεία του καρκίνου είναι η βραδεία αποδέσμευση του φαρμάκου. Τα λιποσώματα 36

38 επίσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως φορείς για ασταθή φάρμακα (αλκυλιωτικοί παράγοντες) καθώς και για παράγοντες που είναι πολύ υδατοδιαλυτοί και δεν διαπερνούν την κυτταρική μεμβράνη. Εικόνα 1.11: Στόχευση ενζυμικού προφαρμάκου με αντίσωμα μέσω ανοσο-ενζυμοσώματος. Το ανοσο-ενζυμόσωμα συνδέεται στα κύτταρα στόχους. Έτσι, αποδίδεται το προφάρμακο το οποίο ενεργοποιείται από τα ανοσο-ενζυμοσώματα στο κύτταρο στόχο. Κατά συνέπεια, το δραστικό θανατώνει το κύτταρο Γ. Άλλες εφαρμογές των λιποσωμάτων Τα λιποσώματα χρησιμοποιούνται ακόμα στη μεταφορά οξυγόνου, στη θεραπεία ενζυμικής αντικατάστασης, στην αρθρίτιδα, σε δηλητηριάσεις από μέταλλα, ως διαγνωστικοί παράγοντες και ως αναστολείς ανοσολογικών αντιδράσεων. 37

39 1.2.1 Τα λιποσώματα ως μοντέλο βιολογικών μεμβρανών Στις αρχές της δεκαετίας του `6 οι A. Bangham και Δ. Παπαχατζόπουλος [Papahadjopoulos et al., (1967), Bangham et al., (1964)] κατέδειξαν τις ιδιότητες των φωσφολιπιδικών μορφών που δημιούργησαν οι ερευνητές της προηγούμενης δεκαετίας και απέδειξαν ότι ήταν περίπου σφαιρικοί σχηματισμοί που αποτελούνται από απλές ή πολλαπλές φωσφολιπιδικές διπλοστοιβάδες, οι οποίες εσωκλείουν ένα ποσοστό του υδατικού διαλύματος στο οποίο είναι εναιωρημένες. Μετά τις ανακαλύψεις αυτές, τα λιποσώματα άρχισαν να χρησιμοποιούνται ως πειραματικά μοντέλα για τη διερεύνηση των ιδιοτήτων των βιολογικών μεμβρανών [Sessa et al., (197)] ΕΠΙΦΑΝΕΙΟΔΡΑΣΤΙΚΑ ΕΚΔΟΧΑ ΦΑΡΜΑΚΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ Γενικά Πρόκειται για μόρια ή ιόντα τα οποία προσροφώνται στις επιφάνειες και στις διεπιφάνειες, μεταβάλλοντας την επιφανειακή και διεπιφανειακή τάση. Ο όρος επιφανειοδραστική ουσία επινοήθηκε από τους επιστήμονες της εταιρίας Antara products το 195. Ονομάζονται αλλιώς και τασιενεργές ενώσεις. Απαντούν τρεις τύποι επιφανειοδραστικών: απορρυπαντικά, διαβρέκτες και γαλακτωματοποιητές. 38

40 1.3.2 Ιδιότητες Οι τασιενεργές ενώσεις είναι μόρια στα οποία είναι διακριτά πολικά (υδρόφιλα) όσο και μη πολικά (υδρόφοβα) τμήματα. Λόγω του διπλού χαρακτήρα τους ονομάζονται αμφίφιλα επειδή οι ενώσεις αυτές παρουσιάζουν ορισμένη συγγένεια για τους πολικούς και μη πολικούς διαλύτες. Ανάλογα με τον αριθμό και τη φύση των πολικών και μη πολικών ομάδων που υπάρχουν στο μόριο των εν λόγω ενώσεων, διακρίνονται σε υδρόφιλες, λιπόφιλες καθώς και ενώσεις με ενδιάμεσες ιδιότητες. Οι κανονικές αλκοόλες, οι αμίνες και τα οξέα είναι αμφίφιλα τα οποία μετατρέπονται από υδρόφιλα σε λιπόφιλα καθώς η ανθρακική αλυσίδα τους αυξάνει. Έτσι η αιθυλική αλκοόλη αναμιγνύεται με το νερό σε όλες τις αναλογίες, ενώ η κανονική πεντανόλη έχει μειωμένη διαλυτότητα. Επιπλέον η κανονική δεκαεξανόλη είναι ισχυρά λιπόφιλη και πρακτικά αδιάλυτη στο νερό Η αμφίφιλη φύση των επιφανειοδραστικών είναι υπεύθυνη για την προσρόφησή τους σε διεπιφάνειες όπως οι διεπιφάνειες υγρού-αερίου και υγρού-υγρού. Έτσι σε υδατικές διασπορές της κανονικής πεντανόλης, η πολική αλκοολική ομάδα είναι υπεύθυνη για τις αλληλεπιδράσεις με τα μόρια του νερού. Το μη πολικό τμήμα της δεν αλληλεπιδρά με τα μόρια του νερού επειδή οι δυνάμεις συνάφειας με τα μόρια του νερού είναι πολύ μικρές σε σύγκριση με τις δυνάμεις συνοχής ανάμεσα στα γειτονικά μόρια του νερού. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τα αμφίφιλα να προσροφώνται στην διεπιφάνεια. Η ισχυρή προσρόφηση των τασιενεργών ενώσεων στην διεπιφάνεια με την μορφή μονομοριακών στρωμάτων, ονομάζεται επιφανειακή ενεργότητα. Στην διεπιφάνεια αέρα-νερού η λιπόφιλη αλυσίδα προσανατολίζεται προς τον αέρα, ενώ σε αυτή του ελαίου-νερού, προσανατολίζεται προς το στρώμα του ελαίου. Για να συγκεντρώνονται τα αμφίφιλα στη διεπιφάνεια πρέπει να υπάρχει η κατάλληλη αναλογία πολικών και μη πολικών ομάδων στο μοριό τους. Εάν το μόριο είναι πολύ υδρόφιλο, παραμένει κατά το μεγαλύτερο μέρος του στον κύριο όγκο της υδατικής φάσης. Αντίστοιχα, ένα πολύ λιπόφιλο μόριο διαλύεται πλήρως στην ελαιώδη φάση και σε πολύ μικρό ποσοστό εμφανίζεται στην διεπιφάνεια. Οι επιφανειοδραστικές ενώσεις όταν διαλύονται στο νερό μπορεί να διίστανται σε ιόντα ή όχι. Στην πρώτη περίπτωση ονομάζονται ιονικές επιφανειοδραστικές ενώσεις, ενώ στη δεύτερη μη ιονικές. Οι ιονικές διακρίνονται σε ανιονικές, κατιονικές και 39

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΟΡΦΗΣ ΓΙΑ ΚΟΛΠΙΚΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΟΥ MC-1220» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΠΥΡΙ ΩΝ ΜΟΥΡΤΑΣ ΠΑΤΡΑ 2010 ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Σ. Αντιµησιάρη (Επιβλέπουσα) Καθηγήτρια Τµήµα Φαρµακευτικής K.

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 28: Βιομόρια-λιπίδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 28: Βιομόρια-λιπίδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 28: Βιομόρια-λιπίδια 1. Γενικά Λιπίδια: οργανικά μόρια που απαντούν στη φύση και απομονώνονται κατά την εκχύληση κυττάρων ή ιστών με άπολους οργανικούς διαλύτες Δύο γενικές κατηγορίες

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013)

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) Kυτταρική Bιολογία ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Οι λιπιδικές διπλοστιβάδες ως φραγμοί Νερό Υδρόφιλες φωσφολιπιδικές κεφαλές Φωσφολιπιδική μεμβράνη

Διαβάστε περισσότερα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα Αιωρήματα & Γαλακτώματα Εαρινό εξάμηνο Ακ. Έτους 2014-15 Μάθημα 2ο 25 February 2015 Αιωρήματα Γαλακτώματα 1 Παρασκευή αιωρημάτων Οι μέθοδοι παρασκευής αιωρημάτων κατατάσσονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση του αυγού Λευκό Κρόκος Βάρος 38 g 17 g Πρωτείνη 3,9 g 2,7 g Υδατάνθρακες 0,3 g 0,3 g Λίπος 0 6 g Χοληστερόλη 0 213 mg

Σύσταση του αυγού Λευκό Κρόκος Βάρος 38 g 17 g Πρωτείνη 3,9 g 2,7 g Υδατάνθρακες 0,3 g 0,3 g Λίπος 0 6 g Χοληστερόλη 0 213 mg Αυγό Τα αυγά αποτελούνται από το κέλυφος (10 %), το ασπράδι ή λευκό (50-60 %), τον κρόκο ή κίτρινο (30 %). Το κέλυφος αποτελείται κατά 95 % από ανόργανα συστατικά όπως ανθρακικό ασβέστιο, ανθρακικό μαγνήσιο

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΛΙΠΟΣΩΜΙΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΝΕΩΝ ΔΡΑΣΤΙΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΦΘΑΛΜΙΚΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ»

«ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΛΙΠΟΣΩΜΙΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΝΕΩΝ ΔΡΑΣΤΙΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΦΘΑΛΜΙΚΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΛΙΠΟΣΩΜΙΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΝΕΩΝ ΔΡΑΣΤΙΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΦΘΑΛΜΙΚΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ» Για την

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ I ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιμος Π. Βανδώρος ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Οι βασικές δομές που εξετάζουμε στην ανατομία μπορούν ιεραρχικά να ταξινομηθούν ως εξής:

Διαβάστε περισσότερα

ρευστότητα (εξασφαλίζεται µε τα φωσφολιπίδια)

ρευστότητα (εξασφαλίζεται µε τα φωσφολιπίδια) Λειτουργίες Πλασµατική µεµβράνη οριοθέτηση του κυττάρου εκλεκτική διαπερατότητα ή ηµιπερατότητα αναγνώριση και υποδοχή µηνυµάτων πρόσληψη και αποβολή ουσιών Πλασµατική µεµβράνη Ιδιότητες σταθερότητα ρευστότητα

Διαβάστε περισσότερα

οµή και Λειτουργία της Κυτταρικής Μεµβράνης

οµή και Λειτουργία της Κυτταρικής Μεµβράνης οµή και Λειτουργία της Κυτταρικής Μεµβράνης Αποµόνωση του κυττάρου από το περιβάλλον 10.1-membrane_fluidity.mov Λειτουργίες της κυτταρικής µεµβράνης 1. Ρυθµίζει τη διεύλευση ουσιών 2. Αναγνωρίζει χηµικά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΛΙΠΙΔΙΑ, ΔΟΜΗ ΜΕΜΒΡΑΝΩΝ & ΣΥΝΘΕΣΗ ΛΙΠΙΔΙΩΝ

ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΛΙΠΙΔΙΑ, ΔΟΜΗ ΜΕΜΒΡΑΝΩΝ & ΣΥΝΘΕΣΗ ΛΙΠΙΔΙΩΝ ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΛΙΠΙΔΙΑ, ΔΟΜΗ ΜΕΜΒΡΑΝΩΝ & ΣΥΝΘΕΣΗ ΛΙΠΙΔΙΩΝ ΗΠΑΡ VLDL Ανασκόπηση μεταβολισμού λιπιδίων & λιποπρωτεϊνών ΤΡΟΦΗ ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ ΗΠΑΡ Κυκλοφορία Χυλομικρά Λιπαρά οξέα HDL LDL VLDL ΗΠΑΡ Λιπαρά οξέα

Διαβάστε περισσότερα

Ηδοµή των λιπαρών οξέων

Ηδοµή των λιπαρών οξέων Μεµβρανική Μεταφορά Ηδοµή των λιπαρών οξέων Λιπαρά οξέα-λιπίδια- µεµβράνες Κυτταρικές µεµβράνες: ρόλος διαχωριστικού τοίχους ιαφορετικές λειτουργίες της κυτταρικής µεµβράνης Ενδoκυτταρικές µεµβράνες

Διαβάστε περισσότερα

Ακινητοποίηση λιποσωμάτων που εγκλωβίζουν Tobramycin σε επιχρυσωμένες μεταλλικές επιφάνειες για εφαρμογές σε ουρολογικούς καθετήρες

Ακινητοποίηση λιποσωμάτων που εγκλωβίζουν Tobramycin σε επιχρυσωμένες μεταλλικές επιφάνειες για εφαρμογές σε ουρολογικούς καθετήρες Ακινητοποίηση λιποσωμάτων που εγκλωβίζουν Tobramycin σε επιχρυσωμένες μεταλλικές επιφάνειες για εφαρμογές σε ουρολογικούς καθετήρες Για την απόκτηση του Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης στην κατεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.Πώς οι κινητικές παράμετροι Κ m και K cat χρησιμεύουν για να συγκριθεί η ανακύκλωση διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Θερινό εξάμηνο 2011 Ο ρόλος του νερού στο φυτό Βασικότερο συστατικό των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα.

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. 2 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, διαγράμματα,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Αν. Καθ. Δρ Μαρία Α. Γούλα ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών. Χημεία. Ενότητα 15: Διαλύματα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών. Χημεία. Ενότητα 15: Διαλύματα Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Χημεία Ενότητα 15: Διαλύματα Αν. Καθηγητής Γεώργιος Μαρνέλλος e-mail: gmarnellos@uowm.gr Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΥΔΩΝ ΤΕΦΑΑ/ΔΠΘ ΜΑΘΗΜΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ. Φατούρος Γ. Ιωάννης, Επίκουρος Καθηγητής

ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΥΔΩΝ ΤΕΦΑΑ/ΔΠΘ ΜΑΘΗΜΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ. Φατούρος Γ. Ιωάννης, Επίκουρος Καθηγητής ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΥΔΩΝ ΤΕΦΑΑ/ΔΠΘ ΜΑΘΗΜΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Φατούρος Γ. Ιωάννης, Επίκουρος Καθηγητής ΔΙΑΛΕΞΗ 1 - ΓΡΗΓΟΡΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΓΝΩΣΕΩΝ A. Το Περιβάλλον του

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ. ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ Τμήμα Βιοχημείας κ Βιοτεχνολογίας

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ. ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ Τμήμα Βιοχημείας κ Βιοτεχνολογίας ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ Τμήμα Βιοχημείας κ Βιοτεχνολογίας ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ 1 ΣΥΣΤΗΜΑ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ Αντλία Στήλη Υγρό Έκλουσης Συλλέκτης κλασμάτων ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1.1. Ορισμός του κυττάρου. Το κύτταρο είναι η δομική και λειτουργική μονάδα της ζωής (σχήμα 1). Το κύτταρο αποτελεί τη βάση της δομικής και λειτουργικής οργάνωσης ενός οργανισμού.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Α.Μ. Νέτσου 1, Ε. Χουντουλέση 1, Μ.Περράκη 2, Α.Ντζιούνη 1, Κ. Κορδάτος 1 1 Σχολή Χημικών Μηχανικών, ΕΜΠ 2 Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

2). i = n i - n i - n i (2) 9-2

2). i = n i - n i - n i (2) 9-2 ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΗ ΤΑΣΗ ΙΑΛΥΜΑΤΩΝ Έννοιες που πρέπει να γνωρίζετε: Εξίσωση Gbbs-Duhem, χηµικό δυναµικό συστατικού διαλύµατος Θέµα ασκήσεως: Μελέτη της εξάρτησης της επιφανειακής τάσης διαλυµάτων από την συγκέντρωση,

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

Η ανόργανη θρέψη των φυτών

Η ανόργανη θρέψη των φυτών Η ανόργανη θρέψη των φυτών Οργανικά θρεπτικά στοιχεία σάκχαρα που προέρχονται από τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης με τις επακόλουθες μετατροπές Ανόργανα θρεπτικά στοιχεία προέρχονται από το έδαφος, με τη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ 2015 2 ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ Λέξεις-κλειδιά Κυτταρική ή πλασματική μεμβράνη... Βασικές ιδιότητες της πλασματικής μεμβράνης... Βασικές λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ. Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών. Να εξηγούν το σχηματισμό του ιοντικού ομοιοπολικού δεσμού.

ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ. Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών. Να εξηγούν το σχηματισμό του ιοντικού ομοιοπολικού δεσμού. ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Στο τέλος αυτής της διδακτικής ενότητας οι μαθητές θα πρέπει να μπορούν: Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών Να εξηγούν το σχηματισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΣΥΣΤΑΣΗ ΞΥΛΟΥ ΣΕ ΔΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C.

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. 4.1 Βασικές έννοιες Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. Σχετική ατομική μάζα ή ατομικό βάρος λέγεται ο αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Χηµική Μεταβίβαση Σήµατος Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών 1 Η Επικοινωνία στα Ζωϊκά Κύτταρα 1. Δίκτυα εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ B ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 1. Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

7 Τασιενεργά: η απορρυπαντική δράση 1

7 Τασιενεργά: η απορρυπαντική δράση 1 7 Τασιενεργά: η απορρυπαντική δράση 1 Στόχος της άσκησης: Κατανόηση της απορρυπαντικής δράσης των αμφίφιλων μορίων Η κατανόηση των ομοιοτήτων και διαφορών μεταξύ σαπώνων και απορρυπαντικών. 1. Γενικά Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας

Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας Η Σεκόγια (Sequoia) «Redwood» είναι το ψηλότερο δέντρο στο κόσμο και βρίσκεται στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ 130 μέτρα ύψος

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ιάλεξης ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ. Λίπη. Ταξινόµηση λιπών. Τριακυλογλυκερόλες ή τριγλυκερίδια. Λιπαρά οξέα

Θέµατα ιάλεξης ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ. Λίπη. Ταξινόµηση λιπών. Τριακυλογλυκερόλες ή τριγλυκερίδια. Λιπαρά οξέα MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ Θέµατα ιάλεξης οµή και ρόλος των λιπών στην άσκηση ιαδικασία διάσπασης των ελεύθερων λιπαρών

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Θέματα 1. Ποια είναι η δομή και τα βασικά χαρακτηριστικά των λιπαρών οξέων 2. Πώς απομακρύνονται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου 1 ο Κεφάλαιο Όλα τα θέματα του 1 ου Κεφαλαίου από τη Τράπεζα Θεμάτων 25 ερωτήσεις Σωστού Λάθους 30 ερωτήσεις ανάπτυξης Επιμέλεια: Γιάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ Η νευρομυϊκή σύναψη αποτελεί ιδιαίτερη μορφή σύναψης μεταξύ του κινητικού νευρώνα και της σκελετικής μυϊκής ίνας Είναι ορατή με το οπτικό μικροσκόπιο Στην

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΝΟΥΚΛΕΪΚΩΝ ΟΞΕΩΝ (DNA ΚΑΙ RNA AΠΟ ΦΥΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών

Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών Η ασβεστοποίηση ως προηγμένη επεξεργασία για τηνεξυγίανση ξγ ητης λυματολάσπης και την μείωση των οσμών ημητριάδης Γεώργιος 2310688380 caohellas@the.forthnet.gr Λυματολάσπη Στόχοι της επεξεργασίας της

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακή, 23/2/2014 Mainalon Resort, Τρίπολη ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ _

Κυριακή, 23/2/2014 Mainalon Resort, Τρίπολη ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ _ Κυριακή, 23/2/2014 Mainalon Resort, Τρίπολη ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ _ Σοφία Χατζηαντωνίου Επίκουρη Καθηγήτρια Εργαστήριο Φαρμακευτικής Τεχνολογίας, Τμήμα Φαρμακευτικής Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο 1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΟΛΟΓΙΑ ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΜΕΤΡΗΣΗΣ: ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ ΦΘΟΡΙΣΜΟΥ, ΦΩΣΦΩΡΙΣΜΟΥ, ΣΚΕΔΑΣΗΣ ΕΚΠΟΜΠΗΣ, ΧΗΜΕΙΟΦΩΤΑΥΓΕΙΑΣ

ΟΡΓΑΝΟΛΟΓΙΑ ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΜΕΤΡΗΣΗΣ: ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ ΦΘΟΡΙΣΜΟΥ, ΦΩΣΦΩΡΙΣΜΟΥ, ΣΚΕΔΑΣΗΣ ΕΚΠΟΜΠΗΣ, ΧΗΜΕΙΟΦΩΤΑΥΓΕΙΑΣ ΟΡΓΑΝΟΛΟΓΙΑ ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΜΕΤΡΗΣΗΣ: ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ ΦΘΟΡΙΣΜΟΥ, ΦΩΣΦΩΡΙΣΜΟΥ, ΣΚΕΔΑΣΗΣ ΕΚΠΟΜΠΗΣ, ΧΗΜΕΙΟΦΩΤΑΥΓΕΙΑΣ ΠΗΓΕΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ ΣΥΝΕΧΕΙΣ ΠΗΓΕΣ ΠΗΓΕΣ ΓΡΑΜΜΩΝ ΚΟΙΛΗΣ ΚΑΘΟΔΟΥ & ΛΥΧΝΙΕΣ ΕΚΚΕΝΩΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϋλικά. Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά. Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών

Βιοϋλικά. Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά. Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Βιοϋλικά Ενότητα 5: Πρωτεΐνες, Κύτταρα, Ιστοί Αλληλεπίδραση με Βιοϋλικά Ελευθέριος Αμανατίδης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Περιεχόμενα ενότητας Πρωτεΐνες Δομή και είδη Λειτουργίες πρωτεϊνών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η τροφή αποτελείται και από ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπίδια, νουκλεϊνικά οξέα). Οι ουσίες αυτές διασπώνται (πέψη) σε απλούστερες (αμινοξέα, απλά σάκχαρα,

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων 1. Ερώτηση: Ποια θεωρούνται θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου και γιατί; Θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου είναι: η ατομική ακτίνα, η ενέργεια ιοντισμού και

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα Αιωρήματα & Γαλακτώματα Εαρινό εξάμηνο Ακ. Έτους 2014-15 Μάθημα 3ο 1 March 2015 Αιωρήματα Γαλακτώματα 1 Σχηματισμός Λυοφιλικών Κολλοειδών Φάση Αιώρημα Διάλυμα Αύξηση επιφάνειας (δεν ευνοείται) Αύξηση του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου Διδάσκοντες: Κων/νος Τσιτσιλιάνης, Καθηγητής Ουρανία Κούλη, Ε.ΔΙ.Π. Μαρία Τσάμη, Ε.ΔΙ.Π. Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Σκοπός Η

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ. Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ. Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων 1/3/2013 και 6/3/2013 Μάντζιου Μαρία χημικός ΣΤΟΧΟΙ Στο τέλος του πειράματος αυτού θα πρέπει να μπορείς:

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης.

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης. ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης. (α) Να ονομάσετε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα επαναλαμβανόμενο περιοδικά φαινόμενο, έχει μία συχνότητα επανάληψης μέσα στο χρόνο και μία περίοδο. Επειδή κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ ιαδερµική χορήγηση φαρµάκων: I] Σύγκριση διαφόρων τύπων ελαστικών λιποσωµάτων και

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Αντίθετα οι φωτοσυνθετικοί,

Διαβάστε περισσότερα

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια Το DNA είναι το γενετικό υλικό 1. Πείραμα Griffith (1928) Βακτήριο πνευμονιόκοκκου (Diplococcus pneumoniae) Χωρίς κάλυμμα Με κάλυμμα (αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ Η χρήση του όζοντος για την κατεργασία νερού σε πύργους ψύξης αυξάνει σηµαντικά τα τελευταία χρόνια και αρκετές έρευνες και εφαρµογές που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Με τον όρο αυτό ονοµάζουµε την τεχνική ποιοτικής και ποσοτικής ανάλυσης ουσιών µε βάση το µήκος κύµατος και το ποσοστό απορρόφησης της ακτινοβολίας

Διαβάστε περισσότερα

Το BCS επιδιώκει την ταξινόμηση των δραστικών συστατικών με βάση. τη διαπερατότητα τους διαμέσου της μεμβράνης του ΓΕ σωλήνα.

Το BCS επιδιώκει την ταξινόμηση των δραστικών συστατικών με βάση. τη διαπερατότητα τους διαμέσου της μεμβράνης του ΓΕ σωλήνα. ΕΘΝΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΦΑΡΜΑΚΩΝ Η νέα κατευθυντήρια οδηγία που αφορά σε μελέτες βιοϊσοδυναμίας: Νομικό πλαίσιο Ευρωπαϊκή πραγματικότητα Εξελίξεις BCS B ASED BIOWAIVER Λήδα Καλαντζή, Φαρμακοποιός MSc. PhD ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ (άσκηση 7 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΑΣΚΗΣΗ 2 ΤΡΟΦΙΜΑ. ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΑΣΚΗΣΗ 2 ΤΡΟΦΙΜΑ. ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD ΑΣΚΗΣΗ 2 ΑΝΑΛΥΣΗ ΛΙΠΩΝ & ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ ΤΡΟΦΙΜΑ ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD Εργαστήριο Μικροβιολογίας Τροφίµων, Βιοτεχνολογίας και Υγιεινής, Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης, ηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Λίπη & έλαια (Λιπίδια)

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

IΣTOΛOΓIA. Tα δείγµατα του βιολογικού υλικού λαµβάνονται µε > βελόνες ενδοσκοπικούς σωλήνες εύκαµπτους καθετήρες

IΣTOΛOΓIA. Tα δείγµατα του βιολογικού υλικού λαµβάνονται µε > βελόνες ενδοσκοπικούς σωλήνες εύκαµπτους καθετήρες IΣTOΛOΓIA H ιστολογία κλάδος της ιατρικής που µελετά > υφή βιολογικού υλικού και τους τρόπους που τα επιµέρους συστατικά στοιχεία σχετίζονται µεταξύ τους δοµικά & λειτουργικά Tα δείγµατα του βιολογικού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (1). Τι είναι η φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση και σε τι διακρίνεται; (2). Εξηγήστε το ρόλο των ουσιών (α) καρβοξυδισμουτάση (β) NADPH στη σκοτεινή φάση της

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓENIKA Θερµική κατεργασία είναι σύνολο διεργασιών που περιλαµβάνει τη θέρµανση και ψύξη µεταλλικού προϊόντος σε στερεά κατάσταση και σε καθορισµένες θερµοκρασιακές και χρονικές συνθήκες.

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Απαντήσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή απαντήσεων: 'Αρης Ασλανίδης Χρησιμοποιήστε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την πλοήγηση μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Φασματομετρία μαζών. Αρχή Οργανολογία Τεχνικές Ομολυτική ετερολυτική σχάση Εφαρμογές GC/MS, LC/MS ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΜΑΖΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ

Φασματομετρία μαζών. Αρχή Οργανολογία Τεχνικές Ομολυτική ετερολυτική σχάση Εφαρμογές GC/MS, LC/MS ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΜΑΖΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ Φασματομετρία μαζών Αρχή Οργανολογία Τεχνικές Ομολυτική ετερολυτική σχάση Εφαρμογές GC/MS, LC/MS ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΜΑΖΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ 2 Εφαρμογές 1) Επαλήθευση ή διερεύνηση οργανικών ενώσεων κατά τη συνθετική τους

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΑ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΑ ΔΡ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΜΠΙΝΑΣ Post Doc Researcher, Chemist Τμήμα Φυσικής, Πανεπιστήμιο Κρήτης Email: binasbill@iesl.forth.gr Thl. 1269 Crete Center for Quantum Complexity and Nanotechnology

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015 ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Μαντώ Κυριακού 2015 Ενεργειακό Στα βιολογικά συστήματα η διατήρηση της ενέργειας συμπεριλαμβάνει οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις παραγωγή ATP Οξείδωση: απομάκρυνση e από ένα υπόστρωμα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ)

ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ) ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΦΥΤΑ (ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ-ΙΟΥΣ) 1 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΜΕ ΑΝΤΟΧΗ ΣΕ ΕΝΤΟΜΑ 19 Παράγοντες που συμβάλλουν σε αύξηση των εντόμων 1. Μονοκαλλιέργειες 2. Βελτίωση με κριτήριο αποκλειστικά την

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ 2. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ Οι όγκοι χαρακτηρίζονται από πολλαπλές αλλαγές του μεταβολισμού. Η χαρακτηριστική μεταβολική λειτουργία μπορεί να μετρηθεί in vivo με τη βοήθεια ενός ραδιοσημασμένου

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Το DNA είναι το γενετικό υλικό Αρχικά οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι πρωτεΐνες αποτελούσαν το γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων

Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Αρχές Βιοτεχνολογίας Τροφίμων Ενότητα 3: Εφαρμογές Βιομηχανικής Βιοτεχνολογίας(1/3), 2ΔΩ Τμήμα: Επιστήμης και Τεχνολογίας Τροφίμων Διδάσκων: Δρ. Σεραφείμ Παπανικολαου Μαθησιακοί Στόχοι Βιοτεχνολογικά Προϊόντα

Διαβάστε περισσότερα

3.2 ΧΗΜΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ

3.2 ΧΗΜΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 3.2 ΧΗΜΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ 1 Λέξεις κλειδιά: Ηλεκτρολυτικά διαλύματα, ηλεκτρόλυση,

Διαβάστε περισσότερα

2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου

2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου 2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου Στόχοι κατανόησης: Διαφορά δυναμικού της κυτταρικής μεμβράνης ενός νευρικού κυττάρου: Τί είναι; Πώς δημιουργείται; Ποιά είδη διαφοράς δυναμικού της μεμβράνης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. γ Α4. δ Α5. α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Β Β1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρικό τοίχωμα. Το φυτικό κύτταρο. Χλωροπλάστης Χυμοτόπιο

Κυτταρικό τοίχωμα. Το φυτικό κύτταρο. Χλωροπλάστης Χυμοτόπιο Κυτταρικό τοίχωμα Το φυτικό κύτταρο Χλωροπλάστης Χυμοτόπιο Κυτταρικό τοίχωμα Στέρεα και ελαστική στοιβάδα που περιβάλλει το φυτικό κύτταρο Καθορίζει και διατηρεί το σχήμα και το μέγεθος του κυττάρου Προστατευτική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΥΓΡΗΣ ΕΚΧΥΛΙΣΗΣ Ελένη Παντελή, Υποψήφια Διδάκτορας Γεωργία Παππά, Δρ. Χημικός Μηχανικός

Διαβάστε περισσότερα

Νανο-τεχνολογία. Νανο-Επιστήμη. Προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω

Νανο-τεχνολογία. Νανο-Επιστήμη. Προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω Νανο-τεχνολογία Ο σχεδιασμός, ο χαρακτηρισμός, η παραγωγή και η εφαρμογή των δομών, συσκευών και συστημάτων, ελέγχοντας τη μορφή και το μέγεθος σε κλίμακα νανόμετρου Νανο-Επιστήμη Η μελέτη των φαινομένων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση της Αρχής Le Chatelier και η μελέτη της διαλυτότητας των ιοντικών ενώσεων Θεωρητικό Μέρος Αρχή Le Chatelier Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. β 2. γ 3. α 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα